prathamaH samAdhi-pAdaH | atha yogAnuzAsanam ||1|| yogaz citta-vRtti-nirodhaH ||2|| tadA draSTuH svarUpe’vasthAnam ||3|| vRtti-sArUpyam itaratra ||4|| vRttayaH paJcatayyaH kliSTA akliSTAH ||5|| pramANa-viparyaya-vikalpa-nidrA-smRtayaH ||6|| pratyakSAnumAnAgamAH pramANAni ||7|| viparyayo mithyA-jJAnam atad-rUpa-pratiSTham ||8|| zabda-jJAnAnupAtI vastu-zUnyo vikalpaH ||9|| abhAva-pratyayAlambanA vRttir nidrA ||10|| anubhUta-viSayAsaMpramoSaH smRtiH ||11|| abhyAsa-vairAgyAbhyAM tan-nirodhaH ||12|| tatra sthitau yatno’bhyAsaH ||13|| sa tu dIrgha-kAla-nairantarya-satkArAsevito dRDha-bhUmiH ||14|| dRSTAnuzravika-viSaya-vitRSNasya vazIkAra-saMjJA vairAgyam ||15|| tat-paraM puruSa-khyAter guNa-vaitRSNyam ||16|| vitarka-vicArAnandAsmitArUpAnugamAt saMprajJAtaH ||17|| virAma-pratyayAbhyAsa-pUrvaH saMskAra-zeSo’nyaH ||18|| bhava-pratyayo videha-prakRti-layAnAm ||19|| zraddhA-vIrya-smRti-samAdhi-prajJA-pUrvaka itareSAm ||20|| tIvra-saMvegAnAm AsannaH ||21|| mRdu-madhyAdhi-mAtratvAt tato’pi vizeSaH ||22|| Izvara-praNidhAnAd vA ||23|| kleza-karma-vipAkAzayair aparAmRSTaH puruSa-vizeSa IzvaraH ||24|| tatra niratizayaM sarvajJatva-bIjam ||25|| sa pUrveSAm api guruH kAlenAnavacchedAt ||26|| tasya vAcakaH praNavaH ||27|| taj-japas tad-artha-bhAvanam ||28|| tataH pratyak-cetanAdhigamo’py antarAyAbhAvaz ca ||29|| vyAdhi-styAna-saMzaya-pramAdAlasyAvirati-bhrAnti-darzanAlabdha-bhUmikatvAnavasthitatvAni citta-vikSepAs te’ntarAyAH ||30|| duHkha-daurmanasyAGgam ejayatva-zvAsa-prazvAsA vikSepa-saha-bhuvaH ||31|| tat-pratiSedhArtham eka-tattvAbhyAsaH ||32|| maitrI-karuNA-muditopekSaNAM sukha-duHkha-puNyApuNya-viSayANAM bhAvanAtaz citta-prasAdanam ||33|| pracchardana-vidhAraNAbhyAM vA prANasya ||34|| viSayavatI vA pravRttir utpannA manasaH sthiti-nibandhinI ||35|| vizokA vA jyotiSmatI ||36|| vIta-rAga-viSayaM vA cittam ||37|| svapna-nidrA-jJAnAlambanaM vA ||38|| yathAbhimata-dhyAnAd vA ||39|| paramANu parama-mahattvAnto’sya vazIkAraH ||40|| kSINa-vRtter abhijAtasyeva maNer grahItR-grahaNa-grAhyeSu tat-stha-tad-aJjanatA-samApattiH ||41|| tatra zabdArtha-jJAna-vikalpaiH saMkIrNA savitarkA samApattiH ||42|| smRti-parizuddhau svarUpa-zUnyevArtha-mAtra-nirbhAsA nirvitarkA ||43|| etayaiva savicArA nirvicArA ca sUkSma-viSayA vyAkhyAtA ||44|| sUkSma-viSayatvaM cAliGga-paryavasAnam ||45|| tA eva sa-bIjaH samAdhiH ||46|| nirvicAra-vaizAradye’dhyAtma-prasAdaH ||47|| rtaMbharA tatra prajJA ||48|| zrutAnumAna-prajJAbhyAm anya-viSayA vizeSArthatvAt ||49|| taj-jaH saMskAro’nya-saMskAra-pratibandhI ||50|| tasyApi nirodhe sarva-nirodhAn nirbIjaH samAdhiH ||51|| iti pataJjali-viracite yoga-sUtre prathamaH samAdhi-pAdaH | dvitIyaH sAdhana-pAdaH | tapaHsvAdhyAyezvarapraNidhAnAni kriyAyogaH ||1|| samAdhibhAvanArthaH klezatanUkaraNArthaz ca ||2|| avidyAsmitA-rAga-dveSAbhinivezAH klezAH ||3|| avidyA kSetram uttareSAM prasuptatanuvicchinnodArANAm ||4|| anityAzuciduHkhAnAtmasu nityazucisukhAtmakhyAtiravidyA ||5|| dRgdarzanazaktyorekAtmatevAsmitA ||6|| sukhAnuzayI rAgaH ||7|| duHkhAnuzayI dveSaH ||8|| svarasavAhI viduSo’pi tathArUDho bhinivezaH ||9|| te pratiprasavaheyAH sUkSmAH ||10|| dhyAnaheyAstadvRttayaH ||11|| klezamUlaH karmAzayo dRSTAdRSTajanmavedanIyaH ||12|| sati mUle tadvipAko jAtyAyurbhogAH ||13|| te hlAdaparitApaphalAH puNyApuNyahetutvAt ||14|| pariNAmatApasaMskAraduHkhairguNavRttivirodhAc ca duHkham eva sarvaM vivekinaH ||15|| heyaM duHkham anAgatam ||16|| draSTRdRzyayoH saMyogo heyahetuH ||17|| prakAzakriyAsthitizIlaM bhUtendriyAtmakaM bhogApavargArthaM dRzyam ||18|| vizeSAvizeSaliGgamAtrAliGgAni guNaparvANi ||19|| draSTA dRzimAtraH zuddho’pi pratyayAnupazyaH ||20|| tadartha eva dRzyasyAtmA ||21|| kRtArthaM prati naSTam apyanaSTaM tadanyasAdhAraNatvAt ||22|| svasvAmizaktyoH svarUpopalabdhihetuH saMyogaH ||23|| tasya heturavidyA ||24|| tadabhAvAt saMyogAbhAvo hAnaM| taddRzeH kaivalyam ||25|| vivekakhyAtiraviplavA hAnopAyaH ||26|| tasya saptadhA prAntabhUmiH prajJA ||27|| yogAGgAnuSThAnAd azuddhikSaye jJAnadIptirA vivekakhyAteH ||28|| yamaniyamAsanaprANAyAmapratyAhAradhAraNAdhyAnasamAdhayo’STAva aGgAni ||29|| ahiMsAsatyAsteyabrahmacaryAparigrahA yamAH ||30|| jAtidezakAlasamayAnavacchinnAH sArvabhaumA mahAvratam ||31|| zaucasaMtoSatapaHsvAdhyAyezvarapraNidhAnAni niyamAH ||32|| vitarkabAdhane pratipakSabhAvanam ||33|| vitarkA hiMsAdayaH kRtakAritAnumoditA lobhakrodhamohapUrvakA mRdumadhyAdhimAtrA duHkhAjJAnAnantaphalA iti pratipakSa-bhAvanam ||34|| ahiMsApratiSThAyAM tatsannidhau vairatyAgaH ||35|| satyapratiSThAyAM kriyAphalAzrayatvam ||36|| asteyapratiSThAyAM sarvaratnopasthAnam ||37|| brahmacaryapratiSThAyAM vIryalAbhaH ||38|| aparigrahasthairye janmakathaMtAsaMbodhaH ||39|| zaucAt svAGgajugupsA parairasaMsargaH ||40|| sattvazuddhisaumanasyaikAgryendriyajayAtmadarzanayogyatvAni ca ||41|| saMtoSAd anuttamaH sukhalAbhaH ||42|| kAyendriyasiddhirazuddhikSayAt tapasaH ||43|| svAdhyAyAd iSTadevatAsaMprayogaH ||44|| samAdhisiddhirIzvarapraNidhAnAt ||45|| sthirasukham Asanam ||46|| prayatnazaithilyAnantasamApattibhyAm ||47|| tato dvandvAnabhighAtaH ||48|| tasmin sati zvAsaprazvAsayorgativicchedaH prANAyAmaH ||49|| bAhyAbhyantarastambhavRttiH dezakAlasaMkhyAbhiH paridRSTo dIrghasUkSmaH ||50|| bAhyAbhyantaraviSayAkSepI caturthaH ||51|| tataH kSIyate prakAzAvaraNam ||52|| dhAraNAsu ca yogyatA manasaH ||53|| svasvaviSayAsaMprayoge cittasya svarUpAnukAra ivendriyANAM pratyAhAraH ||54|| tataH paramA vazyatendriyANAm ||55|| iti pataJjali-viracite yoga-sUtre dvitIyaH sAdhana-pAdaH | tRtIyaH vibhUti-pAdaH | deza-bandhaz cittasya dhAraNA ||1|| tatra pratyayaikatAnatA dhyAnam ||2|| tad evArthamAtranirbhAsaM svarUpazUnyam iva samAdhiH ||3|| trayam ekatra saMyamaH ||4|| tajjayAt prajJA|a|alokaH ||5|| tasya bhUmiSu viniyogaH ||6|| trayam antaraGgaM pUrvebhyaH ||7|| tad api bahiraGgaM nirbIjasya ||8|| vyutthAna-nirodha-saMskArayor abhibhava-prAdurbhAvau nirodha-kSaNa-cittAnvayo nirodha-pariNAmaH ||9|| tasya prazAnta-vAhitA saMskArAt ||10|| sarvArthataikAgratayoH kSayodayau cittasya samAdhi-pariNAmaH ||11|| tataH punaH zAntoditau tulya-pratyayau cittasyaikAgratA-pariNAmaH ||12|| etena bhUtendriyeSu dharma-lakSaNAvasthA-pariNAmA vyAkhyAtAH ||13|| zAntoditAvyapadezya-dharmAnupAtI dharmI ||14|| kramAnyatvaM pariNAmAnyatve hetuH ||15|| pariNAma-traya-saMyamAd atItAnAgata-jJAnam ||16|| zabdArtha-pratyayAnAm itaretarAdhyAsAt saMskaraH | tat-pravibhAga-saMyamAt sarva-bhUta-ruta-jJAnam ||17|| saMskAra-sAkSat-karaNAt pUrva-jAti-jJAnam ||18|| pratyayasya para-citta-jJAnam ||19|| na ca tat sAlambanaM, tasyAviSayIbhUtatvAt ||20|| kAyarUpasaMyamAt tadgrAhyazaktistambhe cakSuHprakAzAsaMprayoge’ntardhAnam ||21|| etena zabdAdyantardhAnamuktam sopakramaM nirupakramaM ca karma| tatsaMyamAd aparAntajJAnam, ariSTebhyo vA ||22|| maitryAdiSu balAni ||23|| baleSu hastibalAdIni ||24|| pravRttyAlokanyAsAt sUkSmavyavahitaviprakRSTajJAnam ||25|| bhuvanajJAnaM sUrye saMyamAt ||26|| candre tArAvyUhajJAnam ||27|| dhruve tadgatijJAnam ||28|| nAbhicakre kAyavyUhajJAnam ||29|| kaNThakUpe kSutpipAsAnivRttiH ||30|| kUrmanADyAM sthairyam ||31|| mUrdhajyotiSi siddhadarzanam ||32|| prAtibhAd vA sarvam ||33|| hRdaye cittasaMvit ||34|| sattvapuruSayoratyantAsaMkIrNayoH pratyayAvizeSo bhogaH parArthatvAt svArthasaMyamAt puruSajJAnam ||35|| tataH prAtibhazrAvaNavedanAdarzAsvAdavArtA jAyante ||36|| te samAdhAv upasargA| vyutthAne siddhayaH ||37|| bandhakAraNazaithilyAt pracArasaMvedanAc ca cittasya parazarIrAvezaH ||38|| udAnajayAjjalapaGkakaNTakAdiSvasaGga utkrAntizca ||39|| samAnajayAt prajvalanam ||40|| zrotrAkAzayoH saMbandhasaMyamAd divyaM zrotram ||41|| kAyAkAzayoH saMbandhasaMyamAl laghutUlasamApattezcAkAzagamanam ||42|| bahirakalpitA vRttirmahAvidehA| tataH prakAzAvaraNakSayaH ||43|| sthUlasvarUpasUkSmAnvayArthavattvasaMyamAdbhUtajayaH ||44|| tato’NimAdiprAdurbhAvaH kAyasaMpat taddharmAnabhighAtaz ca ||45|| rUpalAvaNyabalavajrasaMhananatvAni kAyasaMpat ||46|| grahaNasvarUpAsmitAnvayArthavattvasaMyamAd indriyajayaH ||47|| tato manojavitvaM vikaraNabhAvaH pradhAnajayazca ||48|| sattva-puruSAnyatA-khyAti-mAtrasya sarva-bhAvAdhiSThAtRtvaM sarva-jJAtRtvaM ca ||49|| tadvairAgyAdapi doSabIjakSaye kaivalyam ||50|| sthAny-upanimantraNe saGga-smayAkaraNaM punaH aniSTa-prasaGgAt ||51|| kSaNatatkramayoH saMyamAdavivekajaM jJAnam ||52|| jAtilakSaNadezairanyatA|anavacchedAt tulyayostataH pratipattiH ||53|| tArakaM sarvaviSayaM sarvathAviSayam akramaM ceti vivekajaM jJAnam ||54|| sattva-puruSayoH zuddhi-sAmye kaivalyam iti ||55|| iti pataJjali-viracite yoga-sUtre tRtIyo vibhUtipAdaH caturthaH kaivalya-pAdaH | janmauSadhimantratapaHsamAdhijAH siddhayaH ||1|| jAtyantarapariNAmaH prakRtyApUrAt ||2|| nimittam aprayojakaM prakRtInAM| varaNabhedastu tataH kSetrikavat ||3|| nirmANacittAnyasmitAmAtrAt ||4|| pravRttibhede prayojakaM cittam ekam anekeSAm ||5|| tatra dhyAnajam anAzayam ||6|| karmAzuklAkRSNaM yoginaH trividham itareSAm ||7|| tatastadvipAkAnuguNAnAm evAbhivyaktirvAsanAnAm ||8|| jAtidezakAlavyavahitAnAm apyAnantaryaM, smRtisaMskArayoH ekarUpatvAt ||9|| tAsAm anAditvaM cAziSo nityatvAt ||10|| hetuphalAzrayAlambanaiH saMgRhItatvAd eSAm abhAve tad-abhAvaH ||11|| atItAnAgataM svarUpato’styadhvabhedAd dharmANAm ||12|| te vyaktasUkSmA guNAtmAnaH ||13|| pariNAmaikatvAd vastutattvam ||14|| vastusAmye cittabhedAt tayorvibhaktaH panthAH ||15|| na caikacittatantraM vastu tad apramANakaM tadA kiM syAt ||16|| taduparAgApekSatvAt cittasya vastu jJAtAjJAtam ||17|| sadA jJAtAzcittavRttayastatprabhoH puruSasyApariNAmitvAt ||18|| na tat svAbhAsaMdRzyatvAt ||19|| ekasamaye cobhayAnavadhAraNam ||20|| cittAntaradRzye buddhibuddheratiprasaGgaH smRtisaMkarazca ||21|| citerapratisaMkramAyAstadAkArApattau svabuddhisaMvedanam ||22|| draSTR-dRzyoparaktaM cittaM sarvArtham ||23|| tad asaMkhyeya-vAsanA-citram api parArthaM saMhatya-kAritvAt ||24|| vizeSa-darzina Atma-bhAva-bhAvanA-vinivRttiH ||25|| tadA viveka-nimnaM kaivalya-prAg-bhAraM cittam ||26|| tac-chidreSu pratyayAntarANi saMskArebhyaH ||27|| hAnam eSAM klezavad uktam ||28|| prasaMkhyAne’py akusIdasya sarvathAviveka-khyAter dharma-meghaH samAdhiH ||29|| tataH klezakarmanivRttiH ||30|| tadA sarvAvaraNamalApetasya jJAnasyA|anantyAjjJeyam alpam ||31|| tataH kRtArthAnAM pariNAmakramaparisamAptirguNAnAm ||32|| kSaNapratiyogI pariNAmAparAntani{grA}|rhyaH kramaH ||33|| puruSArthazUnyAnAM guNAnAM pratiprasavaH kaivalyaM, svarUpapratiSThA vA citizaktireti ||34|| iti pataJjali-viracite yoga-sUtre caturthaH kaivalyapAdaH | || iti pAtaJjala-yoga-sUtrANi ||