prathamaḥ samādhi-pādaḥ |
atha yogānuśāsanam ||1||
yogaś citta-vṛtti-nirodhaḥ ||2||
tadā draṣṭuḥ svarūpe’vasthānam ||3||
vṛtti-sārūpyam itaratra ||4||
vṛttayaḥ pañcatayyaḥ kliṣṭā akliṣṭāḥ ||5||
pramāṇa-viparyaya-vikalpa-nidrā-smṛtayaḥ ||6||
pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇāni ||7||
viparyayo mithyā-jñānam atad-rūpa-pratiṣṭham ||8||
śabda-jñānānupātī vastu-śūnyo vikalpaḥ ||9||
abhāva-pratyayālambanā vṛttir nidrā ||10||
anubhūta-viṣayāsaṃpramoṣaḥ smṛtiḥ ||11||
abhyāsa-vairāgyābhyāṃ tan-nirodhaḥ ||12||
tatra sthitau yatno’bhyāsaḥ ||13||
sa tu dīrgha-kāla-nairantarya-satkārāsevito dṛḍha-bhūmiḥ ||14||
dṛṣṭānuśravika-viṣaya-vitṛṣṇasya vaśīkāra-saṃjñā vairāgyam ||15||
tat-paraṃ puruṣa-khyāter guṇa-vaitṛṣṇyam ||16||
vitarka-vicārānandāsmitārūpānugamāt saṃprajñātaḥ ||17||
virāma-pratyayābhyāsa-pūrvaḥ saṃskāra-śeṣo’nyaḥ ||18||
bhava-pratyayo videha-prakṛti-layānām ||19||
śraddhā-vīrya-smṛti-samādhi-prajñā-pūrvaka itareṣām ||20||
tīvra-saṃvegānām āsannaḥ ||21||
mṛdu-madhyādhi-mātratvāt tato’pi viśeṣaḥ ||22||
īśvara-praṇidhānād vā ||23||
kleśa-karma-vipākāśayair aparāmṛṣṭaḥ puruṣa-viśeṣa īśvaraḥ ||24||
tatra niratiśayaṃ sarvajñatva-bījam ||25||
sa pūrveṣām api guruḥ kālenānavacchedāt ||26||
tasya vācakaḥ praṇavaḥ ||27||
taj-japas tad-artha-bhāvanam ||28||
tataḥ pratyak-cetanādhigamo’py antarāyābhāvaś ca ||29||
vyādhi-styāna-saṃśaya-pramādālasyāvirati-bhrānti-darśanālabdha-bhūmikatvānavasthitatvāni citta-vikṣepās te’ntarāyāḥ ||30||
duḥkha-daurmanasyāṅgam ejayatva-śvāsa-praśvāsā vikṣepa-saha-bhuvaḥ ||31||
tat-pratiṣedhārtham eka-tattvābhyāsaḥ ||32||
maitrī-karuṇā-muditopekṣaṇāṃ sukha-duḥkha-puṇyāpuṇya-viṣayāṇāṃ bhāvanātaś citta-prasādanam ||33||
pracchardana-vidhāraṇābhyāṃ vā prāṇasya ||34||
viṣayavatī vā pravṛttir utpannā manasaḥ sthiti-nibandhinī ||35||
viśokā vā jyotiṣmatī ||36||
vīta-rāga-viṣayaṃ vā cittam ||37||
svapna-nidrā-jñānālambanaṃ vā ||38||
yathābhimata-dhyānād vā ||39||
paramāṇu parama-mahattvānto’sya vaśīkāraḥ ||40||
kṣīṇa-vṛtter abhijātasyeva maṇer grahītṛ-grahaṇa-grāhyeṣu tat-stha-tad-añjanatā-samāpattiḥ ||41||
tatra śabdārtha-jñāna-vikalpaiḥ saṃkīrṇā savitarkā samāpattiḥ ||42||
smṛti-pariśuddhau svarūpa-śūnyevārtha-mātra-nirbhāsā nirvitarkā ||43||
etayaiva savicārā nirvicārā ca sūkṣma-viṣayā vyākhyātā ||44||
sūkṣma-viṣayatvaṃ cāliṅga-paryavasānam ||45||
tā eva sa-bījaḥ samādhiḥ ||46||
nirvicāra-vaiśāradye’dhyātma-prasādaḥ ||47||
rtaṃbharā tatra prajñā ||48||
śrutānumāna-prajñābhyām anya-viṣayā viśeṣārthatvāt ||49||
taj-jaḥ saṃskāro’nya-saṃskāra-pratibandhī ||50||
tasyāpi nirodhe sarva-nirodhān nirbījaḥ samādhiḥ ||51||
iti patañjali-viracite yoga-sūtre prathamaḥ samādhi-pādaḥ |
dvitīyaḥ sādhana-pādaḥ |
tapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyogaḥ ||1||
samādhibhāvanārthaḥ kleśatanūkaraṇārthaś ca ||2||
avidyāsmitā-rāga-dveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ ||3||
avidyā kṣetram uttareṣāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇām ||4||
anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmakhyātiravidyā ||5||
dṛgdarśanaśaktyorekātmatevāsmitā ||6||
sukhānuśayī rāgaḥ ||7||
duḥkhānuśayī dveṣaḥ ||8||
svarasavāhī viduṣo’pi tathārūḍho bhiniveśaḥ ||9||
te pratiprasavaheyāḥ sūkṣmāḥ ||10||
dhyānaheyāstadvṛttayaḥ ||11||
kleśamūlaḥ karmāśayo dṛṣṭādṛṣṭajanmavedanīyaḥ ||12||
sati mūle tadvipāko jātyāyurbhogāḥ ||13||
te hlādaparitāpaphalāḥ puṇyāpuṇyahetutvāt ||14||
pariṇāmatāpasaṃskāraduḥkhairguṇavṛttivirodhāc ca duḥkham
eva sarvaṃ vivekinaḥ ||15||
heyaṃ duḥkham anāgatam ||16||
draṣṭṛdṛśyayoḥ saṃyogo heyahetuḥ ||17||
prakāśakriyāsthitiśīlaṃ bhūtendriyātmakaṃ bhogāpavargārthaṃ dṛśyam ||18||
viśeṣāviśeṣaliṅgamātrāliṅgāni guṇaparvāṇi ||19||
draṣṭā dṛśimātraḥ śuddho’pi pratyayānupaśyaḥ ||20||
tadartha eva dṛśyasyātmā ||21||
kṛtārthaṃ prati naṣṭam apyanaṣṭaṃ tadanyasādhāraṇatvāt ||22||
svasvāmiśaktyoḥ svarūpopalabdhihetuḥ saṃyogaḥ ||23||
tasya heturavidyā ||24||
tadabhāvāt saṃyogābhāvo hānaṃ| taddṛśeḥ kaivalyam ||25||
vivekakhyātiraviplavā hānopāyaḥ ||26||
tasya saptadhā prāntabhūmiḥ prajñā ||27||
yogāṅgānuṣṭhānād aśuddhikṣaye jñānadīptirā
vivekakhyāteḥ ||28||
yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayo’ṣṭāva aṅgāni ||29||
ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ ||30||
jātideśakālasamayānavacchinnāḥ sārvabhaumā mahāvratam ||31||
śaucasaṃtoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ ||32||
vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam ||33||
vitarkā hiṃsādayaḥ kṛtakāritānumoditā lobhakrodhamohapūrvakā mṛdumadhyādhimātrā duḥkhājñānānantaphalā iti pratipakṣa-bhāvanam ||34||
ahiṃsāpratiṣṭhāyāṃ tatsannidhau vairatyāgaḥ ||35||
satyapratiṣṭhāyāṃ kriyāphalāśrayatvam ||36||
asteyapratiṣṭhāyāṃ sarvaratnopasthānam ||37||
brahmacaryapratiṣṭhāyāṃ vīryalābhaḥ ||38||
aparigrahasthairye janmakathaṃtāsaṃbodhaḥ ||39||
śaucāt svāṅgajugupsā parairasaṃsargaḥ ||40||
sattvaśuddhisaumanasyaikāgryendriyajayātmadarśanayogyatvāni ca ||41||
saṃtoṣād anuttamaḥ sukhalābhaḥ ||42||
kāyendriyasiddhiraśuddhikṣayāt tapasaḥ ||43||
svādhyāyād iṣṭadevatāsaṃprayogaḥ ||44||
samādhisiddhirīśvarapraṇidhānāt ||45||
sthirasukham āsanam ||46||
prayatnaśaithilyānantasamāpattibhyām ||47||
tato dvandvānabhighātaḥ ||48||
tasmin sati śvāsapraśvāsayorgativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ ||49||
bāhyābhyantarastambhavṛttiḥ deśakālasaṃkhyābhiḥ
paridṛṣṭo dīrghasūkṣmaḥ ||50||
bāhyābhyantaraviṣayākṣepī caturthaḥ ||51||
tataḥ kṣīyate prakāśāvaraṇam ||52||
dhāraṇāsu ca yogyatā manasaḥ ||53||
svasvaviṣayāsaṃprayoge cittasya svarūpānukāra ivendriyāṇāṃ pratyāhāraḥ ||54||
tataḥ paramā vaśyatendriyāṇām ||55||
iti patañjali-viracite yoga-sūtre dvitīyaḥ sādhana-pādaḥ |
tṛtīyaḥ vibhūti-pādaḥ |
deśa-bandhaś cittasya dhāraṇā ||1||
tatra pratyayaikatānatā dhyānam ||2||
tad evārthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyam iva samādhiḥ ||3||
trayam ekatra saṃyamaḥ ||4||
tajjayāt prajñā|a|alokaḥ ||5||
tasya bhūmiṣu viniyogaḥ ||6||
trayam antaraṅgaṃ pūrvebhyaḥ ||7||
tad api bahiraṅgaṃ nirbījasya ||8||
vyutthāna-nirodha-saṃskārayor abhibhava-prādurbhāvau nirodha-kṣaṇa-cittānvayo nirodha-pariṇāmaḥ ||9||
tasya praśānta-vāhitā saṃskārāt ||10||
sarvārthataikāgratayoḥ kṣayodayau cittasya samādhi-pariṇāmaḥ ||11||
tataḥ punaḥ śāntoditau tulya-pratyayau cittasyaikāgratā-pariṇāmaḥ ||12||
etena bhūtendriyeṣu dharma-lakṣaṇāvasthā-pariṇāmā vyākhyātāḥ ||13||
śāntoditāvyapadeśya-dharmānupātī dharmī ||14||
kramānyatvaṃ pariṇāmānyatve hetuḥ ||15||
pariṇāma-traya-saṃyamād atītānāgata-jñānam ||16||
śabdārtha-pratyayānām itaretarādhyāsāt saṃskaraḥ | tat-pravibhāga-saṃyamāt sarva-bhūta-ruta-jñānam ||17||
saṃskāra-sākṣat-karaṇāt pūrva-jāti-jñānam ||18||
pratyayasya para-citta-jñānam ||19||
na ca tat sālambanaṃ, tasyāviṣayībhūtatvāt ||20||
kāyarūpasaṃyamāt tadgrāhyaśaktistambhe cakṣuḥprakāśāsaṃprayoge’ntardhānam ||21||
etena śabdādyantardhānamuktam sopakramaṃ nirupakramaṃ ca karma| tatsaṃyamād aparāntajñānam, ariṣṭebhyo vā ||22||
maitryādiṣu balāni ||23||
baleṣu hastibalādīni ||24||
pravṛttyālokanyāsāt sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭajñānam ||25||
bhuvanajñānaṃ sūrye saṃyamāt ||26||
candre tārāvyūhajñānam ||27||
dhruve tadgatijñānam ||28||
nābhicakre kāyavyūhajñānam ||29||
kaṇṭhakūpe kṣutpipāsānivṛttiḥ ||30||
kūrmanāḍyāṃ sthairyam ||31||
mūrdhajyotiṣi siddhadarśanam ||32||
prātibhād vā sarvam ||33||
hṛdaye cittasaṃvit ||34||
sattvapuruṣayoratyantāsaṃkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥ parārthatvāt svārthasaṃyamāt puruṣajñānam ||35||
tataḥ prātibhaśrāvaṇavedanādarśāsvādavārtā jāyante ||36||
te samādhāv upasargā| vyutthāne siddhayaḥ ||37||
bandhakāraṇaśaithilyāt pracārasaṃvedanāc ca cittasya paraśarīrāveśaḥ ||38||
udānajayājjalapaṅkakaṇṭakādiṣvasaṅga utkrāntiśca ||39||
samānajayāt prajvalanam ||40||
śrotrākāśayoḥ saṃbandhasaṃyamād divyaṃ śrotram ||41||
kāyākāśayoḥ saṃbandhasaṃyamāl laghutūlasamāpatteścākāśagamanam ||42||
bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā| tataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ ||43||
sthūlasvarūpasūkṣmānvayārthavattvasaṃyamādbhūtajayaḥ ||44||
tato’ṇimādiprādurbhāvaḥ kāyasaṃpat taddharmānabhighātaś ca ||45||
rūpalāvaṇyabalavajrasaṃhananatvāni kāyasaṃpat ||46||
grahaṇasvarūpāsmitānvayārthavattvasaṃyamād indriyajayaḥ ||47||
tato manojavitvaṃ vikaraṇabhāvaḥ pradhānajayaśca ||48||
sattva-puruṣānyatā-khyāti-mātrasya sarva-bhāvādhiṣṭhātṛtvaṃ sarva-jñātṛtvaṃ ca ||49||
tadvairāgyādapi doṣabījakṣaye kaivalyam ||50||
sthāny-upanimantraṇe saṅga-smayākaraṇaṃ punaḥ aniṣṭa-prasaṅgāt ||51||
kṣaṇatatkramayoḥ saṃyamādavivekajaṃ jñānam ||52||
jātilakṣaṇadeśairanyatā|anavacchedāt tulyayostataḥ pratipattiḥ ||53||
tārakaṃ sarvaviṣayaṃ sarvathāviṣayam akramaṃ ceti vivekajaṃ jñānam ||54||
sattva-puruṣayoḥ śuddhi-sāmye kaivalyam iti ||55||
iti patañjali-viracite yoga-sūtre tṛtīyo vibhūtipādaḥ
caturthaḥ kaivalya-pādaḥ |
janmauṣadhimantratapaḥsamādhijāḥ siddhayaḥ ||1||
jātyantarapariṇāmaḥ prakṛtyāpūrāt ||2||
nimittam aprayojakaṃ prakṛtīnāṃ| varaṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat ||3||
nirmāṇacittānyasmitāmātrāt ||4||
pravṛttibhede prayojakaṃ cittam ekam anekeṣām ||5||
tatra dhyānajam anāśayam ||6||
karmāśuklākṛṣṇaṃ yoginaḥ trividham itareṣām ||7||
tatastadvipākānuguṇānām evābhivyaktirvāsanānām ||8||
jātideśakālavyavahitānām apyānantaryaṃ,
smṛtisaṃskārayoḥ ekarūpatvāt ||9||
tāsām anāditvaṃ cāśiṣo nityatvāt ||10||
hetuphalāśrayālambanaiḥ saṃgṛhītatvād eṣām abhāve tad-abhāvaḥ ||11||
atītānāgataṃ svarūpato’styadhvabhedād dharmāṇām ||12||
te vyaktasūkṣmā guṇātmānaḥ ||13||
pariṇāmaikatvād vastutattvam ||14||
vastusāmye cittabhedāt tayorvibhaktaḥ panthāḥ ||15||
na caikacittatantraṃ vastu tad apramāṇakaṃ tadā kiṃ syāt ||16||
taduparāgāpekṣatvāt cittasya vastu jñātājñātam ||17||
sadā jñātāścittavṛttayastatprabhoḥ puruṣasyāpariṇāmitvāt ||18||
na tat svābhāsaṃdṛśyatvāt ||19||
ekasamaye cobhayānavadhāraṇam ||20||
cittāntaradṛśye buddhibuddheratiprasaṅgaḥ smṛtisaṃkaraśca ||21||
citerapratisaṃkramāyāstadākārāpattau svabuddhisaṃvedanam ||22||
draṣṭṛ-dṛśyoparaktaṃ cittaṃ sarvārtham ||23||
tad asaṃkhyeya-vāsanā-citram api parārthaṃ saṃhatya-kāritvāt ||24||
viśeṣa-darśina ātma-bhāva-bhāvanā-vinivṛttiḥ ||25||
tadā viveka-nimnaṃ kaivalya-prāg-bhāraṃ cittam ||26||
tac-chidreṣu pratyayāntarāṇi saṃskārebhyaḥ ||27||
hānam eṣāṃ kleśavad uktam ||28||
prasaṃkhyāne’py akusīdasya sarvathāviveka-khyāter dharma-meghaḥ samādhiḥ ||29||
tataḥ kleśakarmanivṛttiḥ ||30||
tadā sarvāvaraṇamalāpetasya jñānasyā|anantyājjñeyam alpam ||31||
tataḥ kṛtārthānāṃ pariṇāmakramaparisamāptirguṇānām ||32||
kṣaṇapratiyogī pariṇāmāparāntani{grā}|rhyaḥ kramaḥ ||33||
puruṣārthaśūnyānāṃ guṇānāṃ pratiprasavaḥ kaivalyaṃ, svarūpapratiṣṭhā vā citiśaktireti ||34||
iti patañjali-viracite yoga-sūtre caturthaḥ kaivalyapādaḥ |
|| iti pātañjala-yoga-sūtrāṇi ||