******************************************************************************************* The Yoga upaniSads with the commentary of* zrI upaniSad - Brahmayogin* Edited by Pandit A. Mahadeva Sastri, B.A.* First published 1920 by the Adyar Library and Research Centre** amRtanAdopaniSat** Data-entered by the staff of Muktabodha supervised by Mark Dyczkowski** Revision 0 January 28, 2007* Velthius transliteration**********************************************************************************************amRtanAdopaniSatsaha nAvavatu - iti zAntiHzravaNAdyupAyaHzAstrANyadhItya medhAvI abhyasya ca punaH punaH |paramaM brahma vijJAya ulkAvattAnyathotsRjet || 1 ||vivaraNamoM zrImadvizvAdhiSThAnaparamahaMsasadgururAmacandrAya namaHamRtanAdopaniSatpratipAdyaM parAkSaram |traipadAnandasAmrAjyaM hRdi me bhAtu saMtatam || iha khalu kRSNayajurvedapravibhakteyamamRtanAdopaniSat | kaThavallyAdisamam upoddhAtAdikam | SaDaGgayogaprakAzanAtmakopaniSado'lpagranthato vivaraNamArabhyate | Adau tAvat- vizuddhacittAnAM zravaNAdyupAyAdeva puruSArthasiddhiH, mAlinacittAnAM brahmopAsanAviziSTaSaDaGgayogAbhyAsadvArakajJAnenap. 12) puruSArthasiddhiH asyAmupaniSadi pratipAdyate | tatrAdau mukhyAdhikAriNAM zravaNAdyupAyamAha- zAstrANIti | mumukSUn prati sarvApahnavasiddhaM brahma niSpratiyogikasvamAtramiti anuzAsanaM kurvantIti zAstrANi IzAdyaSTottarazatopaniSatsaMjJakAni zrutArthadhAraNAsamartho medhAvo brahmavidvariSThadezikamukhAt yathAvat adhItya yAvat saMzayAdipaJcadoSanivRttiH punaH punaH tAvat abhyasya zravaNamanananididhyAsanAni nairantaryeNa kRtvA tatsaMjAtasamyagjJAnena svAtiriktAvidyApadatatkAryajAtaM yatra paryavasyati apahnavaM bhajati tat paramaM tanmAtratayA upabRMhaNAt brahma niSpratiyogikasvamAtramiti vijJAya tajjJAnasamakAlaM vidvAn tadbhAvametya tanmAtratayAvaziSyate | yataH zAstrAbhyAsaH evaMprabhAvavAn, ato brahmabhAvApattyanantaramapi zAstrAbhyAsa eva apramAdena kartavya ityata Aha- ulkAvaditi | yathA ulkAprakAzato dravyamAlokya ulkAM parityajati tathA brahmabhAvApattyanantaraM tatsAdhanAni tAni zAstrANi tatprabhavajJAnaM cApi athotsRjet ityatra-ulkAhasto yathA kazcid dravyamAlokya tAM tyajet |jJAnena jJeyamAlokya pazcAt jJAnaM parityajet ||iti,AtmAnamAtmanA sAkSAd brahma buddhvA sunizcalam |dehajAtyAdisaMbandhAn varNAzramasamanvitAn ||vedazAstrapurANAni padapAMsumiva syajet ||iti ca zrutiH || 1 ||praNavopAsanAoMkArarathamAruhya viSNuM kRtvAtha sArathim |brahmalokapadAnveSI rudrArAdhanatatparaH || 2 ||tAvadrathena gantavyaM yAvadrathapathi sthitaH |sthAtvA rathapathisthAnaM rathamutsRjya gacchati || 3 ||p. 13) mAtrAliGgapadaM tyaktvA zabdavyaJjanavarjitam |asvareNa makAreNa padaM sUkSmaM hi gacchati || 4 || prathamamantreNottamAdhikAriNAM kRtArthatAmabhidhAya madhyamamandAdhikAriNAM tatpadArohAya praNavavAcyArthopAsanAM SaDaGgayogaM cAha- oMkAreti | rathasthAnIyamoMkAraM Aruhya kAMsyaghaNTAninAdavat praNavoccAraNapUrvakaM tadarthAnusaMdhAnaM kRtvA rathasArathiM buddhitattvaM viSNuM vyApakaM praNavArthezvarAkArAkAritaM kRtvA | buddhiM tu sArathiM viddhi iti zruteH | brahmaiva loko brahmalokaH nirvizeSaparamAtmA tadrUpatayA padyata iti brahmalokapadaM svamAtratayA anveSTumicchatIti brahmalokapAdAnveSI tadupAyatvena rudrArAdhanatatparo bhavet | svAtiriktatvena parAgbhAvamApannasvAvidyApadatatkAryabhUtarujaM drAvayatIti rudraH pratyagAtmA tadA rAdhanaM vyaSTisamaSTyantaHkaraNavRttisahasra-bhAvAbhAvaprakAzakapratyagasmItyanusaMdhAnaM tadekaniSThatvaM tatparatvamityarthaH | Adau oMkArArthezvarAnucintanaM, tadAkArAkAritAntaHkaraNaM prasannaM sat nirvizeSabrahmamAtrAvasthitimIhate, tadupAyatvena pratyaganusaMdhAnaM, tataH pratyagparAgbhAvasApekSapratyagbhAvaM vihAya niSpratiyogikabrahmamAtratayA avaziSyata iti bhAvaH || 2 || brahmabhAvApattAvapi sadA praNavAnusaMdhAnaM kartavyamityata Aha- tAvaditi | yAvadrathapathi praNavAnusaMdhAnavartmani sthitastiSThati tAvadrathena gantavyaM oMkAroccAraNapUrvakam arthAnusaMdhAnaM kartavyam | evaM rathapathisthAnaM rathapathena yat gantavyasthAnaM nirvizeSaM brahma tatra tanmAtrAvazeSatayA sthAtvA sthitvA tataH rathena gantavyapradezasya prAptatvAt oMkArarathamutsRjya tatprApyaturyaturyasthAnaM gacchati turyaturyo bhavatItyarthaH || 3 || turyaturyAdhigamopAyamAha- mAtreti | sarvavyavahArahetvakArAdayaH svarAH zabdAH, kakArAdIni vyaJjanAni, taiH varjitaM zabdavyaJjanAtmakapaJcAzadvarNavyavahAryaprapaJcakalanAviralaM yat mAtrAliGgapadam akArAdimAtrAtadadhyakSavizvavirADotradirUpaM tyaktvA svAtirekeNa kiMcinnAstIti nizcitya atha asvareNa makAreNa makArArthezvarabhAvena nirAvRtakriyAjJAnecchAzaktisaMpattyA yat sUkSmaM hip. 14) padaM virAjate tat sUkSmapadaM brahma svamAtramiti gacchati mAtrAliGgazabdavyaJjanakalanApahnavasiddhabrahmamAtratayA muniH avaziSyata ityarthaH || 4 ||pratyAhAralakSaNamzabdAdiviSayAn paJca manazcaivAticaJcalam |cintayedAtmano razmIn pratyAhAraH sa ucyate || 5 || mandAdhikAricittazuddhihetuSaDaGgayogamupadizati | tatra pratyAhArasvarUpamAha- zabdAdIti | yadyacchRNoti karNAbhyAM tattadAtmeti bhAvayet ityAdizrutyanurodhena zrotrAdigrAhyapaJcazabdAdiviSayAn svAtmano razmIn svAtmavikalpitatvena svarUpabhUtAn | manazceti cazabdataH saviSayAntaH- karaNacatuSTayaM gRhyate | tattu aticaJcalam; kSaNavikAritvAt | tadapyAtmano rUpaM cintayet svAtmAtiriktaviSayataH pratyAharediti yo'rtho'bhihitaH saH pratyAhAra ucyate || 5 ||SaDaGgayogaHpratyAhArastathA dhyAnaM prANAyAmo'tha dhAraNA |tarkazcaiva samAdhizca SaDaGgo yoga ucyate || 6 || yogaSaDaGgAni gaNayati- pratyAhAra iti | spaSTo'rthaH || 6 ||prANAyAmAdiphalamyathA parvatadhAtUnAM dahyante dhamatA malAH |tathendriyakRtA doSA dahyante prANadhAraNAt || 7 ||p. 15) prANAyAmairdaheddoSAn dhAraNAbhizca kilbiSam |kilbiSaM hi kSayaM nItvA ruciraM caiva cintayet || 8 || prANAyAmAdiphalapradarzanapUrvakaM prANAyAmAdiprakAramAha- yatheti | yathA dhamatA dhamanAbhivardhitavahninA parvatadhAtUnAM malAH malAni dahyante tathA prANadhAraNAt dazendriyakRtA doSA dahyante || 7 || yata evamataH prANAyAmaiH liGgadehAzrayadoSAn dahet | tathA dhAraNAbhizca antaHkaraNagatakilbiSaM dahet | evamantaHkaraNajakilbiSam azuddhiM kSayaM nItvA ruciraM kilbiSakSayAdhikaraNaM caiva hItizabdAt sarvavRttikumbhakaM manaHprANavRttistambhanaM cintayet || 8 ||trividhaprANAyAmaHruciraM recakaM caiva vAyorAkarSaNaM tathA |prANAyAmAstrayaH proktA recapUrakakumbhakAH || 9 || trividhaprANAyAmamAha- ruciramiti | kumbhakarecakapUrakabhedena prANAyAmAH trayaH proktAH | atra rucirazabdaH kumbhakavAcI, recakapUrakasahapaThitatvAt || 9 ||prANAyAmalakSaNamsavyAhRtiM sapraNavAM gAyatrIM zirasA saha |triH paThedAyataprANaH prANAyAmaH sa ucyate || 10 || prANAyAmasvarUpamAha- savyAhRtimiti | kumbhakAvasthAyAM oM bhUH ityAdipraNavasaMpuTitasaptavyAhRtibhiH parorajase sAvadom iti zirasA ca p. 16) saha gAyatrIM triH paThet trivAraM manasA uccarediti yo'rtho'bhihitaH sa prANAyAma ucyate || 10 ||recakalakSaNamutkSipya vAyumAkAze zUnyaM kRtvA nirAtmakam |zUnyabhAve niyuJjIyAdrecakasyeti lakSaNam || 11 || recakalakSaNamAha- utkSipyeti | bAhyAkAze vAyumutkSipya tailadhArAvat mandaM mandaM virecya antaH nirAtmakaM vAyuM zUnyaM kRtvA zUnyabhAve niyuJjIyAt iti yattat recakasya lakSaNam || 11 ||pUrakalakSaNamvaktreNotpalanAlena toyamAkarSayennaraH |evaM vAyurgrahItavyaH pUrakasyeti lakSaNam || 12 || pUrakalakSaNamAha- vaktreNeti | yathA naro vaktreNa vaktrasthotpalanAlena vA toyam AkarSayet evamiDayA piGgalayA zItalyA vA vAyuH grahItavyaH iti yattat pUrakasya lakSaNam || 12 ||kumbhakalakSaNamnocchvasenna ca nizvAsennaiva gAtrANi cAlayet |evaM bhAvaM niyuJjIyAt kumbhakasyeti lakSaNam || 13 ||p. 17) andhavat pazya rUpANi zabdaM badhiravacchRNu |kASThavat pazya vai dehaM prazAntasyeti lakSaNam || 14 || kumbhakalakSaNamAha- nochvasediti | siddhAdyAsanamAsthAya nizcalagAtro yogI recakapUrakavyApAramakRtvA evaM vAyustambhanabhAvaM niyuJjyAditi yattat kumbhakalakSaNam || 13 || kumbhakavelAyAm andhabadhiravat rUpazabdAdivyApRtiviralo bhUyAditi prazAntalakSaNamAha- andhavaditi | andhabadhiragrahaNaM ziSTendriyavaikalyopalakSaNArthaM; yathA andhAdiH rUpAdigrahaNaM na karoti tathA avikalendriyo'pi rUpAdIn andhAdivat pazya svadehaM kASThavat pazyeti yattat prazAntasya lakSaNam | yogI sarvendriyavyApRtiviralo bhavedityarthaH || 14 ||dhAraNAlakSaNammanaH saMkalpakaM dhyAtvA saMkSipyAtmani buddhimAn |dhArayitvA tathAtmAnaM dhAraNA parikIrtitA || 15 || dhAraNAlakSaNamAha- mana iti | buddhimAn yogI saMkalpAtmakaM manaH tadvRttijAtaM saMkSipya atha niHsaMkalpakaM dhyAtvA Atmani nirvikalpake pratyagbhAvapariNate manasi tathAvidhaM paramAtmAnaM dhArayitvA yA pratyakparaikyasthitiH seyaM dhAraNeti parikIrtitA || 15 ||tarkalakSaNamAgamasyAvirodhena UhanaM tarka ucyate | tarkalakSaNamAha- Agamasyeti | zrutyanugRhItohanameva tarka ityabhidhIyate ||p. 18) samAdhilakSaNamsamaM manyeta yaM labdhvA sa samAdhiH prakIrtitaH || 16 || samAdhilakSaNamAha- samamiti | brahmAham, ahameva brahma iti yaM paramAtmAnaM matvA svavikalpitaprapaJcajAtaM samam AtmAnameva manyeta sa samAdhiriti zrutibhiH parikIrtitaH || 16 ||samAdhisiddhyupAyaHbhUmau darbhAsane ramye sarvadoSavivarjite |kRtvA manomayIM rakSAM japtvA vai rathamaNDale || 17 ||padmakaM svastikaM vApi bhadrAsanamathApi vA |baddhvA yogAsanaM samyaguttarAbhimukhaH sthitaH || 18 ||nAsikApuTamaGgulyA pidhAyaikena mArutam |AkRSya dhArayedagniM zabdameva vicintayet || 19 ||omityekAkSaraM brahma omityetanna recayet |divyamantreNa bahudhA kuryAnmalavimuktaye || 20 ||pazcAd dhyAyIta pUrvoktakramazo mantravid budhaH |sthUlAdisthUlasUkSmaM ca nAbherUrdhvamupakramaH || 21 ||p. 19) tiryagUrdhvamadhodRSTiM vihAya ca mahAmatiH |sthirasthAyI viniSkampaH sadA yogaM samabhyaset || 22 ||tAlamAtrAviniSkampo dhAraNAyojanaM tathA |dvAdazamAtro yogastu kAlato niyamaH smRtaH || 23 ||aghoSamavyaJjanamasvaraM ca atAlukaNThoSThamanAsikaM ca yat |arephajAtamubhayoSmavarjitaM yadakSaraM na kSarate kathaMcit || 24 || etAdRzasamAdhisiddhyupAyamAha- bhUmAviti | vizuddhabhUmau; darbhAsanagrahaNaM celAjinopalakSaNArtham; kuzAjinacelamRdvAsane sarvadoSarahite tatsaMskArArthaM bhUzuddhibhUtazuddhyAdimanomayIM rakSAM kRtvA tadAsanamupaspRzya rathamaNDale praNavavyAhRtisaurASTAkSare yathAzakti japtvA || 17 || tatastadAsane yathAvidhyupavizya atha padmasvastikabhadrayogAsaneSvanyatamAsanamAsthAya samyak uttarAbhimukhatayA AsInaH san || 18 || nAsikApuTam ekena sAGgulikareNa pidhAya mArutamAkRSya mUlAdhAratrikoNe agniM dhArayet; dhArayan zabdam oMkArameva vicintayet || 19 || kiM tat | omityekAkSaramiti | oMkArAnusaMdhAnavicchitiM na kuryAt | svAntaHkaraNasthamalavimuktaye bahudhA divyamantreNa japaM kuryAt || 20 || evaM mantravit budhaH pazcAt pUrvoktakramazaH dhyAyIta | dhyAnakramaniyama ucyate- sthUlAdIti | svAvidyApadasthUlAdyazAro-pApavAdAdhikaraNavirATsUtrabIjaturyarUpeNa tatpravibhaktasthUlaM sUkSmaM cAdhiSThAya | cazabdAt bIjaturyAMzamapyadhiSThAyeti dyotyate | virADAdayo bhavanti (?) svanAbherUrdhvaM vidyamAnahRdayAdiSu virADAdidhyAnasya upakramaH kartavyaH || 21 || virADAdidhyAnopakramAnantaraM mahAmatiH yogI svadhyeyasvarUpAtiriktatiryagUrdhvamadhodRSTiM vihAya | cazabdAt tadekaniSTho bhUtveti dyotyate | pUrvoktapadmAsane sthirasthAyI bhUtvA svAbhilaSitalakSyAnusaMdhAnato viniSkampaH lakSyaikatAnacittaH san sadA virADAdirahamasmItyanusaMdhAnarUpaM p. 20) yogaM samabhyaset || 22 || kumbhakamAtrAniyamastu haTazAbvAditAlamAtrAviniSkampaH kAlaH aSTamAtrAtmakaH saptamAtrAtmako vA yathA loke prathitaH tathA kumbhake zvAsadhAraNAyojanaM kAryam | tathA saMpUrNakumbhake kAlato dvAdazamAtrAtmako yogastu niyamena smRtaH | atratyadvAdazamAtrAkAlastu sahajocchvAsanizvAsakAlamAnena SaNNavatimAtrAtmakaH smRtaH | etAvatkAlakumbhake svarUpaM dhyAyataH tadakSarasAkSAtkAro bhavatItyarthaH || 23 || kiM tadakSaraM ghoSAdivarNAtmakaM ? ityata Aha- aghoSamiti | hazo ghoSAH tadrahitam aghoSam | vyaJjanaM kakArAdiH tadrahitam avyaJjanam | tathAkArAdisvaraviralam asvaraM ca yat tAlukaNThoSThanAsikAsthAne abhivyajyate tadrahitam | arephajAtam antaH- sthakalanAviralaM zaSasahAdyubhayoSmavarjitaM kathaMcidapi yanna kSarate tadevAkSaraM yogipratyakSamupalabhyata ityarthaH || 24 ||yogasya nityakartavyatAyenAsau pazyate mArgaM prANastenAbhigacchati |atastamabhyasennityaM yanmArgagamanAya vai || 25 || yataH svaprApya[pti]mArgadarzanahetuH yogaH, atastameva sadA abhyasedityAha- yeneti | asau yogI yena yogena svaprApyamArgaM pazyate pazyati, prANastu dRGmano'gnibhiH saha tenaiva mArgeNa abhigacchati | yata evam ataH yatpadaprApakamArgagamanAyaiva tameva yogamapramAdena abhyaset || 25 ||sapta svaprAptidvArANihRddvAraM vAyudvAraM ca mUrdhadvAramathAparam |mokSadvAraM bilaM caiva suSiraM maNDalaM viduH || 26 ||p. 21) svaprApya[pti]dvArANi katividhAnItyata Aha- hRddvAramiti | hRddvAraM virATprApakaM virAjo hRdayAzritabrahmANDopadhikatvAt | vAyudvAraM sUtraprApaka, vAyoH sUtrarUpatvAt, vAyurvai gautama tatsUtram iti zruteH | mUrdhadvAraM bIjezvaraprApakaM, tayordhvamAyannamRtatvameti iti zruteH | athAparaM kimityukte mokSadvAraM ardhamAtrAtmakaM pratyagabhinnabrahmaprApakaM, tadavagaterardhamAtrAdvArakatvAt | mokSadvAraM tridhA bhidyate | tat katham ? ardhamAtrAsthUlAMzAtmakaM bilaM, tasya turyavairAjaprApakatvAt | ardhamAtrAsUkSmAMzAtmakaM suSiraM, turyasUtraprApakatvAt | ardhamAtrAbIjAMzAtmakaM maNDalaM, turyabIjaprApakatvAt | cazabdAt pareti vikhyAtakaivalyadvAramastIti dyotyate, tasya niSpratiyogikabrahmamAtragamakatvAt | evaM saptadhA svAtmAptidvArANi santIti brahmavidvarIyAMso viduH jAnantItyarthaH || 26 ||bhayAdInAM tyAgaHbhayaM krodhamathAlasyam atisvapnAtijAgaram |atyAhAramanAhAraM nityaM yogI vivarjayet || 27 || bhayakrodhAdivighnabAhulye sati kathamevaM siddhiH syAdityAzaGkya bhayAdityAgataH tatsiddhiH syAdityAha- bhayamiti | nirbhayAdidarzanena bhayAdivRttityAgayogo bhavatItyatra-yuktAhAravihArasya yuktaceSTasya karmasu |yuktasvapnAvabodhasya yogo bhavati duHkhahA ||iti smRtiH || 27 ||p. 22) abhyAsaphalamanena vidhinA samyaG nityamabhyasyate kramAt |svayamutpadyate jJAnaM tribhirmAsairna saMzayaH || 28 ||caturbhiH pazyate devAn paJcabhirvitataH kramaH |icchayApnoti kaivalyaM SaSThe mAsi na saMzayaH || 29 || evamabhyAsaM kurvataH avAntaraphalaM mukhyaphalaM cAha- aneneti | bhUmau darbhAsane ramye iti yaduktam anena vidhinA abhyAsaM kurvataH tribhiH mAsaiH svayameva upadezamantarA brahmajJAnam utpadyate || 28 || mAsacatuSTayAbhyAsAt indrAdidevAn pazyate pazyati | mAsapaJcakAbhyAsato vitataH kramo virADAdiH dRzyate | SaNmAsAbhyAsato yadR[di]cchayA kaivalyam ApnotItyatra na hi saMzayaH astItyarthaH || 29 ||yogacintyampArthivaH paJcamAtrastu caturmAtrastu vAruNaH |Agneyastu trimAtro'sau vAyavyastu dvimAtrakaH || 30 ||ekamAtrastathAkAzo hyamAtraM tu vicintayet | yogena yaccintyaM tadAha- pArthiva iti || 30 || pArthivAdyAkAzAntam ekaikaguNApakarSataH sUkSmatvaM pratyaktvaM vyApakatvam | itthaM mAtrAviziSTabhUtabhautikajAtApahnavasiddham amAtraM brahma niSpratiyogikasvamAtramiti vicintayedityarthaH ||p. 23) cintanAprakAraHsaMdhiM kRtvA tu manasA cintayedAtmanAtmani || 31 ||triMzatsArdhAGgulaH prANo yatra prANaiH pratiSThitaH |eSa prANa iti khyAto bAhyaprANasya gocaraH || 32 || taccintanAprakAramAha sadhimiti || 31 || ardhAGgulAdhikatriMzadaGgulagatiH prANo yatra hRdayAkAze vAgAdibhiH prANaiH saha pratiSThitaH yo'yaM bAhyaprANasya Adhidaivikasya gocaro viSayo bhavati, eSa eva AdhyAtmikaprANa iti vikhyAto bhavati | sa yatra hRdayAkAze pratyagbhAsye svopajIvyakaraNagrAmeNa saha vilIyate, tadvilayAdhikaraNaM pratyagabhinnaM brahma tasmin brahmAtmani brahmAkArapariNatamanasA tadbhAsakapratyagAtmanA saMdhimaikyaM kRtvA pratyakparabhedasApekSatadaikyagatasavizeSAMzApahnavasiddhaM brahma svamAtramiti vicintayet || 32 ||zvAsapramANamazItizca zataM caiva sahasrANi trayodaza |lakSazcaikonanizvAsaH ahorAtrapramANataH || 33 || ahorAtranirvartyazvAsapramANamAha- azItizceti | dvyazItyadhikazatottarasahasralakSasaMkhyAviziSTanizvAsAdiH ahorAtrapramANato gaNyate | zrutyantare tu SaTsaMkhyAhorAtrayoH ekaviMzatisahasrANi SaTchatAnyadhikAni bhavantItyAmnAtam | prakAradvayapratibhAtasaMkhyAbhedastu bAlyAdizarIratAratamyata upapadyate | sukhaM tiSThato dRDhagAtrasya zvAsagatiH stimitA vibhAti, etadviparItasya viparItaM bhavatIti ubhayamapi saMgacchate, nahi virodho'stItyarthaH || 33 ||p. 24) prANAdInAM sthAnAniprANa Adyo hRdi sthAne apAnastu punargude |samAno nAbhideze tu udAnaH kaNThamAzritaH || 34 ||vyAnaH sarveSu cAGgeSu vyApya tiSThati sarvadA |evaM zvAsakRtprANAdisthAnAnyAha- prANa iti || 34 ||teSAM varNabhedAHatha varNAstu paJcAnAM prANAdInAmanukramAt || 35 ||raktavarNo maNiprakhyaH prANavAyuH prakIrtitaH |apAnastasya madhye tu indrakopasamaprabhaH || 36 ||samAnastu dvayormadhye gokSIradhavalaprabhaH |ApANDara udAnazca vyAno hyarcisamaprabhaH || 37 ||prANAdyAkRtivarNabhedamAha- atheti || 35-7 ||paramaphalamyasyedaM maNDalaM bhittvA mAruto yAti mUrdhani |yatra yatra mriyedvApi na sa bhUyo'bhijAyate |na sa bhUyo'bhijAyata ityupaniSat || 38 || SaDaGgayogAbhyAsaparamaphalaM prakaTayan upasaMharati- yasyeti | yasya mumukSoH yogino mArutaH prANAdiH ida svAdhiSTheyahRdayAdi maNDalam abhyAsabalenap. 25) bhittvA mUrdhani sahasrAre vidyamAnaM turyaM turyaturyaM vA svamAtramityeti so'yaM tAdRzaparipakvayogI tIrthe zvapacagRhe vA ityAdizrutyanurodhena yatra yatra jIvan tiSThet mriyedvApi so'yaM na hi bhUyo'bhijAyate brahmavedanasamakAlaM brahmaiva bhavatItyarthaH | AvRttiH AdarArthA | ityupaniSacchabdaH amRtanAdopaniSatsamAptyarthaH || 38 ||zrIvAsudevendraziSyopaniSadbrahmayoginA |likhitaM syAdvivaraNaM nAdopaniSadaH sphuTam |prakRtopaniSadvyAkhyAgranthaH SaSTyuttaraM zatam ||iti zrImadIzAdyaSTottarazatopaniSacchAstravivaraNe ekaviMzatiMsaMkhyApUrakam amRtanAdopaniSadvivaraNaM saMpUrNam