prathamah% sama#dhi-pa#dah% | atha yoga#nusha#sanam ||1|| yogash citta-vr%tti-nirodhah% ||2|| tada# dras%t%uh% svaru#pe’vastha#nam ||3|| vr%tti-sa#ru#pyam itaratra ||4|| vr%ttayah% pan~catayyah% klis%t%a# aklis%t%a#h% ||5|| prama#n%a-viparyaya-vikalpa-nidra#-smr%tayah% ||6|| pratyaks%a#numa#na#gama#h% prama#n%a#ni ||7|| viparyayo mithya#-jn~a#nam atad-ru#pa-pratis%t%ham ||8|| shabda-jn~a#na#nupa#ti# vastu-shu#nyo vikalpah% ||9|| abha#va-pratyaya#lambana# vr%ttir nidra# ||10|| anubhu#ta-vis%aya#sam%pramos%ah% smr%tih% ||11|| abhya#sa-vaira#gya#bhya#m% tan-nirodhah% ||12|| tatra sthitau yatno’bhya#sah% ||13|| sa tu di#rgha-ka#la-nairantarya-satka#ra#sevito dr%d%ha-bhu#mih% ||14|| dr%s%t%a#nushravika-vis%aya-vitr%s%n%asya vashi#ka#ra-sam%jn~a# vaira#gyam ||15|| tat-param% purus%a-khya#ter gun%a-vaitr%s%n%yam ||16|| vitarka-vica#ra#nanda#smita#ru#pa#nugama#t sam%prajn~a#tah% ||17|| vira#ma-pratyaya#bhya#sa-pu#rvah% sam%ska#ra-shes%o’nyah% ||18|| bhava-pratyayo videha-prakr%ti-laya#na#m ||19|| shraddha#-vi#rya-smr%ti-sama#dhi-prajn~a#-pu#rvaka itares%a#m ||20|| ti#vra-sam%vega#na#m a#sannah% ||21|| mr%du-madhya#dhi-ma#tratva#t tato’pi vishes%ah% ||22|| i#shvara-pran%idha#na#d va# ||23|| klesha-karma-vipa#ka#shayair apara#mr%s%t%ah% purus%a-vishes%a i#shvarah% ||24|| tatra niratishayam% sarvajn~atva-bi#jam ||25|| sa pu#rves%a#m api guruh% ka#lena#navaccheda#t ||26|| tasya va#cakah% pran%avah% ||27|| taj-japas tad-artha-bha#vanam ||28|| tatah% pratyak-cetana#dhigamo’py antara#ya#bha#vash ca ||29|| vya#dhi-stya#na-sam%shaya-prama#da#lasya#virati-bhra#nti-darshana#labdha-bhu#mikatva#navasthitatva#ni citta-viks%epa#s te’ntara#ya#h% ||30|| duh%kha-daurmanasya#n*gam ejayatva-shva#sa-prashva#sa# viks%epa-saha-bhuvah% ||31|| tat-pratis%edha#rtham eka-tattva#bhya#sah% ||32|| maitri#-karun%a#-muditopeks%an%a#m% sukha-duh%kha-pun%ya#pun%ya-vis%aya#n%a#m% bha#vana#tash citta-prasa#danam ||33|| pracchardana-vidha#ran%a#bhya#m% va# pra#n%asya ||34|| vis%ayavati# va# pravr%ttir utpanna# manasah% sthiti-nibandhini# ||35|| vishoka# va# jyotis%mati# ||36|| vi#ta-ra#ga-vis%ayam% va# cittam ||37|| svapna-nidra#-jn~a#na#lambanam% va# ||38|| yatha#bhimata-dhya#na#d va# ||39|| parama#n%u parama-mahattva#nto’sya vashi#ka#rah% ||40|| ks%i#n%a-vr%tter abhija#tasyeva man%er grahi#tr%-grahan%a-gra#hyes%u tat-stha-tad-an~janata#-sama#pattih% ||41|| tatra shabda#rtha-jn~a#na-vikalpaih% sam%ki#rn%a# savitarka# sama#pattih% ||42|| smr%ti-parishuddhau svaru#pa-shu#nyeva#rtha-ma#tra-nirbha#sa# nirvitarka# ||43|| etayaiva savica#ra# nirvica#ra# ca su#ks%ma-vis%aya# vya#khya#ta# ||44|| su#ks%ma-vis%ayatvam% ca#lin*ga-paryavasa#nam ||45|| ta# eva sa-bi#jah% sama#dhih% ||46|| nirvica#ra-vaisha#radye’dhya#tma-prasa#dah% ||47|| rtam%bhara# tatra prajn~a# ||48|| shruta#numa#na-prajn~a#bhya#m anya-vis%aya# vishes%a#rthatva#t ||49|| taj-jah% sam%ska#ro’nya-sam%ska#ra-pratibandhi# ||50|| tasya#pi nirodhe sarva-nirodha#n nirbi#jah% sama#dhih% ||51|| iti patan~jali-viracite yoga-su#tre prathamah% sama#dhi-pa#dah% | dviti#yah% sa#dhana-pa#dah% | tapah%sva#dhya#yeshvarapran%idha#na#ni kriya#yogah% ||1|| sama#dhibha#vana#rthah% kleshatanu#karan%a#rthash ca ||2|| avidya#smita#-ra#ga-dves%a#bhinivesha#h% klesha#h% ||3|| avidya# ks%etram uttares%a#m% prasuptatanuvicchinnoda#ra#n%a#m ||4|| anitya#shuciduh%kha#na#tmasu nityashucisukha#tmakhya#tiravidya# ||5|| dr%gdarshanashaktyoreka#tmateva#smita# ||6|| sukha#nushayi# ra#gah% ||7|| duh%kha#nushayi# dves%ah% ||8|| svarasava#hi# vidus%o’pi tatha#ru#d%ho bhiniveshah% ||9|| te pratiprasavaheya#h% su#ks%ma#h% ||10|| dhya#naheya#stadvr%ttayah% ||11|| kleshamu#lah% karma#shayo dr%s%t%a#dr%s%t%ajanmavedani#yah% ||12|| sati mu#le tadvipa#ko ja#tya#yurbhoga#h% ||13|| te hla#daparita#paphala#h% pun%ya#pun%yahetutva#t ||14|| parin%a#mata#pasam%ska#raduh%khairgun%avr%ttivirodha#c ca duh%kham eva sarvam% vivekinah% ||15|| heyam% duh%kham ana#gatam ||16|| dras%t%r%dr%shyayoh% sam%yogo heyahetuh% ||17|| praka#shakriya#sthitishi#lam% bhu#tendriya#tmakam% bhoga#pavarga#rtham% dr%shyam ||18|| vishes%a#vishes%alin*gama#tra#lin*ga#ni gun%aparva#n%i ||19|| dras%t%a# dr%shima#trah% shuddho’pi pratyaya#nupashyah% ||20|| tadartha eva dr%shyasya#tma# ||21|| kr%ta#rtham% prati nas%t%am apyanas%t%am% tadanyasa#dha#ran%atva#t ||22|| svasva#mishaktyoh% svaru#popalabdhihetuh% sam%yogah% ||23|| tasya heturavidya# ||24|| tadabha#va#t sam%yoga#bha#vo ha#nam%| taddr%sheh% kaivalyam ||25|| vivekakhya#tiraviplava# ha#nopa#yah% ||26|| tasya saptadha# pra#ntabhu#mih% prajn~a# ||27|| yoga#n*ga#nus%t%ha#na#d ashuddhiks%aye jn~a#nadi#ptira# vivekakhya#teh% ||28|| yamaniyama#sanapra#n%a#ya#mapratya#ha#radha#ran%a#dhya#nasama#dhayo’s%t%a#va an*ga#ni ||29|| ahim%sa#satya#steyabrahmacarya#parigraha# yama#h% ||30|| ja#tideshaka#lasamaya#navacchinna#h% sa#rvabhauma# maha#vratam ||31|| shaucasam%tos%atapah%sva#dhya#yeshvarapran%idha#na#ni niyama#h% ||32|| vitarkaba#dhane pratipaks%abha#vanam ||33|| vitarka# him%sa#dayah% kr%taka#rita#numodita# lobhakrodhamohapu#rvaka# mr%dumadhya#dhima#tra# duh%kha#jn~a#na#nantaphala# iti pratipaks%a-bha#vanam ||34|| ahim%sa#pratis%t%ha#ya#m% tatsannidhau vairatya#gah% ||35|| satyapratis%t%ha#ya#m% kriya#phala#shrayatvam ||36|| asteyapratis%t%ha#ya#m% sarvaratnopastha#nam ||37|| brahmacaryapratis%t%ha#ya#m% vi#ryala#bhah% ||38|| aparigrahasthairye janmakatham%ta#sam%bodhah% ||39|| shauca#t sva#n*gajugupsa# parairasam%sargah% ||40|| sattvashuddhisaumanasyaika#gryendriyajaya#tmadarshanayogyatva#ni ca ||41|| sam%tos%a#d anuttamah% sukhala#bhah% ||42|| ka#yendriyasiddhirashuddhiks%aya#t tapasah% ||43|| sva#dhya#ya#d is%t%adevata#sam%prayogah% ||44|| sama#dhisiddhiri#shvarapran%idha#na#t ||45|| sthirasukham a#sanam ||46|| prayatnashaithilya#nantasama#pattibhya#m ||47|| tato dvandva#nabhigha#tah% ||48|| tasmin sati shva#saprashva#sayorgativicchedah% pra#n%a#ya#mah% ||49|| ba#hya#bhyantarastambhavr%ttih% deshaka#lasam%khya#bhih% paridr%s%t%o di#rghasu#ks%mah% ||50|| ba#hya#bhyantaravis%aya#ks%epi# caturthah% ||51|| tatah% ks%i#yate praka#sha#varan%am ||52|| dha#ran%a#su ca yogyata# manasah% ||53|| svasvavis%aya#sam%prayoge cittasya svaru#pa#nuka#ra ivendriya#n%a#m% pratya#ha#rah% ||54|| tatah% parama# vashyatendriya#n%a#m ||55|| iti patan~jali-viracite yoga-su#tre dviti#yah% sa#dhana-pa#dah% | tr%ti#yah% vibhu#ti-pa#dah% | desha-bandhash cittasya dha#ran%a# ||1|| tatra pratyayaikata#nata# dhya#nam ||2|| tad eva#rthama#tranirbha#sam% svaru#pashu#nyam iva sama#dhih% ||3|| trayam ekatra sam%yamah% ||4|| tajjaya#t prajn~a#|a|alokah% ||5|| tasya bhu#mis%u viniyogah% ||6|| trayam antaran*gam% pu#rvebhyah% ||7|| tad api bahiran*gam% nirbi#jasya ||8|| vyuttha#na-nirodha-sam%ska#rayor abhibhava-pra#durbha#vau nirodha-ks%an%a-citta#nvayo nirodha-parin%a#mah% ||9|| tasya prasha#nta-va#hita# sam%ska#ra#t ||10|| sarva#rthataika#gratayoh% ks%ayodayau cittasya sama#dhi-parin%a#mah% ||11|| tatah% punah% sha#ntoditau tulya-pratyayau cittasyaika#grata#-parin%a#mah% ||12|| etena bhu#tendriyes%u dharma-laks%an%a#vastha#-parin%a#ma# vya#khya#ta#h% ||13|| sha#ntodita#vyapadeshya-dharma#nupa#ti# dharmi# ||14|| krama#nyatvam% parin%a#ma#nyatve hetuh% ||15|| parin%a#ma-traya-sam%yama#d ati#ta#na#gata-jn~a#nam ||16|| shabda#rtha-pratyaya#na#m itaretara#dhya#sa#t sam%skarah% | tat-pravibha#ga-sam%yama#t sarva-bhu#ta-ruta-jn~a#nam ||17|| sam%ska#ra-sa#ks%at-karan%a#t pu#rva-ja#ti-jn~a#nam ||18|| pratyayasya para-citta-jn~a#nam ||19|| na ca tat sa#lambanam%, tasya#vis%ayi#bhu#tatva#t ||20|| ka#yaru#pasam%yama#t tadgra#hyashaktistambhe caks%uh%praka#sha#sam%prayoge’ntardha#nam ||21|| etena shabda#dyantardha#namuktam sopakramam% nirupakramam% ca karma| tatsam%yama#d apara#ntajn~a#nam, aris%t%ebhyo va# ||22|| maitrya#dis%u bala#ni ||23|| bales%u hastibala#di#ni ||24|| pravr%ttya#lokanya#sa#t su#ks%mavyavahitaviprakr%s%t%ajn~a#nam ||25|| bhuvanajn~a#nam% su#rye sam%yama#t ||26|| candre ta#ra#vyu#hajn~a#nam ||27|| dhruve tadgatijn~a#nam ||28|| na#bhicakre ka#yavyu#hajn~a#nam ||29|| kan%t%haku#pe ks%utpipa#sa#nivr%ttih% ||30|| ku#rmana#d%ya#m% sthairyam ||31|| mu#rdhajyotis%i siddhadarshanam ||32|| pra#tibha#d va# sarvam ||33|| hr%daye cittasam%vit ||34|| sattvapurus%ayoratyanta#sam%ki#rn%ayoh% pratyaya#vishes%o bhogah% para#rthatva#t sva#rthasam%yama#t purus%ajn~a#nam ||35|| tatah% pra#tibhashra#van%avedana#darsha#sva#dava#rta# ja#yante ||36|| te sama#dha#v upasarga#| vyuttha#ne siddhayah% ||37|| bandhaka#ran%ashaithilya#t praca#rasam%vedana#c ca cittasya parashari#ra#veshah% ||38|| uda#najaya#jjalapan*kakan%t%aka#dis%vasan*ga utkra#ntishca ||39|| sama#najaya#t prajvalanam ||40|| shrotra#ka#shayoh% sam%bandhasam%yama#d divyam% shrotram ||41|| ka#ya#ka#shayoh% sam%bandhasam%yama#l laghutu#lasama#patteshca#ka#shagamanam ||42|| bahirakalpita# vr%ttirmaha#videha#| tatah% praka#sha#varan%aks%ayah% ||43|| sthu#lasvaru#pasu#ks%ma#nvaya#rthavattvasam%yama#dbhu#tajayah% ||44|| tato’n%ima#dipra#durbha#vah% ka#yasam%pat taddharma#nabhigha#tash ca ||45|| ru#pala#van%yabalavajrasam%hananatva#ni ka#yasam%pat ||46|| grahan%asvaru#pa#smita#nvaya#rthavattvasam%yama#d indriyajayah% ||47|| tato manojavitvam% vikaran%abha#vah% pradha#najayashca ||48|| sattva-purus%a#nyata#-khya#ti-ma#trasya sarva-bha#va#dhis%t%ha#tr%tvam% sarva-jn~a#tr%tvam% ca ||49|| tadvaira#gya#dapi dos%abi#jaks%aye kaivalyam ||50|| stha#ny-upanimantran%e san*ga-smaya#karan%am% punah% anis%t%a-prasan*ga#t ||51|| ks%an%atatkramayoh% sam%yama#davivekajam% jn~a#nam ||52|| ja#tilaks%an%adeshairanyata#|anavaccheda#t tulyayostatah% pratipattih% ||53|| ta#rakam% sarvavis%ayam% sarvatha#vis%ayam akramam% ceti vivekajam% jn~a#nam ||54|| sattva-purus%ayoh% shuddhi-sa#mye kaivalyam iti ||55|| iti patan~jali-viracite yoga-su#tre tr%ti#yo vibhu#tipa#dah% caturthah% kaivalya-pa#dah% | janmaus%adhimantratapah%sama#dhija#h% siddhayah% ||1|| ja#tyantaraparin%a#mah% prakr%tya#pu#ra#t ||2|| nimittam aprayojakam% prakr%ti#na#m%| varan%abhedastu tatah% ks%etrikavat ||3|| nirma#n%acitta#nyasmita#ma#tra#t ||4|| pravr%ttibhede prayojakam% cittam ekam anekes%a#m ||5|| tatra dhya#najam ana#shayam ||6|| karma#shukla#kr%s%n%am% yoginah% trividham itares%a#m ||7|| tatastadvipa#ka#nugun%a#na#m eva#bhivyaktirva#sana#na#m ||8|| ja#tideshaka#lavyavahita#na#m apya#nantaryam%, smr%tisam%ska#rayoh% ekaru#patva#t ||9|| ta#sa#m ana#ditvam% ca#shis%o nityatva#t ||10|| hetuphala#shraya#lambanaih% sam%gr%hi#tatva#d es%a#m abha#ve tad-abha#vah% ||11|| ati#ta#na#gatam% svaru#pato’styadhvabheda#d dharma#n%a#m ||12|| te vyaktasu#ks%ma# gun%a#tma#nah% ||13|| parin%a#maikatva#d vastutattvam ||14|| vastusa#mye cittabheda#t tayorvibhaktah% pantha#h% ||15|| na caikacittatantram% vastu tad aprama#n%akam% tada# kim% sya#t ||16|| tadupara#ga#peks%atva#t cittasya vastu jn~a#ta#jn~a#tam ||17|| sada# jn~a#ta#shcittavr%ttayastatprabhoh% purus%asya#parin%a#mitva#t ||18|| na tat sva#bha#sam%dr%shyatva#t ||19|| ekasamaye cobhaya#navadha#ran%am ||20|| citta#ntaradr%shye buddhibuddheratiprasan*gah% smr%tisam%karashca ||21|| citerapratisam%krama#ya#stada#ka#ra#pattau svabuddhisam%vedanam ||22|| dras%t%r%-dr%shyoparaktam% cittam% sarva#rtham ||23|| tad asam%khyeya-va#sana#-citram api para#rtham% sam%hatya-ka#ritva#t ||24|| vishes%a-darshina a#tma-bha#va-bha#vana#-vinivr%ttih% ||25|| tada# viveka-nimnam% kaivalya-pra#g-bha#ram% cittam ||26|| tac-chidres%u pratyaya#ntara#n%i sam%ska#rebhyah% ||27|| ha#nam es%a#m% kleshavad uktam ||28|| prasam%khya#ne’py akusi#dasya sarvatha#viveka-khya#ter dharma-meghah% sama#dhih% ||29|| tatah% kleshakarmanivr%ttih% ||30|| tada# sarva#varan%amala#petasya jn~a#nasya#|anantya#jjn~eyam alpam ||31|| tatah% kr%ta#rtha#na#m% parin%a#makramaparisama#ptirgun%a#na#m ||32|| ks%an%apratiyogi# parin%a#ma#para#ntani{gra#}|rhyah% kramah% ||33|| purus%a#rthashu#nya#na#m% gun%a#na#m% pratiprasavah% kaivalyam%, svaru#papratis%t%ha# va# citishaktireti ||34|| iti patan~jali-viracite yoga-su#tre caturthah% kaivalyapa#dah% | || iti pa#tan~jala-yoga-su#tra#n%i ||