oM svAtantryAkhyaguNeritena satataM saGkSobhyamANAn nijAd icchAmandarakeNa sArabharitAd rUpAd alolAt sadA / svAntaHsthaM svamayaM svabhinnasadRzaM tattvAliratnoccayam bodhAhvaH pratibhAsayan parasarinnAtho jayaty adbhutaH // *1 // zuddhaM sphATikadarpaNena sadRzaM nityaM svazaktyutthitair acchatvAt svamayIkRtam bahuvidhair bAhyAntaraiH svair malaiH / zaktyaitAn api sarvadAtmani layIkurvANam AdyaM zivam bodhAhvam praNato 'smi devam anaghaM SaTkozadAvAnalam // *2 // bodhAbodhavibhedabhAsanaparam bodhAnvitair bodhitam bodhAbodhavihInamUrtim amalam bodhaikasAraM vibhum / bodhAbodhavibhedagopanakaraM svasmiMs tu tasyApy anu bodhaM taM zaraNaM zrayAmi satataM sadbodhasamprAptaye // *3 // svacchatvAzrayamAtRbhAvabhajanAd vaiDUryanAmArhatAm AsAdyAnv avatAranAmakalanAm etyAcchameyAspadAm / tattvaM svam prakaTaM vidhAya ca tataH svam bhAvam evAgato yas tasmai satataM svabhAvagurave nairguNyadhAmne namaH // *4 // acchAcchasvavimarzane 'pi kuzalo vaiDUryanAmnAzrito yAto 'to 'nv avatArabhAvam amalaM tattvopadezecchayA / ziSyANAm upadizya tattvam atha yaH svaM rUpam evAgatas tasmai zrInidhaye prakAzagurave sadbodhadAtre namaH // *5 // dehAdristhamanodrumotthakalanAzAkhAlisandhyantarAd draSTuM jADyaharaM vimarzavibhavAd unmeSarUpaM ravim / lagnA ye satataM tadekamayatAm pazyanta Atmany atho saMsAre 'pi ca tatprakAzavazato bhAte 'stu tebhyo namaH // *6 // apUrvaM sAmarthyaM kim api hRdayAgocara idam paricchedAtItaM jayati laghumukhyam bhagavataH / vivRttyAkhye karmaNy atimahati vAkpatyaviSaye yadAviSTo 'muSminn api bhajati mUko 'py adhikRtim // *7 // svataHsiddhAl labdham paramagahanaM yat svajanakAd rahasyaM saGkSepAn niratizayam Abhyantaram alam / tad etat sarveSu prakaTayitum evAtra vihito mayAsAv udyogo na nijadhiSaNAkhyApanadhiyA // *8 // svabhAvenaivAndhAH katicid apare roSatamasA pareSAM nApekSA bhavati ca nijAlokavibhavAt / ato vyAkhyAdIpe 'prakaTa iva nAtrAsty adhikRto bhaved vA ko 'pIti bhramata iha yatnas tu racitaH // *9 // avatArakaNThaputraH pautro vaiDUryakaNThapAdAnAm / bhAskarakaNTho racayati vidvatkaNThe vibhUSaNaM vyAkhyAm // *10 // zaktyAdInAm abhAve me pravRttasya pade pade / skhalitAni bhaviSyanti santu santo 'valambanam // *11 // nutvA gaNezaM vibudhezavandyaM vAgdevatAM ca pratibhAsvarUpAm / gurUMs tathA kaulanarottamAdIn karomi TIkAM zrutipAtrapeyAm // *12 // gurUNAM caraNau smRtvA kRtvA svAtmArcanaM svataH / mokSopAyAbhidhe granthe vyAkhyAM kurve samAsataH // *13 // ************************************************************************ iha khalu kazcin mahApuruSaH zrIvAlmIkinibaddhazrImahArAmAyaNAkhyasAgarAdikANDasthazrIrAmajJAnotpAdakazrIvasiSThopadezaratnaiH svayam AsAditasamyagjJAnAkhyaprakAzaH athAnyAn prati dayayA prakaTIkaraNArtham proktasAgarAt tAny uddhartukAmas taduddhRtinirvighnasamAptigamanAya paradevatAsvarUpam paramAtmAnaM stauti divi bhUmau tathAkAze bahir antaz ca me vibhuH / yo 'vabhAty avabhAsAtmA tasmai vizvAtmane namaH // Mo_1,1.1 // "tasmai" prasiddhAya | "vizvAtmane" sarvasAratvena sthitatvAt sarveSAm AtmabhUtAyArthAt paramAtmane "namaH" | aparimitAyAM tatsattAyAm parimitasvasattAnyagbhAvarUpaH prahvIbhAvaH astu | tatsattAyAm eva svasattAM lInAm bhAvayAmIti yAvat | "tasmai" kasmai | "avabhAsAtmA" bAhyAntarAlokagatanAnAvidhabAhyAntarapadArthavRndaviSayajJAnasArabhUtaH | "yaH "vizvAtmA | "avabhAti" pratyakSam eva sphurati | yataH pratyakSaM sphurantaH nAnAbhAsAH vicAraviSayIkRtAH santaH anirvAcyatAsvarUpAyAm paramAtmatAyAm eva vizrAmyanti | tataH nAnAvabhAsAvabhAsena paramAtmaivAvabhAtIti bhAvaH | "yaH" kathambhUtaH | "vibhuH" vyApakaH | kutra | "me" parimitapramAtRtAsAdanena cinmAtrarUpAparimitapramAtRbhAvAc cyutasyAta eva paricchinnavAcakAsmacchabdavAcyatAM gatasya parimitapramAtuH | "bahiH "bAhye | ahantAviSayatAm anIte pradeze iti yAvat | punaH kutra | "antaz ca" ahantAviSayatAM nIte pradeze ca | "bahiH" kiMrUpe | "divi" samastasurAdhArabhUtasvargalokarUpe | tathA "bhUmau" samastanarAdinAnAvidhabhUtAdhArabhUtabhUlokarUpe | "tathA" tadvat | "AkAze" zUnyamAtrAdhArabhUtAkAzalokasvarUpe | etena caturdazabhuvanAnAM grahaNaM jJeyaM | "antaz ca" kiMrUpe | "divi" dyotanamAtrasvarUpasvapnAvasthArUpe | "bhUmau" sthUlatvasAdRzyAj jAgradavasthArUpe | "tathA" tadvat | "AkAze" zUnyamAtrAdhAratvasAdRzyAt suSuptyavasthAsvarUpe | atra ca paramAtmanaH vyApakatvaM zaktiprAdhAnyenopAdAnatayA sthitatvAt svaprAdhAnyena sAkSitayA sthitatvAc ceti dvividhaM jJeyam | evam abhISTasamu-citadevatAnamaskAralakSaNam maGgalaM kRtvA uddhariSyamANasyAsya granthasyAdhikAryAdyanubandhacatuSTayaM vaktukAmaH sa evoddhRtikAraH abhidheyasambandhaprayojanAny arthAt sUcayan adhikArinirUpaNaM sAkSAtkaroti || MoT_1,1.1 || aham baddho vimuktaH syAm iti yasyAsti nizcayaH / nAtyantatajjJo nAtajjJaH so 'smiJ zAstre 'dhikAravAn // Mo_1,1.2 // zrIbhagavatkRpAkaTAkSapAtrIbhUtasya "yasya" puruSasya | ahamparimitapramAtRrUpaH "aham baddhaH" svAtmabhAvena nizcitadehopayogibhogajAlAsaktacittaH | asmi katham iti zeSaH | proktajAlAnAsaktacittaH kathaM "syAm" bhave-yam | "iti" evam |" nizcayaH" manasi satatam anusandhAnaM | syAt | "saH" puruSaH | "asminn" uddhariSyamANe mokSopAyAkhye granthe | "adhikAravAn" syAt | tasyaivedaM zAstraM vicAraNIyam ity arthaH | "saH" kathambhUtaH | nAtyantaM tajjJaH "nAtyantatajjJaH" | muktikAmatvena samyagjJAnarahita 4ity arthaH | samyagjJAnI hi muktim api na kAGkSati | kAGkSAmAtrasyaiva bandhatvAt | punaH kathambhUtaH | "nAtajjJaH" | bhogAkAGkSAyAH muktatvAt | atajjJo hi bhogAkAGkSAM tyaktuM na zaknoti | atyantatajjJe kRtakRtyatvAt "asmiJ zAstre" anadhikAraH | atajjJe tu ayogyatayeti vibhAgaH | atra paramAtmatattvaikyam abhidheyam | pade pade tasyaivAbhidhAnAt svaviSayajJAnadvAreNa mokSAkhyaparamaprayojanasAdhakatvAc ca | sarvazAstreSv abhidheyasyaiva paramaprayojanasAdhakatvadarzanAt | tadviSayaM samyagjJAnam avAntaraprayojanam | anyathA tatkAGkSiNaH amUrkhasyAvAntarAdhikAritvaM na syAt | paramaprayojaNam muktir | anyathA tatkAGkSiNaH mumukSoH paramAdhikAritvaM na syAt | zAstrAvAntaraprayojanayoH abhidheyaparamaprayojanayoz ca sAdhyasAdhanabhAvaH sambandhaH | adhikArI tu svakaNThenaivokta iti sarvaM svastham || MoT_1,1.2 || evam adhikAryAdi nirUpya zAstroddhAram Arabhate vAlmIkir uvAca iti | "vAlmIkiH" vAlmIkinAmA RSiH | "uvAca" uktavAn | zrIrAmam prati iti zeSaH | kim uvAcety AzaGkAyAm Aha kathopAyAn vicAryAdau mokSopAyAn imAn atha | yo vicArayati prAjJo na sa bhUyo 'bhijAyate || MoT_1,1.3 || kathArUpA upAyAH "kathopAyAH" | tAn | kathAnAm api samyagjJAnam prati pravartakatvenopAyatvaM jJeyam | "imAn" vakSyamANAn | nanu zrIvAlmIkiH zrIrAmavRttAntamayaM zrImahArAmAyaNaM zrIrAmam praty eva katham uvAcAnyasyaiva hy anyavRttAntakathanam ucitam iti cet | satyam | adyakalpe bhavaH zrIvAlmIkir adyakalpe bhavaM zrIrAmam prati purAtanakalpazrIvAlmIkikRtam purAtanazrIrAmavRttAntamayaM zrImahArAmAyaNam uvAceti kecid atra samAdadhate | kim asmAkaM vyAkhyAmAtrapravRttAnAm etadyuktatvAyuktatvacintanena | asti cAtra kim api nigUDham bIjam "api pauruSam Adeyam" ityAdivakSyamANazlokasUcitam | tac ca pratibhAvatAM svayam eva gamyam | anyeSAM tatkathanam ayuktam | ity alaM rahasyodghATanena || MoT_1,1.3 || asmin rAmAyaNe rAma kathopAyAn mahAphalAn / etAMs tu prathamaM kRtvA purAham arimardana // Mo_1,1.4 // ziSyAyAsmai vinItAya bharadvAjAya dhImate / ekAgro dattavAn ramyAn maNIn abdhir ivArthine // Mo_1,1.5 // "rAme"ty AmantraNam | rAmasyaiva pratipAdyatvAt | "etAn" tvayA "asmin" samaya eva dRSTAn | Adau "kRtvA" sampAdya | "asmai" agre sthitAya | "ekAgraH" etasya vinayena etasmiMl lagnacittaH | yugalakam || MoT_1,1.4-5 || tata ete kathopAyA bharadvAjena dhImatA / kasmiMzcin merugahane brahmaNo 'gra udAhRtAH // Mo_1,1.6 // "udAhRtAH" kathitAH || MoT_1,1.6 || athAsya tuSTo bhagavAn brahmA lokapitAmahaH / varam putra gRhANeti samuvAca mahAzayaH // Mo_1,1.7 // spaSTam || MoT_1,1.7 || bharadvAjaH kathayati bhagavan bhUtabhavyeza varo 'yam me 'dya rocate / yeneyaM janatA duHkAn mucyate tad udAhara // Mo_1,1.8 // "bhUtabhavyezA"tItAnAgatayor IzAtItAnAgatajJeti yAvat | "udAhara" kathaya || MoT_1,1.8 || bharadvAjavAkyaM zrutvA zrIbrahmA kathayati guruM vAlmIkim atrAzu prArthayasva prayatnataH / tenedaM yat samArabdhaM rAmAyaNam aninditam // Mo_1,1.9 // tasmiJ jJAte naro mohAt samagrAt santariSyati / setunevAmbudheH pAram apAraguNazAlinA // Mo_1,1.10 // yugalakam | "pAram" iti pUrvArdhenApi yojyam | "ambudher" iti paJcamI brahmavAkyam upasaMharati || MoT_1,1.9-10 || ity uktvA sa bharadvAjam parameSThI mamAzramam / abhyAgamat samaM tena bharadvAjena bhUtakRt // Mo_1,1.11 // parame cinmAtrAkhye uttame pade tiSThati zuddhamanorUpatvAd iti "parameSThI" || MoT_1,1.11 || tUrNaM sampUjito devaH so 'rghyapAdyAdinA mayA / avocan mAm mahAsattvaH sarvabhUtahite rataH // Mo_1,1.12 // [BhG V 25d] spaSTam || MoT_1,1.12 || brahmA kathayati rAmasvabhAvakathanAd asmAd varamune tvayA / nodyogaH samparityAjya A samApter aninditAt // Mo_1,1.13 // "A samApteH "samAptiparyantam || MoT_1,1.13 || nanu kimartham udyogaM na tyajAmIty | atrAha jJAtenAnena loko 'yam asmAt saMsArasaGkaTAt / samuttariSyati kSipram potenevAtha sAgarAt // Mo_1,1.14 // "atha"zabdaH pAdapUraNArthaH || MoT_1,1.14 || vaktuM tavaitam evArtham aham AgatavAn ayam / kuru lokahitArthaM tvaM zAstram ity uktavAn ajaH // Mo_1,1.15 // spaSTam | brahmaNo vAkyam upasaMharati "ity uktavAn" iti || MoT_1,1.15 || rAma puNyAzramAt tasmAt kSaNAd antardhim AgataH / muhUrtAd udyataH proccais taraGga iva vAriNaH // Mo_1,1.16 // "puNyAzramAt" pavitrAt madAzramAt | "tasmAt" tasmin samaye gRhItAt | munayo hi navInAni navInAny AzramANi gRhNanti | brahmA ka "iva" | "taraGga iva" | yathA "vAriNaH" "udyataH" pUrvam utthitaH "taraGgaH" | "muhUrtAd antardhim" Agacchati tathety arthaH || MoT_1,1.16 || tasmin prayAte bhagavaty ahaM vismayam AgataH / punas tatra bharadvAjam apRcchaM svacchayA dhiyA // Mo_1,1.17 // "bharadvAjaM" kathambhUtam | upalakSitaM kayA | "svacchayA dhiyA" | anyathA pRcchanam ayuktam eva syAd iti bhAvaH || MoT_1,1.17 || kim apRccha ity | atrAha kim etad brahmaNA proktam bharadvAja vadAzu me / ity uktena punaH proktam bharadvAjena me 'nagha // Mo_1,1.18 // "anagha" he doSarahita rAma || MoT_1,1.18 || bharadvAjaH kathayati etad uktam bhagavatA yathA rAmAyaNaM kuru / sarvalokahitAyAzu saMsArArNavapotakam // Mo_1,1.19 // "etat"padAkAGkSAm pUrayati "yathe"ti || MoT_1,1.19 || nanu tatas tava kim ity | atrAha mahyaM ca bhagavan brUhi kathaM saMsArasaGkaTe / rAmo vyavahRto 'py asmin bharataz ca mahAmanAH // Mo_1,1.20 // "vyavahRtaH" vyavahAraM kRtavAn | "api"zabdaH asambhAvanAdyotakaH "saMsArasaGkaTe" ity anena sambadhyate || MoT_1,1.20 || zatrughno lakSmaNaz cApi sItA cApi yazasvinI / rAmAnuyAyinas te vA mantriputrA mahAdhiyaH // Mo_1,1.21 // spaSTam || MoT_1,1.21 || nirduHkhatAM yathaite tu prAptAs tad brUhi me sphuTam / tathaivAhaM tariSyAmi tato janatayA saha // Mo_1,1.22 // "ete" rAmAdayaH || MoT_1,1.22 || zrIvAlmIkiH zrIrAmam prati kathayati bharadvAjena rAjendra yadety ukto 'smi sAdaram / tadA kartuM vibhor AjJAm ahaM vaktum pravRttavAn // Mo_1,1.23 // "asmi" aham | "iti" pUrvoktaprakAreNa | "uktaH" kathitaH | "vibhoH" brahmaNaH || MoT_1,1.23 || pravRttim eva sphuTayati zRNu vatsa bharadvAja yathApRSTaM vadAmi te / zrutena yena sammoham alaM dUre kariSyasi // Mo_1,1.24 // "alam" atizayena | "zRNv" iti pratijJAM sampAdayitum prastAvaM karoti || MoT_1,1.24 || tathA vyavahara prAjJa yathA vyavahRtaH sukhI / sarvAsaMsaktayA buddhyA rAmo rAjIvalocanaH // Mo_1,1.25 // "sarvAsaMsaktayA" samastaphalAsaGgarahitayA || MoT_1,1.25 || na kevalaM rAma eva kiM tv anye 'pIty abhiprAyeNa kathayati lakSmaNo bharataz caiva zatrughnaz ca mahAmanAH | kausalyA ca sumitrA ca sItA dazarathas tathA || MoT_1,1.26 || spaSTam || MoT_1,1.26 || kRtAsthaz cAvirodhaz ca bodhapAram upAgataH / vasiSTho vAmadevaz ca mantriNo 'STau tathetare // Mo_1,1.27 // "kRtAstha" iti nAma "avirodha" iti ca | "aSTau mantriNaH" aSTAv amAtyAs | "tathetare" anye 'py aSTau mantriNaH | tena SoDaza mantriNa iti paramArthaH || MoT_1,1.27 || "itara" ity asyArthaM sphuTaM kathayati ghRSTir vikunto bhAmaz ca satyavardhana eva ca / vibhISaNaH suSeNaz ca hanumAn indrajit tathA // Mo_1,1.28 // spaSTam || MoT_1,1.28 || ete 'STAviMzatiH proktAH samanIrAgacetasaH / jIvanmuktA mahAtmAno yathAprAptAnuvartinaH // Mo_1,1.29 // "yathAprAptAnuvartinaH" | na tu svaprayatnaniSThA iti yAvat || MoT_1,1.29 || ebhir yathA hRtaM dattaM gRhItam uSitaM smRtam / tathA ced vartase putra mukta evAsi saGkaTAt // Mo_1,1.30 // "ebhiH" rAmAdibhiH || MoT_1,1.30 || bharadvAjasya praznAvasaradAnArthaM sargAntazlokena tAvat svavAkyam upasaMharati apArasaMsArasamudrapAtI labdhvA parAM yuktim udArasattvaH / na zokam AyAti na dainyam eti gatajvaras tiSThati nityatRptaH // Mo_1,1.31 // "apAraH" yaH "saMsArasamudraH" | tatra "pAtI" patanazIlaH | "udArasattvaH" utkRSTadhairyayuktaH "puruSaH" | "parAm" utkRSTAM | "yuktiM" dRzyAtyantAbhAvajJAnalakSaNAM vakSyamANAM yuktiM | prApya | "zokam" apekSAlakSaNaM zokaM | "nAyAti" | tathA "dainyam" dInatvam | atRptim iti yAvat | "naiti" | pratyuta "gatajvaraH" apekSAsvarUpajvararahitaH | ata eva "nityatRptaH" "tiSThatI"ti zivam || MoT_1,1.31 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe prathamaH sargaH || 1,1 || ************************************************************************ bharadvAjaH pRcchati jIvanmuktasthitim brahman kRtvA rAghavam AditaH / kramAt kathaya me nityam bhaviSyAmi sukhI yathA // Mo_1,2.1 // "brahman" zrIvAlmIke | tvaM | "jIvanmuktasthitiM" jIvanmuktamaryAdAM | "rAghavaM" zrIrAmam | "AditaH" "kRtvA" | "me kathaya" zrIrAmavRttAntadvAreNa kathayeti bhAvaH | nanu kimarthaM kathayAmIty | atrAha | "bhaviSyAmI"ti | ahaM "yathA" yena jIvanmuktasthitikathanena | "nityasukhI" jIvanmuktyAkhyamahAsukhayukto | "bhaviSyAmi" || MoT_1,2.1 || zrIvAlmIkiH zrIrAmavRttAntazravaNAdhikAritvasampAdanArthaM tAvat sAmAnyenopadezaM karoti bhramasya jAgatasyAsya jAtasyAkAzavarNavat / apunaHsmaraNam manye sAdho vismaraNaM varam // Mo_1,2.2 // he "sAdho" | aham "asya" puraH sphurataH | "jAgatasya" jagatsambandhinaH | tadviSayasyeti yAvat | tathA "AkAzavarNavat" AkAzanIlimavat | "jAtasya" prAdurbhUtasya | mithyAbhAtasyeti yAvat | "bhramasya" jagattvajJAnarUpasya mithyAjJAnasya | "apunaHsmaraNam" punaHsmRtiviSayabhAvAnayanam | upekSAm iti yAvat | "varam" utkRSTaM | "vismaraNam" vismRtiM | "manye" | upekSA evAtra yuktA | na vismRtiH | tasyAH jADyavyAptatvAd iti bhAvaH || MoT_1,2.2 || nanu tad "apunaHsmaraNaM "kenopAyena bhaviSyatIty | atrAha dRzyAtyantAbhAvabodhaM vinA tan nAnubhUyate / kadAcit kenacin nAma sa bodho 'nviSyatAm ataH // Mo_1,2.3 // "nAma" nizcaye | "kenacit" puruSeNa | "tad" apunaHsmaraNaM | dRzyasya ... ... ajJAnasughanAkArA ghanAhaGkArazAlinI / punar janmakarI proktA malinA vAsanA budhaiH // Mo_1,2.12 // paNDitaiH "vAsanA" "malinA" "uktA" | kathambhUtA | "ajJAnasughanAkArA" | "ajJAnena" cinmAtrAjJAnena | "sughanaH AkAraH" yasyAH | sA | cinmAtrAjJAnenaiva hi vAsanA ghanIbhavanti | anyathA zuddhacinmAtraikyena vAsanA kiMviSayA syAt | punaH kathambhUtA | "ghanaH" acchinnaH | yaH "ahaGkAraH" dehAdiviSayaH ahambhAvaH | tena "zAlinI" | vAsanAvazenaiva hi dehAdiniSThaH ahaGkAro ghanIbhavati | punaH kathambhUtA | "punaH janmakarI" punar api bhavakarI | padArthabhAvena vyaktIbhAvAt || MoT_1,2.12 || zuddhAyAH svarUpaM kathayati punarjanmAGkuratyaktA sthitA sambhRSTabIjavat / dehAntaM dhriyate jJAtajJeyA zuddheti socyate // Mo_1,2.13 // paNDitaiH "sA" vAsanA | "zuddheti" kathyate | "sA" kA | yA "dehAntaM" dehasthitiparyantam eva | na tu tadanantaram api | "dhriyate" avatiSThate | yA kathambhUtA |" punarjanmA"khyen"AGkureNa" "tyaktA" | yataH "sambhRSTabIjavat" bharjitabIjavat | "sthitA" | yathA sambhRSTam bIjam AkAramAtreNa tiSThati | aGkurasamarthaM na bhavati | tathA zuddhA vAsanApy AkAramAtreNaiva tiSThati | janmAGkurotpAdanasamarthA na bhavatIty arthaH | punaH kathambhUtA | "jJAtaM jJeyam" avazyajJeyatvena sthitam paramAtmatattvam | yayA hetubhUtayA | tAdRzI | zAstravicArAdirUpayA zuddhayA vAsanayaiva hi paramAtmatattvaM jJAyate || MoT_1,2.13 || zuddhAyA AzrayavizeSaM kathayati apunarjanmakaraNI jIvanmukteSu dehiSu / vAsanA vidyate zuddhA dehe cakra iva bhramaH // Mo_1,2.14 // "jIvanmukteSu dehiSu" jIveSu | "apunarjanmakaraNI" punarjanmAkArikA | "zuddhA" "vAsanA dehe vidyate" | na tu citte | kA "iva "| "bhramaH" "iva" | yathA "bhramaH" cAkrAkAreNa bhramaNaM | "cakre" vidyate | tathety arthaH | jIvanmuktAnAM vAsanA phalAdyanusandhAnAnutpAdikA evAstIti bhAvaH || MoT_1,2.14 || jIvanmuktalakSaNaM kathayati ye zuddhavAsanA bhUyo na janmAnarthabhAjanam / jJAtajJeyAs ta ucyante jIvanmuktA mahAdhiyaH // Mo_1,2.15 // "zuddhA vAsanA" yeSAM | te | tAdRzAH || MoT_1,2.15 || sAmAnyenopadezaM kRtvA zrIrAmavRttAntam Arabhate jIvanmuktapadam prApto yathA rAmo mahAmatiH / tat te 'ham sampravakSyAmi jarAmaraNazAntaye // Mo_1,2.16 // nanu kimarthaM zrIrAmajIvanmuktiprAptiM kathayasIty | atrAha "jare"ti | zrIrAmajIvanmuktipadaprAptizravaNena hi tavApi tadvyavahArAnusAreNa jarAdizAntir bhavatIti bhAvaH || MoT_1,2.16 || nanu bahUpadezakAGkSiNo mama kiM rAmakramamAtrakathanenety | atrAha bharadvAja mahAbuddhe rAmakramam imaM zubham / zRNu vakSyAmi tenaiva sarvaM jJAsyasi sarvathA // Mo_1,2.17 // "sarvathe"ty anena tataH kApy AkAGkSA tava na syAd iti bhAvaH || MoT_1,2.17 || tad eva kathayati vidyAgRhAd viniSkramya rAmo rAjIvalocanaH / divasAny anayad gehe lIlAbhir akutobhayaH // Mo_1,2.18 // "divasAni" | na tu mAsAn | avidyamAnaM kuto 'pi bhayaM yasya saH "akutobhayaH "| nirbhaya ity arthaH || MoT_1,2.18 || atha gacchati kAle 'tra pAlayaty avaniM nRpe / prajAsu vItazokAsu sthitAsu vigatajvaram // Mo_1,2.19 // tIrthamunyAzramazreNIM draSTum utkaNThitam manaH / rAmasyAbhUd bhRzaM tatra kadAcid guNazAlinaH // Mo_1,2.20 // spaSTam | yugmam || MoT_1,2.19-20 || rAghavaz cintayitvaivam upetya caraNau pituH / haMsaH padmAv iva navau jagrAha navakesarau // Mo_1,2.21 // pAdavandanaM cakArety arthaH || MoT_1,2.21 || zrIrAmaH pitaram prati kathayati tIrthAni devasadmAni vanAny AyatanAni ca / draSTum utkaNThitaM tAta mamedaM hi bhRzam manaH // Mo_1,2.22 // "hi" nizcaye || MoT_1,2.22 || tad etAm arthanAm pUrvAM saphalIkartum arhasi / na so 'sti bhuvane tAta tvayA yo 'rthI vimAnitaH // Mo_1,2.23 // mayAdya tAvat tava kApi prArthanA na kRteti "pUrvAm" ity asyAbhiprAyaH || MoT_1,2.23 || zrIrAmaprArthanAm upasaMharati iti samprArthito rAjA vasiSThena samaM tadA / vicAryAmuJcad evainaM rAmam prathamam arthinam // Mo_1,2.24 // "vicAryai"va | na tu "vicAram" akRtvA | "prathamam arthinaM" tatpUrvam arthibhUtam || MoT_1,2.24 || zubhe nakSatradivase bhrAtRbhyAM saha rAghavaH / maGgalAlaGkRtavapuH kRtasvastyayano dvijaiH // Mo_1,2.25 // vasiSThaprahitair vipraiH zAstratajjJaiH samanvitaH / snigdhaiH katipayair eva rAjaputravaraiH saha // Mo_1,2.26 // ambAbhir vihitAzIrbhir AliGgyAliGgya bhUSitaH / niragAt sa gRhAt tasmAt tIrthayAtrArtham udyataH // Mo_1,2.27 // "AliGgyAliGgye"ty anena snehAtizayo dyotyate | "niragAt" niryayau || MoT_1,2.25-27 || nirgataH svapurAt paurais tUryaghoSeNa vardhitaH / pIyamAnaH purandhrINAM netrair bhRGgaughabhaGguraiH // Mo_1,2.28 // grAmINalalanAlokahastapadmApavarjitaiH / lAjavarSair vikIrNAtmA himair iva himAcalaH // Mo_1,2.29 // Avarjayan vipragaNAn parizRNvan prajAziSaH / Alokayan digantAMz ca paricakrAma jaGgale // Mo_1,2.30 // "paricakrAma" pAdacAreNa gatavAn | tIrthayAtrAyAM hi pAdacAreNa gamanam puNyAvaham || MoT_1,2.28-30 || athArabhya svakAt tasmAt kramAt kosalamaNDalAt / snAnadAnatapodhyAnapUrvakaM sa dadarza ha // Mo_1,2.31 // "ha"zabdaH nipAtaH || MoT_1,2.31 || kiM "dadarze"ti karmApekSAyAm Aha nadIs tIrthAni puNyAni vanAny AyatanAni ca / jaGgalAni vanAnteSu taTAny abdhimahIbhRtAm // Mo_1,2.32 // "vanAnteSu" sthitAni "jaGgalAni" sajalAH dezAH || MoT_1,2.32 || mandAkinIm indunibhAM kAlindIM cotpalAmalAm / sarasvatIM zatadruM ca candrabhAgAm irAvatIm // Mo_1,2.33 // spaSTam || MoT_1,2.33 || veNAM ca kRSNaveNAM ca nirvindhyAM sarayUM tathA / carmaNvatIM vitastAM ca vipAzAm bAhudAm api // Mo_1,2.34 // spaSTam || MoT_1,2.34 || prayAgaM naimiSaM caiva dharmAraNyaM gayAM tathA / vArANasIM zrIgiriM ca kedAram puSkaraM tathA // Mo_1,2.35 // spaSTam || MoT_1,2.35 || mAnasaM ca kramasaras tathaivottaramAnasam / vaDavAm maDavAM caiva tIrthavRndaM sasodaram // Mo_1,2.36 // "tIrthavRndaM" kathambhUtaM | "sasodaraM" sodarAkhyatIrthasahitam || MoT_1,2.36 || agnitIrtham mahAtIrtham indradyumnasaras tathA / sarAMsi sarasIz caiva tathA vApIhradAvalIm // Mo_1,2.37 // spaSTam || MoT_1,2.37 || svAminaM kArttikeyaM ca sAligrAmahariM tathA / sthAnAni ca catuSSaSTiM harasya girijApateH // Mo_1,2.38 // spaSTam || MoT_1,2.38 || nAnAzcaryavicitrANi caturabdhitaTAni ca / vindyakandarakuJjAMz ca kulazailasthalAni ca // Mo_1,2.39 // spaSTam || MoT_1,2.39 || rAjarSINAM ca mahatAm brahmarSINAM tathaiva ca / devAnAm brAhmaNAnAM ca pAvanAn AzramAJ zubhAn // Mo_1,2.40 // spaSTam || MoT_1,2.40 || bhUyo bhUyaH sa babhrAma bhrAtRbhyAM saha mAnadaH / caturSv api diganteSu sarvAn eva mahItaTAn // Mo_1,2.41 // spaSTam || MoT_1,2.41 || sargAntazlokena tIrthayAtrAbhramaNam upasaMharati amarakinnaramAnavamAnitaH samavalokya mahIm akhilAm imAm / upayayau svagRhaM raghunandano vihRtadik zivalokam ivezvaraH // Mo_1,2.42 // "IzvaraH" kathambhUtaH | "vihRtadik" vihRtAH vihAraviSayIkRtAH dizaH yena | tAdRzaH | iti zivam || MoT_1,2.42 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe dvitIyaH sargaH || 1,2 || ************************************************************************ zrIrAmasya gRhapravezaM kathayati lAjapuSpAJjalivrAtair vikIrNaH pauravAsibhiH / sa viveza gRhaM zrImAJ jayanto viSTapaM yathA // Mo_1,3.1 // "vikIrNaH" bharitaH |" jayantaH" indraputraH || MoT_1,3.1 || praNanAmAtha pitaraM vasiSTham mAtRbAndhavAn / brAhmaNAn guruvRddhAMz ca rAghavaH prathamAgataH // Mo_1,3.2 // spaSTam || MoT_1,3.2 || suhRdbhir mAtRbhiz caiva pitrA dvijagaNena ca / muhur AliGganAcArai rAghavo na mamau tadA // Mo_1,3.3 // "rAghavas" "tadA" "suhRd"Adi"bhiH" sahakRtaiH "AliGganAcAraiH" AliGganarUpaiH lokAcAraiH |" na" "mamau" mahAnandayukto jAta iti bhAvaH || MoT_1,3.3 || tasmin dRDhair dAzarathau priyaprakathanair mithaH / jughUrNur madhurair AzA mRduvaMzasvanair iva // Mo_1,3.4 // "tasmin" "dAzarathau" "mithaH" "priyaprakathanaiH" zrIrAmaviSayaiH anyo'nyam priyakathanaiH | zrIrAmo gRham prApta ity evaMrUpaiH parasparam priyakathanair iti yAvat |" AzAH" dizaH | "jughUrNuH" ghUrNim prApuH | maGgalavAcibhUkampotthAnAd iyam uktiH |" priyaprakathanaiH" kathambhUtaiH | "dRDhais" tathA "madhuraiH" karNasukhaiH | "priyaprakathanaiH" kair "iva" | "mRduvaMzasvanair" "iva" | yathA taiH puruSAH ghUrNanti | tathety arthaH || MoT_1,3.4 || bahUny Asa dinAny atra rAmAgamanam utsavaH / mahAnande janAn muJcan kelikolAhalAkulaH // Mo_1,3.5 // "atra" dazarathapure |" rAmAgamanam" " utsavaH" "Asa" abhUt | kiyantaM kAlaM | "bahUni" "dinAni" | bahudinaparyantam ity arthaH |" utsavaH" kiM kurvan | "janAn mahAnande" "muJcan" | "Ase"ti prayoga ArSaH || MoT_1,3.5 || uvAsa sa sukhaM gehe tataH prabhRti rAghavaH / varNayan vividhAcArAn dezAcArAn itas tataH // Mo_1,3.6 // "itas tataH" yatra tatra || MoT_1,3.6 || prAtar utthAya rAmo 'sau kRtvA sandhyAM yathAvidhi / sabhAsaMsthaM dadarzendrasamaM svapitaraM tadA // Mo_1,3.7 // spaSTam || MoT_1,3.7 || kathAbhiH suvicitrAbhiH sa vasiSThAdibhiH saha / sthitvA dinacaturbhAgaM jJAnagarbhAbhir AdRtaH // Mo_1,3.8 // jagAma pitranujJAto mahatyA senayAvRtaH / varAhamahiSAkIrNaM vanam AkheTakecchayA // Mo_1,3.9 // "AkheTecchayA" mRgayAkAGkSayA || MoT_1,3.8-9 || tata Agatya sadane kRtvA snAnAdikaM kramAt / samitrabAndhavo bhuktvA ninAya sasuhRn nizAm // Mo_1,3.10 // spaSTam || MoT_1,3.10 || evaMrUpam AcAram asau naikasminn eva dine kRtavAn api tu sarvadaivety abhiprAyeNa kathayati evamprAyadinAcAro bhrAtRbhyAM saha rAghavaH / Agatya tIrthayAtrAyAH samuvAsa pitur gRhe // Mo_1,3.11 // spaSTam || MoT_1,3.11 || sargAntazlokenaitad upasaMharati nRpatisaMvyavahAramanojJayA sujanacetasi candrikayA tathA / parininAya dinAni sa ceSTayA zrutasudhArasapezalayAnaghaH // Mo_1,3.12 // "saH anaghaH" doSarahitaH zrIrAmaH | evaMvidhayA "ceSTayA dinAni parininAya" laGghitavAn | kiMvidhayA | "nRpativyavahAreNa" prajAvicArAdinA rAjavyavahAreNa | "manojJayA" hRdyayA | tathA "sujanacetasi" satpuruSamanasi | "candrikayA" sujanahRdayAhlAdikayeti yAvat | tathA "zrute" zravaNe | "sudhArasa"vat "pezalayA" | dRSTatve tu kiM vAcyam iti bhAvaH | iti zivam || MoT_1,3.12 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe tRtIyaH sargaH || 1,3 || ************************************************************************ athonaSoDaze varSe vartamAne raghUdvahe / rAmAnuyAyini tathA zatrughne lakSmaNe 'pi ca // Mo_1,4.1 // bharate saMsthite nityam mAtAmahagRhe sukham / pAlayaty avaniM rAjJi yathAvad akhilAm imAm // Mo_1,4.2 // janyatrArthaM ca putrANAm pratyahaM saha mantribhiH / kRtamantre mahAprAjJe tajjJe dazarathe nRpe // Mo_1,4.3 // kRtAyAM tIrthayAtrAyAM rAmo nijagRhasthitaH / jagAmAnudinaM kArzyaM zaradIvAmalaM saraH // Mo_1,4.4 // "tathA" UnaSoDazavarSe satIty arthaH | "janyatrArthaM" vivAhArtham | "kArzyaM" kSINatAm || MoT_1,4.1-4 || kArzyam eva kathayati kramAd asya vizAlAkSam pANDutAm mukham Adadhe / pAkaphulladalaM zuklaM sAlimAlam ivAmbujam // Mo_1,4.5 // kRzatAyAM hi mukhasya pANDimA jAyate || MoT_1,4.5 || kapolatalasaMlInapANiH padmAsanasthitaH / cintAparavazas tUSNIm avyApAro babhUva saH // Mo_1,4.6 // "saH" zrIrAmaH || MoT_1,4.6 || kRzAGgaz cintayA yuktaH khedI paramadurmanAH / novAca kasyacit kiJcil lipikarmArpitopamaH // Mo_1,4.7 // spaSTam || MoT_1,4.7 || khedAt parijanenAsau prArthyamAnaH punaH punaH / cakArAhnikam AcAram parimlAnamukhAmbujaH // Mo_1,4.8 // spaSTam || MoT_1,4.8 || evam muniviziSTaM taM rAmaM guNagaNAkaram / Alokya bhrAtarAv asya tAm evAyayatur dazAm // Mo_1,4.9 // "muniviziSTam" utkRSTam muniM | vairAgyavattvAt | "asya tAm" "eva" "dazAM" rAmasambandhinIM kArzyAdirUpAm evAvasthAm || MoT_1,4.9 || tathA teSu tanUjeSu khedavatsu kRzeSu ca / sapatnIko mahIpAlaz cintAvivazatAM yayau // Mo_1,4.10 // spaSTam || MoT_1,4.10 || kA te putra ghanA cintety evaM rAmam punaH punaH / apRcchat snigdhayA vAcA na cAkathayad asya saH // Mo_1,4.11 // "saH" rAmaH | "asya" pituH || MoT_1,4.11 || na kiJcit tAta me duHkam ity uktvA pitur aGkagaH / rAmo rAjIvapatrAkSas tUSNIm eva sma tiSThati // Mo_1,4.12 // spaSTam || MoT_1,4.12 || tato dazaratho rAjA rAmaH kiM khedavAn iti / apRcchat sarvakAryajJaM vasiSThaM vadatAM varam // Mo_1,4.13 // "sarvakAryajJaM" sarveSu kAryeSu nipuNam | anyathA pRcchanam ayuktam eva syAd iti bhAvaH || MoT_1,4.13 || asty atra kAraNaM zrIman mA rAjan duHkham astu te / ity uktaz cintayA yukto vasiSThamuninA nRpaH // Mo_1,4.14 // "zrImat" jJAnAkhyaphalakAritvAt | "kAraNaM" vairAgyAkhyaM kiJcid | asmin samaye vaktum ayuktam iti bhAvaH || MoT_1,4.14 || upasaMhRtam api vasiSThavAkyaM sargAntazlokena punaH kathayati kopaM viSAdakalanAM vitataM ca harSaM nAlpena kAraNavazena vahanti santaH | sargeNa saMhatijavena vinA jagatyAm bhUtAni bhUpa na mahAnti vikArayanti || MoT_1,4.15 || "santaH" sAdhavaH | "alpena" stokena | "kAraNavazena" vitataM "kopaM" vitatAM "viSAdakalanAM" "vitataM" "harSaM" "ca" | "na" "vahanti" na dhArayanti | "alpene"ti vizeSaNasya "kAraNe"ty anenArthikaH sambandhaH | atra vyatirekeNa dRSTAntam Aha "sargeNe"ti | he "bhUpa" | "mahAnti bhUtAni" mahAbhUtAni | "jagatyAM" jagati | "sargeNa vinA" mahAsRSTiM "vinA" | tathA "saMhatijavena vinA" saMhArAkhyavegena vinA | "na vikArayanti" kAryotpattyAkhyavikArayuktAni tathA nAzAkhyavikArayuktAni ca na bhavanti | tat karoti tad AcaSTe iti Nic | "vikAravantI"ti vA pAThaH | sthityavasthAyAm avAntarasargasaMhatirUpeNAlpena kAraNena na bhavantIti bhAvaH | iti zivam || MoT_1,4.15 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe caturthaH sargaH || 1,4 || ************************************************************************ zrIvAlmIkir bharadvAjam prati kathayati ity ukte muninAthena sandehavati pArthive / khedavaty Asthite maunaM kaJcit kAlam pratIkSiNi // Mo_1,5.1 // parikhinnAsu sarvAsu rAjJISu nRpasadmasu / sthitAsu sAvadhAnAsu rAmaceSTAsu sarvataH // Mo_1,5.2 // etasminn eva kAle tu vizvAmitra iti zrutaH / maharSir Agamad draSTuM tam ayodhyAM narAdhipam // Mo_1,5.3 // "Agamat" Agacchati sma || MoT_1,5.1-3 || nanu kimartham asau Agata ity | atrAha tasya yajJo 'tha rakSobhis tadA vilulupe kila / mAyAvIryabalonmattair dharmakAmasya dhImataH // Mo_1,5.4 // rakSArthaM tasya yajJasya draSTum aicchat sa pArthivam / na hi zakto hy avighnena tam AptuM sa muniH kratum // Mo_1,5.5 // nanu kimarthaM taM "rakSArthaM" "draSTum aicchad" ity | atrAha "na hI"ti || MoT_1,5.4-5 || tatas teSAM vinAzArtham udyatas tapasAM nidhiH / vizvAmitro mahAtejA ayodhyAm abhyayAt purIm // Mo_1,5.6 // [RAm I 17, 23] "abhyayAt" abhigacchati sma || MoT_1,5.6 || sa rAjJo darzanAkAGkSI dvArAdhyakSAn uvAca ha / zIghram AkhyAta mAm prAptaM kauzikaM gAdhinaH sutam // Mo_1,5.7 // [RAm I 17, 24] "ha"zabdaH nipAtaH | kim "uvAce"ti karmApekSAyAm uttarArdhaM karmatvena kathayati "zIghram" iti | "AkhyAta" kathayata | yUyam iti zeSaH | "gAdhinaH" gAdhirAjasya || MoT_1,5.7 || tasya tad vacanaM zrutvA dvAHsthA rAjagRhaM yayuH / sambhrAntamanasaH sarve tena vAkyena coditAH // Mo_1,5.8 // [RAm I 17, 25] "tena" "vAkyena" vizvAmitroktena vAkyena || MoT_1,5.8 || te gatvA rAjabhavanaM vizvAmitram RSiM tataH / prAptam AvedayAm AsuH pratIhArapatiM tadA // Mo_1,5.9 // [RAm I 17, 26] "pratIhArapatiM" dvAsthAdhikAriNam || MoT_1,5.9 || athAsthAnagatam bhUpaM rAjamaNDalam Asthitam / samupetya tvarAyukto yASTIko 'sau vyajijJapat // Mo_1,5.10 // "asau yASTIkaH" pratIhArapatiH || MoT_1,5.10 || kiM "vyajijJapad" ity | atrAha deva dvAri mahAtejA bAlabhAskarasannibhaH / jvAlAruNajaTAjUTaH pumAJ zrImAn avasthitaH // Mo_1,5.11 // spaSTam || MoT_1,5.11 || sa cAmarapatAkADhyaM sAzvebhapuruSAyudham / kRtavAMs tam pradezaM yas tejobhiH kIrNakAJcanam // Mo_1,5.12 // spaSTam || MoT_1,5.12 || vakty asmAn Azu yASTIkA nivedayata rAjani / vizvAmitro muniH prApta ity anuddhatayA girA // Mo_1,5.13 // asau puruSaH "asmAn" "anuddhatayA" "gire"ti "vaktI"ti sambandhaH | yASTIkA ity AmantraNam | yUyam ity adhyAhAryam || MoT_1,5.13 || iti yASTIkavacanam AkarNya nRpasattamaH / sa samantrI sasAmantaH prottasthe hemaviSTarAt // Mo_1,5.14 // "hemaviSTarAt" suvarNapIThAt || MoT_1,5.14 || padAtir eva mahatAM rAjJAM vRndena pAlitaH / vasiSThavAmadevAbhyAM saha sAmantasaMstutaH // Mo_1,5.15 // spaSTam || MoT_1,5.15 || jagAma tatra yatrAsau vizvAmitro mahAmuniH / dadarza munizArdUlaM dvArabhUmAv adhiSThitam // Mo_1,5.16 // spaSTam || MoT_1,5.16 || kIdRzaM dadarzety apekSAyAm Aha kenApi kAraNenorvItalam arkam ivAgatam / brAhmeNa tejasAkrAntaM kSAtreNa ca mahaujasA // Mo_1,5.17 // spaSTam || MoT_1,5.17 || jarAjaraDhayA nityaM tapaHprasararUkSayA / jaTAvallyA vRtaskandhaM sasandhyAbhram ivAcalam // Mo_1,5.18 // spaSTam || MoT_1,5.18 || upazAntaM ca kAntaM ca dIptam apratighaM tathA / nibhRtaM corjitAkAraM dadhAnam bhAsvaraM vapuH // Mo_1,5.19 // "apratigham" apratighAtAkAram | "nibhRtaM" komalaM || MoT_1,5.19 || pezalenAtibhImena prasannenAkulena ca / gambhIreNAtipUrNena tejasA raJjitaprajam // Mo_1,5.20 // spaSTam || MoT_1,5.20 || anantajIvitadazAsakhIm ekAm aninditAm / dhArayantaM kare zlakSNAM vINAm amlAnamAnasam // Mo_1,5.21 // "zlakSNAm" pezalAm || MoT_1,5.21 || karuNAkrAntacetastvAt prasannamadhurekSitaiH / IkSaNair amRteneva saMsiJcantam imAH prajAH // Mo_1,5.22 // spaSTam || MoT_1,5.22 || sitAsitatatApAGgaM dhavalapronnatabhruvam / AnandaM ca bhayaM cAntaH prayacchantam avekSituH // Mo_1,5.23 // "avekSituH" pazyataH | atipezalatvAt "Ananda"dAnaM | satejaskatvAt "bhaya"dAnam || MoT_1,5.23 || munim Alokya bhUpAlo dUrAd evAnatAkRtiH / praNanAma galanmaulimaNimAlitabhUtalam // Mo_1,5.24 // "galad" ityAdi kriyAvizeSaNam || MoT_1,5.24 || munir apy avaner Izam bhAsvAn iva zatakratum / tatrAbhivAdayAM cakre madhurodArayA girA // Mo_1,5.25 // spaSTam || MoT_1,5.25 || tato vasiSThapramukhAH sarva eva dvijAtayaH / svAgatAdikrameNainam pUjayAm Asur AdRtAH // Mo_1,5.26 // "enaM" vizvAmitram || MoT_1,5.26 || dazarathaH kathayati azaGkitopanItena bhAsvatA darzanena te / sAdho svanugRhItAH smo raviNevAmbujAkarAH // Mo_1,5.27 // "azaGkitam" zaGkarAhitam | "upanItena" prAptena || MoT_1,5.27 || yad anAdi yad akSubdhaM yad apAyavivarjitam / tad Anandasukham prAptA adya tvaddarzanAn mune // Mo_1,5.28 // "tvaddarzanena" vayam brahmAnandam "prAptA" iti bhAvaH || MoT_1,5.28 || adya vartAmahe nUnaM dharmyANAM dhuri dharmataH / bhavadAgamanasyeme yad vayaM lakSyatAM gatAH // Mo_1,5.29 // "vartAmahe" tiSThAmaH | "lakSyatAm" Azrayatvam | viSayatvam iti yAvat || MoT_1,5.29 || evam prakathayanto 'tra rAjAno 'tha maharSayaH / AsaneSu sabhAsthAnam AsthAya samupAvizan // Mo_1,5.30 // "samupAvizan" upaviSTAH || MoT_1,5.30 || sa dRSTvA jvalitaM lakSmyA bhItas tam RSim Agatam / prahRSTavadano rAjA svayam arghyaM nyavedayat // Mo_1,5.31 // [RAm I 17, 28] "nyavedayad" arpitavAn || MoT_1,5.31 || sa rAjJaH pratigRhyArghyaM zAstradRSTena karmaNA / pradakSiNam prakurvantaM rAjAnam paryapUjayat // Mo_1,5.32 // [RAm I 17, 29ab (*539cd)] spaSTam || MoT_1,5.32 || sa rAjJA pUjitas tena prahRSTavadanas tadA / kuzalaM cAvyayaM caiva paryapRcchan narAdhipam // Mo_1,5.33 // [RAm I 17, 29cd] spaSTam || MoT_1,5.33 || vasiSThena samAgamya prahasya munipuGgavaH / yathArhaM cArcayitvainam papracchAnAmayaM tataH // Mo_1,5.34 // [RAm I 17, 30ab (*541ab)] spaSTam || MoT_1,5.34 || kSaNaM yathArham anyo'nyam pUjayitvA sametya ca / te sarve hRSTamanaso mahArAjanivezane // Mo_1,5.35 // [RAm I 17, 31ab (*541cd)] spaSTam || MoT_1,5.35 || yathocitAsanagatA mithaH saMvRddhatejasaH / paraspareNa papracchuH sarve 'nAmayam AdarAt // Mo_1,5.36 // spaSTam || MoT_1,5.36 || upaviSTAya tasmai sa vizvAmitrAya dhImate / pAdyam arghyaM ca gAz caiva bhUyo bhUyo nyavedayat // Mo_1,5.37 // [RAm I *542ab;ef] spaSTam || MoT_1,5.37 || arcayitvA ca vidhivad vizvAmitram abhASata / prAJjaliH prayato vAkyam idam prItamanA nRpaH // Mo_1,5.38 // [RAm I *542g-j] spaSTam || MoT_1,5.38 || yathAmRtasya samprAptir yathA varSam avarSake | [RAm I 17, 33ab] yathAndhasyekSaNaprAptir bhavadAgamanaM tathA || MoT_1,5.39 || spaSTam || MoT_1,5.39 || yatheSTadhanasamparkaH putrajanmAprajAvataH | [RAm I 17, 33cd] svapnadRSTArthalAbhaz ca bhavadAgamanaM tathA || MoT_1,5.40 || [RAm I *545c] spaSTam || MoT_1,5.40 || yathepsitena saMyoga iSTasyAgamanaM yathA | [RAm I *544] praNaSTasya yathA lAbho bhavadAgamanaM tathA || MoT_1,5.41 || [RAm I 17, 33e] spaSTam || MoT_1,5.41 || yathA harSo nabhogatyA mRtasya punar AgamAt / tathA tvadAgamAd brahman svAgataM te mahAmune // Mo_1,5.42 // [RAm I 17, 33f-h (*545d)] "mRtasya" "punar AgamAd" | ity atra yatheti zeSaH | he mahAmune | "te" "svAgatam" astu || MoT_1,5.42 || brahmalokanivAso hi kasya na prItim Avahet / mune tavAgamas tadvat satyam eva bravImi te // Mo_1,5.43 // [RAm I *545ef;*546] spaSTam || MoT_1,5.43 || kaz ca te paramaH kAmaH kiM ca te karavANy aham / pAtrabhUto 'si me vipra prAptaH paramadhArmikaH // Mo_1,5.44 // [RAm I 17, 34a-d] he "vipra" | "asi" tvaM | "me pAtrabhUtaH prAptaH" || MoT_1,5.44 || pUrvaM rAjarSizabdena tapasA dyotitaprajaH / brahmarSitvam anu prAptaH pUjyo 'si bhagavan mama // Mo_1,5.45 // [RAm I 17, 35] he "bhagavan" | "pUrvaM" "rAjarSizabdenai"va pUjyaH | "anu" pazcAt | "tapasA dyotitaprajaH" san | "brahmarSitvam" "prAptaH" tvam | "mama pUjyaH asi" || MoT_1,5.45 || gaGgAjalAbhiSekeNa yathA prItir bhaven mama / tathA tvaddarzanAt prItir antaH zItayatIva mAm // Mo_1,5.46 // [RAm I *551a-c] "antaH" manasi || MoT_1,5.46 || vigatecchAbhayakrodho vItarAgo nirAmayaH / idam atyadbhutam brahman yad bhavAn mAm upAgataH // Mo_1,5.47 // "mAm" upAgamAnarham iti bhAvaH || MoT_1,5.47 || zubhakSetragataM cAham AtmAnam apakalmaSam | [RAm I 17, 36c] candrabimba ivonmagnaM vedmi vedyavidAM vara || MoT_1,5.48 || "unmagnam" uditam || MoT_1,5.48 || sAkSAd iva brahmaNo me tavAbhyAgamanam matam / pUto 'smy anugRhIto 'smi tavAbhyAgamanAn mune // Mo_1,5.49 // [RAm I *555] spaSTam || MoT_1,5.49 || tvadAgamanapuNyena sAdho yad anuraJjitam / adya me saphalaM janma jIvitaM tat sujIvitam // Mo_1,5.50 // [RAm I 17, 34ef] "tvadAgamanAt" utpannena "puNyena" | "me janma me jIvitaM" ca | "yat" "anuraJjitam" svoparaktaM kRtaM | "tat" tato hetoH | "me janma saphalam" bhavati | "me jIvitaM sujIvitam" bhavati || MoT_1,5.50 || tvAm ihAbhyAgataM dRSTvA pratipUjya praNamya ca | [RAm I *552] Atmany eva namAmy antar dRSTendur jaladhir yathA || MoT_1,5.51 || spaSTam || MoT_1,5.51 || yat kAryaM yena cArthena prApto 'si munipuGgava / kRtam ity eva tad viddhi mAnyo 'si hi bhRzam mama // Mo_1,5.52 // [RAm I *557] spaSTam || MoT_1,5.52 || svakAryeNa vimarzaM tvaM kartum arhasi kauzika / bhagavan nAsty adeyaM hi tvayi yat pratipadyate // Mo_1,5.53 // [RAm I 17, 38ab (*558)] he "kauzika" | "tvaM" | "svakAryeNa" saha "vimarzaM kartum arhasi" kim mama kAryam astIti vicAraM kartum arhasIti bhAvaH | nanu kimartham ahaM "svakAryeNa" saha "vimarzaM" karomIty | atrAha "bhagavann" iti | "hi" yasmAt | he "bhagavan" | "tvayi yat pratipadyate" upayujyate | tat "adeyaM nAsti" | tad dadAmy evety arthaH || MoT_1,5.53 || kAryasya ca vicAraM tvaM kartum arhasi dharmataH / kartA cAham azeSaM te daivatam paramam bhavAn // Mo_1,5.54 // [RAm I 17, 38] spaSTam || MoT_1,5.54 || sargAntazlokena dazarathavinayoktyA muner harSagamanaM kathayati idam atimadhuraM nizamya vAkyaM zrutisukham arthavidA vinItam uktam / prathitaguNavazAd guNair viziSTaM munivRSabhaH paramaM jagAma harSam // Mo_1,5.55 // [RAm I 17, 39] "atimadhuram" utkRSTamadhurAkhyaguNaviziSTaM | "zrutisukhaM" karNasukham | "arthavidA" paramArthajJena dazarathena | "vinItaM" savinayaM yathA bhavati tath"oktaM" kathitaM | tathA "prathitAH" ye "guNAH" vAkyaguNAs | tad"vazAt" "guNaiH viziSTam" | prathitaguNaviziSTam iti yAvat | IdRzaM "vAkyaM nizamya" saH "munivRSabhaH" munizreSThaH kauzikaH | "paramaM harSaM jagAma" | dAtRvinayena hi arthino mahAn harSo jAyate | iti zivam || MoT_1,5.55 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe paJcamaH sargaH || 1,5 || ************************************************************************ tac chrutvA rAjasiMhasya vAkyam adbhutavistaram / hRSTaromA mahAtejA vizvAmitro 'bhyabhASata // Mo_1,6.1 // [RAm I 18, 1] spaSTam || MoT_1,6.1 || sadRzaM rAjazArdUla tavaivaitan mahItale / mahAvaMzaprasUtasya vasiSThavazavartinaH // Mo_1,6.2 // [RAm I 18, 2] "tavaiva" na tv anyasyety arthaH || MoT_1,6.2 || yat tu me hRdgataM vAkyaM tasya kAryavinirNayam / kuru tvaM rAjazArdUla dharmaM samanupAlaya // Mo_1,6.3 // [RAm I 18, 3] "tu"zabdaH "vAkya"vAcyasya "kArya"syAtikaSTaM sampAdanIyatAM dyotayati | tasya "kAryanirNayam" hRdgatavAkyavAcyakAryanirNayam ity arthaH | nanu kimarthaM karomIty | atrAha "dharmam" iti | tavAnena dharmapAlanam bhaviSyatIti bhAvaH || MoT_1,6.3 || "hRdgataM vAkyam" prakaTIkaroti ahaM niyamam AtiSThe siddhyartham puruSarSabha / tasya vighnakarA ghorA rAkSasA mama saMsthitAH // Mo_1,6.4 // [RAm I 18, 4] "AtiSThe" AzrayAmi || MoT_1,6.4 || yadA yadA tu yajJena yaje 'haM vibudhavrajam / tadA tadA me yajJaM taM vinighnanti nizAcarAH // Mo_1,6.5 // "yaje" pUjayAmi || MoT_1,6.5 || bahuzo vihite tasmin mama rAkSasanAyakAH / akiraMs te mahIM yAge mAMsena rudhireNa ca // Mo_1,6.6 // [RAm I 18, 5 (*562)] spaSTam || MoT_1,6.6 || avadhUte tathAbhUte tasmin yAgakadambake / kRtazramo nirutsAhas tasmAd dezAd apAgamam // Mo_1,6.7 // [RAm I 18, 6] "apAgamam" apagataH || MoT_1,6.7 || na ca me krodham utsraSTum buddhir bhavati pArthiva / tathAbhUtaM hi tat karma na zApas tasya vidyate // Mo_1,6.8 // [RAm I 18, 7] zApadAnena sa yajJaH nazyatIti bhAvaH || MoT_1,6.8 || IdRzI ca kSamA rAjan mama tasmin mahAkratau / tvatprasAdAd avighnena prApayeyam mahAphalam // Mo_1,6.9 // he "rAjan" | ataH "mama tasmin mahAkratau IdRzI kSamA" bhavati | ataH aham "mahAphalam" taM kratuM | "tvatprasAdAt prApayeyam" prApnuyAm | "prApayeyam" iti svArthe Nic ArSaH || MoT_1,6.9 || trAtum arhasi mAm ArtaM zaraNArthinam Agatam / arthinAM yan nirAzatvaM satAm abhibhavo hi saH // Mo_1,6.10 // spaSTam || MoT_1,6.10 || nanu kena prakAreNAhaM tvattrANaM karomIty | atrAha tavAsti tanayaH zrImAn dRptazArdUlavikramaH / mahendrasadRzo vIro rAmo rakSovidAraNaH // Mo_1,6.11 // spaSTam || MoT_1,6.11 || nanu tataH kim ity | atrAha tam putraM rAjazArdUla rAmaM satyaparAkramam / kAkapakSadharaM zUraM jyeSTham me dAtum arhasi // Mo_1,6.12 // [RAm I 18, 8] tenaiva rakSAparaparyAyaM trANam me bhaviSyatIti bhAvaH || MoT_1,6.12 || nanu kathaM zizurUpo 'sau rAkSasebhyas tava makhaM rakSiSyatIty | atrAha zakto hy eSa mayA gupto divyena svena tejasA / rAkSasA ye 'pakartAras teSAm mUrdhavinigrahe // Mo_1,6.13 // [RAm I 18, 9] spaSTam || MoT_1,6.13 || zreyaz cAsmin kariSyAmi bahurUpam anantakam / trayANAm api lokAnAM yena pUjyo bhaviSyati // Mo_1,6.14 // [RAm I 18, 10] spaSTam || MoT_1,6.14 || nanu katham asau tAdRzAnAM rAkSasAnAm puraH sthAtuM zaknotIty | atrAha na ca tena samAsAdya sthAtuM zaktA nizAcarAH | [RAm I 18, 11ab] kruddhaM kesariNaM dRSTvA raNe vana ivaiNakAH || MoT_1,6.15 || "tena" iti dvitIyAsthAne tRtIyA ArSI || MoT_1,6.15 || teSAM ca nAnyaH kAkutsthAd yoddhum utsahate pumAn | [RAm I 18, 11cd] Rte kesariNaH kruddhAn mattAnAM kariNAm iva || MoT_1,6.16 || spaSTam || MoT_1,6.16 || vIryotsiktA hi te pApAH kAlakUTopamA raNe | [RAm I 18, 12ab] kharadUSaNayor bhRtyAH kRtAntAH kupitA iva || MoT_1,6.17 || spaSTam || MoT_1,6.17 || rAmasya rAjazArdUla sahiSyante na sAyakAn | [RAm I 18, 12cd] anAratAgatA dhArA jaladasyeva pAMsavaH || MoT_1,6.18 || spaSTam || MoT_1,6.18 || na ca putragataM snehaM kartum arhasi pArthiva | [RAm I 18, 13ab] na tad asti jagaty asmin yan na deyam mahAtmanaH || MoT_1,6.19 || spaSTam || MoT_1,6.19 || hanta nUnaM vijAnAmi hatAMs tAn viddhi rAkSasAn | [RAm I 18, 13cd] na hy asmadAdayaH prAjJAH sandigdhe sampravRttayaH || MoT_1,6.20 || "hanta" harSe |" nUnaM" nizcaye | ahaM tAn "rAkSasAn" "hatAn" jAnAmi | tvam api "viddhi" | nanu katham ahaM tvatkathanamAtreNa jAnAmIty | atrAha "na" "hI"ti | "saM" samyak | "pravRttiH" | yeSAM | te tAdRzAH || MoT_1,6.20 || ahaM vedmi mahAtmAnaM rAmaM rAjIvalocanam / vasiSThaz ca mahAtejA ye cAnye dIrghadarzinaH // Mo_1,6.21 // [RAm I 18, 14] spaSTam || MoT_1,6.21 || yadi dharmo mahattvaM ca yazas te manasi sthitam / tan mahyaM svam abhipretam AtmajaM dAtum arhasi // Mo_1,6.22 // [RAm I 18, 15] "manasi sthitaM" kAGkSitam | "abhipretam" proktaM kAryArtham iSTam || MoT_1,6.22 || dazarAtraz ca me yajJo yasmin rAmeNa rAkSasAH | [RAm I 18, 17cd] hantavyA vighnakartAro mama yajJasya vairiNaH || MoT_1,6.23 || spaSTam || MoT_1,6.23 || atrAbhyanujJAM kAkutstha dadatAm tava mantriNaH / vasiSThapramukhAH sarve tena rAmaM visarjaya // Mo_1,6.24 // [RAm I 18, 16] spaSTam || MoT_1,6.24 || nAtyeti kAlaH kAlajJa yathAyam mama rAghava / tathA kuruSva bhadraM te mA ca zoke manaH kRthAH // Mo_1,6.25 // [RAm I 18, 18] "atyeti" gacchati || MoT_1,6.25 || kAryam aNv api kAle tu kRtam ety upakAratAm / mahad apy upakAreNa riktatAm ety akAlataH // Mo_1,6.26 // "akAlataH" akAle || MoT_1,6.26 || ity evam uktvA dharmAtmA dharmArthasahitaM vacaH / virarAma mahAtejA vizvAmitro munIzvaraH // Mo_1,6.27 // [RAm I 18, 19] spaSTam || MoT_1,6.27 || sargAntazlokena dazarathatUSNImbhAvaM kathayati zrutvA vaco munivarasya mahAprabhAvas tUSNIm atiSThad upapannam idaM sa vaktum / no yuktiyuktakathanena vinaiti toSaM dhImAn apUritamano'bhimataz ca lokaH // Mo_1,6.28 // "mahAprabhAvo" mahAnubhAvayuktaH | "sa" dazarathaH | "munivarasya" vizvAmitrasya | "vacaH" "zrutvA" "tUSNIm atiSTHat" | no kiJcid apy uktavAn ity arthaH | "idaM" tUSNIm Asanam | "upapannaM" yuktam | bhavati | yataH "dhImAn" buddhiyuktaH | "yuktiyuktakathanena" "vinA" "vaktuM" kathayituM "toSaM" "naiti" | na kathayatIty arthaH | "lokaz" "ca" lokas tu | "apUritamano'bhi"laSitaH "vaktuM" "toSaM" "naiti" | ataH yuktirahitaM vizvAmitrasya vAkyaM zrutvA dazarathaH tuSNIm abhUd iti bhAvaH | iti zivam || MoT_1,6.28 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe SaSThaH sargaH || 1,6 || ************************************************************************ tac chrutvA rAjazArdUlo vizvAmitrasya bhASitam / muhUrtam AsIn nizceSTaH sadainyaM caivam abravIt // Mo_1,7.1 // [RAm I 19, 1] spaSTam || MoT_1,7.1 || UnaSoDazavarSo 'yaM rAmo rAjIvalocanaH / na yuddhayogyatAm asya pazyAmi saha rAkSasaiH // Mo_1,7.2 // [RAm I 19, 2] spaSTam || MoT_1,7.2 || iyam akSauhiNI pUrNA yasyAH patir aham prabho / tayA parivRto yuddhaM dAsyAmi pizitAzinAm // Mo_1,7.3 // [RAm I 19, 3] "pizitAzinAM" rAkSasAnAm || MoT_1,7.3 || ime hi zUrA vikrAntA bhRtyA astravizAradAH | [RAm I 19, 4ab] ahaM caiSAM dhanuSpANir goptA samaramUrdhani || MoT_1,7.4 || [RAm I 19, 5ab] spaSTam || MoT_1,7.4 || ebhiH saha tavArINAm mahendramahatAm api / dadAmi yuddham mattAnAM kariNAm iva kesarI // Mo_1,7.5 // "hi" yasmAd | ete "bhRtyA" bhavanti | "aham caiSAM samaramUrdhani goptA"smi | ataH aham "ebhiH" "saha tavArINAM yuddhaM dadAmI"ti sambandhaH || MoT_1,7.5 || bAlo rAmas tv anIkeSu na jAnAti balAbalam | [RAm I 19, 7ab] antaHpurAd Rte dRSTA nAnenAnyA raNAvaniH || MoT_1,7.6 || spaSTam || MoT_1,7.6 || na cAstraiH paramair yukto na ca yuddhavizAradaH / na bhaTabhrUkuTInAM ca tajjJaH samaramUrdhasu // Mo_1,7.7 // eSa iti zeSaH || MoT_1,7.7 || kevalam puSpaSaNDeSu nagaropavaneSu ca / udyAnavanakuJjeSu sadaiva parizIlitaH // Mo_1,7.8 // spaSTam || MoT_1,7.8 || vihartum eSa jAnAti saha rAjakumArakaiH / kIrNapuSpopakArAsu svakAsv ajirabhUmiSu // Mo_1,7.9 // spaSTam || MoT_1,7.9 || adya tv atitarAm brahman mama bhAgyaviparyayAt / himenevAhataH padmas sampanno haritaH kRzaH // Mo_1,7.10 // "haritaH" pANDuH || MoT_1,7.10 || nAttum annAni zaknoti na vihartuM gRhAvanau / antaHkhedaparItAtmA tUSNIM tiSThati kevalam // Mo_1,7.11 // "attum" bhakSitum || MoT_1,7.11 || sadAraH sahabhRtyo 'haM tatkRte muninAyaka / zaradIva payovAho nUnaM niHsahatAM gataH // Mo_1,7.12 // "niHsahatAm" utkRzatAM | soDhum azaktatvam || MoT_1,7.12 || IdRzo 'sau suto bAla AdhinA vivazIkRtaH / kathaM dadAmi taM tubhyaM yoddhuM saha nizAcaraiH // Mo_1,7.13 // spaSTam || MoT_1,7.13 || api bAlAGganAsaGgAd api sAdho sudhArasAt / rAjyAd api sukhAyaiSa putrasneho mahAmate // Mo_1,7.14 // spaSTam || MoT_1,7.14 || ye durantA mahArambhAs triSu lokeSu khedadAH / putrasnehena santo 'pi kurvate te na saMzrayam // Mo_1,7.15 // "santaH api" sthitA api | "saMzrayaM" sthitiM | "putrasnehena te" vismRtiM gacchantIti bhAvaH || MoT_1,7.15 || asavo 'tha dhanaM dArAs tyajyante mAnavaiH sukham / na putrA munizArdUla svabhAvo hy eSa jantuSu // Mo_1,7.16 // spaSTam || MoT_1,7.16 || rAkSasAH krUrakarmANaH kUTayuddhavizAradAH | [RAm I 19, 7ef] rAmas tAn yodhayatv ittham uktir evAtiduHsahA || MoT_1,7.17 || "kUTayuddhaM" chalayuddham | "uktir eve"ti anuSThAnasya kA katheti bhA-vaH || MoT_1,7.17 || viprayukto hi rAmeNa muhUrtam api notsahe / jIvituM jIvitAkAGkSI na rAmaM netum arhasi // Mo_1,7.18 // [RAm I 19, 8] "notsahe" samartho na bhavAmi | "jIvituM" jIvanakriyAkartRtAm anubhavitum | "jIvitAkAGkSI" mama jIvitAkAGkSIty arthaH || MoT_1,7.18 || navavarSasahasrANi mama yAtAni kauzika / duHkhenotpAditAs tv ete catvAraH putrakA mayA // Mo_1,7.19 // [RAm I 19, 10] anukampitAH putrAH "putrakAH" || MoT_1,7.19 || pradhAnabhUtas teSv eSu rAmaH kamalalocanaH / taM vinA te trayo 'py anye dhArayanti na jIvitam // Mo_1,7.20 // spaSTam || MoT_1,7.20 || sa eva rAmo bhavatA nIyate rAkSasAn prati / yadi tat putrahInaM tvam mRtam evAzu viddhi mAm // Mo_1,7.21 // spaSTam || MoT_1,7.21 || caturNAm AtmajAnAM hi prItir atra hi me parA / jyeSThaM dharmamayaM tasmAn na rAmaM netum arhasi // Mo_1,7.22 // [RAm I 19, 11] nirdhAraNe SaSThI || MoT_1,7.22 || nizAcarabalaM hantum mune yadi tavepsitam / caturaGgasamAyuktaM mayA saha balaM naya // Mo_1,7.23 // spaSTam || MoT_1,7.23 || kiMvIryA rAkSasAs te tu kasya putrAH kathaM ca te / kiyatpramANAH ke caite iti varNaya me sphuTam // Mo_1,7.24 // [RAm I 19, 12] spaSTam || MoT_1,7.24 || kathaM tena prahartavyaM teSAM rAmeNa rAkSasAm | / mAmakair vA balair brahman mayA vA kUTayodhinAm // Mo_1,7.25 // [RAm I 19, 13] rAmasyAgre sthitatvAbhAvAt "tene"ty uktam || MoT_1,7.25 || sarvam me zaMsa bhagavan yathA teSAm mayA raNe / sthAtavyaM duSTasattvAnAM vIryotsiktA hi rAkSasAH // Mo_1,7.26 // [RAm I 19, 14] spaSTam || MoT_1,7.26 || zrUyate hi mahAvIro rAvaNo nAma rAkSasaH / sAkSAd vaizravaNabhrAtA putro vizravaso muneH // Mo_1,7.27 // [RAm I 19, 17] spaSTam || MoT_1,7.27 || astu saH | tataH kim ity | atrAha sa cet tava makhe vighnaM karoti kila durmatiH / tat saGgrAme na zaktAH 'smo vayaM tasya durAtmanaH // Mo_1,7.28 // [RAm I 19, 19cd] "tat" tadA || MoT_1,7.28 || nanu katham asau tAdRgvIryaH astIty | atrAha kAle kAle pRthag brahman bhUrivIryavibhUtayaH | / bhUteSv abhyudayaM yAnti pralIyante ca kAlataH // Mo_1,7.29 // "bhUrivIryavibhUtayaH" mahadvIryasampadyuktAH | "bhUteSv" iti nirdhAraNe sap-tamI || MoT_1,7.29 || adyAsmiMs te vayaM kAle rAvaNAdiSu zatruSu / na samarthAH puraH sthAtuM niyater eSa nizcayaH // Mo_1,7.30 // spaSTam || MoT_1,7.30 || tasmAt prasAdaM dharmajJa kuru tvaM mama putrake / mama caivAlpabhAgyasya bhavAn hy asamadaivatam // Mo_1,7.31 // [RAm I 19, 20] "alpabhAgyasye"ti | anyathA tvaM rAmaM na yAcitavAn iti bhAvaH || MoT_1,7.31 || devadAnavagandharvA yakSaplavagapannagAH / na zaktA rAvaNaM yoddhuM kiM punaH puruSA yudhi // Mo_1,7.32 // spaSTam || MoT_1,7.32 || mahAvIryavatAM vIryam Adatte sa sudhAbhujAm / tena sArdhaM na zaktA smas saMyuge tasya vAvarAH // Mo_1,7.33 // [RAm I 19, 22a-d] "Adatte" gRhNAti | pratibadhnAtIti yAvat | mahAvIryAn sudhAbhujo 'py asau vIryarahitAn karotIti bhAvaH | "avarAs" tadapekSayA nIcAH | "vA"zabdaH pAdapUraNArthaH || MoT_1,7.33 || nanu rAmasya sajjanatvenaivAvazyaM jayaH syAd ity | atrAha ayam anyatamaH kAlaH pelavIkRtasajjanaH / rAghavo 'pi gato dainyaM yatra vArdhakajarjaraH // Mo_1,7.34 // "api"zabdaH rAghavasya mahAsajjanatvaM dyotayati | vArdhakeneva jarjaraH "vArdhakajarjaraH" || MoT_1,7.34 || atha vA lavaNam brahman yajJaghnaM tam madhoH sutam / kathaya tvaM suraprakhya kveva mokSyAmi putrakam // Mo_1,7.35 // "atha vA madhoH sutaM taM" prasiddhaM | "yajJaghnaM lavaNaM" yoddhuM "na zaktAH" smaH iti vyavahitAdhyAhRtaiH saha sambandhaH | lavaNo 'pi cet tava yajJavighnakArI asti tam api yoddhuM na zaktAH sma iti bhAvaH | he "suraprakhya" | "tvaM kathaya" | ahaM "putrakaM kveva" kutreva | "mokSyAmi" | na mokSyAmIti bhAvaH || MoT_1,7.35 || atha necchasi ced brahmaMs tad vidheyo 'ham eva te / anyathA tu na pazyAmi zAzvataM jayam AtmanaH // Mo_1,7.36 // "atha" pakSAntare | tvam putrAmokSaNaM "cet" yadi | "necchasi" | "tad ahaM te" tava | "vidheyaH" AyattaH | "evA"smi | tadA aham evAgacchAmIty arthaH | "anyathA" sahajavicAre kriyamANe | aham "AtmanaH zAzvataM jayaM na pazyAmi" | na jAnAmIty arthaH || MoT_1,7.36 || sargAntazlokena dazarathavacanam upasaMharati ity uktvA mRduvacanam bhayAkulo 'sAv Alole munimatasaMzaye nimagnaH / nAjJAsIt kaNam api nizcayaM mahAtmA prodvIcAv iva jaladhau samuhyamAnaH // Mo_1,7.37 // "munimatasya saMzaye" 'nuSThAnAnanuSThAnarUpe sandehe | "magnaH" | ata eva "bhayAkulaH" | "mahAtmA asau" dazarathaH | "ity" evaM | "mRduvacanaM" komalavacanam | "uktvA" | "kaNam api" stokam api | "nizcayaM na ajJAsIt" na jJAtavAn | "asau" kathambhUtaH "iva" | "prodvIcau jaladhau samuhyamAna iva" | jaladhau samuhyamAno 'pi kutra gacchAmIti nizcayaM na jAnAtIti zivam || MoT_1,7.37 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe saptamaH sargaH || 1,7 || ************************************************************************ tac chrutvA vacanaM tasya snehaparyAkulAkSaram / samanyuH kauziko vAkyam pratyuvAca mahIpatim // Mo_1,8.1 // [RAm I 20, 1] "tasya" dazarathasya || MoT_1,8.1 || vizvAmitraH kathayati kariSyAmIti saMzrutya pratijJAM hAtum icchasi | [RAm I 20, 2ab] sattvavAn kesarI bhUtvA mRgatAm abhivAJchasi || MoT_1,8.2 || spaSTam || MoT_1,8.2 || rAghavAnAm ayukto 'yaM kulasyAsya viparyayaH | [RAm I 20, 2cd] na kadAcana jAyante zItAMzau kRSNarazmayaH || MoT_1,8.3 || nanu kathaM "rAghavAnAM kulasyAyaM viparyayaH ayukto" bhavatIty | atra dRSTAntam Aha | "na kadAcane"ti || MoT_1,8.3 || yadi tvaM na kSamo rAjan gamiSyAmi yathAgataH / hInapratijJaH kAkutstha sukhI bhava sabAndhavaH // Mo_1,8.4 // [RAm I 20, 3] spaSTam || MoT_1,8.4 || zrIvAlmIkiH bharadvAjam prati kathayati tasmin kopaparIte 'tha vizvAmitre mahAtmani / cacAla vasudhA kRtsnA surAz ca bhayam Avizan // Mo_1,8.5 // [RAm I 20, 4] spaSTam || MoT_1,8.5 || krodhAbhibhUtaM vijJAya jaganmitram mahAmunim / dhRtimAn suvrato dhImAn vasiSTho vAkyam abravIt // Mo_1,8.6 // [RAm I 20, 5] "jaganmitraM" vizvAmitram || MoT_1,8.6 || zrIvasiSThaH kathayati ikSvAkUNAM kule jAtaH sAkSAd dharma ivAparaH | [RAm I 20, 6ab] bhavAn dazarathaH zrImAMs trailokye guNabhUSitaH || MoT_1,8.7 || spaSTam || MoT_1,8.7 || nItimAn suvrato bhUtvA na dharmaM hAtum arhasi | [RAm I 20, 6cd] munes tribhuvanezasya vacanaM kartum arhasi || MoT_1,8.8 || spaSTam | yugmam || MoT_1,8.8 || triSu lokeSu vikhyAto dharmeNa yazasA yutaH / svadharmam pratipadyasva na dharmaM hAtum arhasi // Mo_1,8.9 // [RAm I 20, 7] "pratipadyasva" svIkuru || MoT_1,8.9 || kariSyAmIti saMzrutya tat te rAjann akurvataH / iSTApUrtaH pated dharmas tasmAd rAmaM visarjaya // Mo_1,8.10 // [RAm I 20, 8] "iSTApUrtaH" iSTApUrtasvarUpaH | pratijJAtAkaraNena hi sarvo dharmaH nazyati || MoT_1,8.10 || guptam puruSasiMhena jvalanenAmRtaM yathA | [RAm I 20, 9cd] kRtAstram akRtAstraM vA nainaM drakSyanti rAkSasAH || MoT_1,8.11 || [RAm I 20, 9ab] "kRtAstraM" zikSitAstram || MoT_1,8.11 || ikSvAkuvaMzajAto 'pi svayaM dazaratho 'pi san / na pAlayasi ced vAkyaM ko 'paraH pAlayiSyati // Mo_1,8.12 // spaSTam || MoT_1,8.12 || yuSmadAdipraNItena vyavahAreNa jantavaH / maryAdAM na vimuJcanti tAM na hAtum ihArhasi // Mo_1,8.13 // "tAm" maryAdAm || MoT_1,8.13 || eSa vigrahavAn dharma eSa vIryavatAM varaH / eSa buddhyAdhiko loke tapasAM ca parAyaNaH // Mo_1,8.14 // [RAm I 20, 10] "parAyaNaH" AzrayaH || MoT_1,8.14 || eSo 'straM vividhaM vetti trailokye sacarAcare / naitad anyaH pumAn vetti na ca vetsyati kazcana // Mo_1,8.15 // [RAm I 20, 11] spaSTam || MoT_1,8.15 || na ca devarSayaH kecin nAmarA na ca rAkSasAH / na nAgayakSagandharvA anena sadRzA nRpa // Mo_1,8.16 // [RAm I 20, 12] spaSTam || MoT_1,8.16 || astram asmai kRzAzvena paraiH paramadurjayam | [RAm I 20, 13;599*] kauzikAya purA dattaM yadA rAjyaM samanvazAt || MoT_1,8.17 || [RAm I 20, 13cd] "paraiH" anyaiH | "paramadurjayam" atyantaM jetum azakyaM | "samanvazAt" sa-mapAlayat || MoT_1,8.17 || nanu kimarthaM kRzAzvenAsmai astrANi dattAnIty | atrAha te hi putrAH kRzAzvasya prajApatisutopamAH / enam anvacaran vIrA dIptimanto mahaujasaH // Mo_1,8.18 // [RAm I 20, 14] "hi" yasmAt | "prajApatisutopamAs te" prasiddhAH | "kRzAzvasya putrAH" | "enaM" vizvAmitram | "anvacaran" anucaranti sma | ataH putrasnehena dattavAn iti bhAvaH || MoT_1,8.18 || te putrAH ke ity apekSAyAm Aha jayA ca suprabhA caiva dAkSAyaNyau sumadhyame / tayos tu yAny apatyAni zatam paramadurjayam // Mo_1,8.19 // "jayA ca suprabhA caive"ti ye | "dAkSAyaNyau" dakSasya strIrUpe apatye | "sumadhyame" striyau | AstAm | "tayoH" "yAni" "paramadurjayaM" "zataM" "apatyAni" Asan | atra ca pUrvazlokApekSayottaravAkyagatatvAd yacchabdasya tacchabdApekSA nAsti || MoT_1,8.19 || nanu kasyAH katy apatyAni Asann ity apekSAyAm Aha paJcAzataH sutAJ jajJe jayA labdhavarA purA / vadhAyAsurasainyAnAM te 'kSayAH kAmarUpiNaH // Mo_1,8.20 // [RAm I 20, 16] "akSayAH" nAzarahitAH || MoT_1,8.20 || suprabhA janayAm Asa putrAn paJcAzataH parAn / saGgharSAn nAma durdharSAn durAkrozAn balIyasaH // Mo_1,8.21 // [RAm I 20, 17] "durdharSAn" parAbhavitum azakyAn | "durAkrozAn" zatrubhiH samare AhvAtum azakyAn || MoT_1,8.21 || prAsaGgikam upasaMhRtya prakRtam anusarati evaMvIryo mahAtejA vizvAmitro mahAmuniH / na rAmagamane buddhiM viklavAM kartum arhasi // Mo_1,8.22 // [RAm I 20, 19] pUrvArdham uttarArdhasya hetutvena yojyam || MoT_1,8.22 || sargAntazlokena zrIvasiSTho vAkyaM samApayati asmin mahAsattvamaye munIndre sthite samIpe puruSas tu sAdhuH / prApte 'pi mRtyAv amaratvam eti mA dInatAM gaccha yathA vimUDhaH // Mo_1,8.23 // "yathA vimUDhaH" | mUDhavad ity arthaH | iti zivam || MoT_1,8.23 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe aSTamaH sargaH || 1,8 || ************************************************************************ zrIvAlmIkir bharadvAjam prati kathayati tathA vasiSThe bruvati rAjA dazarathaH sutam / samutsraSTumanA rAmam AjuhAva salakSmaNam // Mo_1,9.1 // [RAm I 21, 1] "samutsraSTumanAH" dAtumanAH || MoT_1,9.1 || dazarathaH pratIhAram prati kathayati pratIhAra mahAbAhuM rAmam satyaparAkramam / salakSmaNam avighnena munyarthaM zIghram Anaya // Mo_1,9.2 // spaSTam || MoT_1,9.2 || dazarathavAkyam upasaMharati iti rAjJA visRSTo 'sau gatvAntaHpuramandiram / muhUrtamAtreNAgatya samuvAca mahIpatim // Mo_1,9.3 // spaSTam || MoT_1,9.3 || pratIhAraH kathayati deva dordalitAzeSaripo rAmaH svamandire / vimanAH saMsthito rAtrau SaTpadaH kamale yathA // Mo_1,9.4 // spaSTam || MoT_1,9.4 || AgacchAmi kSaNeneti vakti dhyAyati caikakaH / na kasyacic ca nikaTe sthAtum icchati khinnadhIH // Mo_1,9.5 // spaSTam || MoT_1,9.5 || ity ukte tena bhUpAlas taM rAmAnucaraM janam / sarvam AzvAsayAm Asa papraccha ca yathAkramam // Mo_1,9.6 // spaSTam || MoT_1,9.6 || rAjapraznam eva kathayati kathaM kIdRk sthito rAma iti pRSTo mahIbhRtA / rAmabhRtyajanaH khinno vAkyam Aha mahIpatim // Mo_1,9.7 // spaSTam || MoT_1,9.7 || dehayaSTim imAM deva dhArayanta ime vayam / khinnAH khedaparimlAne vibho rAme sute tava // Mo_1,9.8 // he "deva" he rAjan | "dehayaSTiM" dehalatAM | "rAme" rAmAkhye | "tava sute" tava sutanimittaM | carmaNi dvIpinaM hantItivat || MoT_1,9.8 || rAmo rAjIvapatrAkSo yataHprabhRti cAgataH / savipras tIrthayAtrAyAs tataHprabhRti durmanAH // Mo_1,9.9 // spaSTam || MoT_1,9.9 || yatnaprArthanayAsmAkaM nijavyApAram Ahnikam / sAyam amlAnavadanaH karoti na karoti vA // Mo_1,9.10 // spaSTam || MoT_1,9.10 || snAnadevArcanAcAraparyante parikhedavAn / prArthito 'pi hi nA tRpter aznAty azanam IzvaraH // Mo_1,9.11 // "A tRpteH" tRptiparyantam || MoT_1,9.11 || lolAntaHpuranArIbhiH kRtadolAbhir aGgane / na ca krIDati lIlAbhir varAdbhir iva cAtakaH // Mo_1,9.12 // "varAdbhiH" sarojalaiH | "cAtakaH" pakSivizeSaH | sa hi varSAbindUn eva pibati || MoT_1,9.12 || mANikyamuktAsamprotA keyUrakaTakAvalI / nAnandayati taM rAjan dyauH pAtavivazaM yathA // Mo_1,9.13 // "pAtavivazam" patantam || MoT_1,9.13 || krIDadvadhUviloleSu vahatkusumavAyuSu / latAvalayageheSu bhavaty ativiSAdavAn // Mo_1,9.14 // "latAvalayageheSu" latAmaNDalayukteSu gRheSu || MoT_1,9.14 || yad ramyam ucitaM svAdu pezalaM cittahAri vA / bASpapUrekSaNa iva tenaiva parikhidyate // Mo_1,9.15 // spaSTam || MoT_1,9.15 || kim imA duHkhadAyinyaH prasphuranti purogatAH / iti nRttavilAseSu kAminIH parinindati // Mo_1,9.16 // "imAH" etAH kAminyaH || MoT_1,9.16 || bhojanaM zayanam pAnaM vilAsaM snAnam Asanam / unmattaveSTitam iva nAbhinandati ninditam // Mo_1,9.17 // "ninditaM" nindAviSayIkRtam || MoT_1,9.17 || kiM sampadA kiM vipadA kiM gehena kim IhitaiH / sarvam evAsad ity uktvA tUSNIm eko 'vatiSThate // Mo_1,9.18 // spaSTam || MoT_1,9.18 || nodeti parihAseSu na bhogeSu nimajjati / na ca tiSThati kAryeSu maunam evAvalambate // Mo_1,9.19 // spaSTam || MoT_1,9.19 || vilolAlakavallaryo helAvalitalocanAH / nAnandayanti taM nAryo mRgyo vanataruM yathA // Mo_1,9.20 // spaSTam || MoT_1,9.20 || ekAnteSu diganteSu tIreSu vipineSu ca / ratim AyAty araNyeSu vikrItavad ajantuSu // Mo_1,9.21 // "vikrIto" hi palAyanArthaM "janturahite" eva deze "ratim AyAti" || MoT_1,9.21 || vastrapAnAzanAdAnaparAGmukhatayA tayA / parivraDdharmiNAM rAjan so 'nuyAti tapasvinAm // Mo_1,9.22 // "tapasvinAm anuyAti" tapasvisambandhicaritam anukarotIty arthaH | na mASANAm aznIyAd itivat prayogaH || MoT_1,9.22 || eka eva vasan deze janazUnye janezvara / na hasaty ekayA buddhyA na gAyati na roditi // Mo_1,9.23 // "ekayA buddhyA" sarvatyAgarUpayA matyA upalakSitaH || MoT_1,9.23 || punaH kiM karotIty apekSAyAm Aha baddhapadmAsanaH zUnyamanA vAmakarasthale / kapolatalam AdAya kevalam paritiSThati // Mo_1,9.24 // spaSTam || MoT_1,9.24 || nAbhimAnam upAdatte nApi vAJchati rAjatAm / nodeti nAstam AyAti sukhaduHkhAnuvRttiSu // Mo_1,9.25 // spaSTam || MoT_1,9.25 || na vidmaH kim asau jAtaH kiM karoti kim Ihate / kiM dhyAyati kim AyAti kathaM kim anudhAvati // Mo_1,9.26 // "na vidma" ity asya karmApekSAyAm Aha "kim asau jAtaH" kimartham asau jAtaH | jananaM hi bhogAdisevanArtham iti bhAvaH || MoT_1,9.26 || pratyahaM kRzatAM yAti pratyahaM yAti pANDutAm / virAgam pratyahaM yAti zaradanta iva drumaH // Mo_1,9.27 // spaSTam || MoT_1,9.27 || anuyAtau tam evaitau rAjaJ zatrughnalakSmaNau / tAdRzAv eva tasyaiva pratibimbAv iva sthitau // Mo_1,9.28 // spaSTam || MoT_1,9.28 || bhRtyai rAjabhir ambAbhiH sa pRSTo 'pi punaH punaH / uktvA na kiJcid eveti tUSNIm Aste nirIhitaH // Mo_1,9.29 // "saH" zrIrAmaH | nirIhitaH ceSTitarahitaH | "iti"zabdaH pAdapUraNArthaH zrIrAmottaravAkyasvarUpanirdezaparo vA jJeyaH || MoT_1,9.29 || ApAtamAtrahRdyeSu mA bhogeSu manaH kRthAH / iti pArzvagatam bhavyam anuzAsti suhRjjanam // Mo_1,9.30 // "bhavyam" anuzAsanayogyam || MoT_1,9.30 || nAnAvibhavaramyAsu strISu goSThIkathAsu ca / puraHsthitam ivAsneho nAzam evAnupazyati // Mo_1,9.31 // spaSTam || MoT_1,9.31 || rItimAdhuryasAyAsapadasaMsthitivarjitaiH / ceSTitair eva kAkalyA bhUyo bhUyaH pragAyati // Mo_1,9.32 // saH rAmaH | "rItimAdhuryasAyAsapadasaMsthitivarjitaiH" "ceSTitair eva" kevalaiH abhinayair evopalakSitayA "kAkalyA" kalasUkSmadhvaninA | "gAyati" || MoT_1,9.32 || samrAD bhaveti pArzvasthaM vadantam anujIvinam / pralapantam ivonmattaM hasaty anyamanA muniH // Mo_1,9.33 // spaSTam || MoT_1,9.33 || na proktam AkarNayati prekSate na purogatam / karoty avajJAM sarvatra sumahaty api vastuni // Mo_1,9.34 // spaSTam || MoT_1,9.34 || apy AkAzasarojinyAm apy AkAzamahAvane / ittham etat katham iti vismayo 'sya na jAyate // Mo_1,9.35 // vismayasya svarUpaM darzayati "ittham etat katham" iti || MoT_1,9.35 || kAntAmadhyagatasyApi mano 'sya madaneSavaH / na bhedayanti durbhedaM dhArA iva mahopalam // Mo_1,9.36 // spaSTam || MoT_1,9.36 || ApadAm ekam AvAsam abhivAJchasi kiM dhanam / anuzAsyeti sarvasvam arthine samprayacchati // Mo_1,9.37 // "anuzAsya" anuzAsanaM kRtvA || MoT_1,9.37 || iyam Apad iyaM saMpad ity ayaM kalpanAmayaH / manasy abhyudito moha iti zokAt pragAyati // Mo_1,9.38 // spaSTam || MoT_1,9.38 || hA hato 'ham anAtho 'ham ity Akrandaparo 'pi san / na jano yAti vairAgyaM citram ity eva vakty asau // Mo_1,9.39 // Akrandaparasya vairAgyaM yuktam evety "api"zabdena dyotyate || MoT_1,9.39 || raghukAnanasAlena rAmeNa ripughAtinA / bhRzam itthaM sthitenaiva vayaM khedam upAgatAH // Mo_1,9.40 // spaSTam || MoT_1,9.40 || na vidmaH kim mahAbAho tasya tAdRzacetasaH / kurmaH kamalapatrAkSa gatir atra hi no bhavAn // Mo_1,9.41 // spaSTam || MoT_1,9.41 || rAjAnam atha vA vipram upadeSTAram agragam / hasan pazum ivAvyagraH so 'vadhIrayati prabho // Mo_1,9.42 // spaSTam || MoT_1,9.42 || prapaJco 'yam iha sphAraM jagannAma yad utthitam / naitad vastu na caivAham iti nirNIya saMsthitaH // Mo_1,9.43 // yaH "ayam prapaJcaH utthitam" idaM "sphAraM jagannAma" bhavati | "etad" "vastu" paramArthasat | "na" bhavati | "eva"zabdaH apizabdasyArthe | "aham" api "vastu na ca" bhavAmi | "iti" evaM | "nirNIyA"sau rAmaH "saMsthitaH" || MoT_1,9.43 || nArau nAtmani no mitre na rAjye na ca mAtari / na saMpadApador nAntas tasyAsthA na vibhor bahiH // Mo_1,9.44 // "AsthA" ratiH || MoT_1,9.44 || nirastAstho nirAzo 'sau nirIho 'sau nirAspadaH / mohe na ca vimukto 'sau tena tapyAmahe vayam // Mo_1,9.45 // spaSTam || MoT_1,9.45 || kiM dhanena kim ambAbhiH kiM rAjyena kim IhayA / iti nizcayavAn antaH prANatyAgamanAH sthitaH // Mo_1,9.46 // spaSTam || MoT_1,9.46 || bhogeSv AyuSi rAjye ca mitre pitari mAtari / param udvegam AyAtaz cAtako 'vagrahe yathA // Mo_1,9.47 // spaSTam || MoT_1,9.47 || tasya tAdRksvabhAvasya samagravibhavAnvitam / saMsArajAlam Abhogi prabho prativiSAyate // Mo_1,9.48 // prativiSam ivAcarate "prativiSAyate" || MoT_1,9.48 || tAdRzaH syAn mahAsattvaH ka ivAsmin mahItale / prakRte vyavahAre taM yo nivezayituM kSamaH // Mo_1,9.49 // spaSTam || MoT_1,9.49 || iti no yeyam AyAtA zAkhAprasarazAlinI / Apat tAm alam uddhartuM samudetu dayA parA // Mo_1,9.50 // "samudetu" taveti zeSaH || MoT_1,9.50 || sargAntazlokena rAmabhRtyavacanaM samApayati manasi moham apAsya mahAmanAH sakalam ArtimataH kila sAdhutAm / saphalatAM nayatIha tamo haran dinakaro bhuvi bhAskaratAm iva // Mo_1,9.51 // "mahAmanAH" puruSaH | "ArtimataH" Artiyuktasya puruSasya | "manasi sakalam moham" ArtisvarUpaM samastam moham | "apAsya" dUrIkRtya | "sAdhutAm" svasmin sthitaM sAdhubhAvaM | "saphalatAM nayati" | ka "iva" | "dinakara iva" | yathA "dinakaraH" "bhuvi" "tamaH" "haran" "bhAskaratAm" "saphalatAM" "nayati" | tathety arthaH | iti zivam || MoT_1,9.51 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe navamaH sargaH || 1,9 || ************************************************************************ rAmabhRtyavacanaM zrutvA vizvAmitraH kathayati evaM cet tan mahAprAjJam bhavanto raghunandanam / ihAnayantu tvaritaM hariNaM hariNA iva // Mo_1,10.1 // spaSTam || MoT_1,10.1 || eSa moho raghupater nApadbhyo na ca rAgataH / vivekavairAgyakRto bodha eSa mahodayaH // Mo_1,10.2 // mahAn udayaH muktilakSaNaH yasmAt "saH" "mahodayaH" || MoT_1,10.2 || ihAyAtu kSaNAd rAmas tad ihaiva vayaM kSaNAt / mohaM tasyApaneSyAmo maruto 'drer ghanaM yathA // Mo_1,10.3 // "vayaM" ke iva | "maruta" iva | "yathA" "marutaH" vAyavaH | "adreH" "ghanaM" megham | apanayanti | tathety arthaH || MoT_1,10.3 || etasmin mArjite yuktyA mohe ca raghunandanaH / vizrAntim eSyati pade tasmin vayam ivottame // Mo_1,10.4 // "tasmin pade" cinmAtrAkhye vizrAntisthAne || MoT_1,10.4 || satyatAm muditAm prajJAM vizrAntiM ca sametya saH / pInatAM varavarNatvam pItAmRta ivaiSyati // Mo_1,10.5 // spaSTam || MoT_1,10.5 || nijAM ca prakRtAm eva vyavahAraparamparAm / paripUrNamanA mAnya AcariSyaty akhaNDitAm // Mo_1,10.6 // spaSTam || MoT_1,10.6 || bhaviSyati mahAsattvo jJAtalokaparAvaraH / sukhaduHkhadazAhInaH samaloSTAzmakAJcanaH // Mo_1,10.7 // [BhG VI 8d; XIV 24b] "jJAte" samyak nizcite | "lokAnAm" "parAvare" parAvAcI | pAradvayam iti yAvat | yena | saH || MoT_1,10.7 || vizvAmitravAkyam upasaMharati ity ukte muninAthena rAjA sampUrNamAnasaH / prAhiNod rAmam Anetum bhUyo dUtaparamparAm // Mo_1,10.8 // spaSTam || MoT_1,10.8 || etAvatA ca kAlena rAmo nijagRhAsanAt / pituH sakAzam Agantum utthito 'rka ivAcalAt // Mo_1,10.9 // spaSTam || MoT_1,10.9 || vRtaH katipayair bhRtyair bhrAtRbhyAM cAjagAma ha / tat puNyam pitur AsthAnaM svargaM surapater iva // Mo_1,10.10 // spaSTam || MoT_1,10.10 || dUrAd eva dadarzAsau rAmo dazarathaM tadA / vRtaM rAjasamUhena devaugheneva vAsavam // Mo_1,10.11 // spaSTam || MoT_1,10.11 || vasiSThavizvAmitrAbhyAM sevitam pArzvayor dvayoH / sarvazAstrArthatajjJena mantrivRndena pAlitam // Mo_1,10.12 // spaSTam || MoT_1,10.12 || cArucAmarahastAbhiH kAntAbhiH samupAsitam | kakubbhir iva mUrtAbhiH saMsthitAbhir yathocitam || MoT_1,10.13 || "kakubbhiH" digbhiH || MoT_1,10.13 || vasiSThavizvAmitrAdyAs tathA dazarathAdayaH / dadRzU rAghavaM dUrAd upAyAntaM guhopamam // Mo_1,10.14 // "guhopamaM" kumArasadRzam || MoT_1,10.14 || sattvAvaSTambhagarveNa zaityeneva himAlayam / zritaM sakalasevyena gambhIreNa svareNa ca // Mo_1,10.15 // "sattvasyAvaSTambhena" hastAvalambena yaH "garvaH" | tena | pUrvasya zlokasya vizeSaNatvena yojyam || MoT_1,10.15 || saumyaM samazubhAkAraM vinayodAram Urjitam / kAntopazAntavapuSam parasyArthasya bhAjanam // Mo_1,10.16 // "parasyArthasya" mokSasya || MoT_1,10.16 || samudyadyauvanArambham udyogazamazobhitam / anudvignam anAyAsam pUrNaprAyamanoratham // Mo_1,10.17 // spaSTam || MoT_1,10.17 || vicAritajagadyAtram pavitraguNagocaram / mahAsattvaikalobhena guNair iva samAzritam // Mo_1,10.18 // "mahAsattvasya" mahAdhairyasya | yaH "eko" "lobhaH" | tatsaGgalobhaH iti yAvat | tena || MoT_1,10.18 || udArasAram ApUrNam antaHkaraNakoTaram / avikSubhitayA vRttyA darzayantam anuttamam // Mo_1,10.19 // rAmam punaH kathambhUtam | IdRzyA "vRttyA" IdRzam "antaHkaraNaM" "darzayantam" iti sambandhaH | "ApUrNam" bhogAn prati alaulyena samantAt pUrNam || MoT_1,10.19 || zrIrAmavizeSaNAny upasaMharati evam guNagaNAkIrNo dUrAd eva raghUdvahaH / parimeyasitAcchAcchasvahArAmbarapallavaH // Mo_1,10.20 // praNanAma calaccArucUDAmaNimarIcinA / zirasA vasudhAkampalolamAnAcalazriyA // Mo_1,10.21 // "parimeyAH" parimitAH | "sitAH" "acchAcchAH" "svahArAmbarapallavAH" yasya | saH tAdRzaH | "zirasA" kathambhUtena | "vasudhAyAM" yaH "kampaH" | tena "lolamAnasyA-calasya" "zrIH" yasya | tat | tAdRzena | yugmam || MoT_1,10.20-21 || kAn praNanAmety apekSAyAm Aha prathamam pitaram pazcAn munIn mAnyaikam AnataH / tato viprAMs tato bandhUMs tato 'dhikaguNAn gurUn // Mo_1,10.22 // "pitaraM" kathambhUtaM | mAnyAnAm madhye ekam "mAnyaikam" || MoT_1,10.22 || jagrAha cAtmanA dRSTvA manAk svAdugirA tathA / rAjalokena vihitAM sa praNAmaparasparAm // Mo_1,10.23 // spaSTam || MoT_1,10.23 || vihitAzIr munibhyAM tu rAmaH sazamamAnasaH / AsasAda pituH puNyaM samIpaM surasundaraH // Mo_1,10.24 // "samIpaM" nikaTam || MoT_1,10.24 || pAdAbhivandanarataM tam athAsau mahIpatiH / zirasy abhyAliliGgAzu cucumba ca punaH punaH // Mo_1,10.25 // zatrughnaM lakSmaNaM caiva tathaiva paravIrahA / AliliGga ghanasnehaM rAjahaMso 'mbujaM yathA // Mo_1,10.26 // spaSTam | yugmam || MoT_1,10.25-26 || utsaGge vatsa tiSTheti vadaty atha mahIpatau / bhUmau parijanAstIrNe so 'Mzuke 'tha nyavikSata // Mo_1,10.27 // "nyavikSata" upAvizat | "atha"zabdadvayaM sambandhibhedenAnantaryadvayavAcakam || MoT_1,10.27 || dazarathaH kathayati putra prAptavivekas tvaM kalyANAnAM ca bhAjanam / janavaj jIrNayA buddhyA khedAyAtmA na dIyate // Mo_1,10.28 // tvayA "na dIyate" na deya ity arthaH | "khedAy"eti sampradAne caturthI || MoT_1,10.28 || vRddhavipraguruproktaM tvAdRzenAnutiSThatA / padam AsAdyate puNyaM na moham anudhAvatA // Mo_1,10.29 // spaSTam || MoT_1,10.29 || tAvad evApado dUre tiSThanti paripelavAH / yAvad eva na mohasya prasaraH putra dIyate // Mo_1,10.30 // spaSTam || MoT_1,10.30 || zrIvasiSThaH kathayati rAjaputra mahAbAho zUras tvaM vijitAs tvayA / durucchedA durArambhA apy amI viSayArayaH // Mo_1,10.31 // spaSTam || MoT_1,10.31 || kim atajjJa ivAjJAnAM yogye vA mohasAgare / vinimajjasi kallolagahane jADyazAlini // Mo_1,10.32 // spaSTam || MoT_1,10.32 || vizvAmitra Aha calannIlotpalavyUhasamalocana lolatAm / brUhi cetaHkRtAM tyaktvA hetunA kena muhyasi // Mo_1,10.33 // he "calannIlotpalavyUhasamalocana "tvaM | "cetaHkRtAM" "lolatAM" "tyaktvA" "brUhi" | karmApekSAyAM vAkyaM karmatvena kathayati "hetune"ti | tvaM kimarthaM "muhyasI"ty arthaH || MoT_1,10.33 || kiMniSThAH kiyatA kena kiyantaH kAraNena te / Adhayo nu vilumpanti mano geham ivAkhavaH // Mo_1,10.34 // "te" "kiyantaH" "AdhayaH" | "kiMniSThAH" kiMviSayAH santaH | "kiyatA" "kena" "kAraNena" "manaH" "nu" "vilumpanti" | ke "iva" | "Akhava" "iva" | yathA "AkhavaH gehaM vilumpanti" | tathety arthaH | "nu"zabdaH praznadyotakaH || MoT_1,10.34 || manye nAnucitAnAM tvam AdhInAm padam uttamaH / Apatsu cApto yo dhIro nirjitAs tena cAdhayaH // Mo_1,10.35 // "AptaH" vicArakArI | na hy ucitasy"AnucitapadatvaM" yuktam iti bhAvaH || MoT_1,10.35 || yathAbhimatam Azu tvam brUhi prApsyasi cAnagham / sarvam eva punar yena tava bhetsyanti nAdhayaH // Mo_1,10.36 // "yena" sarvaprApaNena || MoT_1,10.36 || vizvAmitravAkyaM sargAntazlokenopasaMharati ity uktam asya sa mune raghuvaMzaketur AkarNya vAkyam ucitArthavilAsagarbham / tatyAja khedam abhigarjati vArivAhe barhI yathAbhyanumitAbhimatArthasiddhiH // Mo_1,10.37 // "abhyanumitA" garjanahetukenAnumAnena jJAtA | "abhimatArthasya siddhiH" yas-ya | sa | iti zivam || MoT_1,10.37 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe dazamaH sargaH || 1,10 || ************************************************************************ iti pRSTo munIndreNa samAzvAsya ca rAghavaH / uvAca vacanaM cAru dhIrapUrNArthamantharam // Mo_1,11.1 // "dhIraM" ca tat "pUrNArthena" "mantharaM" nirbharaM ca "dhIrapUrNArthamantharam" || MoT_1,11.1 || itaH paraM vairAgyaprakaraNArambhaH | smRtvA tattvam paramagahanaM svasvarUpAkhyam AdyaM spRSTvA mUrdhnA gurucaraNayor dhUlipuJjam prayatnAt * kRtvA devaM zaraNam anizaM vighnarAjaM ca TIkA vairAgyAkhye prakaraNavare tanyate bhAskareNa ** 14 ** samAzvAsanaparaM zrIvasiSThazrIvizvAmitrayor vAkyaM zrutvA zrIrAmo hRdgataM vairAgyam prakaTIkaroti bhagavan bhavatA pRSTo yathAvad adhunA kila / kathayAmy aham ajJo 'pi ko laGghayati sadvacaH // Mo_1,11.2 // "bhavate"ti kulaguruM vasiSTham praty uktiH | kimarthaM kathayasIty | atrAha "ko" "laGghayatI"ti || MoT_1,11.2 || svayaM kRtAm pratijJAM sampAdayati ahaM tAvad ayaM jAto nije 'smin pitRsadmani / krameNa vRddhiM samprAptaH prAptavidyaz ca saMsthitaH // Mo_1,11.3 // "tAvac"chabdo vipratipattyabhAvavAcakaH || MoT_1,11.3 || tataH sadAcAraparo bhUtvAham muninAyaka / vihRtas tIrthayAtrArtham urvIm ambudhimekhalAm // Mo_1,11.4 // spaSTam || MoT_1,11.4 || etAvatAtha kAlena saMsArAsthAm imAm mama / svaviveko jahArAntar oghas taTalatAm iva // Mo_1,11.5 // "svavivekaH" ko 'ham iti vicAraH || MoT_1,11.5 || vivekena parItAtmA tenAhaM tad anu svayam / bhoganIrasayA buddhyA pravicAritavAn idam // Mo_1,11.6 // spaSTam || MoT_1,11.6 || kiM tvayA "pravicAritam" ity | atrAha kiM nAmedaM vata sukhaM yo 'yaM saMsArasaMsRtiH / jAyate mRtaye loko mriyate jananAya ca // Mo_1,11.7 // "vata" kaSTe | "idaM" "sukhaM" "kiM" "nAma" bhavati | na bhavatIty arthaH | "idaM" kiM | "saMsAre" "saMsRtiH" saMsaraNaM yasya | saH tAdRzaH | "yaH" "ayaM" "lokaH" | "mRtaye" yat "jAyate" | "jananAya" ca yan "mriyate" || MoT_1,11.7 || mRtijananarUpasya saMsaraNasya duHkhatvam uktvA tadAzrayabhUtAnAm bhAvAnAM duHkhayuktatvaM kathayati svasthitAH sarva eveme sacarAcaraceSTitAH / ApadAm patayaH pApA bhAvA vibhavabhUmayaH // Mo_1,11.8 // "sacarAcaraceSTitAH" calanasthitirUpakriyAyuktAH | "sarve" "eveme" 'nubhUyamAnAH | "bhAvAH" sthAvarajaGgamarUpAH padArthAH | "ApadAm" "patayaH" ApadyuktAH bhavanti | pUrvazlokoktajananamaraNarUpaduHkhAzrayatvAd ity arthaH | "bhAvAH" kathambhUtAH | "svasthitAH" svasmin sthitAH | na tu parasparaM sambandhayuktAH | punaH kathambhUtAH | "vibhavabhUmayaH" yathAsvaM zaktiyuktAH || MoT_1,11.8 || nanu katham "bhAvAH" "svasthitAH" bhavanti | parasparaM teSAM nAnAvidhasambandhadarzanAd ity | atrAha ayaHzalAkAsadRzAH parasparam asaGginaH / zliSyante kevalam bhAvA manaHkalpanayA svayA // Mo_1,11.9 // ayam mama putrAdiH ayam mama pitrAdir iti "manaHkalpitena" saGkalpenaiva bhAvAnAm "parasparaM" sambandho 'sti | na tu paramArthata iti bhAvaH || MoT_1,11.9 || nanu manasaH katham etAvatI zaktir astIty | atrAha manaHsamAyattam idaM jagad Abhogi dRzyate / manaz cAsad ihAbhAti kena smaH parimohitAH // Mo_1,11.10 // "Abhogi" vistArayuktam | "manasaH" "asattvam" asatyabhUtapadArthAnusandhAnamAtrarUpatvena jJeyam || MoT_1,11.10 || asataiva vayaM kaSTaM vikrItA mUDhabuddhayaH / mRgatRSNAmbhasA dUre vane mugdhamRgA iva // Mo_1,11.11 // "asatA" "eva" | na tu satyabhUtena | manaseti zeSaH || MoT_1,11.11 || na kenacic ca vikrItA vikrItA iva saMsthitAH / vata mUDhA vayaM sarve janAnA api zambaram // Mo_1,11.12 // "zambaram" mAyAm || MoT_1,11.12 || kim eteSu prapaJceSu bhogA nAma sudurbhagAH / mudhaiva hi vayam mohAt saMsthitA baddhabhAvanAH // Mo_1,11.13 // "eteSu prapaJceSu" madhye |" sudurbhagAH" atizayena durbhagatvAkhyaguNayuktAH | "bhogA nAma kim" bhavanti | ApAtamAtraramaNIyatvAt na kiJcid api bhavantIty arthaH | "hi"zabdaH ataHzabdArthe | "hi" ataH | "vayam" "eteSu" bhogeSu | "baddhabhAvanAH" | "mohAt" "mudhaiva" "saMsthitAH" vyarthatvAt || MoT_1,11.13 || ajJAte bahukAlena vyartha eva vayaM ghane / mohe nipatitA mugdhAH zvabhre mugdhamRgA iva // Mo_1,11.14 // "mohe" bhogabhAvanAkhye mohe | "bahukAlena" bahukAlaM tAvat || MoT_1,11.14 || kim me rAjyena kim bhogaiH ko 'haM kim idam Agatam / yan mithyaivAstu tan mithyA kasya nAma kim Agatam // Mo_1,11.15 // [BhG I 32cd] "yat mithyA" bhavati "tat mithyaivAstu" iti sambandhaH || MoT_1,11.15 || avAntaram upasaMhAraM karoti evaM vimRzato brahman sarveSv eva tato mama / bhAveSv aratir AyAtA pathikasya maruSv iva // Mo_1,11.16 // spaSTam || MoT_1,11.16 || svAbhimatam AviSkaroti tad etad bhagavan brUhi kim idam parinazyati / kim idaM jAyate bhUyaH kim idam parivardhate // Mo_1,11.17 // "kim" iti katham ity asyArthe || MoT_1,11.17 || jarAmaraNam Apac ca jananaM sampadas tathA / AvirbhAvatirobhAvair vivartante punaH punaH // Mo_1,11.18 // bhAveSu iti zeSaH | "bhAvair" iti itthambhAve tRtIyA | "vivartante" rUpAntaraM gacchanti || MoT_1,11.18 || bhAvais tair eva tair eva tucchair vayam ime kila / pazya jarjaratAM nItA vAtair iva giridrumAH // Mo_1,11.19 // spaSTam || MoT_1,11.19 || acetanA iva janAH pavanaiH prANanAmabhiH / dhvanantaH saMsthitA vyarthaM yathA kIcakaveNavaH // Mo_1,11.20 // "kIcakaveNavo" hi vyarthaM dhvananti || MoT_1,11.20 || zAmyatIdaM kathaM duHkham iti tapto 'smi cintayA / jaraddruma ivogreNa koTarasthena vahninA // Mo_1,11.21 // spaSTam || MoT_1,11.21 || saMsAraduHkhapASANanIrandhrahRdayo 'py aham / nijalokabhayAd eva galadbASpair na rodimi // Mo_1,11.22 // "saMsAraduHkhAny" eva "pASANAH" | taiH "nIrandhraM" "hRdayaM" yasya | saH tAdRzaH || MoT_1,11.22 || zUnyasanmukhavRttIs tu zuSkarodananIrasAH / viveka eva hRtsaMstho mamaikAnteSu pazyati // Mo_1,11.23 // "zUnyA" vyarthAz ca tAH | "sanmukhavRttayaH" sanmukhavyApArAH tAH | "ekAnteSu" "vivekai"kapara "evA"smIti bhAvaH || MoT_1,11.23 || bhRzam muhyAmi saMsmRtya bhAvAbhAvamayIM sthitim / dAridryeNeva subhago dUre saMsAracintayA // Mo_1,11.24 // "sthitiM" jagadAkhyAM sthitim | ahaM ka "iva" | "subhaga iva" | yathA "subhagaH" "dAridryeNa" "muhyati" | tathety arthaH | ataH "saMsAracintayA" "dUre" | sA dUre bhavatv ity arthaH || MoT_1,11.24 || evaM sAmAnyena saMsArapadArthAnAM duHkhadatAm uktvA tad vizeSeSu pradhAnabhUtAyAH zriyaH kathayati mohayanti manovRttiM khaNDayanti guNAnalam / duHkhajAlam prayacchanti vipralambhaparAH zriyaH // Mo_1,11.25 // "mohayanti" avivekayuktatAM kurvanti | aizvaryamadagrastA hi pUrvAparavicArazUnyA eva bhavanti | "vipralambhaparAH" vaJcanaparAH || MoT_1,11.25 || evaM zriyaH duHkhadatvam uktvA tat pradhAnAvayavabhUtasya dhanasyApi duHkhadatvaM kathayati cintAnicayavakrANi nAnandAya dhanAni me / samprasUtakalatrANi gRhANy ugrApadAM yathA // Mo_1,11.26 // "cintAnicayenA"rjanAdyartham prayuktena cintAsamUhena | "vakrANi" kuTilAni | "ugrApadAM" hi bahu"kalatrANi" "gRhANi" duHkhAyaiva bhavanti || MoT_1,11.26 || saGgraheNa svAsvAsthyaM kathayati vividhadoSadazAparicintanaiH satatabhaGgurakAraNakalpitaiH / mama na nirvRtim eti mano mune nigaDitasya yathA vanahastinaH // Mo_1,11.27 // "vividhA" yAH "doSadazAH" | tAsAm "paricintanaiH" | kathambhUtaiH | "satataM" "bhaGgurANi" yAni "kAraNAni" bhogarUpANi kAraNAni | taiH "kalpitaiH" svaviSayatayA prakaTIkRtaiH || MoT_1,11.27 || sarvadoSamUlakAraNabhUtAn viSayAn sargAntazlokena nindati khalAH kAle kAle nizi nizitamohaikamihikA gatAloke loke viSayahaThacaurAH sucaturAH / pravRttAH prodyuktA dizi dizi vivekaikaharaNe raNe zaktAs teSAM vadata vibudhAH ke 'dya subhaTAH // Mo_1,11.28 // "khalAH" atyantaduHkhakAritvAt durjanasadRzAs | tathA "sucaturAH" aticAturyayuktAH | "viSayahaThacaurAH" | "nizi" lakSaNayA avidyArUpAyAM rAtrau | "nizitA" tIkSNA yA "mohaikamihikA" | tayA "gatAloke" dUre gatavicArAkhyaprakAze | "loke" asmin saMsAre | "kAle kAle" sarveSu kAleSu | "dizi dizi" sarvAsu dikSu | "prodyuktAH" prakRSTodyogabhAjaH | ata eva "vivekasya" samyagvicArasya | yad "ekaM" "haraNaM" kevalaM haraNaM | tatra "pravRttAH" bhavanti | he "vibudhAH" yUyaM | "vadatAdya" asmin samaye | "teSAM" "viSayahaThacaurANAM" "raNe ke subhaTAH" "zaktAH" bhavanti | na ke 'pIti bhAvaH | iti zivam || MoT_1,11.28 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe ekAdazaH sargaH || 1,11 || ************************************************************************ samanantaram eva prakRtAM zrInindAM vistareNa kathayati iyam asmin vinodAya saMsAre parikalpitA / zrIr mune parimohAya sApi nUnam anarthadA // Mo_1,12.1 // "nUnaM" nizcayena | "anarthade"ti vizeSaNadvArahetuH || MoT_1,12.1 || anarthadatvam evAsyAH kathayati ullAsabahulAn antaH kallolAn akramAkulAn / jaDAn prasravati sphArAn prAvRSIva taraGgiNI // Mo_1,12.2 // iyaM zrIH "ullAsabahulAn" ullAsapUrNAn | "akramAkulAn" kramollaGghananirbha-rAn | tathA "jaDAn" jADyadAyitvAt jaDarUpAn | "kallolAn" darpAkhyAn mahAtaraGgAn | "prasravati" utpAdayati | kA "iva" | "taraGgiNIva" | yathA "taraGgiNI" "prAvRSi" varSAkAle | uktavizeSaNAn mahAtaraGgAn prasravati | tathety arthaH || MoT_1,12.2 || cintAduhitaro bahvyo bhUridurlaliteritAH / caJcalAH prabhavanty asyAs taraGgAH sarito yathA // Mo_1,12.3 // "bhUrINi" yAni "durlalitAni" durvilAsAH | tair "IritAH" caJcalitAH | utthApitA iti yAvat || MoT_1,12.3 || eSA hi padam ekatra na nibadhnAti durbhagA / mugdhevAniyatAcAram itaz cetaz ca dhAvati // Mo_1,12.4 // "hi" nizcaye | "aniyatAcAraM" kAmacArata ity arthaH | kriyAvizeSaNam etat || MoT_1,12.4 || janayantI paraM dAham parAmRSTAGgikA satI / vinAzam eva dhatte 'ntar dIpalekheva kajjalam // Mo_1,12.5 // spaSTam || MoT_1,12.5 || guNAguNavicAreNa vinaiva kila pArzvagam / rAjaprakRtivan mUDhA durArUDhAvalambate // Mo_1,12.6 // "rAjaprakRtivat" rAjasvabhAvavat | rAjApi hi "guNAguNavicAra"rahitam eva "pArzvagam" "avalambate" || MoT_1,12.6 || karmaNA tena tenaiSA vistAram upagacchati / doSAzIviSavegasya yat kSIravisarAyate // Mo_1,12.7 // "kSIrasya" "visaraH" sekaH | sa ivAcarate "kSIravisarAyate" || MoT_1,12.7 || tAvac chItamRdusparzaH parasve ca jane janaH / vAtyayeva himaM yAvac chriyA na paruSIkRtaH // Mo_1,12.8 // zrIsparze "janaH" "svasmin pare ca" mahAkaThina eva bhavatIti piNDArthaH | "vAtyA" hi "himam" "paruSIkarotI"ty upamAnatvena gRhItA || MoT_1,12.8 || prAjJAH zUrAH kRtajJAz ca pezalA mRdavaz ca ye / pAMsumuSTyeva maNayaH zriyA te malinIkRtAH // Mo_1,12.9 // spaSTam || MoT_1,12.9 || na zrIH sukhAya bhagavan duHkhAyaiva hi kalpate / guptaM vinAzanaM dhatte mRtiM viSalatA yathA // Mo_1,12.10 // spaSTam || MoT_1,12.10 || zrImAn ajananindyaz ca zUraz cApy avikatthanaH / samadRSTiH prabhuz caiva durlabhAH puruSAs trayaH // Mo_1,12.11 // zriyA spRSTaH sAhaGkAratvena jananindya eva bhavatIti bhAvaH || MoT_1,12.11 || eSA hi viSamA duHkhabhoginAM gahanA guhA / ghanamohagajendrANAM vindhyazailamahATavI // Mo_1,12.12 // spaSTaM || MoT_1,12.12 || punaH kIdRzy astIty apekSAyAm Aha satkAryapadmarajanI duHkhakairavacandrikA / saddRSTidIpikAvAtyA kallolaughataraGgiNI // Mo_1,12.13 // "kallolAH" darparUpAH mahAtaraGgAH || MoT_1,12.13 || sambhramAbhrAdipadavI viSAdaviSavardhinI / kedArikA vikalpAnAM khadA kubhayabhoginAm // Mo_1,12.14 // "khadA" guhA | "kubhayAni" eva "bhoginaH" sarpAH | teSAm || MoT_1,12.14 || himaM vairAgyavallInAM vikArolUkayAminI / rAhudaMSTrA vivekendoH saujanyAmbhojacandrikA // Mo_1,12.15 // spaSTam || MoT_1,12.15 || indrAyudhavad AlolanAnArAgamanoharA / lolA taDid ivotpannadhvaMsinI jaDasaMzrayA // Mo_1,12.16 // spaSTam || MoT_1,12.16 || capalA varjitA ratyA nakulI nakulInajA / vipralambhanatAtparyahetUgramRgatRSNikA // Mo_1,12.17 // "capalA" cApalyaguNasahitA | ata eva "ratyA" "varjitA" kutrApi ratim akurvatIty arthaH | tathA "nakulI" aticApalatvena nakulastrIsarUpA | tathA "nakulInajA" duSTA | akulInajo hi duSTo bhavati | tathA "vipralambhane" paravaJcane | yat "tAtparyam" | tasya "hetuz" cAsau "ugramRgatRSNikA" kaThinamRgatRSNAsvarUpA || MoT_1,12.17 || laharIvaikarUpeNa kSaNam padam akurvatI / calA dIpazikhevAti durjJeyAgatigocarA // Mo_1,12.18 // na "gatau" gamane gocarA "agatigocarA" | "dIpazikhA"pi gatau agocarA eva bhavati || MoT_1,12.18 || siMhIva vigrahavyagrakarIndrakulapAtinI / khaDgadhAreva zizirA tIkSNA tIkSNAzayAzrayA // Mo_1,12.19 // "vigrahavyagraM" yuddhavyagraM | yat "karIndrakulaM" hastikulaM | tatra patatIti tAdRzI tatsAdhyatvAt | "siMhI" cedRzI bhavati | "zizirA" Amukhe santApaharitvAt | "tIkSNAzayAH" kaThinacintAH | "AzrayaH" yasyAH | sA || MoT_1,12.19 || nAnayopahatArthinyA durAdhiparipInayA / pazyAmy abhavyayA lakSmyA kiJcid duHkhAd Rte sukham // Mo_1,12.20 // "upahatAn" ajJAnabAdhitAn | "arthate" Alambanatvena kAGkSatIti tAdRzyA || MoT_1,12.20 || dvAreNotsAritA lakSmIH punar eti tamo'riNA / aho vata hRtasthAnA nirlajjA durjanAspadA // Mo_1,12.21 // "tamo'riNA" gehAntargatatamonivAraNArthaM kalpitena kSudradvAreNa || MoT_1,12.21 || sargAntazlokena zrInindAM samApayati manoramA karSati cittavRttiM kadaryasAdhyA kSaNabhaGgurA ca / vyAlAvalIgarbhanivRttadehA zvabhrotthitA puSpalateva lakSmIH // Mo_1,12.22 // "kadaryasAdhyA" kukarmasAdhyA | zrIpakSe "vyAlAvalI" duHkhAvalI | iti zivam || MoT_1,12.22 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe dvAdazaH sargaH || 1,12 || ************************************************************************ evaM zrInindAM kRtvA jIvitanindAM karoti AyuH pallavakoNAgralambAmbukaNabhaGguram / unmattam iva santyajya yAty akANDe zarIrakam // Mo_1,13.1 // "AyuH" jIvitaM | "yAtI"ti sambandhaH | "akANDe" asamaye | tatsammatirUpaM samayam ullaGghyeti yAvat || MoT_1,13.1 || viSayAzIrviSAsaGgaparijarjaracetasAm / aprauDhAtmavivekAnAm Ayur AyAsakAraNam // Mo_1,13.2 // spaSTam || MoT_1,13.2 || ye tu vijJAtavijJeyA vizrAntA vitate pade / bhAvAbhAvasamAzvastA Ayus teSAM sukhAyate // Mo_1,13.3 // "vizrAntA" Atmatve nizcitAH | "vitate" aparimite | "bhAvAbhAveSu" pravAhAgateSu nAzotpAdeSu | "samAzvastAH" svabhAvAd apracyutAH || MoT_1,13.3 || vayam parimitAkArapariniSThitanizcayAH / saMsArAbhrataDitpuJje mune nAyuSi nirvRtAH // Mo_1,13.4 // "parimitaH" pArimityayuktaH | yaH "AkAraH" dehAdirUpaH AkAraH | tatra "pariniSThitaH" niSThAM gataH | "nizcayaH" AtmanizcayaH | yeSAM | te | "nirvRtir" hi aparimitasvarUpaniSThatvam iti bhAvaH || MoT_1,13.4 || yujyate veSTanaM vAyAv AkAzasya ca khaNDanam / grathanaM ca taraGgANAm AsthA nAyuSi yujyate // Mo_1,13.5 // "AsthA" dRDhatAvizvAsaH || MoT_1,13.5 || pelavaM zaradIvAbhram asneham iva dIpakam / taraGgakam ivAlolaM gatam evopalakSyate // Mo_1,13.6 // Ayur iti zeSaH | "pelavaM" laghu || MoT_1,13.6 || taraGgapratibimbenduM taDitpuJjaM nabho'mbudam / grahItum AsthAm badhnAmi na tv AyuSi gatasthitau // Mo_1,13.7 // spaSTam || MoT_1,13.7 || avizrAntamanAH zUnyam Ayur Atatam Ihate / duHkhAyaiva vimUDho 'ntar garbham azvatarI yathA // Mo_1,13.8 // "azvatarI" kharastriyAm azvAj jAtA vaDavA | tasyA "garbhaH" kukSipATanaM vinA na niryAti || MoT_1,13.8 || saMsArasaMsRtAv ambhaHpheno 'smin sargasAgare / kAyavallyAM raso rAjaJ jIvitam me na rocate // Mo_1,13.9 // "sargasAgare" kathambhUte | "saMsAre" "saMsRtiH" saMsaraNaM | yasya | tAdRze | "ambhaHphenaH" ambhovikAraH phenaH | dazaratham prati iyam uktiH || MoT_1,13.9 || prApyaM samprApyate yena bhUyo yena na zocyate / parAyA nirvRteH sthAnaM yat taj jIvitam ucyate // Mo_1,13.10 // "parAyA" utkRSTAyAH || MoT_1,13.10 || taravo 'pi hi jIvanti jIvanti mRgapakSiNaH / sa jIvati mano yasya mananena na jIvati // Mo_1,13.11 // "mananena" bhogAnusandhAnena || MoT_1,13.11 || jAtAs ta eva jagati jantavaH sAdhujIvitAH / ye punar neha jAyante zeSA jAnIta gardabhAH // Mo_1,13.12 // yUyaM "jAnIta" | kim ity apekSAyAm Aha | "zeSA" iti | "zeSA" "gardabhAH" bhavanti || MoT_1,13.12 || bhAro 'vivekinaH zAstram bhAro jJAnaM ca rAgiNaH / azAntaM ca mano bhAro bhAro 'nAtmavido vapuH // Mo_1,13.13 // "avivekinaH" vivekarahitasya | "bhAra"tvaM ca "zAstrA"deH samyagjJAnAdyarthakriyAkAritvAbhAvena jJeyam || MoT_1,13.13 || rUpam Ayur mano buddhir ahaGkAras tathehitam / bhAro bhAradharasyeva sarvaM duHkhAya durdhiyaH // Mo_1,13.14 // "durdhiyaH" buddhirahitasya | buddhirahito hi "rUpA"dau samatayA pAravazyaM yAti | tataz ca duHkhe nimajjati || MoT_1,13.14 || avizrAntamanaHpUrNam ApadAm paramAspadam / nIDo rogavihaGgAnAm Ayur AyAsanaM dRDham // Mo_1,13.15 // "AyuH" kathambhUtam | "avizrAntam" paramapadavizrAntirahitaM | yan "manas" | tena "pUrNam" || MoT_1,13.15 || pratyahaM khedam utsRjya zanair alam anAratam / Azv eva janmanaH zvabhraM kAlena vinikhanyate // Mo_1,13.16 // kAlanAzyatvaM hi AyuSaH prasiddham || MoT_1,13.16 || zarIrabilavizrAntair viSadAhapradAyibhiH / rogair nipIyate raudrair vyAlair iva vanAnilaH // Mo_1,13.17 // Ayur iti zeSaH || MoT_1,13.17 || prasuvAnair avacchedaM tucchair antaravAsibhiH / duHkhair AkRSyate krUrair ghuNair iva jaraddrumaH // Mo_1,13.18 // "avacchedaM" chedanam | "prasuvAnair" utpAdayadbhiH | "AkRSyate" svavazaM nIyate || MoT_1,13.18 || nUnaM nigiraNAyAzu ghanagarvam anAratam / Akhur mArjArakeNeva maraNenAvalokyate // Mo_1,13.19 // "avalokyate" kadA etat grase iti dRzyate || MoT_1,13.19 || garvAdiguNagarbhiNyA zUnyayAzaktivazyayA / annam mahAzaneneva jarasA parijIryate // Mo_1,13.20 // "azaktivazyayA" azaktigrastayA || MoT_1,13.20 || dinaiH katipayair eva parijJAya gatAdaram / durjanaH sajjaneneva yauvanenAvamucyate // Mo_1,13.21 // spaSTam || MoT_1,13.21 || vinAzasuhRdA nityaM jarAmaraNabandhunA / rUpaM ziDgavareNeva kRtAntenAbhilaSyate // Mo_1,13.22 // spaSTam || MoT_1,13.22 || sargAntazlokena jIvitanindAM samApayati sthiratayA sukhahAritayA tayA satatam ujjhitam uttama phalgu ca / jagati nAsti tathA guNavarjitam maraNamArjitam Ayur idaM yathA // Mo_1,13.23 // "uttame"ty AmantraNam | "phalgu" niHsAram | "maraNena" "mArjitaM" saGkSiptam | iti zivam || MoT_1,13.23 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe trayodazaH sargaH || 1,13 || ************************************************************************ adhunAhaGkAranindAm prastauti mudhaivAbhyutthito mohAn mudhaiva parivardhate / mithyAmayena bhIto 'smi durahaGkArazatruNA // Mo_1,14.1 // "mithyAmayena" mithyAsvarUpeNa || MoT_1,14.1 || ahaGkAravazAd eva doSakozaH kadarthanAm / dadAti dInadInAnAM saMsAro vividhAkRtiH // Mo_1,14.2 // "kadarthanAM" duHkham || MoT_1,14.2 || ahaGkAravazAd Apad ahaGkArAd durAdhayaH / ahaGkAravazAd IhApy ahaGkAro mahAmayaH // Mo_1,14.3 // "IhA" bhogArthaM ceSTA || MoT_1,14.3 || tam ahaGkAram Azritya paramaM ciravairiNam / na bhuJje na pibAmy ambhaH kim u bhogAn bhaje mune // Mo_1,14.4 // spaSTam || MoT_1,14.4 || saMsArarajjur AdIrghA mama cetasi mohinI / tatAhaGkAradoSeNa kirAteneva vAgurA // Mo_1,14.5 // "ahaGkAradoSeNA"haGkArAkhyena doSeNa || MoT_1,14.5 || yAni duHkhAni dIrghANi viSamANi mahAnti ca / ahaGkArAt prasUtAni tAny agAt khadirA iva // Mo_1,14.6 // "agAt" parvatAt || MoT_1,14.6 || zamendoH saiMhikeyAsyaM guNipadmamahAzanim / jJAnameghazaratkAlam ahaGkAraM tyajAmy aham // Mo_1,14.7 // spaSTam || MoT_1,14.7 || ahaGkAratyAgam eva karoti nAhaM rAmo na me vAJchA bhAveSu na ca me manaH / zAnta Asitum icchAmi svAtmany eva jino yathA // Mo_1,14.8 // dehasyaiva rAmatvAt | mama cinmAtratvAd iti bhAvaH | "zAntaH" ahaGkArarahitaH || MoT_1,14.8 || ahaGkAravazAd yad yan mayA bhuktaM kRtaM hRtam / sarvaM tat tad avastv eva vastv ahaGkArariktatA // Mo_1,14.9 // "ahaGkArariktatA" ahaGkArarAhityam || MoT_1,14.9 || aham ity asti ced brahmann aham Apadi duHkhitaH / sampatsu sukhitas tasmAd anahaGkAritA dhanaH // Mo_1,14.10 // dhanayuktasya eva hi Apatsu sampatsu ca duHkhAdisparzo na bhavatIti pUrvavAkye bhAvaH | phalitam Aha "tasmAd" iti | "tasmAt" tato hetoH | "anahaGkAritA dhanaH" dhanam bhavati | dehAtmatve nizcitaH puruSo hi dehArtham bhogajAlam icchan bhogarAhityarUpAyAm Apadi duHkhI bhavati | tatsampattirUpAyAM sampadi sukhI bhavati | cinmAtrAtmatve nizcito 'haM na tAdRzo bhavAmIti bhAvaH || MoT_1,14.10 || ahaGkAram parityAjya mune zAntamanAs tathA / avatiSThe gatodvego bhogaughe 'bhaGgurAspadam // Mo_1,14.11 // "avatiSThe" tiSThAmi | "ahaGkAraM" kathambhUtam | "bhogaughe" bhogasamUhe | "abhaGgurAspadam" anazvarapratiSTham || MoT_1,14.11 || brahman yAvad ahaGkAravAridaH pravijRmbhate / tAvad vikAsam AyAti tRSNAkuTajamaJjarI // Mo_1,14.12 // spaSTam || MoT_1,14.12 || ahaGkAraghane zAnte tRSNAnavataDillatA / zAntadIpazikhAvRttyA kvApi yAsyati satvaram // Mo_1,14.13 // spaSTam || MoT_1,14.13 || ahaGkAramahAvindhye manomattamataGgajaH / visphUrjati ghanAsphoTaiH stanitair iva vAridaH // Mo_1,14.14 // "visphUrjati" vilasati | "ghanAsphoTaiH" niviDakarNatAlaiH || MoT_1,14.14 || iha dehamahAdaryAM ghanAhaGkArakesarI / yo 'yam ullasati sphAraM tenedaM jagad Atatam // Mo_1,14.15 // anahaGkAritve hi sad api jagan nAsti apekSAviSayatvAbhAvAt || MoT_1,14.15 || tRSNAtantulavaprotA bahujanmaparamparA / ahaGkArograziDgena kaNThe muktAvalI kRtA // Mo_1,14.16 // "ziDgo" hi "tantuprotAm" "muktAvalIM" "kaNThe" karoti || MoT_1,14.16 || putradArakalatrANi tantram mantravivarjitam / prasAritam aneneha durahaGkAravairiNA // Mo_1,14.17 // spaSTam || MoT_1,14.17 || pramArjite 'ham ity asmin pade svayam akhidyatA / pramArjitA bhavanty eva sarvA eva durAdhayaH // Mo_1,14.18 // spaSTam || MoT_1,14.18 || aham ity ambude zAnte zanaiH suzamazAlini / manomananasammohamihikA kvApi gacchati // Mo_1,14.19 // "manasaH" yaH "mananasammohaH" mananarUpaH | sa eva "mihikA" nIhAraH || MoT_1,14.19 || nirahaGkAravRtter me maurkhyAc chokena sIdataH / yat kiJcid ucitam brahmaMs tad AkhyAtum ihArhasi // Mo_1,14.20 // prathamam ahaGkAraM svayam eva tyajAmi | pazcAt tvaduktaM karomIti bhAvaH || MoT_1,14.20 || sargAntazlokenAhaGkAranindAM samApayati sarvApadAM nilayam adhruvam antarastham unmuktam uttamaguNena na saMzrayAmi / yatnAd ahaGkRtipadam parito 'tiduHkham zeSeNa mAM samanuzAdhi mahAnubhAva // Mo_1,14.21 // "ahaGkRtipadam" ahaGkRtyAkhyaM sthAnam | "zeSeNe"ti ahaGkArAzrayaNaM tyaktvA yat kiJcit samAjJApayasi tat sampAdayAmIti bhAvaH | ahaGkAraz ca idantAviSayatvayogye dehe ahantAviSayatvasaJjananaM jJeyam | iti zivam || MoT_1,14.21 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe caturdazaH sargaH || 1,14 || ************************************************************************ evam ahaGkAranindAM kRtvA cittanindAm prastauti doSair jarjaratAM yAtaM satkAryAd AryasevitAt / vAtAttapiJchalavavac cetaz calati caJcalam // Mo_1,15.1 // "doSaiH" rAgAdidoSaiH | "satkAryAt" "calati" satkArye sthairyeNa na tiSThatIty arthaH || MoT_1,15.1 || itaz cetaz ca suvyagraM vyartham evAbhidhAvati / dUrAd dUrataraM dInaM grAme kauleyako yathA // Mo_1,15.2 // "kauleyakaH" zvA || MoT_1,15.2 || na prApnoti kvacit kiJcit prAptair api mahAdhanaiH / nAntaH sampUrNatAm eti karaNDaka ivAmbubhiH // Mo_1,15.3 // kiJcit prApto hi punaH kiJcid "api" na prArthayed iti bhAvaH || MoT_1,15.3 || nityam eva manaH zUnyaM kadAzAvAgurAvRtam / na manAG nirvRtiM yAti mRgo yUthAd iva cyutaH // Mo_1,15.4 // "zUnyaM" niHsAram || MoT_1,15.4 || taraGgataralAM vRttiM dadhad AlUnazIrNatAm / parityajya kSaNam api na mano yAti nirvRtim // Mo_1,15.5 // "AlUnazIrNatAM" hastasparzAsahatvam | maticAJcalyam iti yAvat || MoT_1,15.5 || mano mananavikSubdhaM dizo daza vidhAvati / mandarAhananodbhUtaM kSIrArNavapayo yathA // Mo_1,15.6 // "mananavikSubdham" bhogAnusandhAnakSubdham || MoT_1,15.6 || kallolakalanAvartam mAyAmakaramAlitam / na niroddhuM samartho 'smi manomohamahArNavam // Mo_1,15.7 // "kallola"rUpA yA "kalanA" saGkalpaH | saiv"AvartaH" yasya | tat | "mAyA" viparyayajJAnam || MoT_1,15.7 || bhogadUrvAGkurAkAGkSI zvabhrapAtam acintayan / manohariNako brahman dUraM viparidhAvati // Mo_1,15.8 // spaSTam || MoT_1,15.8 || na kadAcana me cetas tAm AlUnavizIrNatAm / tyajaty AkulayA vRttyA caJcalatvam ivArNavaH // Mo_1,15.9 // "AlUnavizIrNatAM" hastasparzAsahatvaM | maticAJcalyam iti yAvat || MoT_1,15.9 || cetaz caJcalayA vRttyA cintAnicayacaJcuram / dhRtim badhnAti naikatra kesarI paJjare yathA // Mo_1,15.10 // "cintAnicayena" cintAsamUhena | "caJcuraM" nirbharam || MoT_1,15.10 || mano moharathArUDhaM zarIrAc chamatAsukham / haraty upagatodyogaM haMsaH kSIram ivAmbhasaH // Mo_1,15.11 // spaSTam || MoT_1,15.11 || analpakalpanAtalpe nilInAz cittavRttayaH / munIndra na prabudhyante tena tapto 'ham AkulaH // Mo_1,15.12 // kalpanAgrastam eva sadAsanmano 'stIti bhAvaH || MoT_1,15.12 || kroDIkRtadRDhagranthitRSNAsUtrombhitAtmanA / vihago jAlakeneva brahman baddho 'smi cetasA // Mo_1,15.13 // "granthayo" 'tra rAgAdirUpA jJeyAH || MoT_1,15.13 || satatAmarSadhUmena cintAjvAlAbilena ca / vahnineva tRNaM zuSkam mune dagdho 'smi cetasA // Mo_1,15.14 // "satatam amarSaH" krodha eva | "dhUmaH" yasya | tAdRzena || MoT_1,15.14 || krUreNa jaDatAM yAtas tRSNAbhAryAnugAminA / zavaH kauleyakeneva brahman bhukto 'smi cetasA // Mo_1,15.15 // spaSTam || MoT_1,15.15 || taraGgataralAsphAlavRttinA jaDarUpiNA / taTavRkSa ivaughena brahman nIto 'smi cetasA // Mo_1,15.16 // "taraGga"vat "taralAsphAlA" atyantacaJcalA | "vRttiH" yasya | tAdRzena || MoT_1,15.16 || avAntaranipAtAya zUnyenAkramaNAya ca / tRNaM caNDAnileneva dUre nunno 'smi cetasA // Mo_1,15.17 // "avAntareSu" bhogarUpeSu paramavizrAntirahiteSu padeSu | yaH "nipAtas" | tasmai | "AkramaNAya" AkramaNArthaM | "zUnyene"ti manovizeSaNam || MoT_1,15.17 || saMsArajaladher asmAn nityam uttaraNonmukhaH / setuneva payaHpUro rodhito 'smi kucetasA // Mo_1,15.18 // spaSTam || MoT_1,15.18 || pAtAlAd gacchatA pRSTham pRSThAt pAtAlagAminA / kUpakASThaM kudAmneva veSTito 'smi kucetasA // Mo_1,15.19 // spaSTam || MoT_1,15.19 || mithyaiva sphArarUpeNa vicAravizarAruNA / bAlo vetAlakeneva gRhIto 'smi svacetasA // Mo_1,15.20 // "gRhItaH" svavazIkRtaH || MoT_1,15.20 || vahner uSNataraH zailAd api kaSTatarakramaH / vajrAd api dRDho brahman durnigrahamanograhaH // Mo_1,15.21 // "kaSTataraH" "kramaH" ullaGghanaM yasya | saH "kaSTatarakramaH" | "durnigrahaM" duHkhena nirgrahItuM zakyaM | yat "manaH" | tasya "grahaH" grahanaM | "durnigrahamanograhaH" || MoT_1,15.21 || cetaH patati kAryeSu vihagaz cAmiSeSv iva / kSaNena viratiM yAti bAlaH krIDanakAd iva // Mo_1,15.22 // spaSTam || MoT_1,15.22 || jaDaprakRtir Alolo vitatAvartavRttimAn / mano'bdhir IhitavyAlo dUrAn nayati tAta mAm // Mo_1,15.23 // "jaDaprakRtiH" jaDasvabhAvaH zItaprakRtiz ca | "vitatAvartA" eva "vRttayaH" yasya | saH | "IhitAni" kAGkSitAni eva "vyAlAH" sarpAH | yasya | saH | ceSTAyuktasarpAz ca yasmin | saH | "dUrAn" "nayati" nAnAviSayeSu bhramayati || MoT_1,15.23 || yadIdRzam manas tavAsti tarhi tasya nigrahaM kurv ity | atrAha apy abdhipAnAn mahataH sumerUllaGghanAd api / api vahnyazanAt sAdho viSamaz cittanigrahaH // Mo_1,15.24 // spaSTam || MoT_1,15.24 || nanu cittanigraho duHsAdhya eva bhavatu | kiM tena setsyatIty | atrAha cittaM kAraNam arthAnAM tasmin sati jagattrayam / tasmin kSINe jagat kSINaM tac cikitsyam prayatnataH // Mo_1,15.25 // spaSTam || MoT_1,15.25 || cittAd imAni sukhaduHkhazatAni nUnam abhyAgatAny agavarAd iva kAnanAni / tasmin vivekavazatas tanutAm prayAte manye mune nipuNam eva galanti tAni // Mo_1,15.26 // "imAni" anubhUyamAnAni | "agavarAt" parvatazreSThAt | "nipuNaM" samyak || MoT_1,15.26 || sargAntazlokena cittanindAM samApayati sakalaguNajayAzA yatra baddhA mahadbhis tam arim iha vijetuM cittam abhyutthito 'ham / vigataratitayAntar nAbhinandAmi lakSmIM jaDamalinavizAlAm meghamAlAm ivenduH // Mo_1,15.27 // "yatra" yasmin manasi | "abhyutthitaH" udyogayukto jAtaH | iti zivam || MoT_1,15.27 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe paJcadazaH sargaH || 1,15 || ************************************************************************ evam manonindAM kRtvA tRSNAnindAm prastauti hArdAndhakArazarvaryA tRSNayeha durantayA / caranti cetanAkAze doSakauzikapaGktayaH // Mo_1,16.1 // "cetanAkAze" cittAkAze | "doSAH" rAgAdayaH | yuktaM ca zarvaryAM kauzikaca-raNam || MoT_1,16.1 || antardAhapradAyinyA samUDharasamArdavaH / paGka AdityadIptyeva zoSaM nIto 'smi cintayA // Mo_1,16.2 // "samUDhaM" dhRtaM | "rasamArdavam" AsvAdakRtaM jalakRtaM ca mArdavaM ye-na | saH | "cintA" cAtra tRSNA eva jJeyA | tRSNAyAH cintArUpatvAnapAyAt | evam uttaratrApi jJeyam || MoT_1,16.2 || mama cittamahAraNye vyAmohatimirAkule / zUnye tANDavinI mattA bhRzam AzA pizAcikA // Mo_1,16.3 // "AzA" tRSNA || MoT_1,16.3 || rajoracitanIhArA kAJcanAvacayojjvalA / nUnaM vikAsam AyAti cintA me 'zokamaJjarI // Mo_1,16.4 // "nUnaM" nizcaye | "cintA" "azokamaJjarI" "me" "vikAsam" "AyAti" | kathambhUtA | "rajasA" svayam utpAditena lobhena | "racitaH" "nIhAraH" jADyaM yayA | sA | "rajasA" parA-geNa | "racitaH" utpAditaH | "nIhAraH" yayA seti ca | "kAJcanAvacayena" kAJcanasaGgraheNa | "ujjvalA" jvalantI | kAJcanAvacayavat ujjvalA ca || MoT_1,16.4 || alam antar bhramAyaiSA tRSNA kavalitAzayA / AyAtA vimalollAsam Urmir ambunidhAv iva // Mo_1,16.5 // "antar" manasi | "bhramAya" mithyAjJAnAya || MoT_1,16.5 || uddAmakallolaravA dehAdrau vahatIva me / taraGgitatarAkArA taratRSNAtaraGgiNI // Mo_1,16.6 // tarantI cAsau tRSNAtaraGgiNI "taratRSNAtaraGgiNI" || MoT_1,16.6 || vegaM saMroddhum udito vAtyayeva jarattRNam / nItaH kaluSayA kvApi dhiyAyaM cittacAtakaH // Mo_1,16.7 // "vegaM" svakIyaM vegaM | "dhiyA" tRSNAviSTayA buddhyA || MoT_1,16.7 || yAM yAm aham adhItAsthAm AzrayAmi guNazriyam / tAM tAM kRntati me tRSNA tantrIm iva kumUSikA // Mo_1,16.8 // "adhItAsthAm" zikSitadArDhyaM | dRDhAm iti yAvat || MoT_1,16.8 || payasIva jaratparNaM vAyAv iva jarattRNam / nabhasIva zaranmeghaz cintAcakre bhramAmy aham // Mo_1,16.9 // "cintAcakre" tRSNAcakre || MoT_1,16.9 || gantum Aspadam AtmIyam asamarthadhiyo vayam / cintAjAle vimuhyAmo jAle zakunayo yathA // Mo_1,16.10 // "AtmIyam Aspadam" paramAtmatattvAkhyaM nijaM sthAnam || MoT_1,16.10 || tRSNAbhidhAnayA tAta dagdho 'smi jvAlayA tathA / yathA dAhopazamanam AzaGke nAmRtair api // Mo_1,16.11 // spaSTam || MoT_1,16.11 || dUraM dUram ito gatvA sametya ca punaH punaH / bhramaty Azu diganteSu tRSNonmattA turaGgamI // Mo_1,16.12 // spaSTam || MoT_1,16.12 || jaDasaMsaGgiNI tRSNA kRtordhvAdhogamAgamA / kSubdhA granthimatI nityam araghaTTograrajjuvat // Mo_1,16.13 // "granthimatI" rAgAdigranthiyuktA || MoT_1,16.13 || antar grathitayA dehe sambhramocchidyamAnayA / rajjvevAzu balIvardas tRSNayA vAhyate janaH // Mo_1,16.14 // "dehe" zarIre | "sambhrameNa" na tu yuktyA | "ucchidyamAnayA" nAzayitum ArabdhayA | "vAhyate" yatra tatra nIyate || MoT_1,16.14 || putradArakalatrAditRSNayA nityakRSNayA / khageSv iva kirAtyeha jAlaM lokeSu racyate // Mo_1,16.15 // "putrAdibhir" eva hi lokaH saMsAre bandham Apnoti || MoT_1,16.15 || bhAyayaty api dhIreham andhayaty api sekSaNam / khedayaty api sAnandaM tRSNA kRSNeva zarvarI // Mo_1,16.16 // spaSTam || MoT_1,16.16 || kuTilA komalasparzA viSavaiSamyazaMsinI / dahaty api manAk spRSTA tRSNA kRSNeva bhoginI // Mo_1,16.17 // spaSTam || MoT_1,16.17 || bhinatti hRdayam puMsAm mAyAmayavidhAyinI / daurbhAgyadAyinI dInA tRSNA kRSNeva rAkSasI // Mo_1,16.18 // "mAyA" ev"AmayaH" rogas | taM karotIti tAdRzI | "daurbhAgyadAyinI" vaivarNyakAriNI || MoT_1,16.18 || tandrAtantrIgaNaM koze dadhAnA pariveSTitam / nAnande rAjate brahmaMs tRSNAjarjaravallakI // Mo_1,16.19 // "tandrAH" viSayeSv avasAdAH | tA eva "tantryas" | tAsAM "gaNas" | taM "pariveSTitaM" samyak baddhaM | "Anande" vizrAntyavasthArUpe Anande nATye ca || MoT_1,16.19 || nityam evAtimalinA kaTukonmAdazAlinI / dIrghA tanvI ghanasnehA tRSNAgahvaravallarI // Mo_1,16.20 // "tRSNA" eva "gahvaravallarI" zvabhralatA || MoT_1,16.20 || anAnandakarI zUnyA niSphalAtyartham unnatA / amaGgalakarI krUrA tRSNA kSINeva maJjarI // Mo_1,16.21 // "kSINA maJjarI" nissArA maJjarI || MoT_1,16.21 || anAvarjitacittApi sarvam evAnudhAvati / na cApnoti phalaM kiJcit tRSNA jIrNeva kAminI // Mo_1,16.22 // "anAvarjitacittA" aramyatvAd avazIkRtajanahRdayA || MoT_1,16.22 || saMsAranRtte mahati nAnArasasamAkule / bhuvanAbhogaraGgeSu tRSNA jaraDhanartakI // Mo_1,16.23 // "nAnArasAH" sukhAdirUpAH zRGgArAdirUpAz ca || MoT_1,16.23 || jarA kusumitA rUDhA pAtotpAtaphalAvaliH / saMsArajaGgale dIrghe tRSNAviSalatA tatA // Mo_1,16.24 // "rUDhA" prarohaM gatA || MoT_1,16.24 || yan na zaknoti tatrApi dhatte tANDavitAM gatim / nRtyaty AnandarahitaM tRSNA jIrNeva nartakI // Mo_1,16.25 // spaSTam || MoT_1,16.25 || bhRzaM sphurati nIhAre zAmyaty Aloka Agate / duHkhaugheSu padaM dhatte tRSNAcapalavarhiNI // Mo_1,16.26 // "nIhAre" mohe | "Aloke" jJAne || MoT_1,16.26 || jaDakallolabahalA ciraM zUnyatarAntarA / kSaNam ullAsam AyAti tRSNAprAvRTtaraGgiNI // Mo_1,16.27 // "jaDakallolaiH" jADyarUpaiH kallolaiH jalakallolaiz ca || MoT_1,16.27 || naSTam utsRjya tiSThantaM vRkSAd vRkSam ivA param / puruSAt puruSaM yAti tRSNA loleva pakSiNI // Mo_1,16.28 // "tRSNA" "naSTam" "puruSam" "utsRjya" "puruSAt" tasmAn naSTAt puruSAt | "param" anyarUpaM | "tiSThantaM" sthitiyuktam | "puruSam A yAti" | kA "iva" | "pakSiNIva" | yathA "pakSiNI" "naSTaM vRkSam" parityajya "vRkSAt" tasmAt naSTAt | "aparam" anyarUpaM | "tiSThantaM vRkSaM yAti" | tathety arthaH || MoT_1,16.28 || padaM karoty alaGghye 'pi tRptApi phalam Ihate / ciraM tiSThati naikatra tRSNAcapalamarkaTI // Mo_1,16.29 // spaSTam || MoT_1,16.29 || idaM kRtvedam AyAti sarvam evAsamaJjasam / anArataM ca yatate tRSNA ceSTeva daivikI // Mo_1,16.30 // "daivikI" daivasambandhinI || MoT_1,16.30 || kSaNam AyAti pAtAlaM kSaNaM yAti nabhastalam / kSaNam bhramati dikkuJje tRSNAhRtpadmaSaTpadI // Mo_1,16.31 // spaSTam || MoT_1,16.31 || sarvasaMsAradoSANAM tRSNaikA dIrghaduHkhadA / antaHpurastham api yA yojayaty atisaGkaTe // Mo_1,16.32 // "doSANAm" iti nirdhAraNe SaSThI | dIrghaduHkhatvam evottarArdhena kathayati "antaHpurastham" iti || MoT_1,16.32 || prayacchati paraM jADyam paramAlokarodhinI / mohanIhAragahanA tRSNAjaladamAlikA // Mo_1,16.33 // spaSTam || MoT_1,16.33 || sarveSAM jantujAlAnAM saMsAravyavahAriNAm / pariprotamanomAlAs tRSNA bandhanarajjavaH // Mo_1,16.34 // spaSTam || MoT_1,16.34 || vicitravarNA viguNA dIrghA malinasaMsthitiH / zUnyAzUnyAspadA tRSNA zakrakArmukadharmiNI // Mo_1,16.35 // malinAspadatvaM zakrakArmukapakSe meghAzrayatvena jJeyam || MoT_1,16.35 || azanir guNasasyAnAm phalitA zarad Apade / himaM sampatsarojinyAs tamasAM dIrghayAminI // Mo_1,16.36 // tRSNA kA | "Apade" Apadartham | "phalitA" "zarat" phalayuktA zarad | Apatpradety arthaH || MoT_1,16.36 || saMsAranATakanaTI kAyAlayavihaGgamI / mAnasAraNyahariNI smarasaGgItavallakI // Mo_1,16.37 // spaSTam || MoT_1,16.37 || vyavahArAbdhilaharI mohamAtaGgazRGkhalA / mArganyagrodhasubhagA duHkhakairavacandrikA // Mo_1,16.38 // "mArge" "nyagrodha"cchAyAvat pariNAmaduHkhAvahety arthaH || MoT_1,16.38 || jarAmaraNaduHkhAnAm ekA ratnasamudgikA / AdhivyAdhivilAsAnAM nityamattA vilAsinI // Mo_1,16.39 // "samudgikA" peTikA || MoT_1,16.39 || kSaNam AlokavimalA sAndhakAralavA kSaNam / vyomavIthIsamA tRSNA nIhAragahanA kSaNam // Mo_1,16.40 // spaSTam || MoT_1,16.40 || gacchatUpazamaM tRSNA kAryavyAyAmazAntaye / tamI ghanatamaHkRSNA yathA rakSonivRttaye // Mo_1,16.41 // "kArya"kRtaH yaH "vyAyAmaH" | tasya "zAntaye" | "tamI" rAtriH || MoT_1,16.41 || tAvan muhyaty ayaM loko mUko vilulitAzayaH / yAvad evAnusandhatte tRSNAviSaviSUcikAm // Mo_1,16.42 // "viSaviSUcikA" viSabhakSaNakRto rogavizeSaH || MoT_1,16.42 || loko 'yam akhilaM duHkhaM cintayojjhita ujjhati / cintAviSUcikAmantraz cintAtyAgo hi kathyate // Mo_1,16.43 // "duHkhaM" cintAsvarUpaM duHkhaM || MoT_1,16.43 || tRNapASANakASThAdi sarvam AmiSazaGkayA / AdadhAnA sphuraty antas tRSNA matsyI hrade yathA // Mo_1,16.44 // spaSTam || MoT_1,16.44 || rogArtir aGgagA tRSNA gambhIram api mAnavam / uttAnatAM nayaty Azu sUryAMzava ivAmbujam // Mo_1,16.45 // "uttAnatAm" uttAnapANitvaM | yAcakabhAvam iti yAvat || MoT_1,16.45 || aho bata mahac citraM tRSNAm api mahAdhiyaH / duzchedAm api kRntanti vivekenAmalAsinA // Mo_1,16.46 // spaSTam || MoT_1,16.46 || nAsidhArA na vajrAgnir na taptAyaHkaNArciSaH / tathA tIkSNA yathA brahmaMs tRSNeyaM hRdi saMsthitA // Mo_1,16.47 // spaSTam || MoT_1,16.47 || kajjalAsitatIkSNAgrAH snehadIrghadazAparAH / prakAzA dAhadasparzAs tRSNA dIpazikhA iva // Mo_1,16.48 // "kajjalAsitAz" ca tAH "tIkSNAgrAz" ca | "snehaH" rAgaH tailaM ca | "dazA" avasthA vartiz ca || MoT_1,16.48 || api merUpamam prAjJam api zUram api sthiram / tRNIkaroti tRSNaikA nimeSeNa narottamam // Mo_1,16.49 // "tRNIkaroti" laghUkarotIty arthaH || MoT_1,16.49 || vistIrNagahanA bhImA ghanajAlarajomayI / sAndhakArogranIhArA tRSNA vindhyamahATavI // Mo_1,16.50 // "vistIrNA" cAsau "gahanA" ca | vindhyamahATavIpakSe "vistIrNAni gahanAni" yasyAH | seti | "ghanA" cAsau bandhakatvAt "jAla"rUpA ca | tAdRzI cAsau "rajomayI" ca rajoguNamayI ca | meghajAlena rajasA ca vyAptety aTavIpakSe | "sAndhakArA" ajJAnAndhyayuktA | "ugranIhArA" kaThinamohayuktA || MoT_1,16.50 || sargAntazlokena tRSNAnindAM samApayati ekaiva sarvabhuvanAntaralabdhalakSyA durlakSatAm upagataiva puraHsthiteva / tRSNA sthitA jagati caJcalavIcimAle kSIrArNavAmbupaTale madhureva zaktiH // Mo_1,16.51 // "durlakSatAm" "upagataivA"tyantAsattvAd iti bhAvaH | "madhurA zaktiH" mAdhuryAkhyo guNaH | iti zivam || MoT_1,16.51 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe SoDazaH sargaH || 1,16 || ************************************************************************ evaM tRSNAnindAM kRtvA zarIranindAm prastauti ArdrAntratantrIgahano vikArI paritApavAn / dehaH sphurati saMsAre so 'pi duHkhAya kevalam // Mo_1,17.1 // "ArdrA" raktArdrAH | yAH "antratantryaH" | tAbhiH "gahanaH" durgamaH | "vikArI" rogavAn || MoT_1,17.1 || deham eva vistareNa vizinaSTi ajJo 'pi tajjJasadRzo valitAtmacamatkRtiH / yuktyA bhavyo 'py abhavyo me na jaDo nApi cetanaH // Mo_1,17.2 // "ajJo 'pi" pASANatulyatvenAcetano 'pi | "tajjJasadRzaH" pramAtRtvena bhAsamAnatvAt | "valite"ti dehAhambhAvanayaiva param"AtmacamatkAro" vyavadhAnaM yAti | "yuktyA" yogAdirUpayA yuktyA | "bhavyo 'pi" zreSTho 'pi mokSasAdhanatvAt | "me abhavyaH" maddRSTyAbhavyaH || MoT_1,17.2 || jaDAjaDadRzor madhye dolAyitadurAzayaH / na vivekI na mUDhAtmA moham eva prayacchati // Mo_1,17.3 // "jaDatve" pASANavat ceSTAzrayo na syAt | "ajaDatve" grAhyatAM na yAyAd iti bhAvaH || MoT_1,17.3 || stokenAnandAm AyAti stokenAyAti khinnatAm / nAsti dehasamaH zocyo nIco guNabahiSkRtaH // Mo_1,17.4 // "nIco" hi "stokenAnandam AyAti khinnatAM" c"AyAti" || MoT_1,17.4 || AgamApAyinA nityaM dantakesarazAlinA / vikAsismitapuSpeNa pratikSaNam alaGkRtaH // Mo_1,17.5 // spaSTam || MoT_1,17.5 || bhujazAkhaughanamito dvijAnustambhasusthitaH / locanAlivanAkrAntaH ziraHpIThabRhatphalaH // Mo_1,17.6 // spaSTam || MoT_1,17.6 || sravadasrurasasrotA hastapAdasupallavaH / gulphavAn kAryasaGghAtavihaGgamatatAspadam // Mo_1,17.7 // "kAryasaGghAtavihaGgamAnAm tataM" vistIrNam | "Aspadam" || MoT_1,17.7 || sacchAyo dehavRkSo 'yaM jIvapAnthagaNAspadam / kasyAtmIyaH kasya para AsthAnAsthe kilAtra ke // Mo_1,17.8 // "AsthAnAsthe" iti upekSA evAtra yukteti bhAvaH || MoT_1,17.8 || bhArasantAraNArthena gRhItAyAm punaH punaH / nAvi dehalatAyAM ca kasya syAd AtmabhAvanA // Mo_1,17.9 // dehapakSe "bhArasantAraNArthena" saMsArabhArasamAptaye | dehaM vinA hi saMsAro nazyati || MoT_1,17.9 || dehanAmni vane zUnye bahugartasamAkule / tanUruhAsaGkhyatarau vizvAsaM ko 'dhigacchati // Mo_1,17.10 // "gartAH" atra viSayAH || MoT_1,17.10 || carmasnAyvasthivalite zarIrapaTahe dRDhe / mArjAravad ahaM nAntas tiSThAmy aviratadhvanau // Mo_1,17.11 // "snAyavaH" sUkSmanADyaH "paTahA"ntare | "mArjAro" hi tatra "na" tiSThati || MoT_1,17.11 || saMsArAraNyasaMrUDho vilasaccittamarkaTaH / cintAmaJjarikAkAro dIrghaduHkhaghuNakSataH // Mo_1,17.12 // tRSNAbhujaGgamIdehaH kopakAkakRtAlayaH / smitapuSpo drumaH zrImAJ zubhAzubhamahAphalaH // Mo_1,17.13 // suskandho dorlatAjAlo hastastabakasundaraH / pavanaspanditAzeSasvAGgAvayavapallavaH // Mo_1,17.14 // sarvendriyakhagAdhAraH sujAnuH sutvag unnataH / sarasacchAyayA yuktaH kAmapAnthaniSevitaH // Mo_1,17.15 // mUrdhni saJjanitAdIrghaziroruhatRNAvaliH / ahaGkArajaradgRddhakulAyasuSirodaraH // Mo_1,17.16 // ucchinnavAsanAjAlamUlatvAd durbalAkRtiH / vyAyAmaviramaH kAyavRkSo 'yaM na sukhAya me // Mo_1,17.17 // "ahaGkAra" eva "gRddhaH" | tasya "kulAya"bhUtaM yat "suSiraM" vivaraM | tat "udare" yasya | tat tAdRzaM | "durbalAkRtiH" zithilAkRtiH | "vAsanayA" ahambhAvena gRhIta eva hi dehaH dRDhAkRtiH bhavati | "vyAyAmena" AghAtena | "viramaH" nAzo yasya | tAdRzaH | kulakam || MoT_1,17.12-17 || kalevaram ahaGkAragRhasthasya mahAgRham / luThatv abhyetu vA sthairyaM kim anena mune hi me // Mo_1,17.18 // na hi paragRhasya luThane sthairye vA sukhaduHkhe yukte iti bhAvaH || MoT_1,17.18 || paGktibaddhendriyapazuM valgattRSNAgRhAGganam / rajoraJjitasarvAGgaM neSTaM dehagRham mama // Mo_1,17.19 // anena dehasya grAmINagRhasadRzatvam uktam || MoT_1,17.19 || kASThAsthikASThasaGghaTTaparisaGkaTakoTaram / antradAmabhir AbaddhaM neSTaM dehagRham mama // Mo_1,17.20 // "kASTha" iti kASTharUpam "asthikASThaM" | tasya yaH "saGghaTTaH" niHsandhibandham avasthAnaM | tena "parisaGkaTaM" paritaH sambAdhaM | "koTaraM" yasya | tAdRzam | "antradAmabhir" antrarajjubhiH || MoT_1,17.20 || prasRtasnAyutantrIkaM raktAmbukRtakardamam / jarAmakkoladhavalaM neSTaM dehagRham mama // Mo_1,17.21 // spaSTam || MoT_1,17.21 || citrakRtyabhRtAnantaceSTAvaSTabdhasaMsthiti / mithyAmohamahAsthUNaM neSTaM dehagRham mama // Mo_1,17.22 // "citrakRtyeSu" nAnAvidhakAryeSu | "bhRtAH" dhAritAH | yAH "anantaceSTAH" | tAbhir "avaSTabdhA" bharitA | "saMsthitiH" yasya | tat | gRhapakSe "citrakRtyAni" AlekhyAni | "mithyAmohaH" mithyAjJAnam eva "mahAsthUNA" yasya | tat tAdRzaM | mithyAjJAnenaiva hi deho dhAryate || MoT_1,17.22 || duHkhArbhakakRtAkrandaM sukhazayyAmanoharam / durIhAdagdhadAsIkaM neSTaM dehagRham mama // Mo_1,17.23 // "sukhAny" eva "zayyAH" | tAbhiH "manoharam" | "durIhAH" kutsitAH kAGkSA eva "dagdhadAsyaH" hatadAsyaH yasya || MoT_1,17.23 || malADhyaviSayivyUhabhANDopaskarasaGkaTam / ajJAnakSAravalitaM neSTaM dehagRham mama // Mo_1,17.24 // "viSayINi" indriyANi | "kSAram" bhasma || MoT_1,17.24 || gulphagulguluvizrAntajAnUccastambhamastakam / dIrghadordArusudRDhaM neSTaM dehagRham mama // Mo_1,17.25 // "gulguluH" stambhAdhArabhUtA zilA || MoT_1,17.25 || prakaTAkSagavAkSAntaH krIDatprajJAgRhAGganam / cintAduhitRkam brahman neSTaM dehagRham mama // Mo_1,17.26 // spaSTam || MoT_1,17.26 || mUrdhajacchAdanacchannakarNazrIcandrazAlikam / AdIrghAGguliniryUhaM neSTaM dehagRham mama // Mo_1,17.27 // "channA" AvRtA | "candrazAlikA" zirogRham | "niryUhaH" bahirgatadAru || MoT_1,17.27 || sarvAGgakuDyasaJjAtaghanaromayavAGkuram / saMzUnyapIThapiThiraM neSTaM dehagRham mama // Mo_1,17.28 // "pIThapiThiram" madhyadezaH || MoT_1,17.28 || nakhorNanAbhanilayaiH zAram AraNitAntaram / bhAGkArakAripavanaM neSTaM dehagRham mama // Mo_1,17.29 // "nilayAH" AlayAH | "zAraM" zavalam || MoT_1,17.29 || pravezanirgamavyagravAtavegam anAratam / vitatAkSagavAkSaM ca neSTaM dehagRham mama // Mo_1,17.30 // "vAtaH" prANavAtaH || MoT_1,17.30 || jihvAmarkaTikAkrAntavadanadvArabhISaNam / dRSTadantAsthizakalaM neSTaM dehagRham mama // Mo_1,17.31 // spaSTam || MoT_1,17.31 || tvaksudhAlepamasRNaM yantrasaJcAracaJcalam / manomandAkhunotkhAtaM neSTaM dehagRham mama // Mo_1,17.32 // "yantra"vad yaH "saJcAraH" | tena "caJcalam" || MoT_1,17.32 || smitadIpaprabhAbhAsi kSaNam Anandasundaram / kSaNaM vyAptam prabhApUrair neSTaM dehagRham mama // Mo_1,17.33 // spaSTam || MoT_1,17.33 || samastarogAyatanaM valIpalitapattanam / sarvAdhisAraGgavanaM neSTam mama kalevaram // Mo_1,17.34 // "sarvAdhaya" eva "sArangAH" | teSAM "vanam" || MoT_1,17.34 || akSarkSakSobhaviSamA zUnyA niHsArakoTarA / tamogahanahRtkuJjA neSTA dehATavI mama // Mo_1,17.35 // "akSANi" eva "RkSAs" | teSAM yaH "kSobhaH" | tena "viSamA" | "tamaH" ajJAnam andhakAraM ca || MoT_1,17.35 || dehAlayaM dhArayituM na zakto 'smi munIzvara / paGkamagnaM samuddhartuM gajam alpabalo yathA // Mo_1,17.36 // "dehAlayaM" dehAkhyaM gRham || MoT_1,17.36 || kiM zriyA kiM ca kAyena kim mAnena kim IhayA / dinaiH katipayair eva kAlaH sarvaM nikRntati // Mo_1,17.37 // spaSTam || MoT_1,17.37 || raktamAMsamayasyAsya sabAhyAbhyantaram mune / nAzaikadharmiNo brUhi keva kAyasya ramyatA // Mo_1,17.38 // nAzasya ekaH dharmI "nAzaikadharmI" | tasya || MoT_1,17.38 || maraNAvasare kAyA jIvaM nAnusaranti ye / teSu tAta kRtaghneSu kevAsthA vata dhImataH // Mo_1,17.39 // spaSTam || MoT_1,17.39 || mattebhakarNAgracalaH kAyo lambAmbubhaGguraH / na santyajati mAM yAvat tAvad enaM tyajAmy aham // Mo_1,17.40 // ahantAviSayatvenAgrahaNAd iti bhAvaH || MoT_1,17.40 || pavanaspandataralaH pelavaH kAyapallavaH / jarjaras tanuvRttaz ca neSTo 'yaM kaTunIrasaH // Mo_1,17.41 // tanuz cAsau vRttaz ca "tanuvRttaH" || MoT_1,17.41 || bhuktvA pItvA ciraM kAlam bAlapallavapelavam / tanutAm ety ayatnena vinAzam anudhAvati // Mo_1,17.42 // Adau "tanutAm" "eti" | tato '"yatnena" "vinAzam" "anudhAvati" || MoT_1,17.42 || tAny eva sukhaduHkhAni bhAvAbhAvamayAny asau / bhUyo 'py anubhavan kAyaH prAkRto hi na lajjate // Mo_1,17.43 // spaSTam || MoT_1,17.43 || suciram prabhutAM kRtvA saMsevya vibhavazriyam / nocchrAyam eti na sthairyaM kAyaH kim iti pAlyate // Mo_1,17.44 // "kim iti" kimarthaM | "pAlyate" rakSyate || MoT_1,17.44 || jarAkAle jarAm eti mRtyukAle tathA mRtim / samam eva vizeSajJa kAyo bhogidaridrayoH // Mo_1,17.45 // he "vizeSajJa" | "bhogidaridrayoH" "kAyaH" "samam eva" nirvizeSam eva | "jarAkAle" "jarAm" "eti" | "tathA" "mRtikAle" "mRtim" eti | ataH zarIrabhogasAdhanArthaM yatno vyartha eveti bhAvaH || MoT_1,17.45 || saMsArAmbhodhijaThare tRSNAkuharakAntare / suptas tiSThati mukteho mUko 'yaM kAyakacchapaH // Mo_1,17.46 // "kacchapaH" kUrmaH | "kuharakaM" randhram || MoT_1,17.46 || dahanaikArthayogyAni kAyakASThAni bhUrizaH / saMsArAbdhAv ivohyante kaJcit teSu naraM viduH // Mo_1,17.47 // "dahanA"khyo yaH "ekaH arthaH" prayojanaM | tatra "yogyAni" | kaJcit jJAtajJeyajIvAzrayam ity arthaH | "teSu" iti nirdhAraNe saptamI | anye pazava iva iti bhAvaH || MoT_1,17.47 || dIrghadaurAtmyacalayA nipAtaphalayAnayA / na dehalatayA kAryaM kiJcid asti vivekinaH // Mo_1,17.48 // "nipAtaphalayA" nAzaphalayA | "vivekinaH" AtmavicArayuktasya || MoT_1,17.48 || majjan kardamakozeSu jhagity evaM jarAM gataH / na jJAyate yAty acirAt kva kathaM dehadarduraH // Mo_1,17.49 // "deha" eva "darduraH" bhekaH || MoT_1,17.49 || niHsArasakalArambhAH kAyAz capalavAyavaH / rajomArgeNa gacchanto dRzyante neha kenacit // Mo_1,17.50 // "rajomArgeNa" lobhamArgeNa dhUlimargeNa ca || MoT_1,17.50 || vAyor dIpasya manaso gacchato jJAyate gatiH / Agacchataz ca bhagavan na zarIrazarasya naH // Mo_1,17.51 // "naH" asmatsambandhina ity arthaH || MoT_1,17.51 || baddhAzA ye zarIreSu baddhAzA ye jagatsthitau / tAn mohamadironmattAn dhig dhig astu punaH punaH // Mo_1,17.52 // spaSTam || MoT_1,17.52 || nAhaM dehasya no deho mama nAyam ahaM tathA / iti vizrAntacittA ye te mune puruSottamAH // Mo_1,17.53 // "ahaM tathA" tadvat | "ayaM" deho | nAsmi || MoT_1,17.53 || mAnAvamAnabahulA bahulAbhamanoramAH / zarIramAtrabaddhAsthaM ghnanti doSadRzo naram // Mo_1,17.54 // "doSadRzaH" rAgAdirUpAH | "bahulAbhamanorama"tvam Amukhe jJeyam || MoT_1,17.54 || zarIrasaGgazAyinyA pizAcyA pezalAGgayA / ahaGkAracamatkRtyA chalena cchalitA vayam // Mo_1,17.55 // zarIrotsaGgeti vA pAThaH || MoT_1,17.55 || prajJA varAkI sarvaiva kAyabaddhAsthayAnayA / mithyAjJAnakurAkSasyA chalitA kaSTam ekikA // Mo_1,17.56 // rAkSasI hi ekakam eva cchalayati || MoT_1,17.56 || na kiJcid api yasyAsti satyaM tena hatAtmanA / citraM dagdhazarIreNa janatA vipralabhyate // Mo_1,17.57 // "kiJcid api" vipralambhakaraNaM kim api vastu | "vipralabhyate" vaJcyate || MoT_1,17.57 || dinaiH katipayair eva nirjharAmbukaNo yathA / pataty ayam ayatnena jarjaraH kAyapallavaH // Mo_1,17.58 // spaSTam || MoT_1,17.58 || kAyo 'yam acirApAyo budbudo 'mbunidhAv iva / vyarthaM kAryaparAvarte parisphurati niSphalaH // Mo_1,17.59 // "kAryaparAvarte" saMsAre || MoT_1,17.59 || mithyAjJAnavikAre 'smin svapnasambhramapattane / kAye sphuTatarApAye kSaNam AsthA na me dvija // Mo_1,17.60 // "svapnasambhramapattane" svapnasambhramadRSTapattanatulye ity arthaH || MoT_1,17.60 || taDitsu zaradabhreSu gandharvanagareSu ca / sthairyaM yena vinirNItaM sa vizvasiti vigrahe // Mo_1,17.61 // "vizvasiti" vizvAsaM karoti || MoT_1,17.61 || sargAntazlokena zarIranindAM samApayati satatabhaGgurakAryaparamparA- vijayi jAtajayaM zaThavRttiSu / sakaladoSam idaM kukalevaraM tRNam ivAham upojjhya sukhaM sthitaH // Mo_1,17.62 // "satatabhaGgurAH" yAH "kAryaparamparAH" | tAsu "vijayaH" asyAstIti tAdRzaM | bhaGgurakAryaparamparAsAdhanam iti yAvat | ata eva "zaThavRttiSu" kutsitavyApAreSu | "jAtajayam" | iti zivam || MoT_1,17.62 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe saptadazaH sargaH || 1,17 || ************************************************************************ evaM zarIranindAM kRtvA tatprathamAvasthArUpasya bAlyasya nindAm prastauti labdhvApi taralAkAre kAryabhArataraGgiNi / saMsArasAgare janma bAlyaM duHkAya kevalam // Mo_1,18.1 // spaSTam || MoT_1,18.1 || tatkRtaM duHkham eva vistareNa kathayati azaktir Apadas tRSNA mUkatA mUDhabuddhitA / gRdhnutA lolatA dainyaM sarvam bAlye pravartate // Mo_1,18.2 // spaSTam || MoT_1,18.2 || roSarodanaraudrISu dainyajarjaritAsu ca | dazAsu bandhanam bAlyam AlAnaM kariNISv iva || MoT_1,18.3 || "dazAsv" iti vaiSayike AdhAre saptamI | badhyate asminn iti "bandhanam" || MoT_1,18.3 || na mRtau na jarAroge na cApadi na yauvane / tAz cintA na nikRntanti hRdayaM zaizaveSu yAH // Mo_1,18.4 // jarA eva rogaH "jarArogas" | tasmin || MoT_1,18.4 || tiryagjAtisamArambhaH sarvair evAvadhIritaH / lolo bAlajanAcAro maraNAd api duHkhadaH // Mo_1,18.5 // "tiryagjAti"vat "samArambhaH" yasya | saH | pazujAtitulyasamArambha ity arthaH || MoT_1,18.5 || pratibimbaM ghanAjJAnAM nAnAsaGkalpapelavam / bAlyam AlUnasaMzIrNamanaH kasya sukhAvaham // Mo_1,18.6 // "bAlyaM" kathambhUtam | "AlUnasaMzIrNam" atyantacaJcalaM | "manaH" yasmin | tat tAdRzam | "ghanAjJAnAm" atyantajaDAnAM | "pratibimbaM" dRSTAntaH || MoT_1,18.6 || jaDazyAmalayAjasraM jAtabhItyA pade pade / yad bhayaM zaizave buddhyA kasyAm Apadi tad bhavet // Mo_1,18.7 // "buddhyA" "bhayaM" buddhikRtam bhayaM | na kasyAm apIti bhavaH || MoT_1,18.7 || lIlAsu durvilAseSu durIhAsu durAzaye / paramam moham Adatte bAlo balavadApadam // Mo_1,18.8 // "durAzaye" kutsite citte | "mohaM" kathambhUtam "balavatI" "Apad" yasmAt | tat tAdRzam || MoT_1,18.8 || vikalpakalilArambhaM durvilAsaM durAspadam / zaizavaM zAsanAyaiva puruSasya na zAntaye // Mo_1,18.9 // "zAsanAya" mAraNAya | "zAntaye" sukhAya || MoT_1,18.9 || ye doSA ye durAcArA duSkramA ye durAdhayaH / te sarve saMsthitA bAlye durgarta iva kauzikAH // Mo_1,18.10 // "kauzikAH "ghUkAH || MoT_1,18.10 || bAlyaM ramyam iti vyarthabuddhayaH kathayanti ye / tAn mUrkhapuruSAn brahman dhig astu hatacetasaH // Mo_1,18.11 // spaSTam || MoT_1,18.11 || yatra lolAkRti manaH parisphurati vRttiSu / trailokyarAjyam api tat kathaM vahati tuSTaye // Mo_1,18.12 // "trailokyarAjyam" "api" trailokyarAjyarUpam api | "vahati" prabhavati || MoT_1,18.12 || sarveSAm eva sattvAnAM sarvAvasthAsu caiva hi / manaz caJcalatAm eti bAlye dazaguNaM mune // Mo_1,18.13 // "tu"zabdo 'dhyAhAryaH | he "mune" | "bAlye" tu "manaH" "dazaguNaM" "caJcalatAm" "eti" || MoT_1,18.13 || manaH prakRtyaiva calam bAlyaM ca calatAvaram / tayoH saMzliSTayoH tAta kenaivAntaH kucApale // Mo_1,18.14 // "calatAyAM varam" pradhAnam | bahucalam ity arthaH | he "tAta" | "tayoH" manobAlatayoH | "saMzliSTayoH" satyoH | "kucApale" "kenaiva" prakAreN"AntaH" avasAnaM syAt | na kenApIty arthaH || MoT_1,18.14 || strIlocanais taDitpuJjair jvAlAmAlais taraGgakaiH / cApalaM zikSitam brahmaJ zaizavAn manaso 'tha vA // Mo_1,18.15 // "strIlocanA"dibhyo 'pi "zaizavaM" calam iti bhAvaH || MoT_1,18.15 || zaizavaM ca manaz caiva sarvAsv eva hi vRttiSu / bhrAtarAv iva lakSyete satatam bhaGgurasthitI // Mo_1,18.16 // "bhaGgurasthitI" calasthitI || MoT_1,18.16 || sarvANi duSTabhUtAni sarve doSA durAzayAH / bAlyam evopajIvanti zrImantam iva mAnavAH // Mo_1,18.17 // "durAzayAH" kaThinAH | "upajIvanti" apekSante || MoT_1,18.17 || navaM navam prItikaraM na zizuH pratyahaM yadi / prApnoti tad asau yAti viSavegasya mUrchanAm // Mo_1,18.18 // "navaM navaM" navInaM navInaM vastu || MoT_1,18.18 || stokena vazam AyAti stokenaiti vikAritAm / amedhya eva ramate bAlaH kauleyako yathA // Mo_1,18.19 // spaSTam || MoT_1,18.19 || ajasram bASpavadanaH kardamAntar jaDAzayaH / varSokSitasya taptasya sthalasya sadRzaH zizuH // Mo_1,18.20 // "kardamAntaH" kardamamadhye | "jaDaH AzayaH" yasya | saH tAdRzaH | "varSokSitaM" "taptasthalam" apIdRzam eva bhavati || MoT_1,18.20 || bhayAhAraparaM dInaM yathAdRSTAbhilASi ca / lolabuddhiH vapur dhatte bAlo duHkhAya kevalam // Mo_1,18.21 // spaSTam || MoT_1,18.21 || svasaGkalpAbhilaSitAn bhAvAn aprApya taptadhIH / duHkham ety abalo bAlo vinikRtta ivAzaye // Mo_1,18.22 // spaSTam || MoT_1,18.22 || durIhAlabdhalakSyANi bahupakSolvaNAni ca / bAlasya yAni duHkhAni mune tAni na kasyacit // Mo_1,18.23 // "durIhAbhis" tatkartRkAbhiH duzceSTAbhiH | "labdhaM lakSyam" AspadaM yaiH | tAni | "bahuH" yaH "pakSaH" svavargaH | tena "ulvaNAni" kaThinAni | zarANAm atropamAnatvaM vyaGgyam || MoT_1,18.23 || bAlo balavatAzvena manorathavilAsinA / manasA tapyate nityaM grISmeNeva vanasthalam // Mo_1,18.24 // "azvene"ty | atrAzv eveti pAThaH || MoT_1,18.24 || vidyAgRhagato bAlaH parAm eti kadarthanAm / AlAna iva nAgendro viSavaiSamyabhISaNam // Mo_1,18.25 // spaSTam || MoT_1,18.25 || nAnAmanorathamayI mithyAkalpitakalpanA / duHkhAyAtyantadIrghAya bAlatA pelavAzayA // Mo_1,18.26 // "pelavaH" jaDaH | "AzayaH" yasyAM | sA tAdRzI || MoT_1,18.26 || sambhRSTaM tuhinam bhoktum indum AdAtum ambarAt / vAJchyate yena maurkhyeNa tat sukhAya katham bhavet // Mo_1,18.27 // "sambhRSTam" bharjitam || MoT_1,18.27 || antazciter azaktasya zItAtapanivAraNe / ko vizeSo mahAbuddhe bAlasyorvIruhasya ca // Mo_1,18.28 // "antazciteH" na tu vikasitaciteH | "citiH" zItAtapajJAnam || MoT_1,18.28 || uDDInam abhivAJchanti pakSAbhyAM kSutparAyaNAH / bhayAhAraparA nityam bAlA vihagadharmiNaH // Mo_1,18.29 // bhayAhArayoH parAH "bhayAhAraparAH" || MoT_1,18.29 || zaizave guruto bhItir mAtRtaH pitRtas tathA / janato jyeSThabAlAc ca zaizavam bhayamandiram // Mo_1,18.30 // jyeSThabAlo hi kaniSThabAlam parAbhavatIti "jyeSThabAlAc" "ce"ty uktam || MoT_1,18.30 || sargAntazlokena bAlyanindAM samApayati sakaladoSadazAvihatAzayaM zaraNam apy avivekavilAsinaH / iha na kasyacid eva mahAmune bhavati bAlyam alam parituSTidam // Mo_1,18.31 // "aviveka" eva "vilAsI" | tasya "zaraNaM" gRham | avivekAspadam ity arthaH | "api"zabdaH pAdapUraNArthaH | iti zivam || MoT_1,18.31 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe 'STAdazaH sargaH || 1,18 || ************************************************************************ evam bAlyanindAM kRtvA kramaprAptAM yauvananindAm prastauti bAlyAnartham atha tyaktvA pumAn abhihatAzayaH / Arohati nipAtAya yauvanaM zvabhrasambhramam // Mo_1,19.1 // "zvabhra"vat "sambhramo" yasmiMs tAdRzam | "pAtaz" cAtra jarAgamanarUpaH jJeyaH || MoT_1,19.1 || tatratyaM nipAtaM vistareNa kathayati tatrAnantavilAsasya lolasya svasya cetasaH / vRttIr anusaran yAti duHkhAd duHkhAntaraM jaDaH // Mo_1,19.2 // "jaDaH" na tu jJAnI || MoT_1,19.2 || svacittabilasaMsthena nAnAsambhramakAriNA / balAt kAmapizAcena vivazaH paribhUyate // Mo_1,19.3 // pUrvazlokasthaM "tatre"ti padam atrApy anuvartanIyam || MoT_1,19.3 || cintAnAM lolavRttInAM lalanAnAm ivAbhitaH / arpayaty avazaz ceto jvAlAnAm Atmajo yathA // Mo_1,19.4 // "cintAnAM" kuTumbabharaNAdiviSayANAM | yauvane puruSaH yathA "lalanAnAM" "cetaH" "arpayati" tathA "cintAnAm" apIti piNDArthaH | ko yath"Atmajo" bAlaH "yathA" | "yathA" saH "jvAlAnAM" "cetaH arpayati" | tathety arthaH || MoT_1,19.4 || te te doSA durArambhAs tatra taM tAdRzAzayam / taruNam pravilumpanti dRzyAs te naiva ye mune // Mo_1,19.5 // "taruNaM" yauvanAviSTam puruSam | "pravilumpanti" vizrAnteH cyAvayanti | "te te" ke | he "mune" | "te" tava | "ye" "doSAH" "dRzyAH" "naiva" bhavanti | tebhyo niSkrAntatvAd iti bhAvaH | atha vA "ye doSAH te naiva" nAnyena "dRzyAH" bhavantIti yojyam || MoT_1,19.5 || mahAnarakabIjena santatabhramadAyinA / yauvanena na ye naSTA naSTA nAnyena te janAH // Mo_1,19.6 // spaSTam || MoT_1,19.6 || nAnArasamayI cintAvRttAntanicayombhitA / bhImA yauvanabhUr yena tIrNA dhIraH sa ucyate // Mo_1,19.7 // spaSTam || MoT_1,19.7 || nimeSabhAsurAkAram Alolaghanagarjitam / vidyutprakAzam anizaM yauvanam me na rocate // Mo_1,19.8 // spaSTam || MoT_1,19.8 || vividhAvartabahulam paGkalagnaM jaDAzayam / taraGgabhaGguram bhImaM yauvanam me na rocate // Mo_1,19.9 // "AvartAH" kAmavegAH | "paGkalagnam" pApagrastam | "jaDaH AzayaH" yasmiMs | tAdRzam || MoT_1,19.9 || sarvasyAgresaram puMsaH kSaNamAtramanoharam / gandharvanagaraprakhyaM yauvanam me na rocate // Mo_1,19.10 // "sarvasya" "puMsa" iti jAtau ekavacanam | "agresaram" avyabhicArIty arthaH || MoT_1,19.10 || iSuprapAtamAtraM hi sukhadaM duHkhabhAsuram / dAhadoSapradaM nityaM yauvanam me na rocate // Mo_1,19.11 // "iSuprapAtamAtraM" kSanamAtram ity arthaH || MoT_1,19.11 || madhuraM svAdu tiktaM ca dUSaNaM doSabhUSaNam / surAkallolasadRzaM yauvanam me na rocate // Mo_1,19.12 // "madhuram" ApAte | "tiktam" pariNAme || MoT_1,19.12 || asatyaM satyasaGkAzam acirAd vipralambhadam / svapnAGganAsaGgasamaM yauvanam me na rocate // Mo_1,19.13 // spaSTam || MoT_1,19.13 || kSaNaprakAzataralam mithyAracitacakrikam / alAtacakrapratimaM yauvanam me na rocate // Mo_1,19.14 // spaSTam || MoT_1,19.14 || mRdusphAratarodAram antaHzUnyaM kSaNAt kSatam / zaradambudasaGkAzaM yauvanam me na rocate // Mo_1,19.15 // spaSTam || MoT_1,19.15 || ApAtamAtraramaNaM sadbhAvarahitAntaram / vezyAstrIsaGgamaprakhyaM yauvanam me na rocate // Mo_1,19.16 // "sadbhAvaH" sattvaM snehaz ca || MoT_1,19.16 || ye kecana durArambhAs te sarve sarvaduHkhadAH / tAruNye sannidhiM yAnti mahotpAtA iva kSaye // Mo_1,19.17 // spaSTam || MoT_1,19.17 || hArdAndhakArakAriNyA bhairavAkAravAn api / yauvanAkArayAminyA bibheti bhagavAn api // Mo_1,19.18 // "hArdaM" hRtsambandhi | "andhakAraM" karotIti tAdRzyA | "bhagavAn" zrImahAdevaH | anyeSAM tu kA kathety "api"zabdAbhiprAyaH || MoT_1,19.18 || suvismRtazubhAcAram buddhivaidhuryadAyinam / dadAty atitarAm eSa bhramaM yauvanavibhramaH // Mo_1,19.19 // "suvismRtaH" "zubhAcAraH" yasmiMs | tam || MoT_1,19.19 || kAntAviyogajAtena hRdi durdharSavahninA / yauvane dahyate jantus tarur dAvAgninA yathA // Mo_1,19.20 // "durdharSavahninA" durnivAryeNa kAmAgninA || MoT_1,19.20 || vistIrNApi prasannApi pAvany api hi yauvane / matiH kaluSatAm eti prAvRSIva taraGgiNI // Mo_1,19.21 // spaSTam || MoT_1,19.21 || zakyate ghanakallolabhImA rodhayituM nadI / na tu tAruNyataralA tRSNAtaralitAntarA // Mo_1,19.22 // "tAruNyatarale"ty anena yauvananindaiveyaM jJAtavyA || MoT_1,19.22 || sA kAntA tau stanau pInau te vilAsAs tad Ananam / tAruNya iti cintAbhir yAti jarjaratAM janaH // Mo_1,19.23 // "tAruNye" yauvane || MoT_1,19.23 || tarattaralatRSNArtaM yuvAnam iha sAdhavaH / pUjayanti na tucchehaM jarattRNalavaM yathA // Mo_1,19.24 // "tarantI" caJcalatAM gacchantI | yA "taralA tRSNA" | tayA "ArtaM" dInaM || MoT_1,19.24 || nAzAyaiva madAndhasya doSamauktikadhAriNaH / abhimAnamahebhasya nityAlAnaM hi yauvanam // Mo_1,19.25 // "doSAH" rAgAdayaH | "abhimAna" evAhaGkAra eva "mahebhas" | tasya || MoT_1,19.25 || manovipulamUlAnAM doSAzIviSadhAriNAm / roSarodanavRkSANAM yauvanaM navakAnanam // Mo_1,19.26 // "roSeNa" yAni "rodanAni" | tAny eva "vRkSAs" | teSAm || MoT_1,19.26 || rasakesarasambAdhaM kuvikalpadalAkulam / duzcintAcaJcarIkANAm puSkaraM viddhi yauvanam // Mo_1,19.27 // tvaM "yauvanaM" | "duzcintAH" eva bhogaviSayAH kucintA eva | "caJcarIkAH" bhramarAH | teSAm "puSkaram" AdhArabhUtam padmaM | "viddhi" jAnIhi | kathambhUtam | "rasAH" viSayAsvAdA eva | "kesarAH" kiJjalkAs | taiH "sambAdhaM" saGkaTaM | tathA "kuvikalpAH" kutsitAH vikalpA eva "dalAni" | taiH "AkulaM" nirbharitam || MoT_1,19.27 || kRtAkRtakupakSANAM hRtsarastIracAriNAm / AdhivyAdhivihaGgAnAm Alayo navayauvanam // Mo_1,19.28 // "kRtAkRtau" vihitAvihitau eva | "kupakSau" yeSAM | tAdRzAnAm | vihitasyApi dharmAkhyazuddhAzuddhivyutthApakatvena "kRtAkRte"ty uktam || MoT_1,19.28 || jaDAnAM gatasaGkhyAnAM kallolAnAM vilAsinAm / anapekSitamaryAdo vAridhiH pUrNayauvanam // Mo_1,19.29 // "anapekSitamaryAdaH" maryAdarahita ity arthaH || MoT_1,19.29 || sarveSAM guNaparNAnAm apanetuM rajastataH / apanetuM sthito dakSo viSamo yauvanAnilaH // Mo_1,19.30 // "apanetuM" "sthitaH" sarvApanayanazIlaH | "rajasA" rajoguNena dhUlyA ca | "tataH" vyAptaH | "viSamaH" "yauvanAnilaH" "sarveSAM" "guNaparNAnAm" "apanetuM" dUrIkartuM | "dakSaH" bhavati || MoT_1,19.30 || nayanti pANDutAM vaktram AkulAvakarotkaTAH / Arohanti parAM koTiM rUkSA yauvanapAMsavaH // Mo_1,19.31 // "AkulaH" caJcalaH | yaH "avakaraH" saGkaraH | marjanIsaGkSiptaM raja iti yAvat | tadvat "utkaTAH" udbhaTAH || MoT_1,19.31 || udbodhayati doSAlIM nikRntati guNAvalim / narANAM yauvanollAso vilAso duSkRtazriyAH // Mo_1,19.32 // spaSTam || MoT_1,19.32 || zarIrapaGkajarajaz caJcalAm matiSaTpadIm / nibadhya mohayaty eSa naraM yauvanacandramAH // Mo_1,19.33 // "yauvana"vazenaiva puruSaH "zarIrA"sakto bhavatIti bhAvaH || MoT_1,19.33 || zarIraSaNDakodbhUtA ramyA yauvanavallarI / lagnam eva manobhRGgam madayaty unnatiM gatA // Mo_1,19.34 // spaSTam || MoT_1,19.34 || zarIramarutApotthAM yuvatAm mRgatRSNikAm / manomRgAH pradhAvantaH patanti viSamATavIm // Mo_1,19.35 // "zarIram" eva "maruH" | tatra tApotthAM "zarIramarutApotthAM" | "viSamATavIM" strItyAdiviSayarUpaM viSamAraNyam || MoT_1,19.35 || zarIrazarvarIjyotsnA cittakesariNaH saTA / laharI jIvitAmbhodher yuvatA me na rocate // Mo_1,19.36 // spaSTam || MoT_1,19.36 || dinAni katicid yeyam phalitA dehajaGgale / yuvatAzarad asyAM hi na samAzvAsam arhatha // Mo_1,19.37 // "phalitA" kAntAbhogAdiphalayuktA || MoT_1,19.37 || jhagity eSa prayAty eva zarIrAd yuvatAkhagaH / kSaNenaivAlpabhAgyasya hastAc cintAmaNir yathA // Mo_1,19.38 // spaSTam || MoT_1,19.38 || yadA yadA parAM koTim abhyArohati yauvanam / valganti sarasAH kAmAs tadA nAzAya kevalam // Mo_1,19.39 // "sarasAH" viSayarasapUrNAH | "kAmAH" abhilASAH || MoT_1,19.39 || tAvad eva vivalganti rAgadveSapizAcikAH / nAstam eti samastaiSA yAvad yauvanayAminI // Mo_1,19.40 // spaSTam || MoT_1,19.40 || nAnAdhikArabahale varAke kSaNanAzini / kArunyaM kuru tAruNye mriyamANe sute yathA // Mo_1,19.41 // spaSTam || MoT_1,19.41 || harSam AyAti yo mohAt puruSaH kSaNabhaGginA / yauvanena mahAmugdhaH sa vai naramRgaH smRtaH // Mo_1,19.42 // spaSTam || MoT_1,19.42 || mAnamohamadonmattaM yauvanaM yo 'bhilaSyati / acireNa sudurbuddhiH pazcAttApena yujyate // Mo_1,19.43 // "pazcAttApena" tannAzakRtena ity arthaH || MoT_1,19.43 || te dharmyAs te mahAtmAnas ta eva puruSA bhuvi / ye sukhena samuttIrNAH sAdho yauvanasaGkaTAt // Mo_1,19.44 // spaSTam || MoT_1,19.44 || sukhena tIryate 'mbhodhir utkRSTamakarAkaraH / na kallolavanollAsi sadoSaM hatayauvanam // Mo_1,19.45 // spaSTam || MoT_1,19.45 || sargAntazlokena yauvananindAM samApayati vinayabhUSitam AryajanAspadaM karuNayojjvalam AvalitaM guNaiH / iha hi durlabham aGga suyauvanaM jagati kAnanam ambaragaM yathA // Mo_1,19.46 // etAdRzaM yauvanam prazastam eveti bhAvaH | iti zivam || MoT_1,19.46 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe ekonaviMzaH sargaH || 1,19 || ************************************************************************ evaM yauvananindAM sampAdya tatprasaGgena strInindAm prastauti mAMsaputtalikAyAz ca yantralolAGgapaJjare / snAyvasthigranthizAlinyAH striyAH kim iva zobhanam // Mo_1,20.1 // "puttalikAyAH" putrikAyAH | "yantra"vat "lolaM" yat "aGgapaJjaraM" | tasmin | putrikApi yantrasthA bhavati | na hi kiJcid api striyAH zobhanam iti bhAvaH || MoT_1,20.1 || tvaGmAMsaraktabASpAsru pRthak kRtvA vilocanam / samAlokaya ramyaM cet kim mudhA parimuhyasi // Mo_1,20.2 // sarvAGgAnAm upalakSaNam etat || MoT_1,20.2 || itaH kezA ito raktam itIyam pramadAtanuH / kim etayA ninditayA karotu vipulAzayaH // Mo_1,20.3 // "vipulAzayasyA"tra ratir na yukteti bhAvaH || MoT_1,20.3 || vAsovilepanair yAni lAlitAni punaH punaH / tAny aGgAny avalumpanti kravyAdAH sarvadehinAm // Mo_1,20.4 // ataH strINAm api "kravyAdA avalumpantI"ti bhAvaH || MoT_1,20.4 || meroH zRGgataTollAsigaGgAjalarayopamA / dRSTA yasmin stane muktA hArasyollAsazAlinaH // Mo_1,20.5 // zmazAneSu diganteSu sa eva lalanAstanaH / zvabhir AsvAdyate kAle laghupiNDa ivAndhasaH // Mo_1,20.6 // spaSTam | yugmam || MoT_1,20.5-6 || raktamAMsAdidigdhAni karabhasya yathA vane / tathaivAGgAni kAminyAs tat praty api hi ko grahaH // Mo_1,20.7 // spaSTam || MoT_1,20.7 || ApAtaramaNIyatvaM kalpyate kevalaM striyAH / manye tad api nAsty atra mune mohaikakAraNe // Mo_1,20.8 // "atra" strIzarIre || MoT_1,20.8 || vipulollAsadAyinyA madonmathanapUrvakam / ko vizeSo vikAriNyA madirAyA iha striyAH // Mo_1,20.9 // "madirAyA" iti paJcamI || MoT_1,20.9 || lalanAlAnasaMlInA mune mAnavadantinaH / prabodhaM nAdhigacchanti dIrghair api zamAGkuzaiH // Mo_1,20.10 // spaSTam || MoT_1,20.10 || kezakajjaladhAriNyas tIkSNAH prakRtitaH sadA / duSkRtAgnizikhA nAryo dahanti tRNavan naram // Mo_1,20.11 // spaSTam || MoT_1,20.11 || te vandyAs te mahAtmAnas ta eva puruSA bhuvi / ye sukhena samuttIrNAH sAdho yauvatasaGkaTAt // Mo_1,20.12 // "yauvatasaGkaTAt" strIsamUhAkhyAt || MoT_1,20.12 || jvalatAm atidUre 'pi sarasA api nIrasam / striyo hi narakAgnInAM dAru cAru ca dAruNam // Mo_1,20.13 // "sarasA api" "striyaH" "nIrasaM" "dAru" bhavantIti virodhAbhAsaH || MoT_1,20.13 || kIrNAndhakArakavarI tarattArakalocanA / pUrNendubimbavadanA kumudotkarahAsinI // Mo_1,20.14 // lIlAvilolapuruSA kAryasaMhArakAriNI / paraM vimohanam buddheH kAminI dIrghayAminI // Mo_1,20.15 // spaSTam || MoT_1,20.14-15 || puSpAbhirAmamadhurA karapallavalAsinI / bhramarabhrUvilAsADhyA stabakastanadhAriNI // Mo_1,20.16 // puSpakesaragaurAGgI naramAraNatatparA / dadAty uttamavaivazyaM kAntA viSamahAlatA // Mo_1,20.17 // spaSTam || MoT_1,20.16-17 || sItkArocchvAsamAtreNa bhujaGgadalanotkayA / kAntayoddhriyate jantuH kariNyevorago bilAt // Mo_1,20.18 // "bhujaGgAH" viTAH sarpAz ca | "uddhriyate" AkRSyate || MoT_1,20.18 || kAmanAmnA kirAtena vikIrNA mugdhacetasAm / nAryo naravihaGgAnAm aGgabandhanavAgurAH // Mo_1,20.19 // spaSTam || MoT_1,20.19 || lalanAvipulAlAne manomattamataGgajaH / ratizRGkhalayA brahman baddhas tiSThati mUkavat // Mo_1,20.20 // spaSTam || MoT_1,20.20 || janmapalvalamatsyAnAM karmakoTaravAriNAm / puMsAM durvAsanArajjur nArI baDizapiNDikA // Mo_1,20.21 // "baDize" hi matsyagrahaNArtham annAdi"piNDikA" sthApyate || MoT_1,20.21 || mandureva turaGgAnAm AlAnam iva dantinAm / puMsAm abjam ivAlInAm bandhanaM vAmalocanAH // Mo_1,20.22 // spaSTam || MoT_1,20.22 || nAnArasamayI citrA bhogabhUmir iyam mune / striyam Azritya saMyAtA parAm iha hi saMsthitim // Mo_1,20.23 // spaSTam || MoT_1,20.23 || sarveSAM doSaratnAnAM susamudgikayAnayA / duHkhazRGkhalayA nityam alam astu mama striyA // Mo_1,20.24 // "alam astu" dUre bhavatu || MoT_1,20.24 || kiM stanena kim akSNA vA kiM nitambena kim bhruvA / mAMsamAtraikasAreNa karomy aham avastunA // Mo_1,20.25 // spaSTam || MoT_1,20.25 || ito mAMsam ito raktam ito 'sthIni ca vAsaraiH / brahman katipayair eva yAti strI vizarArutAm // Mo_1,20.26 // "iti"zabda adhyAhAryaH || MoT_1,20.26 || yAs tA niSparuSais tUlair lAlitAH patibhiH striyaH / tA mune pravibhaktAGgyaH svapanti pitRbhUmiSu // Mo_1,20.27 // "niSparuSaiH" komalaiH | "tUlaiH" tUlavikAraiH zayanIyaiH | "pitRbhUmiSu" zmazAneSu || MoT_1,20.27 || yasmin ghananavasneham mukhe pattrAGkurazriyaH / kAntena racitA brahmaJ zIryate tat tu jaGgale // Mo_1,20.28 // "ghanaH" "navaH" "snehaH" yatra | tat | kriyAvizeSaNam etat || MoT_1,20.28 || kezAH zmazAnavRkSeSu yAnti cAmaralezatAm / asthIny uDuvad AbhAnti dinair avanimaNDale // Mo_1,20.29 // "dinaiH" svalpakAlenety arthaH || MoT_1,20.29 || pibanti pAMsavo raktaM kravyAdAz cApy anekazaH / carmAnalazikhA bhuGkte khaM yAnti prANavAyavaH // Mo_1,20.30 // ity eSA lalanAGgAnAm acireNaiva bhAvinI / sthitir mayA vaH kathitA kim bhrAntim anudhAvatha // Mo_1,20.31 // spaSTam || MoT_1,20.30-31 || bhUtapaJcakasaGghaTTasaMsthAnaM lalanAbhidham / rasAd abhivahatv etat kathaM nAma dhiyAnvitaH // Mo_1,20.32 // "bhUtapaJcakasya" yaH "saGghaTTaH" | tasya "saMsthAnaM" racanAvizeSaH | "rasAd" abhilASAt | "abhivahatu" anuyAtu || MoT_1,20.32 || zAkhAvitAnagahanA kaTvamlaphalazAlinI / pratAnottAlatAm eti cintA kAntAnusAriNI // Mo_1,20.33 // "vitAnaM" samUhaH | "pratAnair" upazAkhAbhir | yA "uttAlatA" udbhaTatA | tAm | "kAntAnusAriNI" kAntAviSayA | "kAntAnusAriNI" "cintA" atyantaM ghanIbhavatIti bhAvaH || MoT_1,20.33 || zocyatAm paramAm eti taruNas taruNIrataH / nibaddhaH kariNIlobhAd vindhyakhAte yathA dvipaH // Mo_1,20.34 // spaSTam || MoT_1,20.34 || yasya strI tasya bhogecchA niHstrIkasya na bhogabhUH / striyaM tyaktvA jagat tyaktaM jagat tyaktvA sukhI bhavet // Mo_1,20.35 // "bhogeSu" stryAdirUpeSu | "bhogabhUH" bhogecchA || MoT_1,20.35 || sargAntazlokena strInindAM samApayati ApAtamAtramadhureSu duruttareSu bhogeSu nAham alipakSatipelaveSu / brahman rame maraNarogajarAdibhItyA zAmyAmy aham param upaimi vanam prayatnAt // Mo_1,20.36 // spaSTam | iti zivam || MoT_1,20.36 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe viMzaH sargaH || 1,20 || ************************************************************************ evaM prasaGgAyAtAM strInindAM kRtvA prakaraNaprAptaM jarAnindAm prastauti aparyAptaM hi bAlatvam bAlyam pibati yauvanam / yauvanaM ca jarA pazcAt pazya karkazatAm mithaH // Mo_1,21.1 // "pibati" grasate || MoT_1,21.1 || himAzanir ivAmbhojaM vAtyeva zaradambudam / dehaM jarA jarayati sarit tIrataruM yathA // Mo_1,21.2 // "jarayati" jIrNatAM nayati || MoT_1,21.2 || zithilAdIrghasarvAGgaM jarAjIrNakalevaram / samam pazyanti kAminyaH puruSaM karabhaM tathA // Mo_1,21.3 // "tathA"zabdaH samuccaye || MoT_1,21.3 || zvAsAyAsakadarthinyA gRhIte jarasA jane / palAyya gacchati prajJA sapatnyeva hatAGganA // Mo_1,21.4 // "zvAsAyAsaiH" "kadarthayatI"ti tAdRzyA || MoT_1,21.4 || dAsAH putrAH striyaz caiva bAndhavAH suhRdas tathA / hasanty unmattakam iva naraM vArdhakakampitam // Mo_1,21.5 // spaSTam || MoT_1,21.5 || duSprajJaM jaraDhaM dInaM hInaM guNaparAkramaiH / gRdhro vRkSam ivAdIrghaM gardho hy abhyeti vRddhatAm // Mo_1,21.6 // dainyadoSamayI dIrghA hRdi dAhapradAyinI / sarvApadAm ekasakhI vardhate vArdhake spRhA // Mo_1,21.7 // "AdIrghaM" samantAd dIrgham | "gardhaH" lobhaH | "abhyeti" Azrayati | "vRddhatAm" vArdhakam | yugmam || MoT_1,21.6-7 || kartavyaM kim mayA kaSTam paratrety atidAruNam / apratIkArayogyaM hi vArdhake vardhate bhayam // Mo_1,21.8 // spaSTam || MoT_1,21.8 || ko 'haM varAkaH kim iva karomi katham eva vA / tiSThAmi maunam eveti dInatodeti vArdhake // Mo_1,21.9 // spaSTam || MoT_1,21.9 || gardho 'bhyudeti sollAsam upabhoktuM na zakyate / hRdayaM dahyate nUnaM zaktidausthyena vArdhake // Mo_1,21.10 // "gardhaH" upabhogalobhaH | "sollAsam" iti kriyAvizeSaNam || MoT_1,21.10 || jarAjIrNabakI yAvat kAsakreGkArakAriNI / rauti rogoragAkIrNA kAyadrumaziraHsthitA // Mo_1,21.11 // tAvad Agata evAzu kuto 'pi paridRzyate / ghanAndhatimirAkAGkSI mune maraNakauzikaH // Mo_1,21.12 // "kAsaH" rogavizeSaH || MoT_1,21.11-12 || sAyaMsandhyAprajAtaiva tamaH samanudhAvati / jarA vapuSi dRSTaiva mRtiM samanudhAvati // Mo_1,21.13 // spaSTam || MoT_1,21.13 || jarAkusumitaM dehadrumaM dRSTvaiva dUrataH / mRtibhRGgI drutam brahman narasyAyAti sUtsukA // Mo_1,21.14 // suSThu utsukA "sUtsukA" || MoT_1,21.14 || zUnyaM nagaram AbhAti bhAti cchinnalato drumaH / bhAty anAvRSTimAn dezo na jarAjarjaraM vapuH // Mo_1,21.15 // "zUnyanagarA"dibhyo 'pi azubham eva vRddhatvam iti bhAvaH || MoT_1,21.15 || kSaNAn nigiraNAyaiva kAsakvaNitakAriNI / gRdhrIvAmiSam Adatte tarasaiva naraM jarA // Mo_1,21.16 // spaSTam || MoT_1,21.16 || dRSTvaiva sUtsukevAzu pragRhya zirasi kSaNAt / pralunAti jarA dehaM kumArI kairavaM yathA // Mo_1,21.17 // spaSTam || MoT_1,21.17 || sItkArakAriNI pAMsuparuSA parijarjaram / zarIraM zAtayaty eSA vAtyeva tarupallavam // Mo_1,21.18 // "eSA" jarA | jarAgRhItaH "vAta"gRhItaz ca puruSaH "sItkAraM karoti" || MoT_1,21.18 || jarasopahato deho dhatte jarjaratAM gataH / tuSAranikarAkIrNaparimlAnAmbujazriyam // Mo_1,21.19 // spaSTam || MoT_1,21.19 || jarAjyotsnoditaiveyaM ziraHzikharipRSThataH / vikAsayati saMrabdhavAtAM kAsakumudvatIm // Mo_1,21.20 // "saMrabdhaH" ArabdhaH | "vAtaH" vAtarogaH yayA | sA | tAm || MoT_1,21.20 || paripakvaM samAlokya jarAkSAravidhUsaram / ziraHkuSmANDakam bhuGkte puMsaH kAlaH kilezvaraH // Mo_1,21.21 // "zira" eva "kuSmANDakam" phalavizeSaH || MoT_1,21.21 || jarAjahnusutodyuktA mUlAny asya nikRntati / zarIratIravRkSasya calasyAyUMSi satvaram // Mo_1,21.22 // "udyuktA" pravRttA | "AyUMSi" "mUlAni" AyurAkhyAni mUlAni || MoT_1,21.22 || jarAmArjArikA bhuktayauvanAkhutayendhitA / param ullAsam AyAti zarIrAmiSagardhinI // Mo_1,21.23 // spaSTam || MoT_1,21.23 || kAcid asti jagaty asmin nAmaGgalakarI tathA / yathA jarAkrozakarI dehajaGgalajambukI // Mo_1,21.24 // spaSTam || MoT_1,21.24 || kAsazvAsasasItkArA duHkhadhUmatamomayI / jarAjvAlA jvalaty eSA yayAsau dagdha eva hi // Mo_1,21.25 // "asau" vRddhaH || MoT_1,21.25 || jarasA vakratAm eti zuklAvayavapallavA / tAta tanvI tanur nRRNAM latA puSpAnatA yathA // Mo_1,21.26 // spaSTam || MoT_1,21.26 || jarAkarpUradhavalaM dehakarpUrapAdapam / mune maraNamAtaGgo nUnam uddharati kSaNAt // Mo_1,21.27 // spaSTam || MoT_1,21.27 || maraNasya mune rAjJo jarAdhavalacAmarA / Agacchato 'gre niryAti svAdhivyAdhipatAkinI // Mo_1,21.28 // spaSTam || MoT_1,21.28 || na jitAH zatrubhiH saGkhye ye niSpiSTAdrikoTayaH / te jarAjIrNarAkSasyA pazyAzu vijitA mune // Mo_1,21.29 // spaSTam || MoT_1,21.29 || jarAtuSAradhavale zarIrasadanAntare / zaknuvanty akSazizavaH spandituM na manAg api // Mo_1,21.30 // "akSazizavaH" indriyabAlakAH || MoT_1,21.30 || saMsArasaMsRter asyA gandhakuTyAH zirogatA / dehayaSTyA jarAnAmnI cAmarazrIr virAjate // Mo_1,21.31 // "gandhakuTyAH" "zirasi" "cAmaraM" sthApyate | ghaTakuTyA iti vA pAThaH || MoT_1,21.31 || jarAcandrodayasite zarIranagare sthite / kSaNAd vikAsam AyAti mune maraNakairavam // Mo_1,21.32 // spaSTam || MoT_1,21.32 || jarAsudhAlepasite zarIrAntaHpurAntare / azaktir Adhir Artiz ca tiSThanti sukham aGganAH // Mo_1,21.33 // spaSTam || MoT_1,21.33 || abhAvAgre sarA yatra jarA jayati jantuSu / kas tatreha samAzvAso mama mandamater mune // Mo_1,21.34 // "abhAvasya" maraNasy"Agre sarA" || MoT_1,21.34 || sargAntazlokena jarAnindAM samApayati kiM tena durjIvitadurgraheNa jarAM gatenApi hi jIvyate yat / jarA jagatyAm ajitA narANAM sarvaiSaNAs tAta tiraskaroti // Mo_1,21.35 // "tena" prasiddhena | "durjIvitadurgraheNa" kutsitajIvitAkhyena duSTagraheNa | "jarAgatenApi" satA "kiM" "jIvyate" kimarthaM jIvyate | vyarthaM jIvyate iti yAvat | "hi" nizcaye | he "tAta" | "yad" yasmAt kAraNAt | "jagatyAM" jagati | "ajitA" "jarA narANAM" "sarvaiSaNAH" samastAH ceSTAH | "tiraskaroti" nayati | iti zivam || MoT_1,21.35 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe ekaviMzaH sargaH || 1,21 || ************************************************************************ evaM jarAnindAM kRtvA kAlanindAm prastauti vikalpakalpanAnalpakalpitair alpabuddhibhiH / bhedair uddharatAM nItaH saMsArakuhakabhramaH // Mo_1,22.1 // "bhedaiH" kathambhUtaiH | vikalpakalpanAbhiH "analpam" atyantaM | "kalpitaiH" | asatyabhUtair ity arthaH | "saMsAra "eva "kuhakabhramaH" mithyAbhramaH || MoT_1,22.1 || satAM katham ivAstheha jAyate jAlapaJjare / bAlA evAttum icchanti phalam makurabimbitam // Mo_1,22.2 // "iha" "jAlapaJjare" indrajAlapaJjararUpe saMsAre ity arthaH | bhAmetivat prayogaH | "attum" bhakSitum || MoT_1,22.2 || ihApi vidyate yaiSA pelavA sukhabhAvanA / Akhus tantum ivAzeSaM kAlas tAm api kRntati // Mo_1,22.3 // "azeSam" iti kriyAvizeSaNam | "tAM" sukhabhAvanAm || MoT_1,22.3 || na tad astIha yad ayaM kAlas sakalaghasmaraH / grasate na jagajjAtam mahAbdhim iva vADavaH // Mo_1,22.4 // spaSTam || MoT_1,22.4 || samastasAmAnyatayA bhImaH kAlo mahezvaraH / dRzyasattAm imAM sarvAM kavalIkartum udyataH // Mo_1,22.5 // spaSTam || MoT_1,22.5 || mahatAm api no devaH pratipAlayati kSaNAt / kAlaH kavalitAnantavizvo vizvAtmatAM gataH // Mo_1,22.6 // "no" "pratipAlayati" na pratIkSate | "vizvAtmatAM" vyApakatAM || MoT_1,22.6 || yugavatsarakalpAkhyaiH kiJcit prakaTatAM gataH / rUpair alakSyarUpAtmA sarvam Akramya tiSThati // Mo_1,22.7 // sUryavArAdivazena jJAtair iti zeSaH || MoT_1,22.7 || ye ramyA ye zubhArambhAH sumeruguravo 'pi ye / kAlena vinigIrNAs te karabheNeva pallavAH // Mo_1,22.8 // spaSTam || MoT_1,22.8 || nirdayaH kaThinaH krUraH karkazaH kRpaNo 'dhamaH / na tad asti yad adyApi na kAlo nigiraty ayam // Mo_1,22.9 // paunaruktyaprayogaH krodhAvezabAhulyaM sUcayati || MoT_1,22.9 || kAlaH kavalanaikAntamatir atti girIn api / anantair api bhogaughair nAyaM tRpto mahAzanaH // Mo_1,22.10 // "mahAzanaH" bahvAzI || MoT_1,22.10 || haraty ayaM nAzayati karoty atti nihanti ca / kAlaH saMsAranRtye hi nAnArUpair yathA naTaH // Mo_1,22.11 // spaSTam || MoT_1,22.11 || bhinatti pravibhAgastho bhUtabIjAny anAratam / jagaty asattayA caJcvA dADimAni yathA zukaH // Mo_1,22.12 // "pravibhAge" ti"STha"tIti tAdRzaH | pravibhAgakArIty arthaH || MoT_1,22.12 || zubhAzubhaviSANAgravilUnajanapallavaH / sphUrjati sphItajanatAjIvarAjIvinIgajaH // Mo_1,22.13 // "sphItA" sphAratvaM gatA | "jIvarAjIvinI" jIvayuktA padminI || MoT_1,22.13 || viriJcamajjabrahmANDabRhadvilvaphaladrumam / brahmakAnanam Abhogi param AvRtya tiSThati // Mo_1,22.14 // "brahmANDe" hi "viriJca" eva sArabhUto bhavatIti "viriJcamajje"ty uktaM | "AvRtya" AcchAdya | etena brahmaNy api kAlasparza uktaH || MoT_1,22.14 || yAminIbhramarIpUrNA racayan dinamaJjarIH / varSakalpakalAvallIr na kadAcana khidyate // Mo_1,22.15 // kAla iti zeSaH | kAlaH kiM kurvan | "varSakalpakalAvallI" "racayann" iti yojyam || MoT_1,22.15 || bhidyate nAvabhagno 'pi dagdho 'pi hi na dahyate / dRzyate nAtidRzyo 'pi dhUrtacUDAmaNir mune // Mo_1,22.16 // "atidRzya"tvaM kAlasya RtuguNAdidarzanena jJeyam | "na dRzyate" AkArAbhAvAt | "dhUrto 'pi" evaMvidho bhavatIti "dhUrtacUDAmaNir" ity uktam || MoT_1,22.16 || ekenaiva nimeSeNa kiJcid utthApayaty alam / kiJcid vinAzayaty uccair manorAjyavad AtataH // Mo_1,22.17 // spaSTam || MoT_1,22.17 || durvilAsavilAsinyA ceSTayA paripuSTayA / darvyeva sUpakRt sUpaM janam Avartayan sthitaH // Mo_1,22.18 // "Avartayan" bhramayan || MoT_1,22.18 || tRNam pAMsum mahendraM ca sumerum parNam arNavam / AtmasphAratayA sarvam AtmasAtkartum udyataH // Mo_1,22.19 // "AtmanaH" yA "sphAratA" vyApakatA | tayA | "AtmasAtkartum" svAdhInaM kartum || MoT_1,22.19 || krauryam atraiva paryAptaM lubdhatAtraiva saMsthitA / sarvaM daurbhAgyam atraiva sarvam atraiva cApalam // Mo_1,22.20 // "atraiva" asmin kAle eva | "paryAptam" pUrNam || MoT_1,22.20 || prerayaMl lIlayArkendU krIDatIha nabhastale / nikSiptavITAyugalo nije bAla ivAGgane // Mo_1,22.21 // "vITA" kandukaM || MoT_1,22.21 || sarvabhUtAsthimAlAbhir ApAdavalitAkRtiH / vilasaty eSa kalpAnte kAlaH kalpitakalpanaH // Mo_1,22.22 // "kalpitAH" "kalpanAH" jagadrUpAH kalpanAH | yena | saH || MoT_1,22.22 || asyoDDAmaranRttasya kalpAnte 'GgavinirgataiH / prasphuraty ambare merur bhUrjatvag iva vAyubhiH // Mo_1,22.23 // "sphurati" AkAze bhramati || MoT_1,22.23 || rudro bhUtvA bhavaty eSa mahendro 'tha pitAmahaH / zukro vaizravaNaz cApi punar eva na kiJcana // Mo_1,22.24 // spaSTam || MoT_1,22.24 || dhatte 'jasrotthitadhvastAn sargAn amitabhAsurAn / anyAn anyAn apy ananyAn vIcIn abdhir ivAtmani // Mo_1,22.25 // "ajasram" "utthitAMz" ca tAn "dhvastAMz" ca "sargAn" sRSTIn | "anyAn anyAn" iti vIpsA | "api"zabdaH "ananyAn" ity anena sambadhyate || MoT_1,22.25 || mahAkalpAbhidhAnebhyo vRkSebhyaH parizAtayan / devAsuragaNAn pakvAn phalabhArAn avasthitaH // Mo_1,22.26 // "parizAtayan" chedayan || MoT_1,22.26 || AlolabhUtamaSakaghuGghumAnAm prapAtinAm / brahmANDoDumbaraughAnAm bRhatpAdapatAM gataH // Mo_1,22.27 // "ghuGghume"ti zabdAnukaraNam | "uDumbaraH" phalavizeSaH | tatra hi maSakAH bAhulyena tiSThanti || MoT_1,22.27 || sattAmAtrakumudvatyA cijjyotsnApariphullayA / vapur vinodayaty eSaH kriyApriyatamAnvitaH // Mo_1,22.28 // "kriyApriyatamAnvitaH" "saH" kAlaH | "cid" eva prakAzarUpatvAt "jyotsnA" | tayA "pariphullayA" prakaTIbhUtayA | "sattAmAtrakumudvatyA" | "vapuH" AtmAnaM | "vinodayati" sadAsattayA kriyayA yuto bhavatIti || MoT_1,22.28 || anantApAyaparyantam baddhapIThaM nijaM vapuH / mahAzailavad uttuGgam avalambya vyavasthitaH // Mo_1,22.29 // "anantApAyaparyantam" antApAyaparyantarahitaM | nAzarahitam ity arthaH || MoT_1,22.29 || kvacic chyAmatamaHzyAmaM kvacit kAntiyutaM tatam / dvayenApi kramAd riktaM svabhAvam bhAvayan sthitaH // Mo_1,22.30 // "zyAmaM" yat "tamaH" | tena "zyAmaM" | ["svabhAvam" "bhAvayan"] svarUpaM sampAdayann iti yAvat | etena rAtridivase sandhyA ceti trayam uktam || MoT_1,22.30 || saMlInAsaGkhyasaMsArasArayA svAtmasattayA / gurvIva bhAraghanayA nibaddhapadatAM gataH // Mo_1,22.31 // "saMlInaH" "asaGkhyasaMsArANAM" "sAro" yasyAM | sA | tayA | gurvI hi "nibaddhapadatAM" gacchati iti "gurvI"ty uktam || MoT_1,22.31 || na khidyate na mriyate na tiSThati na gacchati / nAstam eti na codeti mahAkalpazatair api // Mo_1,22.32 // spaSTam || MoT_1,22.32 || kevalaM jagadArambhalIlayA ghanahelayA / yApayaty AtmanAtmAnam anahaGkAram Anatam // Mo_1,22.33 // "ghanA" "helA" yasyAM | tAdRzyA | "yApayati" samApayati | ahaGkArAbhave hi kAlo nazyati | svanAzakrIDAm api svayam eva karotIti bhAvaH || MoT_1,22.33 || yAminIpaGkakalilAM dinakokanadAvalIm / kriyAbhramarikAm mandaM saraHsu Aropayan sthitaH // Mo_1,22.34 // "saraHsu" arthAt bhuvanarUpeSu | "Aropayan" kalpayan | sUryarUpeNeti zeSaH || MoT_1,22.34 || gRhItvA bhISaNaH kRSNAM rajanIM jIrNamArjanIm / AlokakanakakSodam Aharaty abhito 'vanim // Mo_1,22.35 // "Aharati" sammArjayati | rAtriM vidhAya prakAzam upasaMharatIti bhAvaH || MoT_1,22.35 || saJcArayan kriyAGgulyA koNakeSv arkadIpikAm / jagatsadmani kAruNyAt kva kim astIti vIkSate // Mo_1,22.36 // "koNakeSu" dikkoNeSu | anyo 'pi hi dIpikAm prajvAlya sadmani kva kim astIti pazyati || MoT_1,22.36 || prekSyAhAni nimeSeNa sUryAkSNA pAkavanty alam / lokapAlaphalAny atti jagajjIrNavanAd ayam // Mo_1,22.37 // "sUryAkSNA" sUryAkhyena cakSuSA | "ahAni" "prekSya" kaJcit kAlam pratIkSyety arthaH || MoT_1,22.37 || jagajjIrNakuTIkIrNAn arpayaty ugrakoTare / krameNa guNavallokamaNIn mRtyusamudgake // Mo_1,22.38 // "jagajjIrNakuTyAM kIrNAn" vikSiptAn | anyo 'pi hi kuTyAM vikSiptAn maNIn samudgake 'rpayati || MoT_1,22.38 || guNair ApUryate yaiva lokaratnAvalI bhRzam / bhUSArtham iva tAm aGge kRtvA bhUyo nikRntati // Mo_1,22.39 // anyo 'pi rAjAdiH ratnAvalIm aGge kRtvA lIlayA kRntati || MoT_1,22.39 || dinahaMsAnusRtayA nizendIvaramAlayA / tArAkesarayAjasraM capalo valayaty alam // Mo_1,22.40 // "valayati" AvRttaM sampAdayati | bhuvanam iti zeSaH || MoT_1,22.40 || zailorNadyudharAzRGgajagadUrNAyusaunikaH / pratyaham pibati prekSya tArAraktakaNAn api // Mo_1,22.41 // "zailA" eva "UrNA" yasya | tat | tAdRzaM | "dyudhare" dyAvApRthivyau eva "zRGge" yasya | tat | tAdRzaM ca | IdRzaM ca yat "jagat" tad eva "UrNAyuH" meSaH | tasya "saunikaH" hiMsakaH || MoT_1,22.41 || tAruNyanalinIsoma AyurmAtaGgakesarI / na tad asti na yasyAyaM tucchAtucchasya taskaraH // Mo_1,22.42 // spaSTam || MoT_1,22.42 || kalpakelivilAsena piSTapAtitajantunA / nyagbhAvodbhavahAsena ramate svAtmanAtmani // Mo_1,22.43 // "piSTAH" cUrNIkRtAH | ata eva "pAtitAH" "jantavo" yena | saH | tAdRzena | kAla iti zeSaH | tRtIyAntatrayaM "svAtmane"ty asya vizeSaNatvena yojyam || MoT_1,22.43 || kartA bhoktAtha saMhartA smartA sarvam padaM gataH / sarvam eva karotIdaM na karoti ca kiJcana // Mo_1,22.44 // nakiJcidrUpatvAt na kiJcit karaNaM jJeyam || MoT_1,22.44 || sargAntazlokena kAlanindAM samApayati sakalam apy akalAkalitAntaraM subhagadurbhagarUpadharaM vapuH / prakaTayan sahasaiva ca gopayan vilasatIha hi kAlabalaM nRSu // Mo_1,22.45 // "sakalatvAkala"tvAdikaM viSayavibhAgena jJeyaM | "prakaTayan" "gopayan" ity atra sarvanAmasthAnAbhAve 'pi numAgama ArSaH | iti zivam || MoT_1,22.45 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe dvAviMzaH sargaH || 1,22 || ************************************************************************ evaM kAlanindAM kRtvA kAlavilAsaM kathayati asyoDDAmaralIlasya dUrAstasakalApadaH / saMsAre rAjaputrasya kAlasyAkalitaujasaH // Mo_1,23.1 // asminn Acarato dInair mugdhair bhUtamRgavrajaiH / AkheTakaM jarjarite jagajjaGgalajAlake // Mo_1,23.2 // ekadezollasaccAruvaDavAnalapaGkajA / krIDApuSkariNI ramyA kalpakAlamahArNavaH // Mo_1,23.3 // spaSTam || MoT_1,23.1-3 || kaTutiktAmlabhUtADhyaiH sadadhikSIrasAgaraiH / tair eva taiH paryuSitair jagadbhiH kAlyavartanam // Mo_1,23.4 // "kaTutiktAmlAH" atyantatAmasikatAmasikarAjasikAH | kaTvAdirasavizeSayuktAz ca ye "bhUtAH" carAcarAH bhUtAH siddhadravyANi ca | taiH "ADhyaiH" yuktaiH | paredyuH uSitaiH "paryuSitaiH" | na tu navair ity arthaH | "kAlyavartanam" prAbhAtikabhojanaM | "asye"ti sargAdyazlokasthaM sarvatra yojyam || MoT_1,23.4 || caNDI caturasaJcArA sarvamAtRgaNAnvitA / saMsAravanavinyastanaraiNAkarSaNI vRkI // Mo_1,23.5 // asya kAlasya "caNDI"ti nAmadheyA zaktiH | "vRkI" bhavatIti sambandhaH | "mAtRgaNaH" prasiddhaH | rAjaputro 'pi AkheTakArthaM vRkIm pAlayati || MoT_1,23.5 || pRthvI karatale pRthvI pAnapAtrI rasAnvitA / kamalotpalakalhAralolajAlakamAlitA // Mo_1,23.6 // "pRthvI" vistIrNA || MoT_1,23.6 || virAvI vikaTAsphAlo nRsiMho bhujapaJjare / saTAvikaTapInAMsaH kAntaH krIDAzakuntakaH // Mo_1,23.7 // "nRsiMhaH" narasiMhaH | rAjaputrasyApi vilAsArtham paJjare siMho bhavati || MoT_1,23.7 || alAbuvINAmadhuraH zaradvyomAmalacchaviH / devaH kila mahAkAlo lIlAkokilabAlakaH // Mo_1,23.8 // "mahAkAlaH" saMhArAdhikArI "deva"vizeSaH || MoT_1,23.8 || ajasrasphUrjitAkAro vAntaduHkhazarAzaniH / abhAvanAmakodaNDaH parisphurati sarvataH // Mo_1,23.9 // "vAntAH" udgIrNAH | "duHkhAny" eva "zarAzanayaH" | yena | saH | abhAvanAmA cAsau kodaNDaH "abhAvanAmakodaNDaH" || MoT_1,23.9 || sargAntazlokena kAlavilAsavarNanaM samApayati anuttamasphuritavilAsavardhito bhraman haran parivilasan vidArayan / jarajjagaj jaraDhavilolamarkaTaH parisphuradvapur iha kAla Ihate // Mo_1,23.10 // "Ihate" nAnAvidhAH ceSTAH karoti | iti zivam || MoT_1,23.10 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe trayoviMzaH sargaH || 1,23 || ************************************************************************ evaM kAlavilAsam uktvA daivavilAsam prastauti atraiva durvilAsAnAM cUDAmaNir ivAparaH / karoty astIti lokena daivaM kAlaz ca kathyate // Mo_1,24.1 // "karoti" iti kriyAkathanam | "astIti" sattAkathanaM | "kAlo" 'tra kRtAnto 'bhipretaH | tasyaiva "daiva"paryAyatvAt || MoT_1,24.1 || kriyAmAtrAd Rte yasya svaparispandarUpiNaH / nAnyad AlakSyate rUpaM karmaNo na samIhitam // Mo_1,24.2 // teneyam akhilA bhUtasantatir nityapelavA / tApena himamAleva nItA vidhuratAm bhRzam // Mo_1,24.3 // "yasya" daivasya | "kriyAmAtraM" vinA | "na rUpam AlakSyate" | "nA"pi "karmaNaH" "samIhitaM" karmAlambanaM kAGkSitam | "AlakSyate" | kimartham | ayaM kiJcit karotIti "teneyam" "bhUtasantatir vidhuratAM nItA" || MoT_1,24.2-3 || yad idaM dRzyate kiJcij jagadAbhogimaNDalam / tat tasya nartanAgAram ihAsAv abhinRtyati // Mo_1,24.4 // "tasya" daivasya || MoT_1,24.4 || asya nAmAntarakathanAbhiprAyeNAha tRtIyaM ca kRtAnteti nAma bibhrat sudAruNam / kApAlikavapur mattaM daivaM jagati nRtyati // Mo_1,24.5 // "kApAlikavapuH" kApAlikatulyaH || MoT_1,24.5 || asyaiva sarvAdhAratvaM kathayati nRtyato hi kRtAntasya nitAntam avirAgiNaH / nityaM niyatikAntAyA mune paramakAminaH // Mo_1,24.6 // zeSaH zazikalAzubhro gaGgAvAhaz ca tau tridhA / upavIte avItAbhe ubhe saMsAravakSasi // Mo_1,24.7 // "tau" kau | "zeSaH gaGgAvAhaz" ca | "avItAbhe" zobhAyukte | "saMsAra" eva "vakSas" | tatra || MoT_1,24.6-7 || candrArkamaNDale hemakaTake karamUlayoH / lIlAsarasijaM haste brAhmam brahmANDakarNikam // Mo_1,24.8 // "brAhmam" brahmaNaH AsanabhUtam padmam | "brahmANDasya karNikam" karnikAbhUtaM | tanmadhyavartitvAt || MoT_1,24.8 || tArAbinducitaM lolapuSkarAvartapallavam / ekArNavapayodhautam ekam ambaram ambaram // Mo_1,24.9 // "ambaram" AkAzam | "ambaraM" vastram || MoT_1,24.9 || evaMrUpasya tasyAgre niyatir nityakAminI / anastamitasaMrambham ArambhaiH parinRtyati // Mo_1,24.10 // "ArambhaiH" yamaniyamarUpaiH | nartakasya samIpe hi nartakI api nRtyati || MoT_1,24.10 || tasyA nartanalolAyA jaganmaNDapakoTare / aruddhaspandarUpAyA AgamApAyacaJcure // Mo_1,24.11 // cArubhUSaNam aGgeSu devalokAntarAvalI / ApAtAlaM nabho lambaM kavarImaNDalam bRhat // Mo_1,24.12 // "devAnAm" yAni "lokAntarANi" | teSAm "AvalI" "aGgeSu" "cArubhUSaNam" bhavati | "nabhaH" kathambhUtam | "ApAtAlam" pAtAlaM tAvat | "lambaM" vyApakaM | nRtyantyAz ca "kavarI" lambA bhavati || MoT_1,24.11-12 || narakAlI ca maJjIramAlA kalakalAkulA / protA duSkRtasUtreNa pAtAlacaraNe calA // Mo_1,24.13 // "maJjIramAlA" kiGkiNImAlA || MoT_1,24.13 || kastUrikAtilakakaM kriyAsakhyopakalpitam / citritaM citraguptena yAme vadanapaTTake // Mo_1,24.14 // "yAme" yamasambandhini | "vadanapaTTake" mukhapaTTake | 'rthAt yamazAsanapaTTarUpake mukhe | "citraguptena citritaM" citraguptakartRkaM citritaM | citraguptalikhitA lipir iti yAvat | "kastUrikAtilakam" bhavati | kathambhUtaM | "kriyAsakhyA" kriyAzaktirUpayA sakhyA | "upakalpitam" citraguptam Avizya racitam | "sakhI" hi sakhyAs tilakaM karoti || MoT_1,24.14 || kAlIrUpam upasthAya kalpAnteSu kriyAkulam / nRtyaty eSA punar devI sphuTacchailaghanAravam // Mo_1,24.15 // "kAlI" kAlazaktiH | tasyA "rUpam upasthAya" Azritya | pUrvavRttApekSayA "punar" iti prayogaH || MoT_1,24.15 || pazcAtpralambavibhrAntakaumArarathabarhibhiH / netratrayabRhadrandhrabhUribhAGkArabhISaNaiH // Mo_1,24.16 // lambalolazaraccandravitIrNaharamUrdhajaiH / uccaraccArumandAragaurIkavaricAmaraiH // Mo_1,24.17 // uttANDavAcalAkArabhairavAdaratumbakaiH / raNatsahasrarandhrendradehabhikSAkapAlakaiH // Mo_1,24.18 // zuSkA zarIrakhaTvAGgabhaGgair ApUritAmbaram / bhAyayaty AtmanAtmAnam api kRSNair ghanAsitam // Mo_1,24.19 // kulakam | "zuSkA" zoSaNadharmayuktA | prakRtatvAt iyaM niyatiH | "AtmanA" "ghanAsitam" atyantakRSNam | "AtmAnam api bhAyayati" bhayAviSTaM karoti | anyeSAM tu kA katheti bhAvaH | "AtmAnam" kathambhUtam | "zarIrasya" ye "khaTvAGgabhaGgAH" arthAt khaTvAGgabhaGgarUpAH avayavAH | taiH "ApUritAmbaram" | "zarIrakhaTvAGgaiH" kathambhUtaiH | "pazcAd" ityAdi | "pazcAtpralambaH" ata eva "vibhrAntaH" bhraman | "kaumAraH" kumArasambandhI | "rathabarhI" yeSAM | taiH | "bhAGkArAH" vAtakRtAH jJeyAH | "lambaz" cAsau "lolaz "ca yaH "zaraccandras" | tena "vitIrNAH" dattAH | kRtA iti yAvat | "hara"vat "mUrdhajAH" yeSAM | taiH | yathA harasya kezAH candrakalayA bhAsitAH bhavanti | tathAsyAH pUrNena zaraccandreNeti bhAvaH | "uccaraccArumandArA" vilasaccArumandArA | yA "gaurIkavarI" | sA eva "cAmaraM" yeSAM | taiH | "uttANDavaH" cAsau "acalAkAraH "| "bhairavaH" mahAbhairavaH | sa ev"AdaratumbakaH" AdaraviSayaH vAdyabhANDavizeSaH yeSAM | taiH | "raNanti sahasrarandhrANi" netrarUpANi randhrasahasrANi yasya | tAdRzaH yaH "indradehaH" | sa eva "bhikSAkapAlakaM" yeSAM | taiH | tathA "kRSNaiH" | idaM ca sthUladRSTyartham bAhyadhyAnam uktam | sUkSmadRSTIn prati tu bhaGgyA kumArAdiSv api niyatisparzaH uktaH || MoT_1,24.16-19 || vizvarUpazirazcakracArupuSkaramAlayA / tANDaveSu vivalgantI mahAkalpeSu rAjate // Mo_1,24.20 // "vizvarUpasya" virAjo | yat "zirazcakraM" | tad eva "cArupuSkaramAlA" | tayA || MoT_1,24.20 || pramattapuSkarAvartaDamarUDDAmarAravaiH / tasyAH kila palAyante kalpAnte tumburAdayaH // Mo_1,24.21 // "DamaravaH" vAdyabhANDavizeSAH | "uDDAmarAH" udbhaTAH | "tumbure"ti gandharvanAma || MoT_1,24.21 || nRtyato 'nte kRtAntasya candramaNDalahAsinaH / tArakAcandrakAcAruvyomapiJchAvacUlinaH // Mo_1,24.22 // ekasmiJ zravaNe dIrghA himavAn asti mudrikA / apare 'pi mahAmeruH kAntA kAJcanakarNikA // Mo_1,24.23 // "ante" kalpAnte | "candramaNDalam" eva "hAsaH" | tadyuktasya | "candrakANi" [...] | tAbhiH "cAru" yat | "vyomai"va "piJchaM" | tad "avacUlaM" zirobhUSaNaM yasya | tAdRzasya | "mudrikA" zvetaH karNAbharaNavizeSaH || MoT_1,24.22-23 || atraiva kuNDale lole candrArkau gaNDamaNDale / lokAlokAcalazreNI sarvataH kaTimekhalA // Mo_1,24.24 // "gaNDamaNDale" gaNDabhittau | kaTisthA mekhalA "kaTimekhalA" || MoT_1,24.24 || itaz cetaz ca gacchantI vidyudvalayavarNikA / anilAndolitA bhAti nIradAMzukapaTTikA // Mo_1,24.25 // "vidyudvalaya" eva "varNikA" bhUSaNavizeSaH yasyAs | tAdRzI "vidyudvalayavarNikA" || MoT_1,24.25 || musulaiH paTTisaiH zUlaiH prAsais tomaramudgaraiH / tIkSNaiH kSINajagadvrAtakRtAntair iva sambhRtaiH // Mo_1,24.26 // saMsArabandhanAdIrghe pAze kAlakaracyute / zeSabhogamahAsUtre protair mAlAsya zobhate // Mo_1,24.27 // "saMsArabandhanA"rtham | "A" samantAd | "dIrghe" | "asya" samanantaroktasya | daivAparaparyAyasya kRtAntasya || MoT_1,24.26-27 || jIvollasanmakarikAratnatejobhir ujjvalA / saptAbdhikaGkaNazreNI bhujayor asya bhUSaNam // Mo_1,24.28 // "jIvena ullasantaH" | sajIvA iti yAvat | "makarAH" yAsAM | tAH | "kaGkaNeSv" api makarikAH bhavanti | kiM tu nirjIvAH || MoT_1,24.28 || vyavahAramahAvartA sukhaduHkhaparamparA / rajaHpUrNA tamaHzyAmA romAlI tasya rAjate // Mo_1,24.29 // "vyavahArANAm mahAvartAH" punaH punar AgamanAni yasyAM | sA | tAdRzI "sukhaduHkhaparamparA" "tasya" "romAlI" "rAjate" | kathambhUtA | "rajaHpUrNA" rajoguNabharitA | tathA "tamaHzyAmA" tamoguNamalinA | "romAlI" api AvartayuktA rajaHpUrNA tamaHzyAmA ca bhavati || MoT_1,24.29 || evamprAyAM sa kalpAnte kRtAntas tANDavodbhaTAm / upasaMhRtya nRtyehAM sRSTyA saha mahezvaraH // Mo_1,24.30 // punar hAsyamayIM nRttalIlAM sarvasvarUpiNIm / tanotImAM jarAduHkhazokAbhinayabhUSitAm // Mo_1,24.31 // "sRSTyA saha" niyatyA saha | "punaH" sargArambhe | "imAM" jagadrUpAm || MoT_1,24.30-31 || sargAntazlokenaitat samApayati bhUyaH karoti bhuvanAni vanAntarANi lokAntarANi janajAlakakalpanAM ca / AcAracArukalanAM ca calAcalAM ca paGkAd yathArbhakajano racanAm akhinnaH // Mo_1,24.32 // "calAcalAm" atyantacalAm | iti zivam || MoT_1,24.32 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe caturviMzaH sargaH || 1,24 || ************************************************************************ evaM daivavilAsam uktvA phalitam Aha vRtte 'sminn eva caiteSAM kAlAdInAm mahAmune / saMsAranAmni kaivAsthA mAdRzAnAm bhavatv iha // Mo_1,25.1 // ata iti zeSaH | "vRtte" carite | "Adi"zabdena daivAdInAM grahaNam || MoT_1,25.1 || vikrItA iva tiSThAma etair daivAdibhir vayam / dhUrtaiH prapaJcacaturair mugdhA vanamRgA iva // Mo_1,25.2 // spaSTam || MoT_1,25.2 || eSo 'nAryasamAcAraH kAlaH kavalanonmukhaH / jagaty avirataM lokam pAtayaty ApadarNave // Mo_1,25.3 // spaSTam || MoT_1,25.3 || dahaty ante durAzAbhir daivo dAruNaceSTayA / lokam puSpanikAzAbhir jvAlAbhir dahano yathA // Mo_1,25.4 // spaSTam || MoT_1,25.4 || dhRtiM vidhurayaty ekAmayadArUpavallabhA / strItvAt svabhAvacapalA niyatir niyamonmukhI // Mo_1,25.5 // "AmayadA" rogadAyinI | na rUpeNa vallabhA "arUpavallabhA" || MoT_1,25.5 || grasate 'viratam bhUtajAlaM sarpa ivAnilam / kRtAntaH karkazAcAro jarAM nItvA jagadvapuH // Mo_1,25.6 // "jagad" eva "vapuH" yasya | tAdRzaH || MoT_1,25.6 || yamanirghRNarAjendro nArtaM nAmAnukampate / sarvabhUtadayAcAro jano durlabhatAM gataH // Mo_1,25.7 // "ArtaM" dInam || MoT_1,25.7 || sarvA eva mune phalguvibhavA bhUtajAtayaH / duHkhAyaiva durantAya dAruNA lobhabhUmayaH // Mo_1,25.8 // "phalguvibhavAH" nissAravibhavayuktAH || MoT_1,25.8 || Ayur atyantataralam mRtyur ekas tu niSThuraH / tAruNyaM cAtitaralam bAlyaM jaDatayA hRtam // Mo_1,25.9 // spaSTam || MoT_1,25.9 || kalAkalaGkito loko bandhavo bhavabandhanam / bhogA bhavamahArogAs tRSNA ca mRgatRSNikA // Mo_1,25.10 // "kalAbhiH" paravaJcanAkhyAbhiH kalAbhiH | "kalaGkitaH" || MoT_1,25.10 || zatravaz cendriyANy eva satyaM yAtam asatyatAm / praharaty AtmanaivAtmA mana eva manoripuH // Mo_1,25.11 // "AtmA" | "AtmanA" svayam | "praharaty" AtmAnaM | durvikalpair iti zeSaH | "mana" "eva" azuddhamanaH eva | na tv anyaH | "manoripuH" zuddhasya manaso ripuH bhavati || MoT_1,25.11 || ahaGkAraH kalaGkAya buddhayaH paripelavAH / kriyA duSphaladAyinyo lIlAH strIniSThatAM gatAH // Mo_1,25.12 // "paripelavA" atIkSNAH || MoT_1,25.12 || vAJchAviSayazAlinyaH sacamatkRtayaH kRtAH / nAryo doSapatAkinyo rasA nIrasatAM gatAH // Mo_1,25.13 // "vAJchAviSayAz" ca tAH "zAlinyaz" ca ApAtaramaNIyAz ca | tAdRzyaH "nAryaH" | "sacamatkRtayaH" camatkArayuktAH | "kRtAH" kalpitAH | bhAvitA iti yAvat | kIdRzyaH "nAryaH" | "doSapatAkinyaH" | rAgAdidoSamayatvAt rAgAdi"doSapatAkinyaH" | "rasAH" zAstrAdiviSayAH abhilASAH | "nIrasatAM" zuSkatAM "gatAH" || MoT_1,25.13 || vastv avastutayA cAttaM dattaM cittam ahaGkRtau / abhAvarodhitA bhAvA bhavAnto nAdhigamyate // Mo_1,25.14 // asmAbhiH | "vastu" satyaM vastu | "avastutayA" deho 'ham ity evaMrUpeNa avastubhAven"AttaM" gRhItaM | tathA "cittam" "ahaGkRtau" "dattam" ahaGkAragrastaM kRtam ity arthaH | "bhAvAH" "abhAvarodhitAH" nAzagRhItAH | na jJAtA iti zeSaH | ataH "bhavAntaH" "nAdhigamyate" na prApyate || MoT_1,25.14 || tapyate kevalaM sAdho matir AkulitAntarA / rAgorago vilasati virAgaM nopagacchati // Mo_1,25.15 // "virAgaM" rAgAbhAvaH | "nopagacchati" nAgacchati || MoT_1,25.15 || rajoguNahatA dRSTis tamaH samparivardhate / na cAdhigamyate sattvaM tattvam atyantadUrataH // Mo_1,25.16 // "tattvam" paramArthaH || MoT_1,25.16 || sthitir asthiratAM yAtA mRtir AgamanonmukhI / dhRtir vaidhuryam AyAti ratir nityam avastuni // Mo_1,25.17 // "avastuni" avastubhUte dehAdau || MoT_1,25.17 || matir mAndyena malinA pAtaikaparamaM vapuH / jvalatIva jarA dehe pravisphUrjati duSkRtam // Mo_1,25.18 // "mAndyena" jADyena || MoT_1,25.18 || yatnenAyAti yuvatA dUre sajjanasaGgatiH / gatir na vidyate kAcit kvacin nodeti satyatA // Mo_1,25.19 // "yuvatA" lakSaNayA stryAsaktiH || MoT_1,25.19 || mano vimuhyatIvAntar muditA dUrato gatA / nojjvalA karuNodeti dUrAd AyAti nIcatA // Mo_1,25.20 // spaSTam || MoT_1,25.20 || dhIratAdhIratAm eti pAtotpAtaparo janaH / sulabho durjanAzleSo durlabhaH sAdhusaGgamaH // Mo_1,25.21 // "dhIratA" "adhIratAm" "eti" nazyatIty arthaH || MoT_1,25.21 || AgamApAyino bhAvA bhAvanA bhavabandhanI / nIyate kevalaM kvApi nityam bhUtaparamparA // Mo_1,25.22 // "nIyate" | kAleneti zeSaH || MoT_1,25.22 || dizo 'pi hi na dRzyante dezo 'py avyapadezabhAk / zailA api hi zIryante kaivAsthA mAdRze jane // Mo_1,25.23 // "dezaH" "avyapadezabhAk" dezeti vyapadezaM na bhajatIti tAdRk syAt | dezasyApi dezeti nAma kAlena na syAd ity arthaH | yatredRzAnAm IdRzA dazA bhaviSyanti tatra "mAdRze jane kA eva AsthA" ko vizvAsaH syAd iti bhAvaH || MoT_1,25.23 || dravanty api samudrAz ca zIryante tArakA api / siddhA api na sidhyanti kaivAsthA mAdRze jane // Mo_1,25.24 // spaSTam || MoT_1,25.24 || adyate 'sattayApi dyaur bhuvanaM cApi bhajyate / dharApi yAti vaidhuryaM kaivAsthA mAdRze jane // Mo_1,25.25 // "asattayA" nAzena | "dyaur" "api" "adyate" grasyate || MoT_1,25.25 || dAnavA api dIryanti dhruvo 'py adhruvajIvitaH / amarA api mAryante kaivAsthA mAdRze jane // Mo_1,25.26 // "mAryante" | kAleneti zeSaH || MoT_1,25.26 || zakro 'py Akramyate zakrair yamo 'pi hi niyamyate / vAyor apy asty avAyuSTvaM kaivAsthA mAdRze jane // Mo_1,25.27 // "zakraiH" navInaiH zakraiH || MoT_1,25.27 || somo 'pi vyomatAm eti mArtANDo 'py eti khaNDanam / rugNatAm agnir apy eti kaivAsthA mAdRze jane // Mo_1,25.28 // "vyomatAm" | nAzam ity arthaH || MoT_1,25.28 || parameSThy apy aniSThAvAn harate harim apy ajaH / bhavo 'py abhavatAM yAti kaivAsthA mAdRze jane // Mo_1,25.29 // "bhavo 'py" zrImahAdevo 'pi | "abhavatAm" amahAdevabhAvam || MoT_1,25.29 || kAlaH zakalatAm eti niyatiz cApi nIyate / kham apy AlIyate 'nante kaivAsthA mAdRze jane // Mo_1,25.30 // "anante" antarahite kasmiMzcid vastuni || MoT_1,25.30 || azravyAvAcyadurdarzatantreNAjJAtamUrtinA / bhuvanAni viDambyante kenApi bhramadAyinA // Mo_1,25.31 // "azravyaM" tathA "avAcyaM" tathA "durdarzaM" "tantraM" vaJcanopAyaH | yasya | tAdRzena | "kenA"pIti anirvAcyenety arthaH || MoT_1,25.31 || ahaGkArakalAm etya sarvatrAntaravAsinA / na so 'sti triSu lokeSu yas teneha na badhyate // Mo_1,25.32 // dehAdau AtmabhAvaH "ahaGkAraH" | "tena" kenApIty arthaH || MoT_1,25.32 || zilAzailakaTapreSu sAzvasUto divAkaraH / vanapASANavan nityam avazaH paridolyate // Mo_1,25.33 // zilAyuktAH zailAH "zilAzailAH" | teSAM "kaTaprAH" samUhAH | teSu "paridolyate" dolanaM kAryate || MoT_1,25.33 || dharAgolakam antaHsthasurAsuragaNAspadam / veSTyate dhiSNyacakreNa pakvAkSoTam iva tvacA // Mo_1,25.34 // "dharAgolakam" bhUgolaM | "veSTyate" veSTanayuktaM kriyate | "dhiSNyacakreNe"ti karaNe tRtIyA || MoT_1,25.34 || divi devA bhuvi narAH pAtAle 'surabhoginaH / kalpitAH kalpamAtreNa nIyante jarjarAM dazAm // Mo_1,25.35 // "asurabhoginaH" daityasarpAH | "kalpamAtreNa" kalpamAtraparimANena || MoT_1,25.35 || kAmaz ca jagatIzAnaraNalabdhaparAkramaH / akrameNaiva vikrAnto lokam Akramya valgati // Mo_1,25.36 // "IzAnena" yaH "raNaH" | tena "labdhaH" "parAkramaH" | yena | tAdRzaH || MoT_1,25.36 || vasanto mattamAtaGgo madaiH kusumavarSanaH / Amoditakakupcakraz ceto nayati vakratAm // Mo_1,25.37 // "madaiH" madavAribhiH | "vakratAM" kAmakalAvidagdhatvam | kAmaprasaGgeneha vasantAbhidhAnam || MoT_1,25.37 || anuraktAGganAlokalocanAlokitAkRti / spaSTIkartum manaH zakto na viveko mahAn api // Mo_1,25.38 // "mahAn api vivekaH manaH spaSTIkartuM" zuddhIkartuM | "zakto na" bhavati | "manaH" kathambhUtaM | "anurakto" yaH "aGganAlokaH" | tasya yat "locanAlokitam" dRSTipAtas | tadvad "AkRtiH" yasya | tAdRzam | atyantacalam ity arthaH || MoT_1,25.38 || paropakArakAriNyA parArtyA paritaptayA / buddha eva sukhI manye svArthazItalayA dhiyA // Mo_1,25.39 // "buddhaH" jJAnI | "svArthe" svaprayojane | "zItalayA" | na svArthanimittam paritaptayeti yAvat || MoT_1,25.39 || utpannadhvaMsinaH kAlavaDavAnalapAtinaH / saGkhyAtuM kena zakyante kallolA jIvitAmbudheH // Mo_1,25.40 // "jIvitAmbudheH" "kallolAH" jIvA ity arthaH || MoT_1,25.40 || sarva eva narA mohAd durAzApAzapAtinaH / doSagulmakasAraGgA nigIrNA janmajaGgale // Mo_1,25.41 // "doSagulmakasAraGgAH" doSapriyA ity arthaH | mRgo gulmapriyo bhavati | "nigIrNAH" grastAH | moheneti zeSaH | sAraGgA api pAzapAtinaH "jaGgale" kirAtena grastA bhavanti || MoT_1,25.41 || saGkSIyate jagati janmaparamparAsu lokasya tair iha kukarmabhir Ayur etat / AkAzapAdapalatAkRtapAzakalpaM yeSAm phalaM na hi vicAravido 'pi vidmaH // Mo_1,25.42 // "AkAzapAdapalatAkRtapAzakalpam" asad ity arthaH | "iha" karma kurvantIti bhAvaH || MoT_1,25.42 || sargAntazlokenaitat samApayati adyotsavo 'yam Rtur eSa tatheha yAtrA te bAndhavAH sukham idaM sa vizeSabhogaH / itthaM mudhaiva kalayan svavikalpajAlam Alolapelavamatir galatIha lokaH // Mo_1,25.43 // "Alolapelavamatir" aticaJcalasvalpabuddhir ity arthaH | "svavikalpajAlam" ity anena "utsavA"dInAm atyantAsattvam uktam | iti zivam || MoT_1,25.43 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe paJcaviMzaH sargaH || 1,25 || ************************************************************************ punar api saMsAradurvilasitam eva kathayati anyac ca tAtAtitarAm aramye manorame veha jagatsvarUpe / na kiJcid apy eti tad arthajAtaM yenAtivizrAntim upaiti cetaH // Mo_1,26.1 // aham bravImIti zeSaH | he "tAtA"ham "anyac ca" bravImi | kim bravISIty apekSAyAm Ah"AtitarAm" iti | "manorame vA" manorame iva | "arthajAtam" padArthasamUhaH | atyantavizrAntau hi satyAm anyArthaviSayAkAGkSA na punar udbhaved iti bhAvaH || MoT_1,26.1 || bAlye gate kalpitakelilole vayomRge dAradarISu kIrNe / zarIrake jarjaratAm prayAte vidUyate kevalam eva lokaH // Mo_1,26.2 // "vayomRge" yauvanAkhye mRge | "jarjaratAM" vRddhatvaM | "vidUyate" santapyate || MoT_1,26.2 || jarAtuSArAbhihatAM zarIra- sarojinIM dUratare vihAya / kSaNAd gate jIvitacaJcarIke janasya saMsArasaro vizuSkam // Mo_1,26.3 // "vihAya" tyaktvA | "jIvitacaJcarIke" jIvitAkhye bhramare || MoT_1,26.3 || yadA yadA pAkam upaiti nUnaM tadA tadeyaM navam Atanoti / jarAbharAnalpanavaprasUnaM vijarjarA kAyalatA narANAm // Mo_1,26.4 // "nUnaM" nizcaye | "navam" iti kriyAvizeSaNam | tena na paunaruktyam | AzcaryaM ca pAkaM gatAyAH latAyAH navaprasUnasya navam Atananam || MoT_1,26.4 || tRSNAnadI sAratarapravAha- grastAkhilAnantapadArthajAtA / taTasthasantoSasuvRkSamUla- nikASadakSA vahatIha loke // Mo_1,26.5 // spaSTam || MoT_1,26.5 || zarIranauz carmanibaddhabandhA bhavAmbudhAv AlulitA bhramantI / pravroDyate paJcabhir indriyAkhyair adho vahantI makarair adhInA // Mo_1,26.6 // "paJcabhir" "indriyAkhyaiH" "makaraiH" "zarIranauH" "pravroDyate" magnA sampAdyate iti sambandhaH | "AlulitaM" samantAc caJcalam || MoT_1,26.6 || tRSNAlatAkAnanacAriNo 'mI zAkhAzataM kAmamahIruheSu / paribhramantaH kSapayanti kAmam manomRgA no phalam Apnuvanti // Mo_1,26.7 // "kAmaM" nizcaye | "tRSNAlatAnAM" yat "kAnanam" | tatra "carantI"ti tAdRzAs | tathA "paribhramantaH" paribhramaNazIlAH | "amI" "manomRgAH" | "kAmamahIruheSu" kAnanagateSu paramakAmAkhyavRkSeSu | gatam "zAkhAzataM" | arthAt avAntarakAmarUpaM "zAkhAzataM" | "kSapayanti" cAlayanti | svaviSayaM kurvantIti yAvat | tathApi "phalaM" "no" "Apnuvanti" || MoT_1,26.7 || kRcchreSu dUrAstaviSAdamohAH svAmyeSv anutsiktamano'bhirAmAH / sudurlabhAH samprati sundarIbhir anAhatAntaHkaraNA mahAntaH // Mo_1,26.8 // "kRcchreSu" Apatsu | "svAmyeSu" sampatsu | "anutsiktaM" darparahitaM sat | "manaH" | ten"AbhirAmAH" || MoT_1,26.8 || taranti mAtaGgaghaTAtaraGgaM raNAmbudhiM ye mayi te na zUrAH / zUrAs ta eveha manastaraGgaM ye svendriyAmbhodhim imaM taranti // Mo_1,26.9 // spaSTam || MoT_1,26.9 || akliSTaparyantaphalAbhirAmA na dRzyate kasyacid eva kAcit / kriyA durAzAhatacittavRtter yAm etya vizrAntim upaiti lokaH // Mo_1,26.10 // spaSTam || MoT_1,26.10 || kIrtyA jagad dikkuharam pratApaiH zriyA gRhaM sattvabalena lakSmIm / ye pUrayanty akSatadhairyabandhA na te jagatyAM sulabhA mahAntaH // Mo_1,26.11 // spaSTam || MoT_1,26.11 || apy antarasthaM girizailabhitter vajrAlayAbhyantarasaMsthitaM vA / sarvaM samAyAnti samiddhavegAH sarvAH zriyaH santatam Apadaz ca // Mo_1,26.12 // zilAnAm iyaM zailA | sA cAsau bhittiH "zailabhittiH" | gireH zailabhittiH "girizailabhittis" | tasyAH || MoT_1,26.12 || putrAz ca dArAz ca dhanaM ca buddhyA prakalpyate tAta rasAyanaM ca / sarvaM tu tan nAma karoty athAnte yatrAtiramyA viSamUrchanaiva // Mo_1,26.13 // "prakalpyate" kalpanayA bhAvyate | "rasAyanam" | amRtam iva | "ca"zabda ivArthaH | "ante" pariNAme || MoT_1,26.13 || viSAdayukto viSamAm avasthAm upAgataH kAyavayo'vasAne / bhAvAn smaran svAn abhidharmariktAJ jano jarAvAn abhidahyate 'ntaH // Mo_1,26.14 // "kAyavayo'vasAne" vRddhatve | "bhAvAn" abhilASAn | abhitaH dharmeNa riktAn "abhidharmariktAn" | "antaH" manasi || MoT_1,26.14 || kAmArthadharmAptikRzAntarAbhiH kriyAbhir Adau divasAni nItvA / cetaz caladbarhiNapiJchalolaM vizrAntim Agacchatu kena puMsAm // Mo_1,26.15 // "kAmArthadharmANAM" yA "AptiH" | tayA "kRzAntarAbhiH" niHsArAbhiH | mokSArthaM na kazcit kriyAM karotIti bhAvaH || MoT_1,26.15 || purogatair apy anavAptarUpais taraGgiNItuGgataraGgakalpaiH / kriyAphalaiH daivavazAd upetair viDambyate bhinnarucir hi lokaH // Mo_1,26.16 // "hi" nizcaye | "viDambyate" vaJcyate | "kriyAphalAnAM" ca "anavAptarUpa"tvaM kSaNanazvaratvena jJeyam || MoT_1,26.16 || imAny amUnIti vibhAvitAni kAryANy aparyantamanoramANi / janasya jAyAjanaraJjanena jaTAjarAntaM jarayanti cetaH // Mo_1,26.17 // "jAyAjanaraJjanene"ti hetau tRtIyA | "jaTAnAM" yA "jarA" | tad"antam" || MoT_1,26.17 || parNAni zIrNAni yathA tarUNAM sametya janmAzu layam prayAnti / tathaiva lokAH svavivekahInAH sametya gacchanti kuto 'py ahobhiH // Mo_1,26.18 // "svavivekahInAH" AtmavicArarahitAH || MoT_1,26.18 || itas tato dUrataraM vihRtya pravizya gehaM divasAvasAne / vivekilokAzrayisAdhukarma- rikte 'hni yAte ka upaiti nidrAm // Mo_1,26.19 // spaSTam || MoT_1,26.19 || vidrAvite zatrujane samaste samAgatAyAm abhitaz ca lakSmyAm / sevyanta etAni sukhAni yAvat tAvat samAyAti kuto 'pi mRtyuH // Mo_1,26.20 // spaSTam || MoT_1,26.20 || kuto 'pi saMvardhitatuccharUpair bhAvair amIbhiH kSaNadRSTanaSTaiH / vilobhyamAnA janatA jagatyAM na vetty upAyAtam aho na yAtam // Mo_1,26.21 // "kuto 'pi" anirvAcyAt kasmAccid vastunaH | "bhAvaiH" padArthaiH | "upAyAtam" bhAvaviSayajanma | "yAtam" bhAvaviSayasaraNam || MoT_1,26.21 || yiyAsubhiH kAlamukhaM kriyante janaiDakais te hatakarmabandhAH / ye pInatAm eva balAd upetya zarIrabandhe nanu te bhavanti // Mo_1,26.22 // "janaiDakaiH" janAkhyaiH meSaiH | "te" "hatakarmabandhAH" kutsitakarmaprapaJcAH | "kriyante" | "te" ke | "ye" pratisvaM sthitAH" "ye "balAd" haThena | "pInatAm" "eva" na tu kSInatAm | "etya" Agatya | "te" tava | "zarIrabandhe" zarIrabandhArthaM | "nanu" "bhavanti" nizcayena bhavantIty arthaH | karmavazAd eva hi puruSaH dehabandham prApnoti || MoT_1,26.22 || ajasram Agacchati satvareyam anArataM gacchati satvaraiva / kuto 'pi lolA janatA jagatyAM taraGgamAlA kSaNabhaGgureva // Mo_1,26.23 // "janatA" janasamUhaH || MoT_1,26.23 || prANApahAraikaparA narANAm mano manohAritayA haranti / raktacchadAH SaTpadacaJcalAkSyo viSadrumAlolalatAH striyaz ca // Mo_1,26.24 // "haranti" svavazIkurvanti mohayanti ca | "raktacchadAH" raktapattrAH raktAdharAz ca | "lolalatAH" lolazAkhAH | lakSaNayA lolabhujAz ca || MoT_1,26.24 || ito 'nyataz copagatA mudhaiva samAnasaGketanibandhabhAvA / yAtrAsamAsaGgasamA narANAM kalatramitravyavahAramAyA // Mo_1,26.25 // "saGketaH" gantavyo dezaH | yathA "yAtrAyAm" mArge janA anyo'nyaM rAtrau militvA prabhAte "samAnaM" gantavyaM dezaM gacchanti | tathA saMsAre 'pi putrAdibhiH militvA mRtvA paralokAkhyaM dezaM gacchanti | atas teSu bhAvabandhanaM na yuktam iti bhAvaH || MoT_1,26.25 || pradIpazAntiSv iva bhuktabhUri- dazAsv atisnehanibandhanISu / saMsAramAyAsu calAcalAsu na jJAyate tattvam atAttvikISu // Mo_1,26.26 // "atisnehaH" rAgAdhikyaM tailAdhikyaM ca | sa "nibandhanaM" kAraNaM yAsAM | tAH | tAdRzISu "calAcalAsu" aticaJcalAsu | "atAttvikISu" asatyAsu || MoT_1,26.26 || saMsArasaMrambhakucakrikeyam prAvRTpayobudbudabhaGgurApi / asAvadhAnasya janasya buddhau cirasthirapratyayam Atanoti // Mo_1,26.27 // atyantam bhramyamANA "cakrikApi" "asAvadhAnasya" "janasya" "buddhau" "sthiratApratyayam" AdadhAti | atyantavairAgyAviSTatvAt "ku"zabdaprayogaH || MoT_1,26.27 || zobhojjvalA dainyavazAd vinaSTA guNAH sthitAH samprati jarjaratve / AzvAsanA dUrataram prayAtA janasya hemanta ivAmbujasya // Mo_1,26.28 // "jarjaratve "nAzaunmukhye | "janasyAzvAsanA" janakartRkam "AzvAsanam" || MoT_1,26.28 || punaH punar daivavazAd upetya svadehabhAreNa kRtApakAraH / vilUyate yatra taruH kuThArair AzvAsane tatra hi kaH prasaGgaH // Mo_1,26.29 // "yatra" "daivavazAt" "punaH punaH upetya" upAgatya | "svadehabhAreNa" zAkhopazAkhabhAreNa | "kRtaH apakAro" yasya | saH "taruH kuThAraiH" janena "lUyate" | "hi" nizcaye | "tatra" tasmin saMsAre | "AzvAsane kaH prasaGgaH" kA yuktatA bhavati | "upetye"ty asya "kRte"ty anena sahaikakartRtvam bRhadbhayAya eva bhavatIti bhAvaH || MoT_1,26.29 || manoramasyApy atidoSavRtter antar vighAtAya samutthitasya / viSadrumasyeva janasya saGgAd AsAdyate samprati mUrcchanaiva // Mo_1,26.30 // "ati"zayena "doSe vRttir" yasya | saH | tasya || MoT_1,26.30 || kAs tA dRzo yAsu na santi doSAH kAs tA dizo yAsu na duHkhadAhaH / kAs tAH prajA yAsu na bhaGguratvaM kAs tAH kriyA yAsu na nAma mAyA // Mo_1,26.31 // "mAyA" kapaTaH || MoT_1,26.31 || kalpAbhidhAnakSaNajIvino 'pi kalpaughasaGkhyAkalane viriJcAH / ataH kalAzAlini kAlajAle laghutvadIrghatvadhiyo 'py asatyAH // Mo_1,26.32 // "kalpaughAnAM" "kalane" gaNane | kriyamANe iti zeSaH | kriyamANe sati "viriJcA" "api" brahmANaH api | "kalpAbhidhAnakSaNajIvinaH" bhavanti | phalitam Ah"Ata" iti | "kalAH" kalpAdirUpAH | tAbhih "zAlini" || MoT_1,26.32 || sarvatra pASANamayA mahIdhrA mRdA mahI dArubhir eva vRkSAH / mAMsair janAH pauruSabaddhabhAvA nApUrvam astIha vikArahInam // Mo_1,26.33 // "pauruSe" puruSakAre | "baddhAH" "bhAvAH" yeSAM | te || MoT_1,26.33 || Alokyate cetanayAnuviddhaH payonibaddho 'Nucayo nabhaHsthaH / pRthagvibhAgena padArthalakSmyA etaj jagan netarad asti kiJcit // Mo_1,26.34 // "cetanayA" "anuviddhaH" vyAptaH | "nabhaHsthaH payonibaddhaH" jalAvaSTabdhaH | "aNucayaH" paramANusamUhaH | "padArthalakSmyAH pRthagvibhAgena" padArthalakSmIsambandhinA pRthak vibhAgena | "Alokyate" | uktavizeSaNAH paramANava eva nAnArthabhAvena dRzyante iti yAvat | "etaj jagad" asti | "itarat" anyat | "kiJcij jagan" "nAsti" | padArthanAnAbhAvasyaiva jagattvAt | ataz cAtra kiM ramyatvaM kiM vAramyatvam iti bhAvaH || MoT_1,26.34 || camatkRtiz ceha manasviloke cetazcamatkArakarI narANAm / svapne 'pi sAdho viSayaM kadAcit keSAJcid apy eti na citrarUpA // Mo_1,26.35 // "iha" saMsAre | "manasviloke" iti nirdhAraNe | teSAm api manasvinAm madhye saMsAre cittAnandakarI "keSAm api" "camatkRtir" nAstIti piNDArthaH || MoT_1,26.35 || adyApayAte tv api kalpanAyA AkAzavallIphalavanmahattve / udeti nAlobhalavAhatAnAm udAravRttAntamayI kathaiva // Mo_1,26.36 // "adyA"smin vairAgyasamaye | "kalpanAyAH" saMsArakalpanAyAH | "udAravRttAntamayI" "kathA" adhyAtmazAstrakathA | "alobhalavAhatAnAM" lobharahitAnAm asmAkam ity arthaH | etadanubhave tu kA kathety "eva"zabdAbhiprAyaH || MoT_1,26.36 || AdAtum icchan padam uttamAnAM svacetasaivopahato 'dya lokaH / pataty azaGkam pazur adrikUTAd AnIlavallIdalavAJchayeva // Mo_1,26.37 // spaSTam || MoT_1,26.37 || avAntaranyastanirarthakAMsa- cchAyAlatApattraphalaprasUnAH / zarIra eva kSatasampadaz ca zvabhradrumA adyatanA narAz ca // Mo_1,26.38 // "zvabhradrumAH" kathambhUtAH | "avAntare" na tu vizrAntisthAne | "nyastAni" sthApitAni | "nirarthakAni" anyeSAm upayogitvAbhAvena arthazUnyAni | "aMsacchAyAlatApattraphalaprasUnAni" yaiH | te | "adyatanAH" "narAH" kathambhUtAH | "zarIre eva "svazarIrArtham eva | na tu paropakArArthaM | "kSatasampadaH" | "aMsa"zabdo 'tra lakSaNayA drumaskandavAcakaH | anyat svayam abhyUham || MoT_1,26.38 || kvacij janA mArdavasundareSu kvacit karAleSu ca saJcaranti / dazAntarAleSu nirantareSu vanAntaSaNDeSv iva kRSNazArAH // Mo_1,26.39 // "dazAntarAleSu" dazAmadhyeSu || MoT_1,26.39 || dhAtur navAni divasam prati bhISaNAni ramyANi cAvalulitAkhilamAnavAni / kAryANi kaSTaphalapAkahatodayAni vismApayanti na zaThasya manAMsi keSAm // Mo_1,26.40 // "dhAtuH" daivasya | "divasam" "prati" pratidivasaM | "avalulitAH" cAJcalyaM nItAH | "akhilAH" "mAnavAH" yaiH | tAni | "zaThasye"ti dhAtAram prati kopAtizayaM sUcayati || MoT_1,26.40 || sargAntazlokenaitat samApayati janaH kAmAsakto vividhakukalAvedanaparaH samaH svapne 'py asmiJ jagati sulabho nAdya sujanaH / kriyA duHkhAsaGgAd vidhuravidhurA nUnam akhilA na jAne netavyA katham iva dazA jIvitamayI // Mo_1,26.41 // "kAmAsaktaH" svapnayojanamAtraparaH | "Avedanam" prakaTIkaraNam | iti zivam || MoT_1,26.41 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe SaDviMzaH sargaH || 1,26 || ************************************************************************ evaM jagato nityatAm uktvAtha tadviparyAsaM kathayati yac cedaM dRzyate kiJcij jagat sthAvarajaGgamam / tat sarvam asthiram brahman svapnasaGgamasannibham // Mo_1,27.1 // spaSTam || MoT_1,27.1 || asthiratvam eva vistarataH kathayati zuSkasAgarasaGkAzo nikhAto yo 'dya dRzyate / sa prAtar abhrasaMvIto nagaH sampadyate mune // Mo_1,27.2 // "nikhAtaH" gartaH || MoT_1,27.2 || yo vanavyUhavistIrNo vilIDhagagano 'calaH / dinair eva sa yAty urvIsamatAM kUpatAM ca vA // Mo_1,27.3 // "vilIDhagaganaH" vyAptAkAzaH || MoT_1,27.3 || yad aGgam adya saMvItaM kauzeyasragvilepanaiH / digambaraM tad eva zvo dUre vizaritAvaTe // Mo_1,27.4 // "zvo" dine | "vizaritA" vizIrNo bhavitA || MoT_1,27.4 || yatrAdya nagaraM dRSTaM vicitrAcAracaJcalam / tatraivodeti divasaiH saMzUnyAraNyadhanvatA // Mo_1,27.5 // "dhanvA" maruH || MoT_1,27.5 || yaH pumAn adya tejasvI maNDalAny adhitiSThati / sa bhasmakUTatAM rAjan divasair adhigacchati // Mo_1,27.6 // "maNDalAni" dezAn | "bhasmakUTatAm" bhasmacayabhAvam || MoT_1,27.6 || araNyAnI mahAbhImA yA nabhomaNDalopamA / patAkAcchAditAkAzA saiva sampadyate purI // Mo_1,27.7 // spaSTam|| MoT_1,27.7 || yA latAvalitA bhImA bhAty adya vipinAvalI / divasair eva sA yAti mune marumahIpadam // Mo_1,27.8 // "marumahIpadam" marumahIbhAvam || MoT_1,27.8 || salilaM sthalatAM yAti sthalI bhavati vAribhUH / viparyasyati sarvaM hi sakASThAmbutRNaM jagat // Mo_1,27.9 // "viparyasyati" viparyAsaM yAti || MoT_1,27.9 || anityaM yauvanam bAlyaM zarIraM dravyasaJcayAH / bhAvAd bhAvAntaraM yAnti taraGgavad anAratam // Mo_1,27.10 // "bhAvAt" ekasmAt svarUpAt | "bhAvAntaram" anyat svarUpam || MoT_1,27.10 || vAtAttadIpakazikhAlolaM jagati jIvitam / taDitsphuraNasaGkAzA padArthazrIr jagattraye // Mo_1,27.11 // "vAtAttA" vAtagRhItA || MoT_1,27.11 || viparyAsam iyaM yAti bhUribhUtaparamparA / bIjarAzir ivAjasram prathamAnaH punaH punaH // Mo_1,27.12 // "prathamAnaH" upyamAnaH || MoT_1,27.12 || manaHpavanaparyastabhUribhUtarajaHpaTA / pAtotpAtaparAvartavarAbhinayabhUSitA // Mo_1,27.13 // AlakSyate sthitir iyaM jAgatI janitabhramA / nRttAvezavivRtteva saMsArArabhaTInaTI // Mo_1,27.14 // "manaHpavanena paryastAH" IritAH | ye "bhUribhUtAs" | te eva "rajaHpaTaH" rajovRtaH paTaH | yasyAH | sA | "parAvartaH" punarAvRttirUpo bhramaH | "jAgatI sthitiH" jagadrUpA sthitiH | "nRtte" ya "AvezaH" | tatra "vivRttA" pravRttA | "saMsAre" saMsArAkhye raGge | yA "ArabhaTI" | tasyAH "naTI" | "ArabhaTI" raudrarasavRttivizeSaH || MoT_1,27.13-14 || gandharvanagarAkAraviparyAsavidhAyinI / apAGgabhaGgurodAravyavahAramanoramA // Mo_1,27.15 // taDittaralam Alokam AtanvAnA punaH punaH / saMsAraraJjanA brahman nRttamatteva rAjate // Mo_1,27.16 // "saMsArasya" "raJjanA" rAgaH | "nRttamatteva rAjate" | kathambhUtA | "gandharvanagarAkAraH" yaH "viparyAsaH" | taM "vidadhAtI"ti tAdRzI | tath"ApAGga"vat "bhaGguraH" | "apAGgeSu" ca "bhaGguraH" | yaH "udAravyavahAraH" | tena "manoramA" | tathA "taDittaralam" aticaJcalam | "AlokaM" svaviSayaM jJAnaM svazarIraprakAzanaM ca | "punaH" "punaH AtanvAnA" || MoT_1,27.15-16 || divasAs te mahAntas te saMpadas tAH kriyAz ca tAH / sarvaM smRtipadaM yAtaM yAmo vayam api kSaNAt // Mo_1,27.17 // "te divasA" iti sambandhaH | "tac"chabdena pUrvAnubhUtAnAM divasAnAM smaraNam || MoT_1,27.17 || pratyahaM kSayam AyAti pratyahaM jAyate punaH / adyApi hatarUpAyA nAnto 'syA dagdhasaMsRteH // Mo_1,27.18 // spaSTam || MoT_1,27.18 || tiryaktvam puruSA yAnti tiryaJco naratAm api / devAz cAdevatAM caite kim eveha vibho sthiram // Mo_1,27.19 // "tiryag"AdInAm "puruSatvA"digamanaM svabhAvadvAreNa jJeyam atha vA janmadvAreNa || MoT_1,27.19 || racayan razmijAlena rAtryahAni punaH punaH / ativAhya raviH kAyaM vinAzAvadhim IkSate // Mo_1,27.20 // "ativAhya" pravartayitvA || MoT_1,27.20 || brahmA viSNuz ca rudraz ca sarvA vA bhUtajAtayaH / nAzam evAnudhAvanti salilAnIva vADavam // Mo_1,27.21 // spaSTam || MoT_1,27.21 || dyauH kSamA vAyur AkAzam parvatAH sarito dizaH / vinAzavADavasyaitat sarvaM saMzuSkam indhanam // Mo_1,27.22 // sudAhyatvasUcakaM "saMzuSkam" iti || MoT_1,27.22 || dhanAni bandhavo bhRtyA mitrANi vibhavAz ca ye / vinAzabhayabhItasya sarvaM nIrasatAM gatam // Mo_1,27.23 // mameti zeSaH || MoT_1,27.23 || svadante tAvad evaite bhAvA jagati dhImataH / yAvat smRtipathaM yAti na vinAzakurAkSasaH // Mo_1,27.24 // spaSTam || MoT_1,27.24 || kSaNam aizvaryam AyAti kSaNam eti daridratA / kSaNaM vigatarogatvaM kSaNam AgatarogatA // Mo_1,27.25 // spaSTam || MoT_1,27.25 || pratikSaNaM viparyAsadAyinA mahatAmunA / jagadbhrameNa ke nAma dhImanto 'pi na mohitAH // Mo_1,27.26 // spaSTam || MoT_1,27.26 || tamaHpaGkasamAlabdhaM kSaNam AkAzamaNDalam / kSaNaM kanakaniHSyandakomalAlokasundaram // Mo_1,27.27 // kSaNaM jaladanIlAbjamAlAvalitakoTaram / kSaNam uDDAmararavaM kSaNam mUkam avasthitam // Mo_1,27.28 // kSaNaM tArAvilasitaM kSaNam arkeNa bhUSitam / kSaNam indukRtAhlAdaM kSaNaM sarvabahiSkRtam // Mo_1,27.29 // AgamApAyaparayA sthityA saMsthitanAzayA / na bibhetIha saMsAre dhIro 'pi ka ivAnayA // Mo_1,27.30 // "sthityA" jagatsthityA | adhIrasya tu kA katheti bhAvaH || MoT_1,27.27-30 || ApadaH kSaNam AyAnti kSaNam AyAnti sampadaH / kSaNaM janmAtha maraNam mune kim iva na kSaNam // Mo_1,27.31 // sarvaM kSaNe eveti bhAvaH || MoT_1,27.31 || prAg AsId anya eveha tAtas tv anyetaro dinaiH / apy ekarUpam bhagavan kiJcid asti na susthitam // Mo_1,27.32 // "tAtaH" dazarathaH | anyasmAt itaraH "anyetaraH" || MoT_1,27.32 || ghaTasya paTatA dRSTA paTasyApi ghaTasthitiH / na tad asti na yad dRSTaM viparyasyati saMsRtau // Mo_1,27.33 // "dRSTe"ti kAlAntare mRttvAdidvAreNa "viparyasyati" viparyAsaM gacchati || MoT_1,27.33 || azUreNa hataH zUra ekenApi zataM hatam / prAkRtAH prabhutAM yAtAH sarvam Avartate jagat // Mo_1,27.34 // "Avartate" parivRttim bhajate || MoT_1,27.34 || janateyaM viparyAsam ajasram anugacchati / jaDaspandaparAmarzAt taraGgAnAm ivAvalI // Mo_1,27.35 // "janatA" janasamUhaH | "jaDaH" yaH "spandaH" | tena "parAmarzAt" sparzAt | jADyAd iti yAvat | "jalaspande" yaH "parAmarzaH" | tasmAd iti ca || MoT_1,27.35 || bAlyam adya dinair eva yauvanazrIs tato jarA / dehe 'pi naikarUpatvaM kAsthA bAhyeSu vastuSu // Mo_1,27.36 // spaSTam || MoT_1,27.36 || kSaNam AnanditAm eti kSaNam eti viSAditAm / kSaNam saumyatvam AyAti sarvasmin naTavan manaH // Mo_1,27.37 // "sarvasmin" sarveSu prANiSu || MoT_1,27.37 || itaz cAnyad itaz cAnyad itaz cAnyad ayaM vidhiH / racayan vastu nAyAti khedaM lIlAsv ivArbhakaH // Mo_1,27.38 // spaSTam || MoT_1,27.38 || cinoty unmAdayaty atti nihanty Ahanti cAtmasAt / jagajjAtam idaM dhAtA pAtotpAtazatair iha // Mo_1,27.39 // "cinoti" vardhayati | "unmAdayati" unmAdayuktaM karoti | "atti" bhakSayati | "nihanti" nAzayati | "AtmasAt" svAdhInaM karoti | "Ahanti" samantAn nAzayati || MoT_1,27.39 || kSaNenAnyad dinenAnyat prAtar anyad itas tataH / racayan vaJcanAdakSo vidhir dRSTo na kenacit // Mo_1,27.40 // "na dRSTaH" indriyAviSayatvAt || MoT_1,27.40 || yad adya tat tu na prAtar yat prAtas tat tu nAdya ca / yad anyadA tu tan nAdya sarvam AvartatetarAm // Mo_1,27.41 // spaSTam || MoT_1,27.41 || santatAnIha duHkhAni sukhAni viralAni ca / satataM rAtryahAnIva vivartante naram prati // Mo_1,27.42 // "santatAni" avicchinnAni | "naram" "prati" pratipuruSam || MoT_1,27.42 || AvirbhAvatirobhAvabhAgino bhavabhAvinaH / janasya sthiratAM yAnti nApado na ca sampadaH // Mo_1,27.43 // "AvirbhAvatirobhAvau" bhajatIti tAdRzasya | "bhave" saMsAre | "bhAvaH" prAdurbhAvaH asyAstIti tAdRzasya || MoT_1,27.43 || padAt padam ayam pApaH sarvam Apadi pAtayan / helAvivalitAzeSaH khalaH kAlalavaH sthitaH // Mo_1,27.44 // gacchann iti zeSaH | "helayA" na tu yatnena | "vivalitaM" rUpAntaraM nItam | "azeSam" | yena | saH || MoT_1,27.44 || sargAntazlokenaitat samApayati samaviSamadazAvipAkabhinnAs tribhuvanabhUtaparamparAphalaughAH / samayapavanapAtitAH patanti pratidinam AtatasaMsRtidrumebhyaH // Mo_1,27.45 // "samaviSamadazAnAM" yaH "vipAkaH" pariNAmaH | tena "bhinnAH" | tadyuktA iti yAvad | iti zivam || MoT_1,27.45 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe saptaviMzaH sargaH || 1,27 || ************************************************************************ evaM jagadviparyAsam uktvA tatkRtAM viraktatAm pratipAdayati iti medhopadAvAgnidagdhe mahati cetasi / prasphuranti na bhogAzA mRgatRSNAH sarassv iva // Mo_1,28.1 // "iti medhA" eva "upadAvAgni" davAgnisamIpaM | tena "dagdhe" || MoT_1,28.1 || pratyahaM cAtikaTutAm eti saMsArasaMsthitiH / kAlapAkavazollAsirasA nimbalatA yathA // Mo_1,28.2 // "kAlena" yaH "pAkaH" | tasya "vazena" "ullAsI rasaH" | yasyAH | sA || MoT_1,28.2 || vRddhim AyAti daurjanyaM saujanyaM yAti tAnavam / karaJjakarkaze rAjan pratyahaM janacetasi // Mo_1,28.3 // "rAjann" iti dazaratham prati kathanaM | "karaJja"vat kaNTakavat | "karkaze" | ato janasaGgAn mama viratiH jAteti bhAvaH | evam uttaratrApi bhAvayojanA kAryA || MoT_1,28.3 || bhajyate bhuvi maryAdA jhagity eva dizam prati / zuSkeva mASazimikA TAGkArakaThinAravam // Mo_1,28.4 // spaSTam || MoT_1,28.4 || rAjyebhyo bhogapUgebhyaz cintAvanto mahIzvarAH / nirastacintAkalikA varam ekAntazIlatA // Mo_1,28.5 // "rAjyebhyaH" rAjyArthaM | phalitam Aha "niraste"ti | ata ity adhyAhAryam || MoT_1,28.5 || nAnandAya mamodyAnaM na sukhAya mama zriyaH / na harSAya mamArthAzA zAmyAmi manasA saha // Mo_1,28.6 // "zAmyAmi" nakiJcidbhAvanArUpAM zAntiM gacchAmi || MoT_1,28.6 || anityaz cAsukho lokas tRSNA tAta durutsahA / cApalopahataM cetaH kathaM yAsyAmi nirvRtim // Mo_1,28.7 // spaSTam || MoT_1,28.7 || nAbhinandAmi maraNaM nAbhinandAmi jIvitam / yathA tiSThAmi tiSThAmi tathaiva vigatajvaram // Mo_1,28.8 // anena ca jIvanmuktapadaprAptiH sUcitA | yathAsthitatvaM hi jIvanmuktiM vinA na sambhavati || MoT_1,28.8 || kim me rAjyena kim bhogaiH kim arthena kim IhitaiH / ahaGkAravazAd etat sa eva galito mama // Mo_1,28.9 // ahaGkArAbhAve hi nakiJcidrUpaH puruSaH kiM rAjyAdibhiH karoti || MoT_1,28.9 || janmAvalivaratrAyAm indriyagranthayo dRDhAH / ye lagnAs tadvimokSArthaM ye yatante ta uttamAH // Mo_1,28.10 // "tadvimokSArtham" indriyagranthInAM vimokSArtham || MoT_1,28.10 || dalitam mAninIlokair mano makaraketunA / komalaM khuraniSpeSaiH kamalaM kariNA yathA // Mo_1,28.11 // "mAninIlokair" iti karaNe tRtIyA | "makaraketune"ti kartari || MoT_1,28.11 || adya cet svasthayA buddhyA munIndra na cikitsyate / bhUyaz cittacikitsAyAM kaH kilAvasaraH kutaH // Mo_1,28.12 // "adya" sakalasAmagryAnvite samaye |" svasthayA" sAmagrIcintAhInayA || MoT_1,28.12 || nanu viSayasevanaM tyaktvA kimarthaM cikitsAparo bhavatIty | atrAha viSaM viSayavaiSamyaM na viSaM viSam ucyate / janmAntaraghnA viSayA ekadehaharaM viSam // Mo_1,28.13 // "viSaya"kRtaM "vaiSamyam" "viSayavaiSamyam" | janmAntare ghnanti "janmAntaraghnAH" vAsanArUpeNa sthitatvAt || MoT_1,28.13 || te eva tvAM kathaM tyajantIty | atrAha na sukhAni na duHkhAni na mitrANi na bandhavaH / na jIvitaM na maraNam bandhAya jJasya cetasaH // Mo_1,28.14 // "bandhAya" rAgadveSarUpabandhArtham | "jJasya" vivekayuktasya || MoT_1,28.14 || nanu tava jJatvam kuto 'stIty apekSAyAM jJatvakaraNam eva prArthayate tad bhavAmi yathA brahman pUrvAparavidAM vara / vItazokabhayAyAso jJas tathopadizAzu me // Mo_1,28.15 // spaSTam || MoT_1,28.15 || vAsanAjAlavalitA duHkhakaNTakasaGkaTA / nipAtotpAtabahalA bhImarUpAjJatATavI // Mo_1,28.16 // spaSTam || MoT_1,28.16 || krakacograviniSpeSaM soDhuM zakto 'smy aham mune / saMsAravyavahArotthaM nAzAviSamavaizasam // Mo_1,28.17 // "AzayA" kRtaM "viSamaM" kaThinaM |" vaizasaM" hiMsanam | "AzAviSamavaizasam" || MoT_1,28.17 || idaM nAstIdam astIti vyavahArijanabhramaH / dhunotIdaM calaM ceto rajorAzim ivAnilaH // Mo_1,28.18 // "dhunoti" kampayati || MoT_1,28.18 || tRSNAtantulavaprotajIvasaJcayamauktikam / cidacchAGgatayA nityam prakaTaM cittanAyakam // Mo_1,28.19 // saMsArahAram aratiH kAlavyAlavibhUSaNam / troTayAmy aham akrUrAM vAgurAm iva kesarI // Mo_1,28.20 // "cid" eva "accham" "aGgaM" svarUpaM | yasya | saH | tasya bhAvaH tat"tA" | tayA | cinmayatvenety arthaH | "prakaTaM" vedyatAM gataM | anyathA hy acinmayatvAd vedyaM kathaM syAt | cidaviruddhasya cidviSayIbhUtasyaiva vedyatvayogAt | hAro 'pi "prakaTo" vizado bhavati | "cittam" eva "nAyakaH" utpAdakaH madhyamaNiz ca yasya | taM | "akrUrAM" komalAm || MoT_1,28.19-20 || nIhAraM hRdayATavyAm manastimiram Azu me / kenacij jJAnadIpena bhinddhi tattvavidAM vara // Mo_1,28.21 // "hRdayaM" hRtkamalam eva "aTavI" araNyaM | tatra "nIhAraM" | "kenacit" mayA vaktum azakyenety arthaH || MoT_1,28.21 || vidyanta eveha na te mahAtman durAdhayo na kSayam Apnuvanti / ye saGgamenottamamAnasAnAM nizAtamAMsIva nizAkareNa // Mo_1,28.22 // he "mahAtman" | "iha" loke | "te" "durAdhayo na" "vidyante" "ye uttamAnAM saGgamena kSayaM nApnuvanti" uttamamAnasasaGgamena durAdhayo nazyantIti bhavaH || MoT_1,28.22 || sargAntazlokenaitat samApayati Ayur vAyuvighaTTitAbjapaTalIlambAmbuvad bhaGguram bhogA meghavitAnamadhyavilasatsaudAminIcaJcalAH / lolo yauvanalAlanAjalarayaz cety Akalayya drutam mudraivAdridRDhArpitA nanu mayA citte ciraM zAntaye // Mo_1,28.23 // "vitAnaM" samUhaH | "lAlanA "vilAsaH | "mudrA "maunaM | viSayAvedanam iti yAvat | kathambhUtA | "adri"vat parvatavat | "dRDhA" | iti zivam || MoT_1,28.23 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe aSTAviMzaH sargaH || 1,28 || ************************************************************************ evaM viraktatAm pratipAdya vairAgyakRtAvasthAkathanam prastauti evam abhyutthitAnarthasArthasaGkaTakoTaram / jagad Alokya nirmagnam manomananakardame // Mo_1,29.1 // mano me bhramatIvedaM sambhramaz copajAyate / gAtrANi parikampante pattrANIva jarattaroH // Mo_1,29.2 // "abhyutthitaH" abhyudayaM gataH | yaH "anarthasArtha" anarthasamUhaH | tena "saGkaTaM" sambAdhaM | "koTaram" madhyaM yasya | tat | "manasaH" yat "mananam" saGkalpAparaparyAyo mananAkhyo dharmaH | sa eva "kardamaH" | tasmin | "sambhramaH" AvegaH | "gAtrANi" aGgAni || MoT_1,29.1-2 || anAptottamasantoSacaryotsaGgAkulA matiH / zUnyAspadA bibhetIha bAlevAlpabalezvarA // Mo_1,29.3 // "anAptaH" | "uttamasantoSasya" "caryAyAH" kriyAyAH | "utsaGgaH" aGkaH | yayA | sA | tAdRzI cAsau | ata ev"AkulA" ca | bAlApi anAptapriyasakhyutsaGgA AkulA bhavati | "alpabalaH IzvaraH" patir | yasyAH | sA | tAdRzI | "alpabalezvarA" "zUnyAspadA" ca "bAlA" hi sphuTam eva "bibheti" || MoT_1,29.3 || vikalpebhyo luThanty etAz cAntaHkaraNavRttayaH / zvabhrebhya iva sAraGgyas tucchAlambaviDambitAH // Mo_1,29.4 // "vikalpebhyaH luThanti" anyasmAd vikalpAd anyaM vikalpaM yAntIty arthaH | atha vA mohaM gacchantIti | "antaHkaraNavRttayaH" kathambhUtAH | "tucchAH" ApAtamAtramadhuratvena niHsArAH | ye "AlaMbAH" viSayAs | tair "viDambitAH" vaJcitAH | svonmukhAH kRtA iti yAvat || MoT_1,29.4 || avivekAspadabhraSTAH kaSTe rUDhA na satpade / andhakUpam ivApannA varAkAz cakSurAdayaH // Mo_1,29.5 // "kaSTe" viSayAkhye kaThine pade ity arthaH || MoT_1,29.5 || nAvasthitim upAyAti na ca yAti yathepsitam / cintA jIvezvarAyattA kAntevApriyasadmani // Mo_1,29.6 // "avasthitiM" sthairyam | "yathepsitaM" svepsitam artham | "jIva" eva "IzvaraH" patiH | tasy"AyattA" vazyA | na tu svAdhInA || MoT_1,29.6 || jarjarIkRtya vastUni tyajantI bibhratI tathA / mArgazIrSAntavallIva dhRtir vidhuratAM gatA // Mo_1,29.7 // "jarjarIkRtya" nirvidya | "bibhratI" | navAnIti zeSaH | "dhRtiH" lakSaNayA dhairyayuktA buddhiH || MoT_1,29.7 || apahastitasarvArtham anavasthitir AsthitA / gRhItvotsRjya cAtmAnam avasthitir avasthitA // Mo_1,29.8 // "apahastitAH" hastAd atItAH | "sarve arthAH" yatra | tat | niSprayojanam ity arthaH | "anavasthitiH" aratiH | "AsthitA" dRDhIbhUtA | "avasthitiH" ratiH | "AtmAnaM gRhItvA" "utsRjya" "cAvasthitA" zithilAsthitety arthaH || MoT_1,29.8 || calitAcalitenAntar avaSTambhena me matiH / daridrAcchinavRkSasya mUleneva viDambyate // Mo_1,29.9 // "daridrair" "Acchinno" mUladezaM tAvac chinnaz cAsau "vRkSas" | tasya | "mUlena" kartrA | "calitAcalitena" kSaNam acalitena | avaSTambhena dhairyeNa | upalakSitA "me matiH" karmabhUtA | "viDambyate" 'nukriyate | mama matiH chinnavRkSamUlavad aGkurajananAsamarthAstIti bhAvaH || MoT_1,29.9 || cetaz caJcalam Abhogi bhuvanAntarvihAri ca / sambhramaM na jahAtIdaM svavimAnam ivAmaraH // Mo_1,29.10 // "Abhogi" vikalpAkhyAbhogayuktam || MoT_1,29.10 || ato 'tuccham anAyAsam anupAdhi gatabhramam / kiM tat sthitipadaM sAdhu yatra zaGkA na vidyate // Mo_1,29.11 // sthiteH yogyam padaM "sthitipadaM" | "zaGkA" nAzazaGkA || MoT_1,29.11 || sarvArambhasamArambhAH sujanA janakAdayaH / vyavahAraparA eva katham uttamatAM gatAH // Mo_1,29.12 // "sarvArambheSu" "samArambhaH" yeSAM | te | sarvakAriNa iti yAvat | "sujanAH" sajjanAH || MoT_1,29.12 || lagnenApi kilAGgeSu bahunA bahumAnada / kathaM saMsArapaGkena pumAn iha na lipyate // Mo_1,29.13 // "na lipyate" svAvezenotpAditaiH sukhaduHkhaiH pApapuNyaiH vA na gRhyate || MoT_1,29.13 || kAM dRSTiM samupAzritya bhavanto vItakalmaSAH / mahAnto vicarantIha jIvanmuktA mahAzayAH // Mo_1,29.14 // tAM mamApi kathayeti bhAvaH || MoT_1,29.14 || lobhayanto bhayAyaiva viSayAbhogabhoginaH / bhaGgurAkAravibhavAH katham AyAnti bhavyatAm // Mo_1,29.15 // "bhayAyaiva" na tu sukhAya | "viSayAH" "bhogAH" | bhogayuktAH bhoginaH "bhogabhoginaH" | puSTazarIrayuktasarpasvarUpA ity arthaH | "bhaGgurAkAraH" nazvarasvabhAvaH | "vibhavaH" utpattisthAnaM yeSAM | tAdRzAH | "bhavyatAm" rAgAnutpAdakatvena ramaNIyatAm || MoT_1,29.15 || mohamAtaGgamRditA kalaGkakalitAntarA / param prasAdam AyAti zemuSIsarasI katham // Mo_1,29.16 // "kalaGko" 'tra bhogAnusandhAnarUpo jJeyaH | "zemuSI" buddhiH | sA eva "sarasI" || MoT_1,29.16 || saMsAra eva nivasaJ jano vyavaharann api / na bandhaM katham AyAti padmapattre payo yathA // Mo_1,29.17 // spaSTam || MoT_1,29.17 || Atmavat tRNavad vedaM sakalaM janayaJ jagat / katham uttamatAm eti manomanmatham aspRzan // Mo_1,29.18 // "janayan" utpAdayan | lakSaNayA jAnan ity arthaH | mano hi jJAnadvAreNaiva sarvaM janayati | ubhayathApi mokSa eveti bhAvaH || MoT_1,29.18 || kam mahApuruSam pAram upayAtam bhavodadheH / AcAreNAnusRtyAyaM jano yAti na duSkRtam // Mo_1,29.19 // spaSTam || MoT_1,29.19 || kiM tad yad ucitaM zreyaH kiM tat syAd ucitam phalam / vartitavyaM ca saMsAre kathaM nAmAsamaJjase // Mo_1,29.20 // "asamaJjase" viSame || MoT_1,29.20 || tat tvaM kathaya me kiJcid yenAsya jagataH prabho / vedmi pUrvAparAM dhAtuz ceSTitasyAsamasthitim // Mo_1,29.21 // "yena" kathitena | "pUrvAparAm" antadvayayuktAM | samagrAm iti yAvat | "asamasthitiM" viSamAM sthitiM | "jagataH" kathambhUtasya | "dhAtuz ceSTitasya" brahmaceSTitarUpasya || MoT_1,29.21 || hRdayAkAzazazinaz cetaso malamArjanam / yathA me jAyatAm brahmaMs tathA nirvighnam Acara // Mo_1,29.22 // "malamArjanam" saMzayAkhyamalamArjanam || MoT_1,29.22 || kim iha syAd upAdeyaM kiM vA heyam athetarat / kathaM vizrAntim AyAtu cetaz capalam adrivat // Mo_1,29.23 // "atha itarad" upekSyaM kim asti || MoT_1,29.23 || kena pAvanamantreNa duHsaMsRtiviSUcikA / zAmyatIyam anAyAsam AyAsazatakAriNI // Mo_1,29.24 // spaSTam || MoT_1,29.24 || kathaM zItalatAm antar AnandatarumaJjarIm / pUrNacandra ivAkSINAM rAkAm AsAdayAmy aham // Mo_1,29.25 // "rAkAm" pUrNimAm || MoT_1,29.25 || prApyAntaHpUrNatAm antar na zocAmi yathA punaH / santo bhavantas tattvajJAs tathaivopadizantu mAm // Mo_1,29.26 // spaSTam || MoT_1,29.26 || sargAntazlokenaitat samApayati anuttamAnandapadapradhAna- vizrAntiriktaM hi mano mahAtman / kadarthayantIha bhRzaM vikalpAH zvAno vane deham ivAlpajIvam // Mo_1,29.27 // "kadarthayanti" mathnanti | iti zivam || MoT_1,29.27 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe ekonatriMzaH sargaH || 1,29 || ************************************************************************ evaM vairAgyakRtAm avasthAm uktvopAyam praSTum prastAvaM karoti proccavRkSacalatpattralambAmbulavabhaGgure / AyuSIzAnazItAMzukalAmRduni dehake // Mo_1,30.1 // kedAraviraTadbhekakaNThatvakkoNabhaGgure / vAgurAvalaye jantoH suhRtsvajanasaGgame // Mo_1,30.2 // vAsanAvAtavalitakadAzAtaDiti sphuTe / mohaughamihikAmeghe ghanaM sphUrjati garjati // Mo_1,30.3 // nRtyaty uttANDavaM caNDe lole lobhakalApini / suvikAsini sasphoTam anarthakuTajadrume // Mo_1,30.4 // krUre kRtAntamArjAre sarvabhUtAkhuhAriNi / azrutaspandasaJcAre kuto 'py uparipAtini // Mo_1,30.5 // ka upAyo gatiH kA vA kA cintA kaH samAzrayaH / keneyam azubhodarkA na bhavej jIvitATavI // Mo_1,30.6 // "IzAnazItAMzukalA" zrImahAdevaziraHsthA candrakalA | "raTataH" "bhekasya" "kaNThatvak" atyanta"bhaGgurA" bhavati | iti tasyA upamAnatvena grahaNam | "mihikAmeghe" nIhArayukte meghe | kathambhUte | "vAsanAvAtena" "valitA" yA "kadAzA" | sA eva "taDit" yasya | tAdRze | "sphuTe" prakaTe | "uttANDavam" udbhaTaM | "sasphoTaM" sphoTanayuktaM | sazabdam ity arthaH | "kRtAntamArjAre" kathambhUte | "azrutaspandaH saJcAro" yasya | tAdRze | "azubhodarkA" azubhottaraphalA | "jIvitam" ev"ATavI "vanam || MoT_1,30.1-6 || na tad asti pRthivyAM vA divi deveSu vA kvacit / sudhiyas tuccham apy etad yan na yAti naramyatAm // Mo_1,30.7 // "naramyatAm" iti nasamAso 'yam | aramyatAm ity arthaH | sarvatra sarvaM "sudhiyaH" aramyatAm eva yAtIti bhAvaH | "api"zabdaH pAdapUraNArthaH || MoT_1,30.7 || ayaM hi dagdhasaMsAro nIrandhrakalanAkulaH / kathaM susvAdutAm eti nIraso mUrkhatAM vinA // Mo_1,30.8 // mUrkhatAbhAve tu susvAdutAM naitIti bhAvaH || MoT_1,30.8 || AzAprativiSA kena kSIrasnAnena ramyatAm / upaiti puSpazubhreNa madhuneva suvallarI // Mo_1,30.9 // "AzA" eva "prativiSA" tiktadravyavizeSaH | "kena" kiMrUpeNa || MoT_1,30.9 || apamRSTamalodeti kSAlanenAmRtadyutiH / manazcandramasaH kena tena kAmakalaGkinaH // Mo_1,30.10 // "apamRSTaM" naSTaM | "malaM" yasyAH | sA | "tena kene"ti praznaH | "manazcandramasaH" kathambhUtasya | "kAma" eva "kalaGkaH" asyAstIti tAdRzasya || MoT_1,30.10 || dRSTasaMsAragatinA dRSTAdRSTavinAzinA / kena vA vyavahartavyaM saMsAravanavIthiSu // Mo_1,30.11 // "dRSTA saMsAragatiH" yena | saH | tAdRzena | tathA "dRSTAdRSTayoH" "vinAzaH" asyAstIti tAdRzena | padArthadharmAdharmAdyatItena jIvanmukteneti yAvat | "kena" kena prakAreNa | "saMsAravanavIthiSu" "vyavahartavyaM" vyavahAraH kartavyaH || MoT_1,30.11 || rAgadveSamahArogA bhogapUrvAtipUtayaH / kathaM jantor na bAdhante saMsArAraNyacAriNaH // Mo_1,30.12 // "rAgadveSA" eva "mahArogAH" | te "saMsArAraNyacAriNo" "jantoH" "kathaM na bAdhante" | kathambhUtAH | "bhogAH" "pUrvaM" kAraNaM yeSAM | te | tAdRzAz ca te '"tipUtayaz" cAtizayena pUtigandhAz ca | rAgAdigataH pUtiH | arthAd dharSAmarSau jJeyau | rogapakSe tu prasiddhArtha eva || MoT_1,30.12 || kathaM ca vIravairAgnau patatApi na dahyate / pAvake pArateneva rasena rasazAlinA // Mo_1,30.13 // kSatriyajAtitvAd iyam uktiH | "pAratena" "rasena" pAratAkhyena rasena || MoT_1,30.13 || tarhi vyavahAram eva mA kurv ity | atrAha yasmAt kila jagaty asmin vyavahArakriyAM vinA / na sthitiH sambhavaty abdhau patitasyAjalA yathA // Mo_1,30.14 // "sthitiH" avasthAnam || MoT_1,30.14 || rAgadveSavinirmuktA sukhaduHkhavivarjitA / kRzAnor dAhahIneva zikhA nAstIha satkriyA // Mo_1,30.15 // spaSTam || MoT_1,30.15 || manomananamAninyAH satApAbhuvanatraye / kSayayuktiM vinA nAsti brUta tAm alam uttamAH // Mo_1,30.16 // "satApam" "A" samantAd | "bhuvanatrayaM" | tasmin | "manomananamAninyAH kSayayuktiM vinA nAsti" | tApanivArakam iti zeSaH | ataH he "uttamAH" | yUyaM "tAM" kSayayuktiM | "brUta" kathayatety arthaH | "Abhuvanatrayam" ity atra AGzabdo 'bhivyApakatve samasyate | Anagaram itivat || MoT_1,30.16 || vyavahAravato yuktyA duHkhaM nAyAti me yayA / atha vAvyavahArasya brUta tAM gatim uttamAH // Mo_1,30.17 // "avyavahArasya" vyavahArarahitasya | "gatiM" yuktim || MoT_1,30.17 || tat kathaM kena vA kiM vA kRtam uttamacetasA / pUrvaM yenaiti vizrAmam paramam pAvanam manaH // Mo_1,30.18 // "kenottamacetasA" "pUrvaM" "tat kiM" "kRtaM kathaM vA kRtaM" | "tat kim" mameti zeSaH | "yena" mama "manaH" "pAvanaM" sat "paramaM" "vizrAmam" "eti" || MoT_1,30.18 || yathA jAnAsi bhagavaMs tathA mohanivRttaye / brUhi me sAdhavo yena yUyaM nirduHkhatAM gatAH // Mo_1,30.19 // nanu katham ahaM vaktuM zaknomIty atrAha "sAdhava" iti || MoT_1,30.19 || atha vA tAdRzI brahman yuktir yadi na vidyate / na yuktim mama vA kazcid vidyamAnAm api sphuTam // Mo_1,30.20 // svayaM caiva na cApnomi tAM vizrAntim anuttamAm / tad ahaM tyaktasarveho nirahaGkAratAM gataH // Mo_1,30.21 // na bhokSye na pibAmy ambu nAham paridadhe 'mbaram / karomi nAhaM vyApAraM snAnadAnAzanAdikam // Mo_1,30.22 // he "brahmann" | "atha vA yadi tAdRzI yuktir na vidyate" | "vidyamAnAm api" "yuktiM kazcin mama" "na" | brUyAd iti zeSaH | "svayaM ca" "tAM vizrAntiM" yathAtathAlabdhayA yuktyA kRtaM vizrAmam | atijADyAn "nApnomi" | "tadAhaM" "nirahaGkAratAM gato" 'ta eva "tyaktasarvehaH "san | "na bhokSye" | tilakam || MoT_1,30.20-22 || " " na ca tiSThAmi kAryeSu sampatsv ApaddazAsu ca / na kiJcid api vAJchAmi dehatyAgAd Rte mune // Mo_1,30.23 // spaSTam || MoT_1,30.23 || kevalaM vigatAzaGko nirmamo gatamatsaraH / maunam eveha tiSThAmi lipikarmasv ivArpitaH // Mo_1,30.24 // spaSTam || MoT_1,30.24 || atha krameNa santyajya sazvAsocchvAsasaMvidam / sannivezaM tyajAmImam anarthaM dehanAmakam // Mo_1,30.25 // zvAsaz cocchvAsaz ca | tau "zvAsocchvAsau" | tAbhyAM saha vartate iti "sazvAsocchvAsA" | tAdRzI "saMvit" | tAM | "sannivezaM" saMsthAnam || MoT_1,30.25 || nanu samatAviSayatvena svasambandhitayA sthitasya dehasya tyAgaH kathaM sidhyatIty | atrAha nAham asya na me dehaH zAmyAmy asnehadIpavat / sarvam eva parityajya tyajAmIdaM kalevaram // Mo_1,30.26 // spaSTam || MoT_1,30.26 || sargAntazlokena zrIrAmavAkyam upasaMharati ity uktavAn amalazItakarAbhirAmo rAmo mahattaravivekavikAsicetAH / tUSNIm babhUva purato mahatAM ghanAnAM kekAravazramavazAd iva nIlakaNThaH // Mo_1,30.27 // "nIlakaNThaH" mayUraH | iti zivam || MoT_1,30.27 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe triMzaH sargaH || 1,30 || ************************************************************************ zrIvAlmIkiH zrIbharadvAjam prati kathayati vadaty evam manomohavinivRttikaraM vacaH / rAme rAjIvapattrAkSe tasmin rAjakumArake // Mo_1,31.1 // sarve babhUvus tatrasthA vismayotphullalocanAH / dhRtAmbarA deharuhair giraH zrotum ivodgataiH // Mo_1,31.2 // virAmavAsanApAstasamastabhavavAsanAH / muhUrtam amRtAmbhodhivIcIvilulitA iva // Mo_1,31.3 // "deharuhaiH" romabhiH | "dhRtAmbarAH" dhRtavastrAH | romakaJcukAnvitAH ity arthaH | "deharuhaiH" kathambhUtair "iva" | "giraH" zrIrAma"giraH" "zrotum udgataiH" utthitair "iva" | "virAmavAsanayA" nivRttivAsanayA | "apAstAH" tyaktAH | "samastAH" "bhavavAsanAH" yaiH | te "vilulitAH" caJcalIkRtAH || MoT_1,31.1-3 || tA giro rAmabhadrasya tasya citrArpitair iva / saMzrutAH zRNukair antar AnandaparipIvaraiH // Mo_1,31.4 // "zRNukaiH" zrotRbhiH || MoT_1,31.4 || zRNukAn eva vizeSeNa kathayati vasiSThavizvAmitrAdyair munibhiH saMsadi sthitaiH / jayantaghRSTipramukhair mantribhir mantrakovidaiH // Mo_1,31.5 // spaSTam || MoT_1,31.5 || nRpair dazarathaprakhyaiH pauraiH pArazavAdibhiH / sAmantai rAjaputraiz ca brAhmaNair brahmavAdibhiH // Mo_1,31.6 // spaSTam || MoT_1,31.6 || tathA bhRtyair amAtyaiz ca paJjarasthaiz ca pakSibhiH / krIDAmRgair gataspandais turaGgair gatacarvaNaiH // Mo_1,31.7 // "gatacarvaNaiH" tyaktabhojanaiH || MoT_1,31.7 || kausalyApramukhaiz caiva nijavAtAyanasthitaiH / saMzAntabhUSaNArAvair aspandair vanitAgaNaiH // Mo_1,31.8 // spaSTam || MoT_1,31.8 || udyAnavallInilayair viTaGkanilayair api / akSubdhapakSatatibhir vihagair viratAravaiH // Mo_1,31.9 // siddhair nabhazcaraiz caiva tathA gandharvakinnaraiH / nAradavyAsapulahapramukhair munipuGgavaiH // Mo_1,31.10 // spaSTam || MoT_1,31.9-10 || anyaiz ca devadevezavidyAdharamahoragaiH / rAmasya tA vicitrArthA mahodArA giraH zrutAH // Mo_1,31.11 // spaSTam || MoT_1,31.11 || atha tUSNIM sthitavati rAme rAjIvalocane / tasmin raghukulAkAzazazAGkasamasundare // Mo_1,31.12 // sAdhuvAdagirA sArdhaM siddhasArthasamIritA / vitAnakasamA vyomnaH puSpavRSTiH papAta ha // Mo_1,31.13 // spaSTaM || MoT_1,31.12-13 || puSpavRSTiM vizinaSTi mandArakozavizrAntabhramaradvandvanAdinI / madirAmodasaundaryamuditonmadamAnavA // Mo_1,31.14 // spaSTam || MoT_1,31.14 || vyomavAtavinunneva tArakANAm paramparA / patiteva dharApIThaM svargastrIhasitacchaTA // Mo_1,31.15 // spaSTam || MoT_1,31.15 || vRSTiSv ekazaranmeghalavAvalir iva cyutA / haiyaGgavInapiNDAnAm Iriteva paramparA // Mo_1,31.16 // "vRSTiSu" "vRSTy"antaH || MoT_1,31.16 || himavRSTir ivodArA muktAhAracayopamA / aindavIrazmimAleva kSIrormINAm ivAtatiH // Mo_1,31.17 // spaSTam|| MoT_1,31.17 || kiJjalkAmodavalitA bhramadbhRGgakadambakA / sItkAragAyadAmodamadhurAniladolitA // Mo_1,31.18 // "sItkAreti" zabdAnukaraNam || MoT_1,31.18 || prabhramatketakavyUhA prasaratkairavotkarA / prapatatkundavalayA valatkuvalayAlayA // Mo_1,31.19 // spaSTam || MoT_1,31.19 || ApUritAGganArAmagRhacchAdanacatvarA / udgrIvapuravAstavyavaranArIvilokitA // Mo_1,31.20 // "aGganAni" c"ArAmAz" ca "gRhacchAdanAni" ca "catvarANi" ca | tAni "ApUritAni" "aGganA"dIni yayA | sA | darzanotsuko hi "udgrIvo" bhavati || MoT_1,31.20 || nirabhrotpalasaGkAzavyomavRSTir anAkulA / adRSTapUrvA sarvasya janasya janitasmayA // Mo_1,31.21 // spaSTam || MoT_1,31.21 || adRSTapUrvasiddhaughakarotkarasamIritA / sA muhUrtacaturbhAge puSpavRSTiH papAta ha // Mo_1,31.22 // "ha" iti nipAtaH pAdapUraNArthaH || MoT_1,31.22 || ApUritasabhAloke zAnte kusumavarSaNe / imAn siddhagaNAlApAJ zuzruvus te sabhAgatAH // Mo_1,31.23 // spaSTam || MoT_1,31.23 || siddhagira eva kathayati AkalpaM siddhasenAsu bhramadbhir abhito divam / apUrvam adya tv asmAbhiH zrutaM zrutirasAyanam // Mo_1,31.24 // "zrut"au karNe | "rasAyanam" amRtam || MoT_1,31.24 || yad anena kilodAram uktaM raghukulendunA / vItarAgatayA tad dhi vAkpater apy agocaram // Mo_1,31.25 // spaSTam || MoT_1,31.25 || aho vata mahat puNyam adyAsmAbhir idaM zrutam / vaco rAmamukhodbhUtam amRtAhlAdakaM dhiyaH // Mo_1,31.26 // spaSTam || MoT_1,31.26 || sargAntazlokaM kathayati upazamAmRtasundaram AdarAd adhigatottamatApadam eSa yat / kathitavAn ucitaM raghunandanaH sapadi tena vayam pratibodhitAH // Mo_1,31.27 // "pratibodhitAH" jJAnayuktAH sampAditAH | iti zivam || MoT_1,31.27 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe ekatriMzaH sargaH || 1,31 || ************************************************************************ siddhA eva parasparaM kathayanti pAvanasyAsya vacasaH proktasya raghuketunA / nirNayaM zrotum ucitaM vakSyamANam maharSibhiH // Mo_1,32.1 // nAradavyAsapulahapramukhA munipuGgavAH / AgacchatAzv avighnena sarva eva maharSayaH // Mo_1,32.2 // patAmaH paritaH puNyAm etAM dAzarathIM sabhAm / nIrandhrakanakAmbhojAm padminIm iva SaTpadAH // Mo_1,32.3 // spaSTam || MoT_1,32.1-3 || zrIvAlmIkiH zrIbharadvAjam prati kathayati ity uktvA sA samastaiva vyomAvAsanivAsinI / tAm papAta sabhAM tatra divyA muniparamparA // Mo_1,32.4 // "vyomni" yaH "AvAsaH" | tatra "nivasa"tIti tAdRzI || MoT_1,32.4 || muniparamparAM vizinaSTi agrasthitamarutpRSTharaNadvINamunIzvarA / payaHpInaghanazyAmavyAsamecakitAmbarA // Mo_1,32.5 // "agre sthitAH" "marutaH" yasyAM | sA | tAdRzI cAsau "pRSThe" ca "raNadvINAH" "munIzvarAH" yasyAM | sA | tAdRzI || MoT_1,32.5 || bhRgvaGgiraHpulastyAdimuninAyakamaNDitA / cyavanoddAlakozIrazaralomAdipAlitA // Mo_1,32.6 // spaSTam || MoT_1,32.6 || parasparaparAmarzAd duHsaMsthAnamRgAjinA / lolAkSamAlAvalayA sukamaNDaludhAriNI // Mo_1,32.7 // "parAmarzAt" saGghaTTAt || MoT_1,32.7 || tArAvalir ivAnyonyakRtazobhAtizAyinI / kausumI vRSTir anyeva dvitIyevArkamaNDalI // Mo_1,32.8 // spaSTam || MoT_1,32.8 || tArAjAla ivAmbhodo vyAso hy atra vyarAjata / tAraugha iva zItAMzur nArado 'tra vyarAjata // Mo_1,32.9 // spaSTam || MoT_1,32.9 || deveSv iva svarAdhIzaH pulastyo 'tra vyarAjata / Aditya iva devAnAm aGgirAz ca vyarAjata // Mo_1,32.10 // spaSTam || MoT_1,32.10 || athAsyAM siddhasenAyAm patantyAM nabhaso rasAt / uttasthau munisampUrNA tadA dAzarathI sabhA // Mo_1,32.11 // spaSTam || MoT_1,32.11 || mizrIbhUtA virejus te nabhazcaramahIcarAH / parasparavRtAGgAbhA bhAsayanto dizo daza // Mo_1,32.12 // "parasparaM vRtA" "aGgAnAm" "AbhA" yaiH | te || MoT_1,32.12 || nabhazcaramahIcarAn vizinaSTi veNughaNTAvRtakarA lIlAkamaladhAriNaH / dUrvAGkurAkrAntazikhAH sacuDAmaNimUrdhajAH // Mo_1,32.13 // spaSTam || MoT_1,32.13 || jaTAkaTaprakapilA maulimAlitamastakAH / prakoSThagAkSavalayA mANikyavalayAnvitAH // Mo_1,32.14 // "jaTAkaTapreNa" jaTAsamUhena | "kapilAH" || MoT_1,32.14 || cIravalkalasaMvItAH srakkauzeyAvaluNThitAH / vilolamekhalApAzAz calanmuktAkalApinaH // Mo_1,32.15 // spaSTam || MoT_1,32.15 || vasiSThavizvAmitrau tAn pUjayAm AsatuH kSaNAt / arghyaiH pAdyair vacobhiz ca nabhazcaramahAgaNAn // Mo_1,32.16 // spaSTam || MoT_1,32.16 || sarvAcAreNa siddhaugham pUjayAm Asa bhUpatiH / siddhaugho bhUpatiM caiva kuzalapraznavArtayA // Mo_1,32.17 // spaSTam || MoT_1,32.17 || tais taiH praNayasaMrambhair anyo'nyam prAptasatkriyAH / upAvizan viSTareSu nabhazcaramahIcarAH // Mo_1,32.18 // "praNayasaMrambhaiH" snehasaMrambhaiH || MoT_1,32.18 || vacobhiH puSpavarSeNa sAdhuvAdena cAbhitaH / rAmaM tam pUjayAm AsuH puraH praNatam Asthitam // Mo_1,32.19 // spaSTam || MoT_1,32.19 || AsAM cakre ca tatrAsau rAjalakSmyA virAjitaH / vizvAmitro vasiSThaz ca vAmadevaz ca mantriNaH // Mo_1,32.20 // "asau" zrIrAmaH || MoT_1,32.20 || nArado devaputraz ca vyAsaz ca munipuGgavaH / marIcir atha durvAsA munir AGgirasas tathA // Mo_1,32.21 // spaSTam || MoT_1,32.21 || kratuH pulastyaH pulahaH zaralomA munIzvaraH / vAtsyAyano bharadvAjo vAlmIkir munipuGgavaH // Mo_1,32.22 // spaSTam || MoT_1,32.22 || uddAlaka RcIkaz ca zaryAtiz cyavanas tathA / USmapAz ca ghRtArciz ca zAluDir vAluDis tathA // Mo_1,32.23 // spaSTam || MoT_1,32.23 || ete cAnye ca bahavo vedavedAGgapAragAH / jJAtajJeyA mahAtmAnaH saMsthitAs tatra nAyakAH // Mo_1,32.24 // "nAyakAH" zreSThAH || MoT_1,32.24 || vasiSThavizvAmitrAbhyAM saha te nAradAdayaH / idam Ucur anUcAnA rAmam AnamitAnanam // Mo_1,32.25 // "anUcAnAH" sAGgavedajJAH || MoT_1,32.25 || aho vata kumAreNa kalyANaguNazAlinI / vAg uktA paramodAravirAgarasagarbhiNI // Mo_1,32.26 // spaSTam || MoT_1,32.26 || pariniSThitavAkyArthasubodham ucitaM sphuTam / udAram priyacaryArham avihvalam aviplutam // Mo_1,32.27 // abhivyaktapadaM caiva niSThaM spaSTaM ca tuSTimat / karoti rAghavaproktaM vacaH kasya na vismayam // Mo_1,32.28 // "pariniSThitaH" AkAGkSArahitaH | "vAkyArthaH" yasmin | tat "pariniSThitavAkyArthaM" | tAdRzam ca tat "subodhaM" ca tat | "sphuTam" prakaTArtham | "priyacaryAm" priyavyavahAram "arhatI"ti tAdRzam | "avihvalaM" vyAkulatArahitam | "aviplutaM" kenApi bAdhitum azakyam | "tuSTimat" zrotuH tuSTikAritvena tuSTimat || MoT_1,32.27-28 || zatAd ekatamasyaiva sarvodAracamatkRteH / IpsitArthArpaNaikAntadakSA bhavati bhAratI // Mo_1,32.29 // "sarvebhyaH udArA" udbhaTA | "camatkRtiH" camatkAro | yasya | tAdRzasya | na tu sarve etAdRzAH bhavantIti bhAvaH || MoT_1,32.29 || zrIrAmam prati kathayati kumAra tvAM vinA kasya vivekaphalazAlinI / evaM vikAsam AyAti prajJA vanalatA yathA // Mo_1,32.30 // spaSTam || MoT_1,32.30 || prajJAdIpazikhA yasya rAmasyeva hRdi sthitA / prajvalaty alam AlokakAriNI sa pumAn smRtaH // Mo_1,32.31 // spaSTam || MoT_1,32.31 || raktamAMsAsthiyantrANi bahUny atitatAni ca / padArthAn apakarSanti nAsti teSu sacetanam // Mo_1,32.32 // "atitatAni bahUni raktamAMsAsthiyantrANi" dehaniSThAH puruSA iti yAvat | santi kathambhUtAni | "padArthAn" "apakarSanti" jADyena jetRRNi | kiM tu "teSu" kiJcid api "raktamAMsAsthiyantram" "sacetanaM" vicArayuktaM | "nAsti" | kazcid api puruSaH sacetano nAstIty arthaH || MoT_1,32.32 || janmamRtyujarAduHkham anuyAnti punaH punaH / vimRzanti na saMsArapazavaH parimohitAH // Mo_1,32.33 // "vimRzantI"ty atrApi "janmamRtyujarAduHkham" ity etad eva karma | "saMsArapazavaH" ajJAninaH || MoT_1,32.33 || kathaJcit kvacid evaiko dRzyate vimalAzayaH / pUrvAparavicArArho yathAyam arisUdanaH // Mo_1,32.34 // "pUrvAparavicArArhaH" samyagvicArayogyaH || MoT_1,32.34 || anuttamacamatkAraphalAH subhagamUrtayaH / bhavyA hi viralA loke sahakAradrumA iva // Mo_1,32.35 // "bhavyAH" vivekayuktAH || MoT_1,32.35 || samyagdRSTir jagajjAtau svavivekacamatkRtiH / asmin bhavyamatAv antar iyam anyeva dRzyate // Mo_1,32.36 // asmAbhiH | "bhavyamatau" "asmin" garbharUpe zrIrAme | "samyagdRSTiH" samyagdRSTisvarUpA | "iyaM" "svavivekacamatkRtiH" AtmavivekacamatkAraH | "jagajjAtau" jagatsthitau | "anyA iva" navInA iva | "dRzyate" || MoT_1,32.36 || sulabhAH subhagA lokAH phalapallavazAlinaH / jAyante taravo deze na tu candanapAdapAH // Mo_1,32.37 // "subhagAH" AkAramAtreNa manoharAH || MoT_1,32.37 || vRkSAH prativane santi satyaM suphalapallavAH / na tv apUrvacamatkAro lavaGgaH sulabhaH sadA // Mo_1,32.38 // spaSTam || MoT_1,32.38 || jyotsneva zItA zazinaH sutaror iva maJjarI / puSpAd Amodalekheva dRSTA rAmAc camatkRtiH // Mo_1,32.39 // "camatkRtiH" vairAgyarUpety arthaH || MoT_1,32.39 || asmAd uddAmadaurAtmyadaivanirmANanirmiteH / dvijendrA dagdhasaMsArAt sAro hy atyantadurlabhaH // Mo_1,32.40 // he "dvijendrAH" | "dagdhasaMsArAt" kathambhUtAt | atyantavaiSamyakAritvena "uddAmadaurAtmyaM" yad "daivaM" vidhiH | tasya yat "nirmANaM" racanaM | tataH "nirmitiH" sampattir | yasya | saH | tAdRzAt | nirmANanirmityoH sAmAnyavizeSabhAvena bhedo draSTavyaH | atra vairAgyotkarSAt daivam prati asUyA na yukteti nAnyathA zaGkitavyam || MoT_1,32.40 || yatante sArasamprAptau ye yazonidhayo dhiyA / dhanyA dhuri satAM gaNyAs tA eva puruSottamAH // Mo_1,32.41 // spaSTam || MoT_1,32.41 || na rAmeNa samo 'stIha triSu lokeSu kazcana / vivekavAn udArAtmA mahAtmA ceti no matiH // Mo_1,32.42 // spaSTam || MoT_1,32.42 || sargAntazlokena vairAgyaprakaraNaM samApayati sakalalokacamatkRtikAriNo 'py abhimataM yadi rAghavacetasaH / phalati no tad ime vayam eva hi sphuTataram munayo hatabuddhayaH // Mo_1,32.43 // "abhimataM" samanantaroktasya praznasyottaram | iti zivam || MoT_1,32.43 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyaprakaraNe dvAtriMzaH sargaH || 1,32 || ************************************************************************ zrotRRNAm bhAvanAvezasatkRtasvAntazAlinAm * vairAgyAkhyaprakaraNavyAkhyA satphaladAstv iyam ** 15 ** yacchaktyAvezavazataH sAmarthyaM kAryagocaram * bhAvAnAm astu yatno 'yaM tatkAryatvena nizcitaH ** 16 ** vAsanAbIjarAgAkhyadrumonmUlanapaNDitaH * vairAgyAkhyaH payaHpUraH sphuratAn mama mAnase ** 17 ** iti zivam || iti zrIkAzmIramaNDalAntarvartyArAdhyapAdamahAmAhezvaravaiDUryakaNThAtmajazrImadavatArakaNThaputrazrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM vairAgyAkhyam prakaraNaM samAptam || tad evAha anarthaH prApyate yatra zAstritAd api pauruSAt / anarthakaM tu balavat tatra jJeyaM svapauruSam // Mo_2,5.6 // "yatra" puruSeNa "zAstritAd api pauruSAt anarthaH prApyate tatra anarthakam" anarthotpAdakaM "svapauruSam" azAstrIyaM pauruSaM | "balavaj jJeyam" | tanmadhye praviSTAd balavataH svapauruSAd evAsau anartha utpanna iti "jJeyam" iti bhAvaH | arthAt tu yatra anarthaH na prApyate tatra zAstrIyam eva balavaj jJeyam | dvayoH pauruSayoz ca sarvatra sandhir asti asahAyasyaikakasyotthAnAsaMbhavAt || MoT_2,5.6 || puruSasya kartavyaM darzayati paraM pauruSam Azritya dantair dantAn vicUrNayan / zubhenAzubham udyuktaH prAktanaM pauruSaM jayet // Mo_2,5.7 // "paraM pauruSam" zAstroktaM pauruSam | "udyuktaH" udyogayuktaH | "prAktanaM pauruSam" vAsanAkhyam prAktanam | api "zubhaM" zubhakAry eva | yataH zubhA vAsanaiva mokSadAyinI proktety "azubham" ity uktam || MoT_2,5.7 || prAktanaH puruSArtho 'sau mAM niyojayatIti dhIH / balAd adhaspadIkAryA pratyakSAd adhikA na sA // Mo_2,5.8 // pratyakSeNa tu pauruSasyaiva niyojane sAmarthyaM dRSTam ity etad abhipretya "pratyakSAd adhikA na se"ty uktam || MoT_2,5.8 || tAvat tAvat prayatnena yatitavyaM svapauruSaM / prAktanaM pauruSaM yAvad azubhaM zAmyati svayam // Mo_2,5.9 // "svapauruSaM yatitavyam" zAstrAnusAreNa svaviSayaM prati yatnayuktaM kAryaM | "yatitavyam" iti NicyuktaH prayogaH || MoT_2,5.9 || doSaH zAmyaty asandehaM prAktano 'dyatanair guNaiH / dRSTAnto 'tra hyastanasya doSasyAdyaguNaiH kSayaH // Mo_2,5.10 // spaSTam || MoT_2,5.10 || asaddaivam adhaH kRtvA nityam udyuktayA dhiyA / saMsArottaraNaM bhUtyai yatetAdhAtum Atmani // Mo_2,5.11 // "bhUtyai" muktirUpAyaizvaryAya || MoT_2,5.11 || na gantavyam anudyogaiH sAmyaM puruSagardabhaiH / udyogas tu yathAzAstraM lokadvitayasiddhaye // Mo_2,5.12 // spaSTam || MoT_2,5.12 || saMsArakuharAd asmAn nirgantavyaM svayaM balAt / pauruSaM yatnam Azritya hariNevAripaJjarAt // Mo_2,5.13 // "saMsArakuharAt" saMsArazvabhrAt | "hariNA" siMhena | "aripaJjarAt" aribhUtAt paJjarAt || MoT_2,5.13 || pratyahaM pratyavekSeta naraz caritam AtmanaH / saMtyajet pazubhis tulyaM zrayet satpuruSocitam // Mo_2,5.14 // "pratyavekSeta" kIdRzam iti vimarzaviSayaM kuryAt || MoT_2,5.14 || kiMcitkAntAnnapAnAdikalilaM komalaM gRhe / vraNe kITa ivAsvAdya vayaH kAryaM na bhasmasAt // Mo_2,5.15 // "kalilaM" pApajanakam | "komalaM" Amukhe komalatayA pratibhAsamAnam | "vraNe" randhre || MoT_2,5.15 || zubhena pauruSeNAzu zubham AsAdyate phalam / azubhenAzubhaM nityaM daivaM nAma na kiMcana // Mo_2,5.16 // spaSTam || MoT_2,5.16 || pratyakSadRSTam utsRjya yo 'numAnamanAs tv asau / svabhujAbhyAm imau sarpAv iti prekSya palAyatAm // Mo_2,5.17 // "svabhujAbhyAm" iti paJcamI || MoT_2,5.17 || daivaM saMprerayati mAm iti mugdhadhiyAM mukham / adRSTazreSThadRSTInAM dRSTvA lakSmIr nivartate // Mo_2,5.18 // "adRSTA" | "zreSThA" uttamA | "dRSTiH" pauruSAkhyA dRSTiH | yaiH teSAm || MoT_2,5.18 || tasmAt puruSayatnena vivekaM pUrNam Azrayet / AtmajJAnamahArthAni zAstrANi pravicArayet // Mo_2,5.19 // "AtmajJAnam" eva "mahAn arthaH" yeSAM tAni || MoT_2,5.19 || citte cintayatAm arthaM yathAzAstraM nijehitaiH / asaMsAdhayatAm eva mUDhAnAM dhig durIpsitam // Mo_2,5.20 // "nijehitaiH" svapauruSaiH | "durIpsitam" duSTakAGkSitam || MoT_2,5.20 || pauruSaM ca na cAnantaM na yatnam abhivAJchate / na yatnenApi mahatA tailam AsAdyate 'zmanaH // Mo_2,5.21 // "pauruSam anantaM" antarahitaM | "na ca" bhavati | kiM tu niyatam eva bhavati | "pauruSaM" kartR | "yatnam na abhivAJchate" na svotpAdakatvena kAGkSate | yatnena svasya niyamaM na laGghayati iti yAvat | puruSo "mahatApi yatnena" svasmin niyataM pauruSaM na laGghayituM zaknotIti bhAvaH | etad dRSTAntena sugamaM karoti | "na yatnene"ti || MoT_2,5.21 || pUrvoktam evArthaM sphuTayati yathA ghaTaH parimito yathA parimitaH paTaH / niyataH parimANasthaH puruSArthas tathaiva vaH // Mo_2,5.22 // ataH svapauruSAviSaye AkAzagamanAdau na yatitavyam iti bhAvaH || MoT_2,5.22 || sa ca zAstrArthasatsaGgasamAcArair nijaM phalam / dadAtIti svabhAvo 'yam anyathAnarthasiddhaye // Mo_2,5.23 // "anyathA" zAstrArthasatsaGgasamAcArANAm abhAve || MoT_2,5.23 || svarUpaM pauruSasyaitad daivaM vyavaharan naraH / yAti niSphalayatnatvaM na kadAcana kazcana // Mo_2,5.24 // "pauruSasya svarUpam daivam vyavaharan" daivam iti nAmnA vyavaharan | na tu paramArthato daivam iti jAnann iti yAvat || MoT_2,5.24 || dainyadAridryaduHkhArtA apy anye puruSottamAH / pauruSeNaiva yatnena yAtA devendratulyatAm // Mo_2,5.25 // spaSTam || MoT_2,5.22 || A bAlyAc caivam abhyastaiH zAstrasatsaGgamAdibhiH / guNaiH puruSayatnena svo 'rthaH saMprApyate hi taiH // Mo_2,5.26 // "svo 'rthaH" mokSAkhyaH kAGkSito 'rthaH | "puruSeNe"ti zeSaH | "hi"zabdaH nizcaye | "taiH" prasiddhaiH "guNair" iti karaNe tRtIyA | "yatnene"ti tu hetau || MoT_2,5.26 || upasaMhAraM karoti iti pratyakSato dRSTam anubhUtaM kRtaM zrutam / daivottham iti manyante ye hatAs te kubuddhayaH // Mo_2,5.27 // "kRtam zrutam" anuSThitam | sarvam "daivAt uttham" asti | "iti ye manyante" | "te kubuddhayaH hatAH" naSTAH || MoT_2,5.27 || AlasyaM yadi na bhavej jagaty anarthaH ko na syAd bahudhaniko bahuzruto vA / AlasyAd iyam avaniH sasAgarAntA saMpUrNA narapazubhiz ca nirdhanaiz ca // Mo_2,5.28 // "narapazubhiH" ajJAnibhiH | "nirdhanaiH" daridraiH | tasmAd dhanakAGkSibhiH mokSakAGkSibhir vA pauruSam eva kAryam iti bhAvaH || MoT_2,5.28 || pauruSAnuSThAnaprakAraM kathayati bAlye gate 'viratakalpitakelilole paugaNDamaNDanavayaHprabhRti prayatnAt / satsaGgamaiH padapadArthavibuddhabuddhiH kuryAn naraH svaguNadoSavicAraNAni // Mo_2,5.29 // "avirataM kalpitA" yA "keliH" | tayA "lole bAlye" | bAlabhAve "gate" sati | puruSaH "paugaNDasyA"vasthAvizeSasya "maNDana"bhUtaM yat "vayaH" | tataH "prabhRti" yauvanAt prabhRti iti yAvat | "prayatnAt" yatnena | "svaguNadoSavicAraNAni kuryAt" | kaiH kRtvA | "satsaGgamaiH" sAdhusaGgamaiH | satsaGgamAbhAve hi svaguNadoSavicAraNam azakyakriyam eva | puruSaH kathaMbhUtaH | "padapadArthavibuddhabuddhiH" | padapadArthayoH vibuddhA buddhiH yasya | tAdRzaH | padapadArthajJa ity arthaH || MoT_2,5.29 || zrIvAlmIkiH sargAntazlokena bharadvAjaM prati tatratyaM dinAvasAnaM kathayati ity uktavaty atha munau divaso jagAma sAyantanAya vidhaye 'stam ino jagAma / snAtuM sabhA kRtanamaskaraNA jagAma zyAmAkSaye ravikaraiz ca sahAjagAma // Mo_2,5.30 // "munau" vasiSThe | "iti" evam | "uktavati" sati | "divasaH jagAma" avasAnaM gataH | yataH "inaH" sUryaH | "astaM jagAma" | "sabhA" dAzarathI sabhA | "kRtanamaskaraNA" kRtamuninamaskArA satI | "sAyantanAya" "vidhaye" sAyaM sandhyArthaM | "snAtuM jagAma" | sA "sabhA zyAmAkSaye" rAtrikSaye | "ravikaraiH" sUryakaraiH | "saha AjagAma ca" | iti zivam || MoT_2,5.30 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuprakaraNe paJcamaH sargaH || 2,5 || ************************************************************************ prabhAte zrIvasiSThaH zrIrAmaM prati pUrvasargoktavastuphalitaM kathayati tasmAt prAkpauruSaM daivaM nAnyat tat projjhya dUrataH / sAdhusaGgamasacchAstrair jIvam uttArayed balAt // Mo_2,6.1 // "tasmAt" pUrvasargoktAt hetoH | "prAkpauruSaM" prAktanaM pauruSaM | "daivam" bhavati | "anyat" pauruSAd bhinnaM kiMcid daivam | "na" bhavati | ataH puruSaH "tat" daivaM | "dUrataH projjhya" arthAt adyatanaM zubhaM pauruSam Azritya | "sAdhusaGgamasacchAstraiH" hetubhUtaiH | "jIvam balAt" haThena | "uttArayet" | "saMsArAd" iti zeSaH || MoT_2,6.1 || yathA yathA prayatnaH syAd bhaved Azu phalaM tathA / iti pauruSam evAsti daivam astu tad eva vaH // Mo_2,6.2 // "prayatnaH" pauruSam | "tat" yuSmAbhiH aGgIkRtaM "daivam" | "vaH eva" yuSmAkam ev"Astu" || MoT_2,6.2 || duHkhAd yathA duHkhakAle hA kaSTam iti kathyate / hAkaSTazabdaparyAyas tathA hA daivam ity api // Mo_2,6.3 // "tathA hA kaSTam iti"vat "hA daivam iti" dInAnAm evoktir astIti bhAvaH || MoT_2,6.3 || prAksvakarmetarAkAraM daivaM nAma na vidyate / bAlaH prabalapuMseva taj jetum iva zakyate // Mo_2,6.4 // "prAksvakarmaNaH" prAktanasvakarmaNaH | "itarAkAram daivaM nAma na vidyate" | prAktanAt svakarmaNaH pRthaksattAM na bhajate ity arthaH | ataH puMsA "tat" daivaM | "jetuM zakyate" ken"eva" | "prabalapuMsA iva" | yathA tena "bAlo jetuM zakyate" tathety arthaH || MoT_2,6.4 || hyastano duSTa AcAra AcAreNAdya cAruNA / yathAzu zubhatAM yAti prAktanaM kukRtaM tathA // Mo_2,6.5 // "adyAcAreNa" adya kRtenAcAreNa | "tathA" tadvat | "prAktanaM kukRtam" adyatanena sukRtena "zubhatAM yAti" || MoT_2,6.5 || tajjayAya yatante ye na lAbhalavalampaTAH / te mUDhAH prAkRtA dInAH sthitA daivaparAyaNAH // Mo_2,6.6 // "tajjayAya" kuvAsanArUpaprAktanAzubhapauruSajayAya | "lAbhalave" sAMsArikapadArthAptirUpe lAbhaleze | "laMpaTAh" lobhayuktAH | "prAkRtAH" nIcAH || MoT_2,6.6 || pauruSeNa kRtaM karma daivAd yad abhinazyati / tatra nAzayitur jJeyaM pauruSaM balavattaram // Mo_2,6.7 // "nAzayituH" nAzakasya kAlAdeH || MoT_2,6.7 || yad ekavRntaphalayor apy ekaM zUnyakoTaram / tatra prayatnaH sphuritas tathA tadrasasaMvidaH // Mo_2,6.8 // ekasmin vRnte sthitau phalau "ekavRntaphalau" | tayoH "api" madhyAt "eka"phalaM "zUnyakoTaram" sArarahitamadhyaM "yat" bhavati | arthAt dvitIyaM sArabharitamadhyaM jJeyam | "tatra" tasmin sthAne | "tadrasasaMvidaH" tayoH phalayoH yA rasarUpA saMvit | tasyAH tadrasasyeti yAvat | "tathA" tena prakAreNa | "yatnaH" pauruSaM "sphuritaH" | raseneva tAdRzaM pauruSaM kRtaM yenaikaM phalaM sArarahitaM saMpannaM | na tv anyazaGkitasya daivasyAtra kApi zaktir astIti bhAvaH || MoT_2,6.8 || yat prayAnti jagadbhAvAH saMsiddhA api saMkSayam / kSayakArakayatnasya tatra jJeyaM mahad balam // Mo_2,6.9 // "kSayakArakasya" nAzakartuH kAlasya | yaH "yatnaH" pauruSam | tasya || MoT_2,6.9 || bhikSuko maGgalebhena nRpo yat kriyate balAt / tad amAtyebhapaurANAM prayatnasya mahat phalam // Mo_2,6.10 // "maGgalebhena" maGgalahastinA | "bhikSukaH nRpaH" rAjA | "balAt yat kriyate amAtyebhapaurANAM" rAjyapradAtRRNAM mantrimaGgalahastinAgarANAM | "prayatnasya" tadrAjyadAnarUpasya pauruSasya saha"phalaM" bhavati | na daivasya || MoT_2,6.10 || pauruSenAnnam Akramya yathA dantair vicUrNyate / alpaM pauruSam Akramya tathA zUreNa cUrNyate // Mo_2,6.11 // "yathA dantaiH pauruSeNa annam Akramya" svavazIkRtya | "cUrNyate" | "tathA zUreNA"dyatanapauruSayuktena puruSeNa | "alpaM" prAktanatvena jIrNaprAyaM | "pauruSaM Akramya cUrNyate" || MoT_2,6.11 || anubhUtaM hi mahatAM lAghavaM yatnazAlinAM / yatheSTaM viniyujyante te taiH karmasu loSTavat // Mo_2,6.12 // "hi" yasmAt | asmAbhiH "yatnazAlinAM" pauruSazAlinAM | "mahatAM lAghavaM" cAturyam | "anubhUtaM" pratyakSaM dRSTam | kathaM anubhUtam ity | atrAha | "yatheSTam" iti | yataH "taiH" yatnazAlibhiH | "te" arthAt pauruSarahitAH puruSAH | "yatheSTaM" svecchAnusAreNa | "loSTavat karmasu viniyujyante" || MoT_2,6.12 || zaktasya pauruSaM dRzyam adRzyaM vApi yad bhavet / tad daivam ity azaktena buddham Atmany abuddhinA // Mo_2,6.13 // "zaktasya" mahatA pauruSeNa yuktasya | dRzyasya puruSAder adRzyasya kAlAdez ca | "dRzyam adRzyaM vA yat pauruSaM bhavet" | "abuddhinA" samyagjJAnarahitena | "azaktena" tadapekSayA zaktirahitena puruSeNa | "tat" zaktasya pauruSam | "Atmani" svasmin viSaye | "daivaM buddham" jJAtam | anyathA daivena me kRtam iti na brUyAt || MoT_2,6.13 || bhUtAnAM balavadbhUtayatno daivam iti sthitam / tasthuSAm apy adhiSThAtRvatAm etat sphuTaM mithaH // Mo_2,6.14 // "balavadbhUtayatnaH" | "bhUtAnAm" kSudrabhUtAnAM upari | "daivam iti sthitam" bhavati | puruSo hi yatra na paryApto bhavati tatraiva daivena me kRtam iti kathayati | na kevalam etan mayaiva jJAtaM kiMtv anyair apIty Aha | "tasthuSAm" iti | "api"zabdaH samuccaye | "mithaH" anyo'nyam | "adhiSThAtRvatAM tasthuSAm" prerakayuktAnAM sthitAnAm puruSANAm "api" | "etat" mayA uktaH arthaH | "sphuTaM" prakaTo bhavati | te hi parasparaM kSudrataratamAdibhedenAdhiSTheyAH bhavanti | utkRSTataratamAdibhedena tv adhiSThAtAraH | adhiSThAtA eva cAdhiSTheyaM prati daivam | ataH eteSu madukto 'rthaH sphuTa eva bhavati iti bhAvaH || MoT_2,6.14 || nanu bhikSukarAjyaviSaye 'yaM nyAyo nAstIty | atrAha zAstramAtyebhapaurANAm avikalpyA svabhAvadhIH / sA yA bhikSukarAjyasya kartrI dhartrI prajAsthiteH // Mo_2,6.15 // "zAstA" purohitaH | sa ca "amAtyaz" ca | "ibhaz" ca maGgalahastI ca | "paurAz" ca | teSAm | "sA svabhAvadhIH" svabhAvAt utthitA bhikSurAjyadAnarUpA buddhiH | "avikalpyA" nAzayitum azakyAzaktA iti yAvat bhavati | "sA" kA | "yA bhikSukarAjyasya kartrI" bhavati | taddvAreNa "prajAsthiteH dhartrI" ca bhavati | ato 'trApy ayam eva nyAya iti bhAvaH | iyaM hi rItiH | yatra deze rAjA mriyate | tasya putraz ca na syAt | tatra maGgalahastI yaM namati | tam eva rAjAnaM kurvantIti || MoT_2,6.15 || aihikaH prAktanaM hanti prAktano 'dyatanaM balAt / sarvadA puruSaspandas tatrAnudvegavAJ jayI // Mo_2,6.16 // "puruSaspandaH" pauruSam | "tatra" dvayoH pauruSayoH madhye | "anudvegavAn" udvegarahitaH | lakSaNayA atibala ity arthaH || MoT_2,6.16 || nanu tatra kaH prAyaH balavAn astIty | atrAha dvayor adyatanasyaiva pratyakSAd balitA bhavet / daivaM jetum ato yatnair bAlo yUneva zakyate // Mo_2,6.17 // "pratyakSAt" pratyakSapramANena | dRzyate hi adyatanaH zubhAcAraH hyastanam azubhaM nAzayan | phalitam Aha | "daivam" iti | "ataH yatnaiH" adyatanaiH pauruSaiH | "daivaM" prAktanaM pauruSaM | "jetum zakyate" | keneva | "yUneva" | yathA "yUnA bAlaH jetuM zakyate" tathety arthaH || MoT_2,6.17 || meghena nIyate yad vA vatsaropArjitA kRSiH / meghasya puruSArtho 'sau jayaty adhikayatnavAn // Mo_2,6.18 // atrApi na daivasya kAcic chaktir astIti bhAvaH || MoT_2,6.18 || krameNopArjite 'py arthe naSTe kAryA na kheditA / na balaM yatra me zaktaM tatra kA paridevanA // Mo_2,6.19 // "balam" pauruSam | na hi janaH azakyaH rAjyAdivastuprAptyarthaM pratyahaM "paridevanA"yukto bhavatIti bhAvaH || MoT_2,6.19 || yan na zaknomi tasyArthe yadi duHkhaM karomy aham / tad amAnitamRtyor me yuktaM pratyaharodanam // Mo_2,6.20 // "amAnitamRtyoH" tAvad mRtyupAtam api anaGgIkurvataH || MoT_2,6.20 || dezakAlakriyAdravyavazato visphuranty amI / sarva eva jagadbhAvA jayaty adhikayatnavAn // Mo_2,6.21 // "bhAvAH" mRtyvAdirUpAH padArthAH || MoT_2,6.21 || phalitaM kathayati tasmAt pauruSam Azritya sacchAstraiH satsamAgamaiH / prajJAm amalatAM nItvA saMsArAmbunidhiM tara // Mo_2,6.22 // "amalatAm" rAgAdimalarAhityam || MoT_2,6.22 || prAktanaz caihikaz cAsau puruSArthau phaladrumau / aihikaH puruSArthaz ca jagaty abhyadhikas tayoH // Mo_2,6.23 // phalotpAdakau drumau "phaladrumau" || MoT_2,6.23 || karma yaH prAktanaM tucchaM na nihanti zubhehitaiH / ajJo jantur anIzo 'sau vAGmanaHsukhaduHkhayoH // Mo_2,6.24 // "karma" pauruSam | "anIzaH" asamarthaH | "vAGmanaHsukhaduHkhau" apy "asau" nAzayituM na zaknoti | zarIraduHkhanAze tu kA katheti bhAvaH || MoT_2,6.24 || yas tUdAracamatkAraH sadAcAravihAravAn / sa niryAti jaganmohAn mRgendraH paJjarAd iva // Mo_2,6.25 // "sadAcAreNa" sAdhvAcAreNa | "vihAraH" vidyate yasya | tAdRzaH | "sa" iti | "sa" eva zubhapauruSabhAjanam iti bhAvaH || MoT_2,6.25 || kazcin mAM prerayaty evam ity anarthakukalpane / yaH sthito dRSTam utsRjya tyAjyo 'sau dUrato 'dhamaH // Mo_2,6.26 // "dRSTam" pratyakSadRSTaphalaM pauruSam || MoT_2,6.26 || vyavahArasahasrANi yAny upAyAnti yAnti ca / yathAzAstraM vihartavyaM teSu tyaktvA sukhAsukhe // Mo_2,6.27 // "yathAzAstram" svazAstrAnatikrameNa | "vihartavyaM" vihAraH kAryaH || MoT_2,6.27 || yathAzAstram anucchinnAM maryAdAM svAm anujjhataH / upatiSThanti sarvANi ratnAny ambunidher iva // Mo_2,6.28 // "svAm" svajAtyanusAriNIm | "upatiSThanti" samIpam Agacchanti | "sarvANi" sakalAni zreyAMsi || MoT_2,6.28 || svArthaprApakakAryaikaprayatnaparatA budhaiH / proktA pauruSazabdena sA siddhyai zAstrayantritA // Mo_2,6.29 // "svArthaprApake" svaprayojanasAdhake "kArye" | "ekam" atyantaM | "prayatnaparatA" "zAstrayantritA" zAstrabuddhA || MoT_2,6.29 || kriyAyAH spandadharmiNyAH svArthasAdhakatA svayam / sAdhusaGgamazAstrArthatIkSNayAbhyUhyate dhiyA // Mo_2,6.30 // "spandadharmiNyAH" spandasvarUpAyAH "kriyAyAH" | "svArthasAdhakatA svayam" anyanirapekSaM bhavati | "sAdhusaGgamazAstrArthatIkSNayA dhiyA" sambandhinI "svArthasAdhakatA" "abhyUhyate" vivecyate | kA "svArthasAdhakatA" | zubhA | kA zubheti vyavasthApyate ity arthaH || MoT_2,6.30 || anantaM samatAnandaM paramArthaM vidur budhAH / sa yebhyaH prApyate 'nantaM te sevyAH zAstrasAdhavaH // Mo_2,6.31 // sarvatra samadarzitvaM "samatA" | tadrUpaH "AnandaH" "samatAnandaH" | "paramArtham" paramopAdeyaM | "saH" samatAnandaH | pauruSam AzrityopAsyaH || MoT_2,6.31 || prAktanaM pauruSaM tac ced daivazabdena kathyate / tad yuktam etad etasmin nAsti nApavadAmahe // Mo_2,6.32 // "tat" prasiddhaM | "prAktanaM pauruSaM daivazabdena cet" yadi | "kathyate" | "yuSmAbhir" iti zeSaH | "tat" kathanaM | "yuktaM" bhavati | yata "etat" samatAnandaprAptyupAyatvam | "etasmin nAsti" | ataH vayaM "nApavadAmahe" tadapavAdaM na kurmaH | upekSAviSayatvAd iti bhAvaH || MoT_2,6.32 || mUDhaiH prakalpitaM daivam anyad yais te kSayaM gatAH / nityaM svapauruSAd eva lokadvayahitaM bhavet // Mo_2,6.33 // "anyat" prAktanapauruSAt | "kSayam" anudyogakRtaM nAzam || MoT_2,6.33 || hyastanI duSkriyAbhyeti zobhAM satkriyayA yathA / adyaivaM prAktanI tasmAd yatnAt satkAryavAn bhava // Mo_2,6.34 // "adyatanaye"ti zeSaH | "yathA" adyatanayA "satkriyayA hyastanI duSkriyA zobhAM abhyeti" | "evam" tathA | "prAktanI" prAgjanmabhavA vAsanArUpA "duSkriyA" | "adya" adyatanayA sacchAstrasevanAdirUpayA "satkriyayA" | "zobhAm" zuddhatvam "abhyeti" | ataH tvam "satkAryavAn bhava" || MoT_2,6.34 || karAmalakavad dRSTaM pauruSAd eva yat phalam / mUDhaH pratyakSam utsRjya daivamohe nimajjati // Mo_2,6.35 // "mUDhaH" daivAt phalavAdI ajJAnI | "pratyakSam" pratyakSapramANasiddhaM pauruSam "utsRjya" | "daivamohe" daivarUpe bhrame "majjati" | kutaH tat | tat kutaH "yat" yataH | asmAbhiH "phalam karAmalakavat pauruSAd eva dRSTam" pratyakSam anubhUtam || MoT_2,6.35 || sakalakAraNakAryavivarjitaM nijavikalpabalAd upakalpitam / tad anapekSya hi daivam asanmayaM zraya zubhAzaya pauruSam AtmanaH // Mo_2,6.36 // "sakalAni" yAni "kAryakAraNAni" | taiH "varjitam" | atyantAsatsvarUpam ity arthaH | ata eva "nijavikalpabalAt upakalpitam" saMpAditaM | "tat asanmayaM daivam anapekSya" | he "zubhAzaya" | tvam "AtmanaH pauruSaM Azraya" | daivavazo mA bhaveti bhAvaH || MoT_2,6.36 || zAstraiH sadAcaritajRMbhitadezadharmair yat kalpitaM phalam atIva ciraprarUDham / tasmin hRdi sphurati no 'param eti cittam aGgAvalI tad anu pauruSam etad AhuH // Mo_2,6.37 // "zAstraiH" sacchAstraiH | "satAM" sAdhUnAM | yat "AcaritaM" AcAraH | tena pravRttaH | avicchinnapravAheNAgatAH ye "dezadharmAH" | taiH c"AtIva ciraprarUDhaM" atyantabahukAlAt prabhRti prasiddhaM | "yat phalaM kalpitam" sAdhyatvena nizcitaM bhavati | "tasmin" phale | "hRdi sphurati" saMpAdanIyatayA vilasati sati | "cittam" "aparam" proktaphaletaraM vastu yat | "no eti" na gacchati | "tad anu" cittAnantaraM | "aGgAvalI" hastAdyavayavapaGktir | api "aparaM" yat | "no eti" | api tu tatsAdhanaikaparaM bhavati | paNDitAH "etat pauruSam AhuH" kathayanti | na tu yathA tathA hastAdicAlanam iti bhAvaH || MoT_2,6.37 || buddhvaiva pauruSaphalaM puruSatvam etad Atmaprayatnaparataiva sadaiva kAryA / neyA tataH saphalatAM paramAm athAsau sacchAstrasAdhujanapaNDitasevanena // Mo_2,6.38 // puruSeNa "etat" svenAnubhUyamAnaM | "puruSatvam" puruSabhAvam | "pauruSaphalaM" | "pauruSaM" pUrvazlokoktasvarUpapauruSaM | "phalaM" yasya | tAdRk | "buddhvA" eva | "AtmaprayatnaparatA" pauruSanirvRttatvam | "sadA eva kAryA" | "tataH" karaNAnantaraM | puruSeN"Asau" AtmaprayatnaparatA | "sacchAstrasAdhujanapaNDitasevanena" "paramAm" utkRSTAm | "saphalatAm" mokSAkhyaphalayuktatAm "neyA" | "atha"zabdaH pAdapUraNArthaH || MoT_2,6.38 || daivapauruSavicAracArubhiz cetasA caritam AtmapauruSam / nityam eva jayatIti bhAvitaiH kArya AryajanasevanodyamaH // Mo_2,6.39 // puruSaiH "AryajanasevanodyamaH kAryaH" | kathaMbhUtaiH | "daivapauruSayoH" yaH "vicAraH" svarUpavivecanaM | tena "cArubhiH " | punaH kathaMbhUtaiH | manasA "iti" evam | "bhAvitaiH" nizcitaiH iti | kim "iti" | "caritam" anuSThitam | "AtmapauruSam nityam" sadA "jayati" | sarvaphalajanakatvAt sarvotkarSeNa vartata iti || MoT_2,6.39 || sargAntazlokenApy etad eva kathayati janmaprabandhamayam Amayam eSa jIvo buddhvaihikaM sahajapauruSam eva siddhyai / zAntiM nayatv avitathena varauSadhena pRSTena tuSTiparapaNDitasevanena // Mo_2,6.40 // "jIvaH" puruSaH | "aihikaM" iha loke zakyatvena sthitaM "pauruSaM" | "siddhyai" siddhyarthaM "buddhvA" | tataH tadAzrayaNenAnuSThitena "tuSTiparapaNDitasevanena" hetunA | "pRSTena" tasmAd eva paNDitAt "pRSTena" | "avitathena" saphalena | "varauSadhena" samyagjJAnAkhyavarauSadhena | "janmaprabandhamayam" janmasantAnarUpaM | "Amayam" rogaM | "zAntiM nayatu" | iti zivam || MoT_2,6.40 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuvyavahAraprakaraNe SaSThaH sargaH || 2,6 || ************************************************************************ oM atyantopAdeyatvena punar api pauruSacarcAm eva prastauti prApya vyAdhivinirmuktaM deham alpAdhivedhitam / tathAtmAnaM samAdadhyAd yathA bhUyo na jAyate // Mo_2,7.1 // "alpo" yaH "AdhiH" jIvanopAyAdinimittA cittapIDA | tena "vedhitam" tADanAyuktam kRtam | "samAdadhyAt" cinmAtratattve samAdhAnayuktaM kuryAt || MoT_2,7.1 || daivaM puruSakAreNa yo 'tivartitum icchati / iha cAmutra ca jayet sa saMpUrNAbhivAJchitaH // Mo_2,7.2 // "daivam" anudyogarUpam daivam | "saMpUrNe abhivAJchite" bhogamokSarUpe kAGkSite yasya "saH" || MoT_2,7.2 || ye samudyogam utsRjya sthitA daivaparAyaNAH / te dharmam arthakAmau ca nAzayanty AtmavidviSaH // Mo_2,7.3 // "AtmavidviTtvaM" ca teSAM bhogamokSarUpAtmakakAryanAzakatvAj jJeyam || MoT_2,7.3 || saMvitspando manaHspanda indriyaspanda eva ca / etAni puruSArthasya rUpANy ebhyaH phalodayaH // Mo_2,7.4 // "ebhyaH" saMvidAdispandebhyaH || MoT_2,7.4 || saMvittattvAd eva pauruSotthAnaM kathayati yathA saMvedanaM cetas tathAntaHspandam Rcchati / tathaiva kAyaz calati tathaiva phalabhoktRtA // Mo_2,7.5 // "yathA" yena prakAreNa | "saMvedanam" saMvidaH sphuraNam syAt | "tathA" tena prakAreNa | "cetaH antaHspandam" saMkalpAkhyAm ceSTAm | "Rcchati" gacchati | "tathaiva" cittaspandAnusAreNa eva | "kAyaH calati" hitAhitaprAptiparihArarUpAM kriyAM prati ceSTate | tataH "tathaiva" kAyacalanAnusAreNaiva | "phalabhoktRtA" bhavati | "jIvasye"ti zeSaH || MoT_2,7.5 || AbAlam etat saMsiddhaM yatra yatra yathA tathA / daivaM tu na kvacid dRSTam ato jayati pauruSam // Mo_2,7.6 // "AbAlaM" bAlaparyantam | "etat" maduktam | phalitam Ah"Ata" iti || MoT_2,7.6 || puruSArthena devezagurur eSa bRhaspatiH / zukro daityendragurutAM puruSArthena cAsthitaH // Mo_2,7.7 // devezasya guruH "devezaguruH" || MoT_2,7.7 || dainyadAridryaduHkhArtA api sAdho narottamAH / pauruSeNaiva yatnena yAtA devendratulyatAm // Mo_2,7.8 // "devendratulyatAm" indrasAmyam || MoT_2,7.8 || mahAnto vibhavADhyA ye nAnAzcaryasamAzrayAH / pauruSeNaiva doSeNa narakAtithitAM gatAH // Mo_2,7.9 // "doSeNa" doSahetunA | ucchAstriteneti yAvat || MoT_2,7.9 || bhAvAbhAvasahasreSu dazAsu vividhAsu ca / svapauruSavazAd eva vivRttA bhUtajAtayaH // Mo_2,7.10 // "vivRttAH" rUpAntaraM gatAH | "bhAvAbhAvA"dyAviSTAH saMpannA iti yAvat || MoT_2,7.10 || zAstrato gurutaz caiva svataz ceti trisiddhitA / sarvatra puruSArthasya na daivasya kadAcana // Mo_2,7.11 // tribhiH prakAraiH siddhitA "trisiddhitA" | "phalam" iti zeSaH | "svataH" zAstrAdi vinA svapratibhAmAtrAd eva | kecid dhi "zAstrAt" siddhA bhavanti | kecit "gurutaH" | kecit "svataH" || MoT_2,7.11 || azubheSu samAviSTaM zubheSv evAvatArayet / yatnena cittam ity Azu sarvazAstrArthasaMgrahaH // Mo_2,7.12 // "azubheSu" bhogArjanarUpeSv azubhakAryeSu || MoT_2,7.12 || yac chreyo yad atucchaM ca yad apAyavivarjitam / tat tad Acara yatnena putreti guravaH sthitAH // Mo_2,7.13 // "putra" he ziSya | "sthitAH" | "upadeSTRtvene"ti zeSaH || MoT_2,7.13 || yathA yathA prayatno me phalam Azu tathA tathA / ity ahaM pauruSAd eva phalabhAG na tu daivataH // Mo_2,7.14 // "ity" evaM | nizcayavAn bhaved iti bhAvaH || MoT_2,7.14 || pauruSAd dRzyate siddhiH pauruSaM dhImatAM kramaH / daivam AzvAsanAmAtraM duHkhapelavabuddhiSu // Mo_2,7.15 // "duHkhena pelavA" udyogAsahA | "buddhiH" yeSAM teSu || MoT_2,7.15 || pratyakSapramukhAn nityaM pramANaM pauruSaH kramaH / phalato dRzyate loke dezAntaragamAdikAt // Mo_2,7.16 // asmAbhiH "pauruSaH" puruSasambandhI "kramaH" | pAdacAlanAdirUpaM pauruSam iti yAvat | "dezAntaragamAdikAt phalataH" phalAt | "nityaM pramANaM" arthakriyAkAri "dRzyate" | "phalataH" kathaMbhUtAt | "pratyakSaM" pratyakSapramANaM | "pramukhaM" grAhakatvena pradhAnaM yasya | tAdRzAt pratyakSadRSTAd ity arthaH | ataH pauruSam eva saphalaM | na daivam iti bhAvaH || MoT_2,7.16 || bhoktA tRpyati nAbhoktA gantA gacchati nAgatiH / vaktA vakti na cAvaktA pauruSaM saphalaM nRNAm // Mo_2,7.17 // spaSTam || MoT_2,7.17 || pauruSeNa durantebhyaH saMkaTebhyaH subuddhayaH / samuttaranty ayatnena na tu mUkatayAnayA // Mo_2,7.18 // "mUkatayA" daivaparatvarUpeNa udyogarAhityena || MoT_2,7.18 || yo yo yathA prayatate sa sa tadvat phalaikabhAk / na tu tUSNIM sthiteneha kenacit prApyate phalam // Mo_2,7.19 // "tadvat" tathA | "tUSNIM sthitena" udyogarahitena tiSThatA || MoT_2,7.19 || zubhena puruSArthena zubham AsAdyate phalam / azubhenAzubhaM rAma yathecchasi tathA kuru // Mo_2,7.20 // spaSTam || MoT_2,7.20 || puruSArthaphalaprAptir dezakAlavazAd iha / prAptA cireNa zIghraM vA yAsau daivam iti smRtA // Mo_2,7.21 // "prAptiH" "prApte"ti kAryaM karoti itivat prayogaH | "asau" "puruSArthaphalaprAptiH" || MoT_2,7.21 || na daivaM dRzyate dRSTyA na ca lokAntare sthitam / uktaM daivAbhidhAnena svaM loke karmaNaH phalam // Mo_2,7.22 // spaSTam || MoT_2,7.22 || puruSo jAyate loke vardhate kSIyate punaH / na tatra dRzyate daivaM jarAyauvanabAlyavAn // Mo_2,7.23 // "tatra" puruSe || MoT_2,7.23 || dezAd dezAntaraprAptir hastasthadravyadhAraNam / vyApAraz ca tathAGgAnAM pauruSeNa na daivataH // Mo_2,7.24 // spaSTam || MoT_2,7.24 || arthaprApakakAryaikaprayatnaparatA budhaiH / proktA pauruSazabdena sarvam AsAdyate 'nayA // Mo_2,7.25 // "arthaprApakaM" yat "kAryaM" | tatra "ekam" kevalaM | "prayatnaparatA" || MoT_2,7.25 || anarthaprAptikAryaikaprayatnaparatA tu yA / soktA pronmattaceSTeti na kiMcit prApyate 'nayA // Mo_2,7.26 // "anarthaprAptau" anarthaprAptyarthaM yat "kAryam" | tatra "ekam prayatnaparatA" || MoT_2,7.26 || kriyAyAH spandadharmiNyAH svArthasAdhakatA svayam / sAdhusaGgamasacchAstratIkSNayonnIyate dhiyA // Mo_2,7.27 // "unnIyate" nizcIyate || MoT_2,7.27 || anantaM samatAnandaM paramArthaM svakaM viduH / tad yebhyaH prApyate yatnAt sevyAs te zAstrasAdhavaH // Mo_2,7.28 // "svakam paramArtham" nijaM paramaprayojanam || MoT_2,7.28 || sacchAstrAdiguNo matyA sacchAstrAdiguNAn matiH / vardhete te mitho 'bhyAsAt sarobdAv iva kAlataH // Mo_2,7.29 // "sacchAstrAdi"rUpaH "guNaH matyA" bhavati | buddhirahitasya "sacchAstrAdau" pravRttyabhAvAt | "matiH sacchAstrAdiguNAt" bhavati | "te" sacchAstrAdiguNamatI | "mithaH" anyonyaM | "abhyAsAt vardhete" vRddhiM gacchataH | kAv "iva" | "sarobdAv iva" | yathA "sarobdau" saromeghau | "kAlataH mithaH vardhete" tathety arthaH | kadAcid dhi saraH meghavRSTena jalena vardhate | kadAcit tu meghaH sarasaH gRhItena jaleneti || MoT_2,7.29 || AbAlyAd alam abhyastaiH zAstrasatsaMgamAdibhiH / guNaiH puruSayatnena svo 'rthaH saMprApyate hitaH // Mo_2,7.30 // "puruSayatnena" pauruSeN"AbhyastaiH" anuzIlitaiH | "svaH arthaH" mokSAkhyaM nijaM prayojanam || MoT_2,7.30 || pauruSeNa jitA daityAH sthApitA bhuvanakriyAH / racitAni jagantIha viSNunA na tu daivataH // Mo_2,7.31 // spaSTam || MoT_2,7.31 || sargAntazlokena zrIrAmasya pauruSaM kartavyatvenopadizati jagati puruSakArakAraNe 'smin kuru raghunAtha ciraM tathA prayatnam / vrajasi tarusarIsRpAbhidhAnAM subhaga yathA na dazAm azaGkam eva // Mo_2,7.32 // "jagati" kathaMbhUte | "puruSakAraH" pauruSaM "kAraNaM" yasya | tAdRze | cinmAtrapauruSAd eva hi jagad utpannam | "prayatnam" pauruSam | "tarusarIsRpAbhidhAnAM dazAM" tarvAdirUpatAm ity arthaH | tarvAdayo hi pauruSarAhityenaiva duHkham anubhavantIti teSAM grahaNaM kRtam | iti zivam || MoT_2,7.32 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuvyavahAraprakaraNe saptamaH sargaH || 2,7 || ************************************************************************ oM punaH daivanirAkaraNaM karoti | oM nAkRtir na ca karmANi nAspadaM na parAkramaH / tan mithyAjJAnavat prauDhaM daivaM nAma kim ucyate // Mo_2,8.1 // pUrvArdhe "yasye"ti zeSaH || MoT_2,8.1 || svakarmaphalasaMprAptAv idam ittham itIha yAH / giras tA daivanAmnaitAH prasiddhiM samupAgatAH // Mo_2,8.2 // "idam ittham iti gira" idaM itthaM saMpannam iti vAcaH || MoT_2,8.2 || tathaiva mUDhamatibhir daivam astIti nizcayaH / Atto duravabodhena rajjAv iva bhujaGgamaH // Mo_2,8.3 // "Atto" gRhItaH | "duravabodhena" ajJAnena | "iva"zabdaH yathAzAbdArthe || MoT_2,8.3 || hyastanI duSkriyAbhyeti zobhAM satkriyayA yathA / adyaivaM prAktanI tasmAd yatnAt satkAryavAn bhava // Mo_2,8.4 // gatArtho 'yam || MoT_2,8.4 || mUDhAnumAnasaMsiddhaM daivaM yasyAsti durmateH / daivAd dAho 'stu mA veti vaktavyaM tena pAvake // Mo_2,8.5 // "mUDhAnumAnasaMsiddhaM daivaM yasya durmateH" ajJAninaH | "asti" paramArthasad asti | "tena" durmatinA | "pAvake" agnau sthitvA | "daivAd dAhaH astu mA"stu "veti vaktavyam" | tatra tv asau naitad vaktuM zaknoti dAhaikalabdher iti bhAvaH || MoT_2,8.5 || daivam eveha cet karma puMsaH kim iva ceSTayA / snAnadAnAzanAdArAn daivam eva kariSyati // Mo_2,8.6 // "karma" karmasaMpAdakam ity arthaH | na caitat saMbhavati akiMcitkurvataH "snAnA"dyanupapatter iti bhAvaH || MoT_2,8.6 || kiM vA zAstropadezena mUko 'yaM puruSaH kila / saMcAryate tu daivena kiM kasyehopadizyate // Mo_2,8.7 // "saMcAryate" saMcaraNazIlaH saMpAdyate | "kim" iti | "kena" iti zeSaH | daivAGgIkAre na ko 'pi "kasyA"py upadezaM kuryAd iti bhAvaH || MoT_2,8.7 || na ca niHspandatA loke dRSTeha zavatAM vinA / spandaz ca phalasaMprAptis tasmAd daivaM nirarthakam // Mo_2,8.8 // spaSTam || MoT_2,8.8 || nanu daivena sahaiva puruSaH kAryaM karotIty | atrAha na cAmUrtena daivena mUrtasya sahakartRtA | hastAdIn Ihataz caiva na daivena kvacit kRtam || MoT_2,8.9 || "amUrtena" mUrtirahitena "daivena" | "hastAdIn IhataH" ceSTataH | "mUrtasya" puruSasya | "sahakartRtA ca na" bhavati | ataH "daivena kRtam" daivakartRkaM kAryaM | "kvacit na" bhavati || MoT_2,8.9 || nanu manobuddhyAdivad amUrtasyApi daivasya mUrtena saha kartRtvam asty evety | atrAha manobuddhivad apy etad daivaM nehAnubhUyate / AgopAlaM kila prAjJais tena daivam asat sadA // Mo_2,8.10 // mRtazarIre kartRtvAdarzanAn "manobuddhI" kalpyete | na ca daivasyAtra kazcid upayoga iti | na tatkalpanAvasara iti bhAvaH || MoT_2,8.10 || nanu kadAcit tasmAd eva dRzyAt zarIrAdeH kAryaM dRSTaM kadAcin na dRSTam iti adRSTasya daivasya kalpanA yuktaivety | atrAha pRthak ced buddhir anyo 'rthaH saiva cet kAnyatA tayoH / kalpanA vA pramANaM cet pauruSaM kiM na kalpyate // Mo_2,8.11 // "buddhiH" jJAnaM | "pRthak cet" yady asti | tad"ArthaH anya" ekasmAt dvitIyaH pRthag iti yAvat | asti buddhiH "sA eva" | na tu bhinnA "ced" bhavati | tadA "tayoH" arthayoH "kA anyatA" bhavati | ato 'tra kevalasaddRzyAc charIrAder eva kAryaM bhavatv iti bhAvaH | nanv atra buddhipRthaktvopayogo nAsti | kalpanAyA eva pramANatvAd ity | atrAha | "kalpane"ti | "kalpanA" prathamaM "pramANaM" nAsti "ced" | "vA"sti | tadA "pauruSaM kiM na kalpyate" | kalpanayA saMbhAvyate samAnanyAyatvAt || MoT_2,8.11 || punar api prakRtaM mUrtAmUrtayoH sahakartRtvAsaMbhavam eva kathayati nAmUrtena ca saGgo 'sti nabhaseva vapuSmataH / mUrtaM ca dRzyate lagnaM tasmAd daivaM na vidyate // Mo_2,8.12 // "vapuSmataH" mUrtasya zarIriNaH | "amUrtena" mUrtirahitena daivena | "saGgaH" sahakartRtvaM "nAsti" | ken"eva" | "nabhasA iva" | nanu tathApi amUrtam eva kartR bhavatv ity | atrAha | "mUrtaM ce"ti | asmAbhiH "mUrtam" eva "lagnaM" kAryalagnaM "dRzyate" | ataH tasyaiva kartRtvaM yuktam iti bhAvaH | phalitaM kathayati | "tasmAd" iti | "tasmAt" tato hetoH | "daivaM na vidyate" | tatkalpanAyAH nirastatvAt || MoT_2,8.12 || viniyoktAtha bhUtAnAm asty anyat tajjagattraye / zeratAM bhUtavRndAni daivaM sarvaM kariSyati // Mo_2,8.13 // "viniyoktA" prerakaH | "anyad" daivAkhyaM anyat vastu | "zeratAm" kAryeSv anudyogaM bhajantAm || MoT_2,8.13 || daivenetthaM niyukto 'smi kiM karomIdRzaM sthitam / samAzvAsanavAg eSA na daivaM paramArthataH // Mo_2,8.14 // "IdRzam sthitam" IdRzam saMpannam || MoT_2,8.14 || mUDhaiH prakalpitaM daivaM tatparAs te kSayaM gatAH / prAjJAs tu puruSArthena padam uttamam AgatAH // Mo_2,8.15 // "tatparAH" svayaMkalpitadaivaparAH | "te" mUDhAH | "puruSArthena" pauruSeNa | "uttamaM padam" mokSAkhyam utkRSTaM sthAnam || MoT_2,8.15 || ye zUrA ye ca vikrAntA ye prAjJA ye ca paNDitAH / tais taiH kair iva loke 'smin vada daivaM pracakSyate // Mo_2,8.16 // "pracakSyate" kathyate | na kenApi pracakSyate iti bhAvaH || MoT_2,8.<16 || kAlavidbhir vinirNItA yasyAsti cirajIvitA / sa cej jIvati saMchinnazirAs tad daivam uttamam // Mo_2,8.17 // "kAlavidbhiH" daivajJaiH || MoT_2,8.17 || kAlavidbhir vinirNItaM pANDityaM yasya rAghava / anadhyApita evAsau tajjJaz ced daivam uttamam // Mo_2,8.18 // "tajjJaH" paNDitaH || MoT_2,8.18 || vizvAmitreNa muninA daivam utsRjya dUrataH / pauruSeNaiva saMprAptaM brAhmaNyaM rAma nAnyathA // Mo_2,8.19 // spaSTam || MoT_2,8.19 || amIbhir na parai rAma puruSair munitAM gataiH / pauruSeNaiva saMprAptA ciraM gaganagamitA // Mo_2,8.20 // "amIbhiH" pauruSayuktair ebhir eva | "paraiH" pauruSarahitaiH sAmAnyajantubhiH | "gaganagamitA" paramAkAzacAritvam || MoT_2,8.20 || utsAdya devasaMghAtAMz cakrus tribhuvanodare / pauruSeNaiva yatnena sAmrAjyaM dAnavezvarAH // Mo_2,8.21 // "utsAdya" bAdhitvA | "devasaMghAtAn" devasamUhAn | "dAnavezvarAH" hiraNyAkSyAdayaH || MoT_2,8.21 || AlUnazIrNam Abhogi jagad Ajahrur ojasA / pauruSeNaiva yatnena dAnavebhyaH surezvarAH // Mo_2,8.22 // "AlUnazIrNam" aticaJcalam || MoT_2,8.22 || rAma pauruSayuktyaiva salilaM dhAryate na vA / ciraM karaNDake yuktyA na daivaM tatra kAraNam // Mo_2,8.23 // "karaNDake" randhrayukte kANDasAdhite dravyavizeSe | kenacit prayogena hi karaNDe 'pi jalaM tiSThati || MoT_2,8.23 || haraNAdAnasaMrambhavibhramabhramabhUmiSu / zaktatA dRzyate rAma na daivasyauSadher iva // Mo_2,8.24 // "haraNe"tyAdy upalakSaNaM sarvakriyANAm || MoT_2,8.24 || sargAntazlokenaitat samApayati sakalakAraNakAryavivarjitaM nijavikalpavazAd upakalpitam / tvam anavekSya hi daivam asanmayaM zraya zubhAzaya pauruSam uttamam // Mo_2,8.25 // gatArtho 'yam | iti zivam || MoT_2,8.25 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuprakaraNe 'STamaH sargaH || 2,8 || ************************************************************************ oM atra zrIrAmaH pRcchati bhagavan sarvadharmajJa pratiSThAm alam Agatam / yal loke tad vada brahman daivam evaM kim ucyate // Mo_2,9.1 // he "bhagavan" | "brahman" vasiSTha | kathaMbhUta | "sarvadharmajJa" | tvam "vada" | "yat daivam loke evam pratiSThAm" prasiddhim | "AgataM" | "tat" paNDitaiH "kiM"rUpaM kathyate | na hi asiddhaM vastu prasiddhim AyAti iti bhAvaH || MoT_2,9.1 || zrIvasiSThaH uttaraM kathayati pauruSaM sarvakAryANAM kartR rAghava netarat / phalabhoktR ca sarvatra na daivaM tatra kAraNam // Mo_2,9.2 // he "rAghava" | "pauruSaM sarvakAryANAM kartR" bhavati | "itarat" anyat daivAdi | kartR "na" bhavati | na kevalaM kartr eva | kiM tu "phalabhoktR ca" bhavati | svAviSTapuruSadvAreNeti bhAvaH | "daivaM tatra kAraNaM na" bhavati | ato daivaM nAstIti bhAvaH || MoT_2,9.2 || daivaM na kiMcit kurute na ca bhuGkte na vidyate / na dRzyate nAdriyate kevalaM kalpanedRzI // Mo_2,9.3 // "IdRzI" daivam eva sarvaM karotIty evaMrUpA | na ca kalpanAyAH satyatvam iti bhAvaH || MoT_2,9.3 || siddhasya pauruSeNeha phalasya phalazAlinAm / zubhAzubhA vA saMpattir daivazabdena kathyate // Mo_2,9.4 // paNDitaiH "phalazAlinAM" phalabhAjAM | "pauruSeNa" zubhAzubhena pauruSeNa | "siddhasya phalasya zubhA azubhA vA saMpattiH daivazabdena kathyate" | "ajJavyavahArArtham" iti zeSaH || MoT_2,9.4 || pauruSoparatA nityam iSTAniSTasya vastunaH / prAptir iSTApy aniSTA vA daivazabdena kathyate // Mo_2,9.5 // paNDitaiH "pauruSe uparatA" niSThAM gatA | "iSTAniSTasya vastunaH iSTA aniSTA vA prAptiH daivazabdena kathyate" | "api"zabdaH pAdapUraNArthaH || MoT_2,9.5 || bhAvI tv avazyam evArthaH puruSArthaikasAdhanaH / yaH so 'smiMl lokasaMghAte daivazabdena kathyate // Mo_2,9.6 // "bhAvI" bhavanazIlaH | "puruSArthaH" pauruSam "ekaM sAdhanaM" yasya | tAdRzaH | "lokasaMghAte" lokasamUhe || MoT_2,9.6 || na tu rAghava lokasya kasyacit kiMcid eva hi / daivam AkAzakalpaM hi karoti na karoti vA // Mo_2,9.7 // "hi" yasmAdarthe | "AkAzakalpam" AkAzavad atyantatuccham | na hi vandhyAsutaH "kasyacit kiMcit" "karoti na karoti ve"ti bhAvaH | dvitIyo "hi"zabdaH nizcaye || MoT_2,9.7 || puruSArthasya siddhasya zubhAzubhaphalodaye idam itthaM sthitam iti yoktis tad daivam ucyate || MoT_2,9.8 || "ukteH" svarUpaM kathayati | "idam itthaM sthitam" " itI"ti | "siddham" saMpannam || MoT_2,9.8 || itthaM mamAbhavad buddhir itthaM me nizcayo hy abhUt / iti karmaphalAvAptau yoktis tad daivam ucyate // Mo_2,9.9 // "itthaM" karmaphalasAdhanarUpA | "karmaphalasyAvAptau" prAptau | "ukti"mAtram eva "daivam" iti bhAvaH || MoT_2,9.9 || iSTAniSTaphalaprAptAv evam ityarthavAcakam / AzvAsanAmAtravaco daivam ity eva kathyate // Mo_2,9.10 // "AzvAsanAmAtravacaH" kathaMbhUtaM | "evam" | "iti" yaH "arthaH" | tasya "vAcakam" niyamavAcakam ity arthaH || MoT_2,9.10 || zrIrAmaH pRcchati bhagavan sarvadharmajJa prAg yat karmopasaMcitam | / tad etad daivam ity uktam apamRSTaM kathaM tvayA // Mo_2,9.11 // "prAk" pitrantargatabIjatAvasthAyAm | "apamRSTam" nAzitam || MoT_2,9.11 || zrIvasiSThaH uttaraM kathayati sAdhu rAghava jAnAsi zRNu vakSyAmi te 'khilam / daivaM nAstIti te yena sthirA buddhir bhaviSyati // Mo_2,9.12 // spaSTam || MoT_2,9.12 || tad eva kathayati yA magnA vAsanA pUrvaM babhUva kila bhUrizaH / saiveyaM karmabhAvena nRRNAM pariNatiM gatA // Mo_2,9.13 // "pUrvam" pitrantargatabIjatAvasthAyAm | "bhUrizaH" bhUriprakAreNa | vartamAnA "yA vAsanA" zubhAzubhA vA bhAvanA | "magnA" | "bIje" iti zeSaH bhavati | "sA eveyaM nRRNAM karmabhAvena" karmarUpeNa | "pariNatiM" rUpAntaraM | "gatA" | tadanurUpam eva sarve karma kurvantIti bhAvaH || MoT_2,9.13 || jantur yadvAsano nAma tatkarmA bhavati kSaNAt / anyakarmAnyabhAvaz cety etan naivopapadyate // Mo_2,9.14 // "anyabhAvaH" anyavAsanA || MoT_2,9.14 || grAmago grAmam Apnoti pattanArthI ca pattanam / yo yo yadvAsanas tat tat sa sa prayatate tathA // Mo_2,9.15 // "grAmagasya ca " grAmagamanavAsanA sphuTA evAnyathA na yAyAt || MoT_2,9.15 || yad eva tIvrasaMvegAd iha karma kRtaM purA / tad eva daivazabdena paryAyeNa hi kathyate // Mo_2,9.16 // "iha" ihalokaparalokatayA dvirUpe saMsAre | "purA" pitrantargatabIjatAvasthAyAm | "karma"karaNaM cAtra pitRdvAreNaiva jJeyam || MoT_2,9.16 || upasaMhAraM karoti evaM daivaM svakarmANi karma prauDhA svavAsanA / vAsanA manaso nAnyA mano hi puruSaH smRtaH // Mo_2,9.17 // "evam" anena prakAreNa | "svakarmANi" prAk kRtAni nijakarmANi | "daivaM" bhavati | "prauDhA vAsanA karma" bhavati | tadanusAreNaiva tasya prakRtatvAt | "vAsanA manasaH anyA na" bhavati | "hi" nizcaye | "manaH puruSaH" bhavati | ataH daivasya puruSAd vyatiriktA sattA nAstIti bhAvaH || MoT_2,9.17 || punar apy etad eva kathayati yad daivaM tAni karmANi karma sAdho mano hi tat / mano hi puruSas tasmAd daivaM nAstIti nizcayaH // Mo_2,9.18 // "karme"ty atra yacchabdAdhyAhAraH | "yat" "karma" | "tat mano" bhavati || MoT_2,9.18 || ekam eva mano jantor yathA prayatate hi yat / nUnaM tat tad avApnoti svata eva na daivataH // Mo_2,9.19 // spaSTam || MoT_2,9.19 || manaz cittaM vAsanA ca karma daivaM svanizcayaH / rAma puMnizcayasyaitAH saMjJAH sadbhir udAhRtAH // Mo_2,9.20 // "puMnizcayasya" puMrUpasya nizcayasya | puruSasyeti yAvat || MoT_2,9.20 || evaMnAmA hi puruSo dRDhabhAvanayA yathA / nityaM prayatate rAma phalam Apnoty alaM tathA // Mo_2,9.21 // "evaMnAmA" mana ityAdinAmayuktaH || MoT_2,9.21 || upasaMhAraM karoti evaM puruSakAreNa sarvam eva raghUdvaha / prApyate netareNeha tasmAt sa zubhado 'stu te // Mo_2,9.22 // "saH" puruSakAraH | "zubhado" jIvanmuktAkhyazubhaphalapradaH | "te" ity upalakSaNam | tena sarveSAM zubhaphalapradaH bhavatu ity arthaH || MoT_2,9.22 || zrIrAmaH pRcchati prAktanaM vAsanAjAlaM niyojayati mAM yathA / mune tathaiva tiSThAmi kRpaNaH kiM karomy aham // Mo_2,9.23 // ataH pauruSaM kiMcid api nAstIti bhAvaH || MoT_2,9.23 || zrIvasiSThaH uttaraM kathayati ata eva hi he rAma zreyaH prApnoSi zAzvatam / svaprayatnopanItena pauruSeNaiva nAnyathA // Mo_2,9.24 // "hi" nizcaye | "ata eva" pUrvoktAt kAraNAd eva | "pauruSeNa" kathaMbhUtena | "svaprayatnopanItena" | rAhoH zira itivad ayaM prayogaH || MoT_2,9.24 || dvividho vAsanAvyUhaH zubhaz caivAzubhaz ca te / prAktano vidyate rAma dvayor ekataro 'tha vA // Mo_2,9.25 // "vAsanAvyUhaH" vAsanAsamUhaH | "atha vA" pakSAntare | "dvayoH" madhye | "ekataraH" zubhaH azubho vA asti || MoT_2,9.25 || vAsanaughena zuddhena tatra ced adya nIyase / tat krameNa zubhenaiva padaM prApnoSi zAzvatam // Mo_2,9.26 // "nIyase" svAnusAreNa karma kAryase | "padam" mokSAkhyaM sthAnaM || MoT_2,9.26 || atha ced azubho bhAvas tvAM yojayati saGkaTe / prAktanas tad asau yatnAj jetavyo bhavatA balAt // Mo_2,9.27 // "azubho bhAvaH" azubhA vAsanA | "balAt" haThAt || MoT_2,9.27 || nanv anyaH cetanArUpaH kazcin mAM prerayati | tat katham ahaM svayaM kiMcit kartuM zaknomIty | atrAha prAjJa cetanAmAtras tvaM na dehas tvaM jaDAtmakaH / tad eva cetasy anyena cet tat tvaM kveva vidyase // Mo_2,9.28 // he "prAjJa" | asmiJ zloke vakSyamANe upadeze yogyatvam | "cetanAmAtraH" asi "tvam" | "jaDaH dehaH nA"si | "tad eva" cetanAmAtram eva san | "tvam anyena" hetukartRbhUtena kRtvA | "cet" yadi | "cetasi" citikriyAM prati kartRtvaM bhajasi | "tat" tadA | "tvam" na "vidyase" nAsi | tasyaiva sattvAt | na hi dvayoH sattA yuktA vyarthatvAt || MoT_2,9.28 || punar api pUrvazlokottarArdhanizcitam artham eva kathayati anyas tvAM cetayati cet tat tvayy asati ko 'paraH / kam imaM cetayet tasmAd anavasthA na vAstavI // Mo_2,9.29 // "anyaH tvAm cet cetayati" citikriyAkartRtvam prerayati | "tat" tadA | "tvayi asati" pUrvoktayuktyA sattAm abhajati sati | sa iti "kam imam" kiMrUpam | idantAspandaM tvAM | "cetayet" citikriyAkartRtvaM prati prerayet | na hy asataH preraNaM yuktam iti bhAvaH | ataH anyaH kazcit preryaH kalpanIyaH | so 'pi tvatsamAnayogakSema eveti kutrApi preryatayA vizrAntir na syAd | ataH tvam eva preryaprerakabhAvena sthito 'sIty abhiprAyeNopasaMhAraM karoti | "tasmAd" iti | "tasmAt" tato hetoH | "anavasthA" preryAnavasthitiH | "vAstavI" paramArthabhUtA | "na" bhavati | tavaiva preryaprerakatvAbhyAM sthitatvAt | ato na kazcit tavAnyaH prerakaH astIti bhAvaH || MoT_2,9.29 || prakRtam anusarati zubhAzubhAbhyAM mArgAbhyAM vahantI vAsanAsarit / pauruSeNa prayatnena yojanIyA zubhe pathi // Mo_2,9.30 // "yojanIyA" pravartanIyA | bhogatyAgaparAmarzAkhyaM zubhAnusandhAnam eva satataM kAryam iti bhAvaH || MoT_2,9.30 || azubheSu samAviSTaM zubheSv evAvatArayet / svamanaH puruSArthena balena balinAM vara // Mo_2,9.31 // "samAviSTam" saMlInam | "avatArayet" nayet || MoT_2,9.31 || azubhAc calitaM yAti zubhaM tasmAd apItarat / jantoz cittaM tu pazuvat tasmAt tat pAlayed balAt // Mo_2,9.32 // "azubhAt" bhogArjanaparAmarzarUpAt azubhAnusandhAnAt | "tasmAd api" zubhAd api | "pAlayed" azubhAt rakSet || MoT_2,9.32 || samatAsAntvanenAzu na drAg iti zanaiH zanaiH / pauruSeNa prayatnena pAlayec cittabAlakam // Mo_2,9.33 // "samatA" sarvam idaM brahmety evaMrUpA buddhiH | tayA yat "sAntvanam" samAzvAsanaM tena | "na drAg iti" na jhaTiti | etasyArthaM svakaNThena kathayati | "zanaiH zanair" iti samyagvicAreNa | na tu prANarodhanAdirUpeNa haThenety arthaH || MoT_2,9.33 || vAsanaughas tvayA pUrvam abhyAsena ghanIkRtaH / zubho vApy azubho rAma zubham adya ghanIkuru // Mo_2,9.34 // "adya" | "madupadezene"ti zeSaH || MoT_2,9.34 || prAgabhyAsavazAd yAtA yadA te vAsanodayam / tadAbhyAsasya sAphalyaM viddhi tvam arimardana // Mo_2,9.35 // "abhyAsasya" samastasyAbhyAsasya || MoT_2,9.35 || idAnIm api te yAti ghanatAM vAsanAnagha / abhyAsavazatas tasmAc chubhAbhyAsam upAhara // Mo_2,9.36 // "idAnIm" asmin janmani | "upAhara" Anaya || MoT_2,9.36 || pUrvaM ced ghanatAM yAtA nAbhyAsAt tava vAsanA / vardhiSyate tu nedAnIm api tAta sukhI bhava // Mo_2,9.37 // vAsanArAhityamAtrasyaiva parame pade yatatvAt iti bhAvaH || MoT_2,9.37 || saMdigdhAyAm api bhRzaM zubham eva samAhara / asyAM tu vAsanAvRddhau zubhAd doSo na kazcana // Mo_2,9.38 // "asyAM vAsanAvRddhau saMdigdhAyAm" kim abhyAsAd vardhate na veti sandehaviSayAyAm "api" satyAM | tvaM "bhRzaM zubham eva samAhara" abhyAsaviSayIkuru | yataH "zubhAt kazcana doSo na" bhavati || MoT_2,9.38 || sandehasyAyuktatAM kathayati yad yad abhyasyate loke tanmayenaiva bhUyate / ity AkumAraM prajJeSu dRSTaM sandehavarjitam // Mo_2,9.39 // "loke" saMsAre | "puruSeNe"ti zeSaH || MoT_2,9.39 || zubhavAsanayA yuktas tad atra bhava bhUtaye / paraM pauruSam Azritya vijityendriyapaJcakam // Mo_2,9.40 // "bhUtaye" jIvanmuktAkhyasaMpatprAptaye || MoT_2,9.40 || avyutpannamanA yAvad bhavAn ajJAtatatpadaH / guruzAstrapramANais tu nirNItaM tAvad Acara // Mo_2,9.41 // "avyutpannamanAH" jJAnarahitaH | ata ev"AjJAtatatpadaH" ajJAtabrahmAkhyotkRSTasthAnaH | "nirNItam" tatpadanirNayam | bhAve ktaprayoge "nirNItam" iti siddham || MoT_2,9.41 || tataH kaSAyapAkena nUnaM vijJAtavastunA / zubho 'py asau tvayA tyAjyo bhAvanaugho nirAdhinA // Mo_2,9.42 // "kaSAyapAkena" lakSaNayA parakoTiprAptyA | "bhAvanaughaH" nirNayarUpaH vAsanAsamUhaH | "nirAdhinA" zubhavAsanAkhyacittapIDArahitena || MoT_2,9.42 || sargAntazlokena zrIrAmasyAvasthAnam anuSTheyatvenopadizati yad atisubhagam AryasevitaM tac chubham anusRtya manojJabhAvabuddhyA / adhigamaya padaM sadAvizokaM tad anu tad apy avamucya sAdhu tiSTha // Mo_2,9.43 // tvaM | "yat atisubhagam" ata ev"Aryasevitam" bhavati | "tac chubhaM" pauruSam | "manojJabhAvA" zubhavAsanA yA matiH | tayA karaNabhUtayA | "anusRtya" satatAnuSThAnaviSayatAM nItvA | "avizokaM" duHkharahitaM | "padaM" jIvanmuktirUpaM sthAnaM | "adhigamaya" prApnuhi | ArSaH svArthe Nic | "tad anu" kAlAntare | "tad api" jIvanmuktipadam api "avamucya" | "sAdhu" samyak | "tiSTha" videhamuktau sthirIbhavety arthaH | iti zivam || MoT_2,9.43 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuprakaraNe navamaH sargaH || 2,9 || ************************************************************************ oM paramam upasaMhAraM karoti ataH pauruSam Azritya zreyase nityabAndhavam / ekAgraM kuru cittaM tvaM zRNu coktam idaM mama // Mo_2,10.1 // "uktam" upadezam || MoT_2,10.1 || avAntarAbhipAtIni svArUDhAni manoratham / pauruSeNendriyANy Azu saMyamya samatAM naya // Mo_2,10.2 // "avAntareSu" bhogarUpeSu madhyameSu vizrAntisthAneSu | na tu paramAtmarUpe parame vizrAntisthAne | "abhipAtIni" patanazIlAni | "manorathaM" cittAnusandhAnam | "svArUDhAni" suSThu ArUDhAni | "indriyANi saMyamya" pratyAhRtya | "samatAM" rAgadveSarahitatvam "naya" | anyathA na zroSyasIti bhAvaH || MoT_2,10.2 || ihAmutra ca siddhyarthaM puruSArthaphalapradAm / mokSopAyamayIM vakSye saMhitAM sArasammitAm // Mo_2,10.3 // "mokSopAyamayIM" mokSasya yaH upAyaH tanmayIm tadvAcakAm ity arthaH | "saMhitAm" zAstram | "sArasammitAm" sAratulyAm || MoT_2,10.3 || apunargrahaNAyAntas tyaktvA saMsAravAsanAm / saMpUrNau zamasantoSAv AdAyodArayA dhiyA // Mo_2,10.4 // sapUrvAparavAkyArthavicAraviSayAdRtam / manaH samarasaM kRtvA sAnusandhAnam Atmani // Mo_2,10.5 // sukhaduHkhakSayakaraM mahAnandaikasAdhanam / mokSopAyam imaM rAma vakSyamANaM mayA zRNu // Mo_2,10.6 // he "rAma" | tvaM "mayA vakSyamANaM mokSopAyaM zRNu" | kiM kRtvA | "apunargrahaNAye"tyAdi | suSuptau tyaktAm api vAsanAM puruSaH punaH gRhNAtIti "apunargrahaNAye"ty uktam | "antaH" manasi | anyathA na zrotuM zaknoSIti bhAvaH | "AdAya" gRhItvA | "manaH" kathaMbhUtaM | "Atmani samarasam" ekarasam | na tu viSayeSu vikSiptaM | tathA "sapUrvAparaH" saMpUrNaH yaH "vAkyArthavicAraH" | sa eva "viSayaH" saMcArasthAnam | tatr"AdRtam" || MoT_2,10.4-6 || imAM mokSakathAM zrutvA saha sarvair vivekibhiH / padaM yAsyasi nirduHkhaM nAzo yatra na vidyate // Mo_2,10.7 // "padam" vizrAntisthAnam || MoT_2,10.7 || evaM zrIrAmasya pauruSam AzrayaNIyatvenopadizya vizvAmitrapreraNayA smRtaM brahmoktam upadezaM kathayituM prastAvaM karoti idam uktaM purAkalpe brahmaNA parameSThinA / sarvaduHkhakSayakaraM paramAzvAsanaM dhiyaH // Mo_2,10.8 // "idaM" vakSyamANaM | "dhiyaH" buddheH | "paramAzvAsanam" utkRSTaM AzvAsanakAri || MoT_2,10.8 || zrIrAmaH pRcchati kenoktaM kAraNenedaM brahman pUrvaM svayaMbhuvA / kathaM ca bhavatA prAptam etat kathaya me prabho // Mo_2,10.9 // "idaM" vakSyamANaM jJAnam || MoT_2,10.9 || zrIvasiSThaH uttaraM kathayati asty anantavilAsAtmA sarvagaH sarvasaMzrayaH / cidAkAzo 'vinAzAtmA pradIpaH sarvavastuSu // Mo_2,10.10 // "cidAkAzaH" cid iti nAmadheyaH AkAzaH "cidAkAzaH" | saH "asti" paramArthasan bhavati | kathaMbhUtaH | "anantAH" aparicchinnAH | ye "vilAsAH" sargAvabhAsanasaMkocanarUpAH vilAsAH te | "AtmA" svarUpaM yasya saH | tathA "sarvagaH" sarvavyApakatvAt upacAreNa sarvagantA | na hi mukhyaM sarvagatvam asya saMbhavati niSkriyatvena gamikriyAnAzrayatvAt | punaH kathaMbhUtaH | "sarveSAm" samastAnAM bhAvAbhAvasvarUpANAM padArthAnAM | "saMzrayaH" sphUrtipradatvena sattApradatvena cAzrayaH | punaH kathaMbhUtaH | "avinAzAtmA" vinAzasyApi sAkSitayA sattApradatvena ca tena rahitaH AtmA yasya saH | na hi svasphUrtipradasya svasattApAdakasya ca kazcit AvaraNaM kartuM zaktaH tadAvRtau svasyApy asiddhatvAt | punaH kathaMbhUtaH | "sarvavastuSu pradIpaH" prakAzakatvAt | nanu kutrAsAv astIti cen | na | sarvatra vartamAnasya kutreti vaktum azakyatvAt | nanu tathApi kathaM nAsau sarvatra dRzyate iti ced | asad etat | draSTrekasvarUpe tasmin kathaM na dRzyata ity asyApi vaktum azakyatvAt | tathApi ko 'sAv iti cet | yaH pRcchati sa eveti brUmaH | nanu kaH pRcchati iti cet | ahantayA atiprAkaTyena bhAsamAnaH saH svayam eva svAntaH vicAryatAm ity alaM rahasyodghATanena || MoT_2,10.10 || tataH kim ity | atrAha spandAspandasamAkArAt tato viSNur ajAyata / spandamAnarasApUrAt taraGgaH sAgarAd iva // Mo_2,10.11 // "spandAspandayoH" sRSTyAvezaudAsInyayoH "samAkArAt" cittvAkhyasamAnAkArayuktAt | "tataH" tasmAc cidAkAzAt | "viSNuH" bhAvisRSTisthitikArI nArAyaNAkhyo devatAvizeSaH | samaSTirUpaM zuddhabuddhitattvaM c"AjAyata" | saMhArakAraNasya zuddhAhaGkArarUpasya rudrasya kathanaM sRSTimAtrakathanAkAGkSayA na kRtam | viSNuH ka "iva" | "taraGga iva" | yathA "spandamAnarasApUrAt sAgarAt taraGgaH" jAyate tathety arthaH || MoT_2,10.11 || sumerukarNikAt tasya digdalAd dhRdayAmbujAt / tArakAkesaravataH parameSThI vyajAyata // Mo_2,10.12 // "tasya" nArAyaNasya zuddhabuddhitattvasya ca | "sumerukarNikAt" tathA "tArakAkesarAt hRdayAmbujAt" hRtkamalAt tadantargatAt brahmANDAt iti yAvat | bhAvisarvajagadAdhAratvayogyAt svarUpalezAc ca | "parameSThI" bhAvisRSTyutpattikArI brahmAkhyo devatAvizeSaH | samaSTirUpaM zuddhamanastattvaM ca "vyajAyata" || MoT_2,10.12 || vedavedArthadevezamunimaNDalamAlitam / so 'sRjat sakalaM sargaM vikalpaughaM yathA manaH // Mo_2,10.13 // "sakalaM" jagat bAhyatvena bhAsamAnaM samastaM jagat | samaSTibhUtazuddhamanastattvarUpAt | parameSThina eva hi sarvaM jagad utpannam | atropamAnatvaM vyaSTirUpasya "manasaH" jJeyam | samaSTirUpasya manasaH upameyatvAt || MoT_2,10.13 || jambudvIpasya koNe 'smin varSe bhAratanAmani / sa sasarja janaM putrair AdhivyAdhipariplutam // Mo_2,10.14 // "janam" mAnavajanam | "putraiH" prajApatibhiH kRtvA sAmAnyajanaiz ca || MoT_2,10.14 || janaM vizinaSTi bhAvAbhAvaviSaNNAGgam utpAtadhvaMsatatparam / sarge 'smin bhUtajAtInAm ApyAyanakaraM param // Mo_2,10.15 // "bhUtajAtInAM" devAdInAm | "ApyAyanakaram" havyakavyAdidvAreNa tRptikaram || MoT_2,10.15 || janasya tasya duHkhaM sad dRSTvA sakalalokakRt / jagAma karuNAm IzaH putraduHkhAd yathA pitA // Mo_2,10.16 // "tasya janasya" mAnavajanasya | "IzaH" brahmA zuddhamanastattvaM ca | "karuNAM" dayAm | atra ca zuddhamanasaH karuNA sRjyamAnasmRtikAracittAvezadvAreNa jJeyety alaM rahasyodghATanena || MoT_2,10.16 || nanu tataH kim akarod ity | atrAha ka eteSAM hatAzAnAM duHkhasyAnto hatAyuSAm / syAd iti kSaNam ekAgraz cintayAm Asa bhUtapaH // Mo_2,10.17 // "hatAzAnAM" naSTAnAM | "hatAyuSAM" nazvarANAM | "antaH" avasAnaM || MoT_2,10.17 || brahmaNaH cintAm upasaMharati iti saMcintya bhagavAn sasarja punar IzvaraH / tapo dharmaM ca dAnaM ca satyaM tIrthAni caiva ha // Mo_2,10.18 // "sasarja" svayaM | kRteSu smRtizAstreSu janAn prati kartavyatvena dRSTavAn ity arthaH || MoT_2,10.18 || etat sRSTvA punar devaz cintayAm Asa bhUtakRt / puMsAM nAnena sarvasya duHkhasyAnta iti svayam // Mo_2,10.19 // spaSTam || MoT_2,10.19 || punaH kena puMsAM sarvasya duHkhasyAntaH bhaviSyatIty AzaGkya cintayati nirvANaM nAma paramaM sukhaM yena punar janaH / na jAyate na mriyate taj jJAnAd eva labhyate // Mo_2,10.20 // tan nirvANaM kena syAd ity AzaGkya cintayati | "taj jJAnAd" iti | "tat" nirvANam | "jJAnAt eva" paramAtmatattvajJAnAt eva | na tu tapaHprabhRtibhyaH "labhyate" || MoT_2,10.20 || "eva"kAraprayogayogyatAM svayam eva sAdhayati saMsArottaraNe jantor upAyo jJAnam eva hi / tapo dAnaM tathA tIrtham aNUpAyaH prakIrtitaH // Mo_2,10.21 // "aNUpAyaH" avAntaropAyaH || MoT_2,10.21 || tarhi janAnAM jJAnaM kathaM setsyatIty AzaGkya cintayati tat tAvad duHkhamokSArthaM janasyAsya mahAtmanaH / pratyagraM taruNopAyam Azu prakaTayAmy aham // Mo_2,10.22 // iyaM cintA tu utpAdayiSyamANajJAnopadezakAracintAvezadvAreNa jJeyA || MoT_2,10.22 || parameSThicintAm upasaMharati iti saMcintya bhagavAn brahmA kamalasaMbhavaH / manasA parisaMkalpya mAm utpAditavAn imam // Mo_2,10.23 // "mAm" proktasvacintodbhavasthAnabhUtAnAm upadezakArANAM madhye mukhyabhUtaM tvAdRzajanajJAnotpAdanasamarthaM mokSopAyAkhyazAstropadezakaM vasiSThAkhyaM "mAm" | "manase"ti rAhoH zira itivat prayogaH || MoT_2,10.23 || nanu kenopAdAnakAraNena tvam utpanna ity | atrAha kuto 'py utpanna evAzu tato 'haM samupasthitaH / pitus tasya puraH zIghram Urmir Urmer ivAnagha // Mo_2,10.24 // "kuto 'pi" anirvAcyAt kasmAccid upAdAnakAraNAt | "utpannaH aham" | "tataH tasya pituH puraH zIghram upasthitaH" prAptaH | ka "ivo"tpannaH | "Urmir Urmer iva" paramArthavicAre sarveSAm utpattir adRzyeveti sAmAnyotpattir evAtroktety alaM rahasyodghATanena || MoT_2,10.24 || kIdRzaH tvam upasthitaH kiM ca kRtavAn ity | atrAha kamaNDaludharo nAthaH sakamaNDalunA mayA / sAkSamAlaH sAkSamAlaM sa praNamyAbhivAditaH // Mo_2,10.25 // "sAkSamAlam" iti pUrvakAlakriyAvizeSaNam | etena svasya dhyAnam uktam || MoT_2,10.25 || tataH tava tena kim uktaM kRtaM cety | atrAha ehi putreti mAm uktvA sa svAbjasyottare dale / zukle 'bhra iva zItAMzuM yojayAm Asa pANinA // Mo_2,10.26 // atra zuddhamanaHsparzaH mayi jAtaH iti bhaGgyA uktam || MoT_2,10.26 || mRgakRttiparIdhAno mRgakRttinijAmbaram / mAm uvAca pitA brahmA sa haMsaH sArasaM yathA // Mo_2,10.27 // "mAm" vasiSThAkhyaM mAm | vacanaM cAtrAntaraH parAmarzaH jJeyaH || MoT_2,10.27 || kim uvAcety | atrAha muhUrtamAtraM te putra ceto vAnaracaJcalam / ajJAnam abhyAvizatu zazaH zazadharaM yathA // Mo_2,10.28 // AntarabhAvena sthitazuddhacittavazenaiva hi sarveSAm ajJAnitvaM jJAnitvaM ca bhavati | etena prathamaM svasya jJAnitvaM dyotitam || MoT_2,10.28 || brahmavacanam upasaMharati iti tenAzu zaptaH san vicArasamanantaram / ahaM vismRtavAn sarvaM svarUpam amalaM dvijaH // Mo_2,10.29 // "ahaM dvijaH" vasiSThAkhyaH brAhmaNaH | svaM "svarUpaM" | "vismRtavAn" vyasmArSam iti sambandhaH || MoT_2,10.29 || athAhaM dInatAM yAtaH sthito 'saMbuddhayA dhiyA / duHkhazokAbhisaMtapto jAto jana ivAdhamaH // Mo_2,10.30 // "asaMbuddhayA" nizcayarahitayA || MoT_2,10.30 || kaSTaM saMsAranAmAyaM doSaH katham ivAgataH / iti cintitavAn antas tUSNIm eva vyavasthitaH // Mo_2,10.31 // aham "iti cintitavAn" iti saMbandhaH | etena ajJAnitvAnantaram svasya vairAgyaprAdurbhAvaH sUcitaH || MoT_2,10.31 || athAbhyadhAt sa mAM tAtaH putra kiM duHkhavAn asi / duHkhopaghAtaM mAM pRccha sukhI nityaM bhaviSyasi // Mo_2,10.32 // "athAbhyadhAt" uktavAn | etena vairAgyAnantaram mama jJAnaM prati aunmukhyaM jAtam iti sUcitam || MoT_2,10.32 || nanu tatas tvayA kiM kRtam ity | atrAha tataH pRSTaH sa bhagavAn mayA sakalalokakRt / hemapadmadalasthena saMsAravyAdhibheSajam // Mo_2,10.33 // etena "mayA" svayam eva vimarSaH kRta iti sUcitam || MoT_2,10.33 || nanu tvayAsau kiM pRSTas tena ca kim uktaM ity | atrAha kathaM nAtha mahad duHkham ayaM saMsAra AgataH / kathaM ca kSIyate jantor iti pRSTena tena me // Mo_2,10.34 // taj jJAnaM subahu proktaM yaj jJAtvA pAvanaM param / ahaM pitur api prAyaH kilAdhika iva sthitaH // Mo_2,10.35 // "pituH" Adhikyam zuddhamanastattvAtilaGghanena prAptA cinmAtratA jJeyA | etena svasya svataHsiddhatvam uktam | trividhA hi siddhAH uttarottaram utkarSavantaH santi | gurutaH zAstrataH svata iti || MoT_2,10.34-35 || tato viditavedyaM mAM nijaprakRtim Asthitam / sa uvAca jagatkartA vaktA sakalakAraNam // Mo_2,10.36 // mayi idaM sphuritam ity Antaro 'bhiprAyaH || MoT_2,10.36 || kim uvAcety | atrAha zApenAjJapadaM nItvA pRcchakas tvaM mayA kRtaH / putrAsya jJAnasArasya samastajanasiddhaye // Mo_2,10.37 // mama madhye evedam ajJatvaM prAdurbhUtam AsIt iti mama sphuritam iti bhAvaH || MoT_2,10.37 || punaH kim uvAcety | atrAha idAnIM zAntazApas tvaM paraM bodham upAgataH / saMsthito 'ham ivaikAtmA kanakaM kanakAd iva // Mo_2,10.38 // "idAnIm ahaM" jJAnI jAta ity api mama sphuritam iti bhAvaH || MoT_2,10.38 || tato 'pi punaH kim uvAcety | atrAha gacchedAnIM mahApIThe jambudvIpAntarasthitam / sAdho bhAratavarSaM tvaM lokAnugrahahetunA // Mo_2,10.39 // spaSTaM || MoT_2,10.39 || tatra kriyAkANDaparAs tvayA putra mahAdhiyaH / upadezyAH kriyAkANDakrameNa kramazAlinaH // Mo_2,10.40 // spaSTam || MoT_2,10.40 || viraktacittAz ca tathA mahAprAjJA virAgiNaH / upadezyAs tvayA sAdho jJAnenAnandadAyinA // Mo_2,10.41 // tataH ahaM vairAgyarahitAnAM karmakANDadvAreNopadezaM karomi | viraktAnAM tu jJAnakANDadvAreNety api sphuritam | anyathA tvadupadeze 'py ahaM na pravarteyam iti bhAvaH || MoT_2,10.41 || brahmavAkyam upasaMharati iti tena niyukto 'haM pitrA kamalayoninA / iha rAghava tiSThAmi yAvad bhUtaparaMparA // Mo_2,10.42 // "yAvad bhUtaparaMpare"ty upadeSTRbhUtajJAnisAmAnyenoktam svasya cirajIvitvena vA | bAhya arthas tu sphuTatayA na pratipadam uktaH || MoT_2,10.42 || sargAntazlokenaitat samApayati kartavyam asti mama neha hi kiMcid eva sthAtavyam ity abhimanA bhuvi saMsthito 'smi / saMzAntayA satatasuptadhiyeva vRttyA kAryaM karomi na ca kiMcid ahaM karomi // Mo_2,10.43 // "hi" nizcaye | "mama" samastajJAnisantAnasya vasiSThAkhyasya ca | "iha" loke | "kiMcit" "eva kartavyaM nAsti" paramAtmatattvaprAptyA kRtakRtyatvAt | tathApi "aham bhuvi" bhUmau | "saMsthitaH asmi" | kathaMbhUtaH | sthAtavyam mayA ihAvazyaM | niyatyanurodhena "sthAtavyam iti" evam "abhimanAH" abhiniviSTamanAH nizcitamanA iti yAvat | "ahaM saMzAntayA" lAbhAlAbhAnusandhAnarUpakSobharahitayA "vRttyA" vA | pAreNa "kAryam" zarIrayAtrAnimittaM karma | akaraNe pratyavAyanimittaM nityaM karma ca "karomi" | "vRttyA" kayA "iva" | "satatasuptA" yA "dhIH" | tayA "ivA"tyantazAntayety arthaH | tathApi "ahaM kiMcid" api "na ca karomi" nAhaM karteti nizcayAnubhAvAd ity arthaH | iti zivam || MoT_2,10.43 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuprakaraNe dazamaH sargaH || 2,10 || ************************************************************************ pUrvasargoktasyopasaMhArakAGkSayA parAmarzaM karoti etat te kathitaM sarvaM jJAnAvataraNaM bhuvi / mayA svam IhitaM caiva kamalodbhavakalpitam // Mo_2,11.1 // "svam Ihitam" nijaceSTitam | "kamalodbhavena" brahmaNA zuddhamanastattvena ca | "kalpitam" AvirbhAvitaM iti | anena prakAreNaiveha jJAnam ihAvatIrNam iti bhAvaH || MoT_2,11.1 || tad idaM paramaM jJAnaM zrotum adya tavAnagha / bhRzam utkaNThitaM ceto mahataH sukRtodayAt // Mo_2,11.2 // "tat" brahmaNA uktam || MoT_2,11.2 || zrIrAmaH pRcchati kathaM brahman bhagavato loke jJAnAvatAraNe / sargAd anantaraM buddhiH pravRttA parameSThinaH // Mo_2,11.3 // "kathaM" kimarthaM ity arthaH || MoT_2,11.3 || zrIvasiSThaH uttaraM kathayati parame brahmaNi brahmA svabhAvavazataH svayam / jAtaH spandamayo nityam Urmir ambunidhAv iva // Mo_2,11.4 // "parame" utkRSTacinmAtrasvarUpe | "spandamayaH" parimitAhaMparAmarzamayaH || MoT_2,11.4 || sRSTvaivam AtataM sargaM sargasya sakalA gatIH / bhUtabhavyabhaviSyatsthA dadarza paramezvaraH // Mo_2,11.5 // "dadarza" | "jJAnanetreNe"ti zeSaH || MoT_2,11.5 || satkriyAkramakAlasya kRtAdeH kSaya Agate / moham Alokya lokAnAM kAruNyam agamat prabhuH // Mo_2,11.6 // "moham" bhaviSyantam ity arthaH || MoT_2,11.6 || tato mAm IzvaraH sRSTvA jJAnenAyojya cAsakRt / visasarja mahIpIThe lokasyAjJAnazAntaye // Mo_2,11.7 // "mAm" vasiSThAkhyaM "mAm" | "jJAnena" paramAtmajJAnena | "Ayojya" saMyojya || MoT_2,11.7 || yathAhaM prahitas tena tathAnye 'pi maharSayaH / sanatkumArapramukhA nAradAdyAz ca bhUrizaH // Mo_2,11.8 // etena ye bhUtA bhaviSyantaz copadeSTAraH santi tatrApIyam eva rItir astIti sUcitam || MoT_2,11.8 || kriyAkrameNa puNyena tathA jJAnakrameNa ca / manomahAmayottabdham uddhartuM lokam IritAH // Mo_2,11.9 // "IritAH" visarjitAH | kiM kartum | "lokam" adhikAribhedAt "kriyAkrameNa jJAnakrameNa ca uddhartum" | "lokaM" kathaMbhUtam | "mana" eva "mahAmayaH" mahArogaH | ten"ottabdham" baddham || MoT_2,11.9 || maharSibhis tatas tais tu kSINe kRtayuge purA / kramAt kriyAkrame zuddhe pRthivyAM tanutAM gate // Mo_2,11.10 // kriyAkramavidhAnArthaM maryAdAniyamAya ca | / pRthagdezavibhAgena bhUpAlAH parikalpitAH // Mo_2,11.11 // spaSTam || MoT_2,11.10-11 || bahUni smRtizAstrANi yajJazAstrANi cAvanau / dharmakAmArthe siddhyarthaM kalpitAny uditAny atha // Mo_2,11.12 // pari"kalpitAni" kRtAni | "maharSibhir" iti zeSaH | yal lokaiH teSAm upadezaH na zruta iti bhAvaH | "atha"zabdaH uttarazlokena saMbandhanIyaH || MoT_2,11.12 || kAlacakre vahaty asmiMs tato vigalite krame / pratyahaM bhojanapare jane zAlyarjanonmukhe // Mo_2,11.13 // dvandvAni saMpravRttAni viSayArthaM mahIbhujAm / daNDyatAM saMprayAtAni bhUtAni bhuvi bhUrizaH // Mo_2,11.14 // "dvandvAni" dvandvayuddhAni | "viSayArtham" dezArtham | "daNDyatAM" daNDayogyatAm | paradAragamanAdipApakaraNAt iti bhAvaH || MoT_2,11.13-14 || tato yuddhaM vinA bhUpA mahIM pAlayituM kramAt / asamarthAs tad AyAtAH prajAbhiH saha dInatAm // Mo_2,11.15 // spaSTam || MoT_2,11.15 || teSAM dainyApanodArthaM samyaksRSTikramAya ca / tato 'smadAdibhiH proktA mahatyo jJAnadRSTayaH // Mo_2,11.16 // "teSAm" rAjJAm || MoT_2,11.16 || adhyAtmavidyA teneyaM pUrvaM rAjasu varNitA / tad anu prasRtA loke rAjavidyety udAhRtA // Mo_2,11.17 // "rAjavidyA rAjaguhyam" ityAdinA gItAdau "rAjavidyA"zabdena vyavahArAt iti bhAvaH || MoT_2,11.17 || rAjavidyA rAjaguhyam adhyAtmagrantham uttamam / jJAtvA rAghava rAjAnaH parAM nirduHkhatAM gatAH // Mo_2,11.18 // "rAjaguhyam" iti adhyAtmavidyAyAH aparaM nAma || MoT_2,11.18 || atha rAjasv atIteSu bahuSv amalakIrtiSu / asmAd dazarathAd rAma jAto 'dya tvam ihAvanau // Mo_2,11.19 // spaSTam || MoT_2,11.19 || tava cAtiprasanne 'smiJ jAtaM manasi pAvanam / nirnimittam idaM cAru vairAgyam arimardana // Mo_2,11.20 // "nirnimittam" bIbhatsAdirUpaM nimittaM vinA || MoT_2,11.20 || nanu nirnimittavairAgyena ko 'tizayaH mamAstIty | atrAha sarvasyaiva hi bhavyasya sAdhor api vivekinaH / nimittapUrvaM vairAgyaM jAyate rAma rAjasam // Mo_2,11.21 // spaSTam || MoT_2,11.21 || idaM tv apUrvam utpannaM camatkArakaraM satAm | tavAnimittaM vairAgyaM sAttvikaM svavivekajam || MoT_2,11.22 || spaSTam || MoT_2,11.22 || bIbhatsaM viSamaM dRSTvA ko nAma na virajyate / satAM tUttamavairAgyaM vivekAd eva jAyate // Mo_2,11.23 // "bIbhatsam" bIbhatsarasAlambanam dravyam || MoT_2,11.23 || te mahAnto mahAprajJA nimittena vinaiva hi / vairAgyaM jAyate yeSAM ta evAmalamAnasAH // Mo_2,11.24 // amalamAnasatvaM vinA hi nirnimittaM vairAgyaM notpadyate iti bhAvaH || MoT_2,11.24 || svavivekacamatkAraparAmarzaviraktayA / rAjate hi dhiyA jantur yuveva vanamAlayA // Mo_2,11.25 // "svavivekasya" yaH "camatkAraH" | tasya yaH "parAmarzaH" | tena "viraktayA" bAhyapadArtharAgarahitayA | na tu bIbhatsena viraktayA || MoT_2,11.25 || parAmRzya vivekena saMsAraracanAm imAm / virAgaM ye 'dhigacchanti ta eva puruSottamAH // Mo_2,11.26 // spaSTam || MoT_2,11.26 || svavivekavazAd eva vicAryedaM punaH punaH / indrajAlaM parityAjyaM sabAhyAbhyantaraM balAt // Mo_2,11.27 // "indrajAlam " saMsArAkhyam indrajAlam | "parityAjyam" samantAt tyAgaviSayatAM neyam || MoT_2,11.27 || zmazAnam ApadaM dainyaM dRSTvA ko na virajyate / tad vairAgyaM paraM zreyaH svato yad abhijAyate // Mo_2,11.28 // spaSTam || MoT_2,11.28 || akRtrimavirAgas tvaM mahattAm alam AgataH / yogyo 'si jJAnasArasya bIjasyeva mRdusthalam // Mo_2,11.29 // spaSTam || MoT_2,11.29 || prasAdAt paramezasya nAthasya paramAtmanaH / tvAdRzasya zubhA buddhir vivekam anudhAvati // Mo_2,11.30 // na tv atrAtmaprayatnaH kazcit prabhavatIti bhAvaH || MoT_2,11.30 || kriyAkrameNa mahatA tapasA niyamena ca / dAnena tIrthayAtrAbhiz cirakAlavivekataH // Mo_2,11.31 // duSkRte kSayam Apanne paramArthavicAraNe / kAkatAlIyayogena buddhir jantoH pravartate // Mo_2,11.32 // "kAkatAlIyayogene"ty anena "kriyAkramA"deH zaithilyaM sUcitam | "kAkatAlIyena" "paramA"tma"vicAraNa"nimitta"buddhiyogaH" | tAvat tu kriyAkramAdir avazyam anuSTheyaH | tasyApi lezataH taM praty upAyatvAt | na ca tatraiva maGktavyam | sadgurUpAsAder anyasya mukhyasyopAyasyApi sattvAt ity alam || MoT_2,11.32 || kriyAparAs tAvad alaM cakrAvRttibhir AdRtAH / bhramantIha janA yAvan na pazyanti paraM padam // Mo_2,11.33 // "kriyAparAH" kriyAm evopAyatvena manyamAnAH | "param padam" cinmAtrAkhyam utkRSTaM sthAnam | "cakrAvRttibhiH kriyAparAH" paunaHpunyena sakriyAratA ity arthaH || MoT_2,11.33 || yathAbhUtam imaM dRSTvA saMsAraM tanmayIM dhiyam / parityajya paraM yAnti nirAlAnA gajA iva // Mo_2,11.34 // "yathAbhUtam dRSTvA" yathAsti tathA dRSTvA | "tanmayIM" saMsAramayIm | "param" uttIrNam zuddhacinmAtratattvam | "yAnti" tadrUpaM svAtmAnam anubhavanti || MoT_2,11.34 || viSameyam anantehA rAma saMsArasaMsRtiH / dehamuktA mahAtantur vinA jJAnaM na nazyati // Mo_2,11.35 // "anantAH IhAH" bhAvAbhAvarUpAH ceSTAH yasyAH | tAdRzI "saMsArasaMsRtiH" saMsArasaraNiH | dehamuktA nAma mahAtantuH "dehamuktA mahAtantuH" | "jJAnam" cinmAtratattvajJAnam || MoT_2,11.35 || jJAnayuktiplavenaiva saMsArAbdhiM sudustaram / mahAdhiyaH samuttIrNA netareNa raghUdvaha // Mo_2,11.36 // "jJAna"rUpA yA "yuktiH" upAyaH | sa eva "plavaH" | tena || MoT_2,11.36 || tAm imAM jJAnayuktiM tvaM saMsArAMbhodhitAriNIm / zRNuSvAvahito buddhyA nityAvahitayAnayA // Mo_2,11.37 // "avahitayA buddhyA" vinA zrotuM na zaknoSIti bhAvaH || MoT_2,11.37 || yasmAd anantasaMrambhA jagato duHkharItayaH / cirAyAntar dahanty etA vinA yuktim anindita // Mo_2,11.38 // "yuktim" jJAnAkhyAM yuktim || MoT_2,11.38 || zItavAtAtapAdIni dvandvaduHkhAni rAghava / jJAnayuktiM vinA kena sahyatAM yAnti sAdhuSu // Mo_2,11.39 // "kena" kenAnyenopAyena | na kenApIty arthaH | atra tu bAlavRddhayoH maricabhakSaNaM dRSTAntatvena yojyam || MoT_2,11.39 || Apatanti pratipadaM yathAkAlaM dahanti ca / duHkhacintA naraM mUDhaM tRNam agnizikhA iva // Mo_2,11.40 // duHkhadAyinyaH cintAH "duHkhacintAH" | tAz ca bhogaviSayAH jJeyAH || MoT_2,11.40 || prAjJaM vijJAtavijJAnaM samyagdarzinam AdhayaH / na dahanti vanaM varSadabdam agnizikhA iva // Mo_2,11.41 // "prAjJaM" kathaMbhUtam | "vijJAtam" anubhUtam | "vijJAnaM" vijJAnarUpam AtmatattvaM yena tam | "AdhayaH" cintAH | "vanaM" kathambhUtam | "varSantaH abdAH" meghAH yasya tat || MoT_2,11.41 || AdhivyAdhiparAvarte saMsAramarumArute / kSubhite 'pi na tattvajJo bhajyate kalpavRkSavat // Mo_2,11.42 // "AdhivyAdhyoH parAvartaH" paunaHpunyenAvRttiH yasmin | tAdRze "kSubhite" bhAvAbhAvAkhyaH kSobhayukte | "na" "bhajyate" harSazokavazaM na yAti | "saMsAramarumArute kSubhite" satIti yojyam | "kalpavRkSo 'pi mArute kSubhite" sati "na bhajyate" || MoT_2,11.42 || tattvaM jJAtum ato yatnAd dhImAn eva hi dhImatA / prAmANikaH prabuddhAtmA praSTavyaH praNayAnvitaM // Mo_2,11.43 // "prAmANikaH" pramANavaktA | "prabuddhaH" jJAtaH | "AtmA" cinmAtrarUpaH paramAtmA yena | saH "prabuddhAtmA" | "praNayAnvitam" yAcJAsahitam | etadvyatiriktas tu pRSTaH viruddham eva kiMcid brUyAd iti bhAvaH || MoT_2,11.43 || prAmANikasya pRSTasya vaktur uttamacetasA / yatnena vacanaM grAhyam aMzukeneva kuGkumam // Mo_2,11.44 // "yatnenA"vadhAnena || MoT_2,11.44 || atattvajJam anAdeyavacanaM vAgvidAM vara / yaH pRcchati naraM tasmAn nAsti mUDhataro 'paraH // Mo_2,11.45 // na tattvaM jAnAtIti tAdRzam | dehAdAv AtmAbhimAninam ity arthaH || MoT_2,11.45 || prAmANikasya tajjJasya vaktuH pRSTasya yatnataH / nAnutiSThati yo vAkyaM nAnyas tasmAn narAdhamaH // Mo_2,11.46 // "vAkyaM nAnutiSThati" taduktavAkyavAcyam arthaM na saMpAdayati || MoT_2,11.46 || tajjJatAtajjJate pUrvaM vaktur nirNIya kAryataH / yaH karoti naraH praznaM pRcchakaH sa mahAmatiH // Mo_2,11.47 // "kAryataH" na tu vacanamAtrAt | vacanamAtreNa hi bahavaH brahmajJAninam AtmAnam darzayanti || MoT_2,11.47 || anirNIya pravaktAraM bAlaH praznaM karoti yaH / adhamaH pRcchakaH sa syAn na mahArthasya bhAjanam // Mo_2,11.48 // "bAlaH" bAlavat mUDhaH | "mahArthasya" mokSAkhyasya paramaprayojanasya || MoT_2,11.48 || pUrvAparasamAdhAnakSamabuddhAv anindite / pRSTaM prAjJena vaktavyaM nAdhame pazudharmiNi // Mo_2,11.49 // "prAjJena" buddhimatA guruNA | "pRSTaM" praznaviSayIkRtaM vastu | "anindite" | tathA "pUrvAparayoH" pUrvAparavAkyabhAgArthayoH | yat "samAdhAnam" anyo'nyaviruddhatApanayanam | tatra "kSamA buddhiH" yasya | tAdRze praSTari vaktavyam | "adhame" ata eva "pazudharmiNi" mUDhatayA pazusadRze praSTari | "na" vaktavyam vyarthatvAt || MoT_2,11.49 || prAmANikArthayogyatvaM pRcchakasyAvicArya vA / yo vakti tam iha prAjJAH prAhur mUDhatamaM naram // Mo_2,11.50 // "pRcchakasya" mUDhataratvAt asya "mUDhatamatvam" | bahUnAM jAtipariprazne hi mUDhatamaH | pRcchakAd api mUDhaH asau kiM brUyAd iti bhAvaH || MoT_2,11.50 || tvam atIva guNAdhAraH pRcchako raghunandana / ahaM ca vaktuM jAnAmi sa ca yogo 'yam AvayoH // Mo_2,11.51 // "saH" tava "guNAdhAra"pRcchakatvam mama tAdRk vaktRtvam iti "yogaH" sadRzasaMbandhaH || MoT_2,11.51 || yad ahaM vacmi tad yatnAt tvayA zabdArthakovida / etad vastv iti nirNIya hRdi kAryam akhaNDitaM // Mo_2,11.52 // nirNayasvarUpaM kathayati | "etad" iti | "etat" zrIvasiSThoktaM "vastu" | paramArthasatyam bhavati | pUrvaM bhaktimAtreNaiva madvacanaM satyatayA grAhyaM | tataH tatsatyatA svayam eva prakaTIbhaviSyati | anyathAraMbhamAtre eva svavikalpakRtAbhiH sUkSmekSikAbhiH tava kiMcid api na setsyatIti bhAvaH || MoT_2,11.52 || nanu yadi tvaduktaMmayi na lagati tadA kiM kAryam ity | atrAha mahAn asi virakto 'si tajjJo 'si janatAsthitau / tvayi vastu lagaty antaH kuGkumAmbu yathAMzuke // Mo_2,11.53 // yataH tvam "mahAn" na tu nIcaH "asi" | nIco hi nIcatayA svalpenApi kSubhyati | tathA "viraktaH" saMsArikapadArtheSu viraktaH "asi" | anyathA hi padArthAviSTabuddheH te yogyatA na syAt | tathA "janatAyAH sthitau" racanAyAM | "tajjJaH" nipuNaH "asi" | anyathA hi taddRSTAntAnusAreNa proktaH upadezaH tvayi na laget | ataH "vastu" maduktaparamArthatattvaM | "tvayi lagati" | kiM "yathA" | "kuGkumAmbu" "yathA" | yathA tat "aMzuke" lagati tathety arthaH || MoT_2,11.53 || uktAvadhAnaparamA paramArthavivecinI / vizaty arthaM tava prajJA jalamadhyam ivArkabhA // Mo_2,11.54 // "ukte" madukte | yat "avadhAnam" | tad eva "paramam" grAhyatvenotkRSTaM yasyAH | tAdRzI | tathA "paramArthasya" maduktavAkyAntarArthasya | "vivecinI tava prajJA artham" madvAkyArthaM | "vizati" vartamAnasamIpe vartamAnA | atra dRSTAntam Aha | "jale"ti || MoT_2,11.55 || yad yad vacmi tavAdeyaM hRdi kAryaM prayatnataH / na cet praSTavya evAhaM na tvayeha nirarthakam // Mo_2,11.55 // "AdeyaM" AdAnArham tat tad ity adhyAhAryam || MoT_2,11.55 || nanu tvadvAkyahRtkaraNe kaH prayAsaH asti yenaivaM bravISIty | atrAha mano hi capalaM rAma saMsAravanamarkaTam / saMrodhya hRdi yatnena zrotavyA paramArthagIH // Mo_2,11.56 // "hi" yasmAt | "mano"nirodhe 'vazyaM prayAsaH | taM vinA ca madvAkyahRtkaraNaM na saMbhavati | ato 'sty eva madvAkyahRtkaraNe prayAsa iti bhAvaH || MoT_2,11.56 || nanu svakIyaM bAndhavajanaM tyaktvA kathaM tvadvAkyamAtraparo bhaveyam ity | atrAha avivekinam ajJAnam asajjanaratiM janam / ciraM dUrataraM kRtvA pUjanIyA hi sAdhavaH // Mo_2,11.57 // avidyamAnam jJAnaM yasya tam "ajJAnam" | "asajjanebhyaH" viratiH sajjaneSu "ratiz" ca prathamaM mokSasAdhanam iti bhAvaH || MoT_2,11.57 || nanu sAdhupUjanena mama kiM setsyatIty | atrAha nityaM sajjanasaMparkAd viveka upajAyate / vivekapAdapasyaite bhogamokSau phale smRte // Mo_2,11.58 // spaSTam || MoT_2,11.58 || kathaM vivekasyedRzaH prabhAvo 'stIty | atrAha mokSadvAre dvArapAlAz catvAraH parikIrtitAH / zamo vicAraH saMtoSaz caturthaH sAdhusaMgamaH // Mo_2,11.59 // etaiH vyastaiH samastair vA vinA na kazcin mokSaM prApnotIti vivekasya mokSasAdhakatvam astIti bhAvaH || MoT_2,11.59 || ete sevyAH prayatnena catvAro dvau trayo 'thavA / dvAram udghATayanty ete mokSarAjagRhe balAt // Mo_2,11.60 // spaSTam || MoT_2,11.60 || ekaM vA sarvayatnena prANAMs tyaktvA samAzrayet / etasmin vazage yAnti catvAro 'pi vazaM yataH // Mo_2,11.61 // "etasmin" ekasmin | "ekaz" cAtrottarazlokAnurodhena vivekI jJeyaH || MoT_2,11.61 || nanu katham ekenaiva kAryaM setsyatIty | atrAha saviveko hi zAstrasya jJAnasya tapaso dyuteH / bhAjanaM bhUSaNAkAro bhAskaras tejasAm iva // Mo_2,11.62 // "bhUSaNa"bhUtaH "AkAraH" yasya | tAdRzaH || MoT_2,11.62 || vivekaparipanthinaH prajJAmAndyasyAnarthotpAdakatvaM kathayati ghanatAm upayAtaM hi prajJAmAndyam acetasAM / yAti sthAvaratAm ambu jADyAt pASANatAm iva // Mo_2,11.63 // "prajJAmAndyam ghanatAm upayAtaM" sat | "sthAvaratAm yAti" iti saMbaddhaH || MoT_2,11.63 || nanu yady ahaM prajJAmAndyena vivekayogyo na syAM tarhi kiM kAryam ity | atrAha tvaM tu rAghava saujanyaguNazAstrArthadRSTibhiH / vikAsitAntaHkaraNaH sthitaH padma ivodaye // Mo_2,11.64 // imAM jJAnadRzaM zrotum avaboddhuM ca sanmate / arhasy uddhRtakarNasthajantur vINAdhvaniM yathA // Mo_2,11.65 // sujanasya bhAvaH "saujanyam" | tadyuktAH guNAH "saujanyaguNAH" | te ca "zAstrArthadRSTayaz" ca | tAbhiH "vikAsitaM" prajJAmAndyarahitam "antaHkaraNaM" yasya saH | tathA "uddhRtaM" niSkAsitaM | "karNasthaM jantu"malaM yasya saH | tAdRzaH | ato vivekayogya evAsIti bhAvaH || MoT_2,11.64-65 || nanu katham etad ity | atrAha vairAgyAbhyAsayogena samasaujanyasaMpadA / tat padaM prApyate rAma yatra nAzo na vidyate // Mo_2,11.66 // "abhyAsaH" sacchAstrAbhyAsaH | "tat padam" vivekAkhyaM sthAnam || MoT_2,11.66 || atyantamukhyabhUtasya vivekasya vardhanopAyam Aha zAstraiH sajjanasaMparkapUrvakais sutapodamaiH / Adau saMsAramuktyarthaM prajJAm evAbhivardhayet // Mo_2,11.67 // "tapaH" bAhyendriyANAM nigrahaH | "damaH" AntarANAM || MoT_2,11.67 || saMsAraviSavRkSo 'grasekam Aspadam ApadAm | aJjanaM mohayAminyA maurkhyaM yatnena nAzayet || MoT_2,11.68 || "mohaH" viparyAsaH | "aJjanena" hi mAntrikAH divApi "yAminIM" prakaTayanti ity "aJjanam" ity uktam || MoT_2,11.68 || nanu mama maurkhyaM kathaM nazyatIty | atrAha etad eva ca maurkhyasya paramaM viddhi nAzanam / yad idaM prekSyate zAstraM kiMcitsaMskRtayA dhiyA // Mo_2,11.69 // "nAzanam" nAzakaraNam | "kiMcitsaMskRtayA" kiMcitpadapadArthajJAnamAtreNa | na tu kSobhotpAdakena mahatA vyAkaraNajAlajJAnena | "saMskRtayA" saMskArayuktayA || MoT_2,11.69 || durAzAsarpagatena maurkhyena hRdi valgatA / cetaH saMkocam AyAti carmAgnAv iva yojitam // Mo_2,11.70 // "durAzAH" bhogAzAH eva "sarpAH" | tAsAM "gatena" | maurkhyAd eva durAzA niryAntIti bhAvaH | "saMkocam" cidvimarzAkhyavikAsarAhityam || MoT_2,11.70 || prAjJe yathArthabhUteyaM vastudRSTiH prasIdati / dRg ivendau nirambhodasakalAmalamaNDale // Mo_2,11.71 // "iyaM" mayA vakSyamANA | "vastudRSTiH" paramArthadRSTiH | "prasIdati" prasannA bhavati | tasmin naiva vizrAntiM bhajatIti bhAvaH || MoT_2,11.71 || pUrvAparavicArArthacArucAturyazAlinI / savikAsA matir yasya sa pumAn iti kathyate // Mo_2,11.72 // pUrvAparavicAraviSayIkRtaH arthaH "pUrvAparavicArArthaH" | tatra yat "cArucAturyaM" | tena "zAlinI" || MoT_2,11.72 || tvam apIdRzo 'sIti sargAntazlokena kathayati vikasitena sitena manomuSA varavicAraNazItalarociSA / guNavatA hRdayena virAjase tvam amalena nabhaH zazinA yathA // Mo_2,11.73 // "vikasitena" vivekAkhyavikAsayuktena | "sitena" malarAhitena | "manomuSA" manohAriNA | "varavicAraNam" eva "zItalA" "ruk" yasya | tAdRzena "guNavatA" maitryAdiguNayuktena "hRdayena" | tvaM "virAjase" | kiM "yathA" | "nabho" yathA | "yathA" tat "amalena" nIhArAdimalAdUSitena | "zazinA" virAjate tathety arthaH | iti zivam || MoT_2,11.73 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuvyavahAraprakaraNe ekAdazaH sargaH || 2,11 || ************************************************************************ zrIrAmasya buddhisamAdhAnAya punar api zrIrAme samyakpraSTRtvaM svasmiMz ca samyagvaktRtvaM kathayati paripUrNamanA mAnyaH praSTuM jAnAsi rAghava / vetsi coktaM ca tenAhaM pravRtto vaktum AdarAt // Mo_2,12.1 // he "rAghava" | "paripUrNam" bhogAzArAhityena tRptaM | "manaH" yasya | tAdRzaH | ata eva "mAnyaH" tvam | "praSTuM jAnAsi" | "uktaM" maduktaM | "vetsi ca" | "tenAhaM" tava "vaktum AdarAt pravRttaH" | anyathA na brUyAm iti bhAvaH || MoT_2,12.1 || rajastamobhyAM rahitAM zuddhasattvAnupAtinIm / matim Atmani saMsthApya jJAnaM zrotuM sthiro bhava // Mo_2,12.2 // "Atmani" na tu bAhyavastuSu | "saMsthApya" samyak sthApayitvA || MoT_2,12.2 || vidyate tvayi sarvaiva pRcchakasya guNAvalI / vaktur guNAlI ca mayi ratnazrIr jaladhau yathA // Mo_2,12.3 // spaSTam || MoT_2,12.3 || AttavAn asi vairAgyaM vivekAt saGgajaM muneH | candrakAnta ivArdratvaM lagnacandrakarotkaraH || MoT_2,12.4 || "AttavAn" gRhItavAn | "asi" tvam || MoT_2,12.4 || ciram A zaizavAd eva tavAbhyAso 'sti sadguNaiH / zuddhaH zuddhasya dIrghaiz ca padmasyevAtisaMtataiH // Mo_2,12.5 // "guNaiH" vairAgyAdibhiH | tantubhiz "ca" | "atisaMtataiH" atizayenAvicchinnaiH || MoT_2,12.5 || phalitam Aha ataH zRNu kathAM vakSye tvam evAsyA hi bhAjanam / na hi candraM vinA zuddhA savikAsA kumudvatI // Mo_2,12.6 // "kathAM" brahmoktAM svataHsphuritAM vA mokSakathAM | itaH paraM brahmoktam evopadezaM zrIvasiSThaH zrIrAmAya karotIti jJeyam || MoT_2,12.6 || brahmoktAM mokSakathAM prastauti ye kecana samArambhA yAz ca kAzcana dRSTayaH / te ca tAz ca pade dRSTe niHzeSaM yAnti vai zamam // Mo_2,12.7 // "pade" cinmAtrAkhye | "dRSTe" svAtmatayA anubhUte | "vai" nizcaye | "zamam" zAntim || MoT_2,12.7 || nanu etA dRSTayaH adya tAvat kasyacic chAntiM gatA adya vA nety | atrAha yadi vijJAnavizrAntir na bhaved bhavyacetasaH / tad asyAM saMsRtau sAdhuz cintAM soDhuM saheta kaH // Mo_2,12.8 // "bhavyacetasaH" sAdhoH | "yadi vijJAnavizrAntiH vijJAne" vijJAnasvarUpe Atmani | "vizrAntiH" saMsAradRSTinAzadvAreNa vizrAmaH | "na bhavet" | "tat" tadA | "asyAM" etAdRgduHkharUpAyAM | "saMsRtau" saMsAre | "kaH sAdhuH cintAM" vizrAmAnAsAdanAvyabhicAriNIM saMsAracintAM "saheta" | na ko 'pIty arthaH | "asmadAdivad" iti zeSaH | vizrAmAsAdanena tasya cintA eva nAsti yenAsau iha tiSThatIti bhAvaH || MoT_2,12.8 || nanu bhavyasya cintA kutra gacchatIty | Aha paraprAptyA vilIyante sarvA mananavRttayaH / kalpAntArkagaNAsaGgAt kulazailazilA ivA // Mo_2,12.9 // "parasya" paramAtmanaH "prAptyA" | "sarvAH mananavRttayaH" manomananavyApArAH cintA iti yAvat | bhavyasya "vilIyante" | atra dRSTAntam Aha | "kalpAnte"ti || MoT_2,12.9 || duHsahA rAma saMsAraviSAvezaviSUcikA / yogagAruDamantreNa pAvanena prazAmyati // Mo_2,12.10 // "saMsAra" eva "viSAveza"kRtA "viSUcikA" viSUcikAkhyo rogavizeSaH | sA "saMsAraviSAvezaviSUcikA" | "gAruDamantreNa" hi "viSAvezaH" nazyati || MoT_2,12.10 || saH yogaH kathaM prApyata ity apekSAyAM gadyena kathayati sa ca yogaH sujanena saha zAstrArthavicArAt / paramArthajJAnamayo labhyata eva // Mo_2,12.11 // "labhyata eve"tyantaM | TIkA | "saH" mananavRttivilayahetuH "yogaH sujanena saha zAstrArthavicArAt labhyata eva" | na tu na labhyate | "saH" kathaMbhUtaH | "paramArthasya" cinmAtratattvasya | yat "jJAnaM" tan"mayaH" | na tu prANarodhanAdirUpaH || MoT_2,12.11 || nanu yadi vicAreNApi na kiMcit setsyati tarhi kiM kAryam ity / atrAhaavazyam iha hi vicAre kRte sakaladuHkhakSayo bhavatIti mantavyam // MoT_2,12.12 // "mantavyam" ityantaM | spaSTam || MoT_2,12.12 || phalitaM kathayati nAto vicAradRSTayo 'vahelayA draSTavyAH / vicAravazataH puruSeNa sakalam idam AdhipaJjaraM sarpeNa tvacam iva paripakvAM parityajya vigatajvareNa zItalAntaHkaraNena vinoda iva jagad akhilam Alokyate samyagdarzanavatA // Mo_2,12.13 // "samyagdarzanavate"tyantaM | TIkA | yataH paramArthatattvaM vicArAd eva labhyate "ataH vicAradRSTayaH" vicArAkhyAH dRSTayaH | "avahelayA" anAdareNa | "na draSTavyAH" | nanu kiM vicAreNa setsyatIty | atrAha | "vicAre"ti | "vicAravazataH" "samyagdarzanavatA" samyagdarzanayuktena satA "puruSeNa" |" akhilam" bAhyam AbhyantaraM ca sarvaM | "jagat vinoda iva" krIDA iv"Alokyate" | tadbhAvAbhAvaprayuktaharSazokarahitatvAt | "puruSeNa" kathaMbhUtena | "sakalam idam" anubhUyamAnam | "AdhipaJjaram" vikalpAkhyaM paJjaram | "sarpeNa paripakvAM tvacam iva parityajya vigatajvareNa" tAparahitenAta eva "zItalAntaHkaraNena" || MoT_2,12.13 || nanv asamyagdarzanavattvasya ko doSo yena vicArAt samyagdarzanavattvam AzrIyate ity | atrAha asamyagdarzanavato hi paraM duHkham idaM / viSamo hy atitarAM saMsArarogo bhogIva dazati / asir iva cchinatti / zara iva vedhayati / rajjur iva veSTayati / pAvaka iva dahati / rAtrir ivAndhayati / azaGkitaparipAtitaparuSapASANa iva vivazIkaroti / harati prajJAM / nAzayati sthitim / pAtayati mohAndhakUpe / tRSNayA jarjarIkaroti / na tad asti kiMcid duHkhaM saMsArI yan na prApnoti // MoT_2,12.14 // "prApnotI"tyantaM | TIkA | "param" agrakoTiM yAtam | nanu kena kRtaM "duHkham" asy"AsamyagdarzanavataH" syAd ity | atrAha | "viSama" iti | "vedhayati" tADayati | vizeSeNa kathanam azakyaM jJAtvA sAmAnyena kathayati | "na tad" iti | "saMsArI" saMsArayuktaH | ataH saMsArakRtam eveh"Asamyagdarzanavato duHkham" astIti bhAvaH || MoT_2,12.14 || nanu viSayarUpo 'yaM saMsAra evam eva bhavati | kim asmAkaM karotIty | atrAha duranteyaM kila viSayaviSamaviSaviSUcikA | yadi na cikitsyate tad atitarAM narakanagaranikaraphalAnubandhinI tat tat karoti | yatra zitAsizatapAta utpalatADanam | agnidAho himAvaseko | 'GgavikartanaM candanacakrakaracanA | ghUrNadvAtAntaH paripeSo 'GgaparimAlanam | anavaratAnalajvAlAvicalitacAmaranArAcanikaranipAto nidAghavinodanadhArAgRhazIkaravarSaNam | zirazchedaH sukhanidrA | mUkIkaraNaM pATavamudrA mahAn upacayaH || Mo_2,12.15 || "mahAn upacaya" ityantaM | TIkA | "durantA" nAzayitum azakyA | "viSayAH" saMsArikAH bhogAH | te eva "viSamaviSaviSUcikA" | sA "yadi na cikitsyate" | "tat" tadA | "atitarAm narakanagarANAM" yaH "nikaraH" samUhaH | sa eva "phalaM" | tasya "anubandhaH" pravAhena pravartanaM | saH asyAm astIti tAdRzI satI sA | "tat tat" tAdRzaM tAdRzaM duHkhaM "karoti" | tat kim ity apekSAyAm Aha | "yatre"ti | "yatra" yasmin duHkhe sati | yadduHkham apekSyeti yAvat |" ghUrNan" sphuran yaH "vAtaH" | tasy"AntaH" madhye | "paripeSaH" cUrNIbhAvaH | "aGgaparimAlanam" aGgakomalatApAdakaM mardanaM bhavati | vAtamadhye cUrNIbhAvAd api tatkaSTataram iti bhAvaH | "anavaratAH" yAH "analajvAlAH" | tA eva "vicalitacAmarANi" yasmin | tAdRzaH yaH "nArAcanikaraH" | tasya "nipAtaH" | "nidAghasya" arthAt "nidAgha"kRtatApasya | "vinodanA"rthaM dUrIkaraNArthaM yAni "dhArAgRhANi" | teSAM ye "zIkarAH" | teSAM "varSaNaM" bhavati | "pATavamudrAH pATavasya" cAturyasya | "mudrA" saMkocaH | kRzateti yAvat | "mahAn upacayaH" vRddhiH bhavati || MoT_2,12.15 || phalitaM kathayati tad evaMvidhe kaSTaceSTAsahasradAruNe saMsAracapalayantre 'smin rAghava nAvahelA kartavyA | avazyam idaM hi vicAraNIyam || Mo_2,12.16 || "vicAraNIyam" ityantaM | TIkA | "tat" tato hetoH | he "rAghava" | "evaMvidhe" pUrvoktamahAkaThinaduHkhadAyini | ata eva "kaSTaceSTAsahasradAruNe asmin" anubhUyamAne | "saMsAra" eva "capalayantram" tasmin | "avahelA" kiM mamAyaM karotIti anAdaraH | "na kartavyA" | punaH kiM kAryam ity | atrAh"Avazyam" iti | paNDitaiH "avazyam idam "ayaM saMsAraH | "vicAraNIyam" | kim ayam | idam iti vicAraviSayatAM nayet || MoT_2,12.16 || anyat kiM karaNIyam ity | atrAha evaM cAvaboddhavyam yathA kilAsti vicArAc chreyo'vAptir iti || Mo_2,12.17 || "itI"tyantaM | TIkA | puruSeN"aivaM ca boddhavyam" nizceyam | evaM kathaM | "yathA kila" nizcaye | "vicArAt zreyo'vAptiH" mokSaprAptir "astI"ti || MoT_2,12.17 || nanv ayaM vivekaH kasyacid asty athavA nety | atrAha anyac ca raghukulendo | yadi naite mahAnto munayo maharSayaz ca viprAz ca rAjAnaz ca jJAnakavacenAvaguNThitazarIrAs tat katham aduHkhakSamA api duHkhamayIM tamovRttipUrvakasaMsArakadarthanAm anubhavantaH satatam eva muditamanasas tiSThanti || Mo_2,12.18 || "tiSThantI"tyantaM | TIkA | he "raghukulendo" | aham "anyac ca" | "bravImI"ti zeSaH | "yadi ete" puraHsthAH | "mahAntaH munayaH maharSayaz ca viprAz ca rAjAnaz ca jJAnakavacena" vivekAkhyakavacen"AvaguNThitAni" valitAni | "zarIrANi" yeSAM te | tAdRzAH jJAnayuktA iti yAvat | "na" bhavanti | "tat" tadA | ete munyAdayaH "aduHkhakSamAH api katham duHkhamayIM" | tathA "tamovRttipUrvikA" tamovRttikAraNA | yA "saMsArakadarthanA" saMsAraklezaH | tAm "anubhavantaH" | "satatam eva" na tu abhimataprAptyA kadAcid eva | "muditamanasaH tiSThanti" | ataH asty evaiSAM viveka iti bhAvaH || MoT_2,12.18 || gadyAMzayuktena padyenAtra hetuM kathayati iha hi vikautukA vigatavikalpaviplavA yathA sthitA hariharapadmajAdayaH / narottamAH samadhigatAtmadIpakAs tathA sthitA jagati vibuddhabuddhayaH // Mo_2,12.19 // padyAntaM | TIkA | "hi" yasmAt |" iha jagati" | "narottamAH" narebhyaH samastamanuSyebhyaH teSAM madhye vA "uttamAH" zreSThAH | tathA "samadhigataH" vivekavibhavena samyag anubhUtaH | "AtmA" eva paramAtmA eva | "dIpaH" yaiH te | tAdRzAH "vibuddhabuddhayaH" vivekayuktabuddhayaH pUrvoktAH munyAdayaH | "tathA" tiSThanti | tathA katham ity apekSAyAm Aha | "vikautukA" iti | "vikautukAH" viSayAkAGkSArahitAH | "Adi"zabdenendrAdInAM grahaNam || MoT_2,12.19 || phalitaM kathayati tathA ca parikSINe mohe galati ca ghane 'jJAnajalade parijJAte tattve samadhigata Atmany abhimate / vicAryAryaiH sArdhaM galitavapuSor vai sadasator dhiyA dRSTe tattve ramaNam aTanaM jAgatam idam // Mo_2,12.20 // padyAntaM | TIkA | "tathA ca" sati | "vai" nizcaye | "AryaiH" sadbhiH "sArdham" | "vicArya" saMsAram AtmatattvaM ca vicArya | "mohe" ajJAnakArye sAvadhAnatve "pari"galite sati | tataH "ghane" nibiDe | "ajJAnajalade" ajJAnam eva ca | "galati" sati | tataH "sadasatoH" sadasadbuddhiviSayIbhUtayoH arthayoH | sadasadbuddhiparigalanena "galitavapuSoH" satoH | tataH "abhimate" paramopAdeye | "Atmani tattve" jIvAkhye tattve | "parijJAte" dehAdivyatiriktatayA samyak nizcite sati | na kevalaM parijJAte kiM tu "samadhigate" dehAdityAgena svAtmatayA samyag anubhUte sati | tataH "tattve" jIvAdisAkSitayA sthite zuddhacinmAtratattve | "dhiyA" galanonmukhayA buddhyA | "dRSTe" jIvasattApradatvena dRSTe sati | "idam" kriyamANam | "jAgataM" jagatsaMbandhi | "aTanam" zarIrayAtrAnimittaM vyavaharaNam | "ramaNam" krIDA bhavati | padArthaniSTabhAvAbhAvakRtaharSazokasparzakAritvAbhAvAd iti bhAvaH || MoT_2,12.20 || anyac ca kathayAmIty Aha anyac ca rAghava prasanne cittattve hRdi savibhave valgati pare samAbhogIbhUtAsv akhilakalanAdRSTiSu puraH / zamaM yAntISv antaHkaraNaghaTanAsv AhitarasaM dhiyA dRSTe tattve ramaNam aTanaM jAgatam idam // Mo_2,12.21 // padyAntaM | TIkA | he "rAghavA"ham "anyac ca" bravImi | kiM bravISIty | atrAha | "prasanne" iti | "pare" uttIrNe | "cittattve" zuddhacinmAtrAkhye tattve | "prasanne" svaprakAzanaparatayA prasAdonmukhe sati | ata eva tasmin pare cittattve "savibhave" zaktisahite | "hRdi" sattvabhAvena sthite | "hRdi valgati" sphurati sati | vimarzaviSayatAm AyAte satIti yAvat | tataH "akhilakalanAdRSTiSu" samastajIvAdikalanArUpAsu dRSTiSu | "samAbhogIbhUtAsu" satISu | vyApakacinmAtrasvarUpatAsAdanena vistArarahitAsv api vistArayuktAsu saMpannAsu satISu | tataH "antaHkaraNaghaTanAsu" antaHkaraNaracanAsu | "AhitarasaM" svecchayA | "zamaM" cinmAtrasvarUpe layaM | "puraH" agre "yAntISu" | tataz ca "dhiyA" galanonmukhayA buddhyA | "tattve" zuddhacinmAtrAkhye tattve | "dRSTe" AtmatayAnubhUte sati | "idaM jAgatam aTanaM ramaNaM" bhavati || MoT_2,12.21 || punar api pUrvAbhiprAyeNaivAha anyac ca rathaH sphAro dehas turagaracanA cendriyagatiH parispando vAtAd aham akalitAnantaviSamaH | / paro vArvA dehI jagati viharAmIty anaghayA dhiyA dRSTe tattve ramaNam aTanaM jAgatam idaM // Mo_2,12.22 // sargAntazlokaM tAvat | TIkA | "dehaH" sthUladehaH | "sphAraH" sarvatra sphuraNazIlaH | "rathaH" bhavati | "indriyagatiH" indriyaracanA "turagaracanA" bhavati | heyopAdeyarUpAdiprAptiparihArArthaM darzanAdidvAreNa deharathacAlakatvAt | "parispandaH" "turagaracanA"bhUtAnAM indriyagatInAM ceSTA dehaM prati preraNasAmarthyaM "vAtAt" bhavati | vAtena hi indriyANi darzanAdikriyAbhAJji santi dehaM cAlayanti | "vA" pakSAntare | "dehI" dehAbhimAnI jIvaH | "arvA" turagaH bhavati | paryantataH tasyaiva dehacAlakatvAt | puraH dehAdibhyaH uttIrNazuddhacinmAtrarUpaH "aham jagati viharAmi" vihAraM karomi | "ahaM" kathaMbhUtaH | "akalitAni" svAtmatvanizcayena duHkhadatvenAnizcitAni | "anantAni viSamAni" sukhaduHkharUpAH saMkaTAH yena | tAdRzaH | rAjA hi rathAdibhyaH paraH san akalitAnantanimnonnataz ca bhavati | "iti" anena nizcayena | "anaghayA" svasmin baddhatvajJAnAdidoSarahitayA | "dhiyA" galanonmukhayA buddhyA | "tattve" proktasvarUpe tattve | "dRSTe" sati | "idam jAgatam aTanaM ramaNaM" bhavati | iti zivam || MoT_2,12.22 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuprakaraNe dvAdazaH sargaH || 2,12 || ************************************************************************ oM pUrvoktAM dRSTim anUdya tadavaSTaMbhena subuddhInAM vicaraNaM kathayati etAM dRSTim avaSTabhya puSTAtmAnaH subuddhayaH / vicaranty asamunnaddhA mahAnto 'bhyuditA iva // Mo_2,13.1 // "etAM" pUrvasargoktAm | "avaSTabhya" satataM vimarSaviSayaM kRtvA | "puSTAtmAnaH" | "puSTaH" atyantAbhivyaktiyogyatAM gataH | "AtmA" zuddhacinmAtrAkhya AtmA yeSAM te | tAdRzAH "asamunnaddhAH" darparahitAH | "abhyuditAH iva" prAptarAjyA iva || MoT_2,13.1 || na zocanti na yAcante na vAJchanti zubhAzubham / sarvam eva ca kurvanti kurvanti na ca kiMcana // Mo_2,13.2 // "sarvam eva" pravAhAgataM sarvam eva | "kurvanti" kartavyam iti nizcayena "kurvanti" | "kiMcana na kurvanti" svasmin kartRtvAbhimAnAbhAvAt || MoT_2,13.2 || svastham evAvatiSThanti svasthaM kurvanti yAnti ca / heyopAdeyatApakSarahitAH svAtmani sthitAH // Mo_2,13.3 // "svastham" ity ubhayatra kriyAvizeSaNaM nizcitam ity arthaH | "heyopAdeyatApakSarahitAH" upekSApakSe sthitA ity arthaH || MoT_2,13.3 || AyAnti ca na cAyAnti vanaM yAnti na yAnti ca / na kurvanty api kurvanti na vadanti vadanti ca // Mo_2,13.4 // atra sarvatrApi kriyAkaraNaM jIvanmuktatayAzritadehAdidvAreNa jJeyam | akaraNaM tv azuddhacinmAtratvadvAreNety alam || MoT_2,13.4 || ye kecana samArambhA yAz ca kAzcana dRSTayaH / heyAdeyadRzo yAs tAH kSIyante 'dhigate pade // Mo_2,13.5 // "kSIyante" lIyante | parapadarUpatayaiva sphuranti iti yAvat || MoT_2,13.5 || parityaktasamastehaM mano madhuravRttimat / sarvataH sukham abhyeti candrabimba iva sthitam // Mo_2,13.6 // "madhuravRttimat" maitrIyuktam || MoT_2,13.6 || api nirmananArambham apy astAkhilakautukam / Atmany eva na mAty antar indAv iva rasAyanam // Mo_2,13.7 // "Atmany eva na mAti" na prabhavati | atyantAnandamayatvAd iti bhAvaH | "mananArambha"rahitasya "kautukarahitasya" ca Anandena sv"Atmani" amAnaM na yuktam iti lokaprasiddhir "api"zabdAbhiprAyaH | rasAyanam amRtam || MoT_2,13.7 || na karotIndrajAlAni nAnudhAvati vAsanAm / bAlacApalam utsRjya pUrNam eva virAjate // Mo_2,13.8 // "indrajAlAni" mantrAdiprabhAvena siddhAni AkAzagamanAdIni | "vAsanAm nAnudhAvati" api tu tato nivRttim eva karoti | bAlavat cApalam "bAlacApalam utsRjya" | "pUrNam" tRptisahitaM yathA bhavati | tathA "virAjate" || MoT_2,13.8 || AtmatattvAvalokanasyaiva pUrvoktAsu vRttiSu kAraNatvaM gadyena kathayati evaMvidhA hi vRttaya AtmatattvAvalokanAl labhyante | nAnyatas | tasmAd vicAreNAtmaivAnveSTavya upAsanIyo jJAtavyo yAvajjIvaM puruSena netarad iti // MoT_2,13.9 // "itI"tyantaM | TIkA | "hi" yasmAt | "evaMvidhAH" pUrvoktAH | vRttayaH vyApArAH | "Atmatattvasya" paramAtmasvarUpasya | yad "avalokanaM" | tasmAd eva | "puruSeNa labhyante" | "nAnyataH" | "tasmAd puruSeNa yAvajjIvaM vicAreNAtmaivAnveSTavyaH" | kiMrUpo 'sAv iti vimarzanIyaH | tataH "upAsanIyaH" | upAsanaM cAtra avicchinnapravAheNAnusandhAnaviSayIkaraNam eva jJeyam | tataH "jJAtavyaH" | sthUladehAdivyatirekena sthUladehavat niHsaMzayam Atmatattvena jJAtavyaH | "itarat" sthUladehAdi | "na" jJAtavyam | "iti"zabdaH gadyasamAptau || MoT_2,13.9 || nanv AtmAvalokanaM kartavyatvena tvayA pratipAditaM | tadavalokanaM kathaM setsyatIty | atra padyenAha svAnubhUteH suzAstrasya guroz caivaikavAkyatA / yatrAbhyAsena tenAtmA santatenAvalokyate // Mo_2,13.10 // "svA" nijA | yA "anubhUtiH" | tasyAH | "suzAstrasya" zobhanazAstrasya | "guroH" sadguroz | "ca" iti trayasya | "yatra" yasmin abhyAse | "ekavAkyatA" arthAt melanaM syAt | "santatenA"vicchinnena | "tenAbhyAsena" karaNena | puruSeNa kartrA | "AtmAvalokyate" || MoT_2,13.10 || avahelitazAstrArthair avajJAtamahAjanaiH / kaSTAm apy ApadaM prApto na mUDhaiH samatAm iyAt // Mo_2,13.11 // svasthas tu katham "iyAd" ity "api"zabdAbhiprAyaH || MoT_2,13.11 || etatprasaGgena maurkhyaM nindati na vyAdhir na viSaM nApat tathA nAmAsti bhUtale / khedAya svazarIrasthaM maurkhyam eva yathA nRNAm // Mo_2,13.12 // spaSTam || MoT_2,13.12 || kiMcitsaMskRtabuddhInAM zravyaM zAstram idaM yathA / maurkhyApahaM tathA zAstram anyad asti na kiMcana // Mo_2,13.13 // "kiMcitsaMskRtabuddhInAm" padapadArthajJAnAm ity arthaH | "zravyam" zravaNArham | "idaM" mokSopAyAkhyam | "maurkhyApahaM" maurkhyam upahantIti "maurkhyApaham" || MoT_2,13.13 || idaM zravyaM sukhakaraM kathAdRSTAntasundaram / aviruddham azeSeNa zAstravAkyArthabandhunA // Mo_2,13.14 // kathAbhiH vakSyamANAH dRSTAntAH "kathAdRSTAntAH" | taiH "sundaram" | "zAstravAkyAnAM" yaH "arthaH" | sa eva "bandhuH" | tena "aviruddham" | zAstrArthAnusArIty arthaH || MoT_2,13.14 || Apado yA duruttArA yAz ca tucchAH kuyonayaH / tAs tA maurkhyAt prasUyante khadirAt kaNThakA iva // Mo_2,13.15 // spaSTam || MoT_2,13.15 || varaM zarAvahastasya caNDAlAgAravIthiSu / bhikSArtham aTanaM rAma na maurkhyahatajIvitam // Mo_2,13.16 // "aTanaM" bhramaNam || MoT_2,13.16 || imam Alokam AsAdya mokSopAyamayaM janaH / andhatAm eti na punaH kazcin mohatamasy api // Mo_2,13.17 // "Alokam" paratattvaprakAzakatvAt AlokasvarUpam || MoT_2,13.17 || tAvan nayati saMkocaM tRSNA zyAmA narAmbujam / yAvad vivekasUryasya noditA vimalA prabhA // Mo_2,13.18 // spaSTam || MoT_2,13.18 || saMsAraduHkhamokSArthaM mAdRzaiH saha bandhubhiH / svarUpam Atmano jJAtvA guruzAstrapramANataH // Mo_2,13.19 // "mAdRzaiH" sAdhubhir ity arthaH | guruzAstrAkhyaM yat "pramANaM" pramAkaraNaM | tasmAt "guruzAstrapramANataH" | "jJAtve"ty asyAnantaraM stheyam iti zeSaH || MoT_2,13.19 || jIvanmuktAz carantIha yathA hariharAdayaH / yathA brahmarSayaz cAnye tathA vihara rAghava // Mo_2,13.20 // "vihara" harSAmarSarahitatvena krIDAM kuru || MoT_2,13.20 || anantAnIha duHkhAni sukhaM kSaNalavopamam / nAtaH sukheSu badhnIyAd dRSTiM duHkhAnubandhiSu // Mo_2,13.21 // "duHkhAnubandhiSu" duHkhAnuviddheSu || MoT_2,13.21 || punaH kiM kAryam ity | atrAha yad anantam anAyAsaM tat padaM sArasiddhaye / sAdhanIyaM prayatnena puruSeNa vijAnatA // Mo_2,13.22 // "anantam" trividhaparicchedarahitam | "anAyAsaM" AyAsasAdhyatvAbhAvAt | "sArasiddhaye" paramapuruSArthasiddhaye | "sAdhanIyaM" svopalabdhiviSayatAM neyam | "vijAnatA" kiMcinmAtrajJAnayuktena mUrkhasyAtrAnadhikaratvAt || MoT_2,13.22 || ta eva puruSArthasya bhAjanaM puruSottamAH / anuttamapadAlambi mano yeSAM gatajvaram // Mo_2,13.23 // avidyamAna uttamaH yasmAt tat "anuttamam" niratizayam iti yAvat | tAdRzaM yat "padam" | tat "Alambate" iti tAdRzam || MoT_2,13.23 || saMbhogAzanamAtreSu rAjyAdiSu sukheSu ye / saMtuSTA duSTamanaso viddhi tAn andhadundubhAn // Mo_2,13.24 // "andhadundubhAn" andharAjilAn | asamyag darzitvAd ity arthaH || MoT_2,13.24 || ye zaTheSu duranteSu duSkRtArambhazAliSu / dviSatsu mitrarUpeSu bhaktA vai bhogabhogiSu // Mo_2,13.25 // te yAnti durgamAd durgaM duHkhAd duHkhaM bhayAd bhayam / narakAn narakaM mUDhA mohamantharabuddhayaH // Mo_2,13.26 // "mitrarUpeSu dviSatsu" A mukhe sukhakAritvAt "mohamantharA" mohanirbharA | "buddhiH" yeSAM te | tAdRzAH || MoT_2,13.25-26 || parasparavinAzotke zreyasyau na kadAcana / sukhaduHkhadaze rAma taDitprasarabhaGgure // Mo_2,13.27 // spaSTam || MoT_2,13.27 || ye viraktA mahAtmAnaH suviviktA bhavAdRzaH / puruSAn viddhi tAn vandyAn bhogamokSaikabhAginaH // Mo_2,13.28 // "bhogabhAktvaM" caiSAM pravAhagatam eva jJeyaM | na yatnasAdhitam || MoT_2,13.28 || vivekaM param Azritya vairAgyAbhyAsayogataH / saMsArasaritaM ghorAm imAm Apadam uttaret // Mo_2,13.29 // "abhyAsaH" sacchAstrAbhyAsaH | "Apadam" ApadrUpAm || MoT_2,13.29 || na suptavyaM tu saMsAramAyAsv iha hi jAnatA / viSamUrcchanasaMmohadAyinISu vivekinA // Mo_2,13.30 // "na suptavyam" avahelA na kartavyA || MoT_2,13.30 || saMsAram imam AsAdya yas tiSThaty avahelayA / jvalitasya gRhasyoccaiH zete tArNasya so 'ntare // Mo_2,13.31 // "tArNasya" tRNanirmitasya || MoT_2,13.31 || yat prApya na nivartante yad AsAdya na zocyate / tat padaM zemuSIlabhyam asty evAtra na saMzayaH // Mo_2,13.32 // "zemuSIlabhyam eva" buddhilabhyam eva | na tu bAhyayatnalabhyam || MoT_2,13.32 || nanu yadi tat padaM nAsti tat kiM zemuSyA labhyate ity | atrAha nAsti cet tad vicAreNa doSaH ko bhavatAM bhavet / asti cet tat samuttIrNA bhaviSyatha bhavArNavAt // Mo_2,13.33 // spaSTam || MoT_2,13.33 || pravRttiH puruSasyeha mokSopAyavicAraNe / yadA bhavaty Azu tadA mokSabhAgI sa ucyate // Mo_2,13.34 // spaSTam || MoT_2,13.34 || anapAyi nirAzaGkaM svAsthyaM vigatavibhramam / na vinA kevalIbhAvaM vidyate bhuvanatraye // Mo_2,13.35 // "svAsthyam" svasthatA | "kevalIbhAvaM vinA" advitIyatAM vinA || MoT_2,13.35 || tatprAptAv uttamaprAptau na kleza upayujyate / na mitrANy upakurvanti na dhanAni na bAndhavAH // Mo_2,13.36 // "tatprAptau" kevalIbhAvaprAptau | "klezaH" zArIrikaH klezaH || MoT_2,13.36 || na hastapAdacalanaM na dezAntarasaMgamaH / klezAtizayasAdhyo vA na tIrthAyatanAzrayaH // Mo_2,13.37 // asminn arthe "hastapAdA"di"calanaM na" bhavati | "dezAntarasaMgamaH" ca "na" bhavati | ayam arthaH "klezAtizayasAdhyaH na" bhavati | "tIrthAyatanAzrayaH" ca "na" bhavati || MoT_2,13.37 || puruSArthaikasAdhyena vAsanaikArthakarmaNA / kevalaM tan manomAtrajayenAsAdyate padam // Mo_2,13.38 // puruSeNa "tat" kevalIbhAvAkhyaM "padam" | "evalam manomAtrajayena AsAdyate" prApyate | "manomAtrajayena" kathaMbhUtena | "puruSArthena" pauruSeNa | "ekam" kevalaM "sAdhyena" | punaH kathaMbhUtena "vAsanaikArthakarmaNA" | "vAsanA" bhAvanA | sA eva "ekArthaH" | tasya "karmaNA" | bhAvanAmAtrasAdhyenety arthaH || MoT_2,13.38 || vivekamAtrasAdhyaM tadvicAraikAntanizcayam / tyajatA duHkhajAlAni nareNa tad avApyate // Mo_2,13.39 // "tadvicAreNa" tadviSayeNa vivekena | "ekaM" kevalaM | "nizcayaH" yasya | tam | vicAranizceyam ity arthaH | "tat" kevalIbhAvAkhyaM padam || MoT_2,13.39 || sukhasevyAsanasthena tadvicAravatA svayam / na zocyate padaM prApya na ca bhUyo 'bhijAyate // Mo_2,13.40 // "tadvicAravatA" kevalIbhAvavicArayuktena | tat "padaM" kevalIbhAvAkhyaM padam || MoT_2,13.40 || tat samastasukhAsArasImAntaM sAdhavo viduH / tad anuttamaniSSyandaM param AhU rasAyanam // Mo_2,13.41 // spaSTam || MoT_2,13.41 || kSayitvAt sarvabhAvAnAM svargamAnuSyayor dvayoH / sukhaM nAsty eva salilaM mRgatRSNAsv ivaitayoH // Mo_2,13.42 // "svargamAnuSyayoH" svarlokamanuSyalokayoH || MoT_2,13.42 || ato manojayaz cintyaH zamasaMtoSasAdhanaH / anantazamasaMbhogas tasmAd Ananda Apyate // Mo_2,13.43 // "ataH" kAraNAt | puruSeNa "manojayaH cintyaH" | kathaMbhUtaH | "zamasaMtoSau sAdhanaM" yasya | tAdRzaH puruSaH | "tasmAt" manojayAt | "anantazamasya saMbhogaH" camatkAraH | zamAsvAdarUpaH iti yAvat | "AnandaH Apyate" prApyate || MoT_2,13.43 || jIvatA gacchatA caiva bhramatA patatA tathA / rakSasA dAnavenApi devena puruSeNa vA // Mo_2,13.44 // manaHprazamanodbhUtaM tat prApya paramaM sukhaM / vikAsizamapuSpasya vivekoccataroH phalam // Mo_2,13.45 // vyavahArapareNApi kAryavRndam acinvatA / bhAnunevAmbarasthena nojjhyate na ca vAJchyate // Mo_2,13.46 // "jIvatA gacchatA bhramatA" | atha "patatA" | upalakSaNaM caitat | sarvAH kriyAH kurvateti yAvat | "rakSasA dAnavenApi devena puruSeNa vA manaHprazamanodbhUtaM" tathA "vikAsizamapuSpasya" "vivekoccataroH" phalam | tat paramaM sukham nirvANAkhyaM sukhaM | "prApyAmbarasthena bhAnunA iva nojjhyate na ca vAJchyate" sUryavat upekSAm eva sarvatra kriyate ity arthaH | rakSaHprabhRtinA kathaMbhUtena | "vyavahArapareNApi kAryavRndam" kAryasamUham | "acinvatA" nAhaMkarteti nizcayAt svakRtatvenAnanubhavatA || MoT_2,13.44-46 || manaH prazAntam atyacchaM vizrAntaM gatavibhramam / anIhaM vigatAbhISTaM nAbhivAJchati nojjhati // Mo_2,13.47 // "anIham" vikalpAkhyaceSTArahitam | "vigatAbhISTam" abhISTam idam iti nizcayarahitam | pravAhAgatam upekSayA eva karotIti bhAvaH || MoT_2,13.47 || pUrvataraM prakRtAnAM zamAdidvArapAlAnAM nirNayaM prastauti mokSadvAre dvArapAlAn imAJ zRNu yathAkramam / yeSAm ekatamAsaktyA mokSadvAre pravizyate // Mo_2,13.48 // "ekatamAsaktyA" ekatamAsevanena || MoT_2,13.48 || tatrApi prathamoddiSTaM zamaM nirUpayati duHkhadoSadazA dIrghA saMsAramarumaNDalI / jantoH zItalatAm eti zItalena zamAmbunA // Mo_2,13.49 // duHkhadoSarUpA dazA yasyAM sA "duHkhadoSadazA" || MoT_2,13.49 || zamenAsAdyate zreyaH zamo hi paramaM padam / zamaH zivaM zamaH zAntiH zamo bhrAntinivAraNam // Mo_2,13.50 // "paramaM padam" cinmAtrAkhyam utkRSTaM sthAnam || MoT_2,13.50 || puMsaH prazamatRptasya zItalAcchatarAtmanaH / zamatoSitacittasya zatrur apy eti mitratAm // Mo_2,13.51 // dveSeNaiva hi zatruH zatruH bhavati | sa ca tasya nAstIti tasya "zatruH mitratAm etI"ti bhAvaH || MoT_2,13.51 || zamacandramasA yeSAm AzayaH samalaMkRtaH / kSIrAbdhInAm ivodeti teSAM paramazuddhatA // Mo_2,13.52 // "paramazuddhatA" vAsanAkhyamalarAhityam || MoT_2,13.52 || hRtkuzezayakozeSu yeSAM zamakuzezayam / satAM vikasitaM te hi dvihRtpadmAH samA hareH // Mo_2,13.53 // "harer dvihRtpadmatvaM" nAbhisthasya padmasya sthitatvAj jJeyam || MoT_2,13.53 || zamazrIH zobhate yeSAM mukhendAv akalaGkite / te 'mI kulendavo vandyAH saundaryavijitendavaH // Mo_2,13.54 // "akalaGkitatvam" evAtra indujaye hetuH || MoT_2,13.54 || trailokyodaravartinyo nAnandAya tathA zriyaH / sAmrAjyasaMpatpratimA yathA zamavibhUtayaH // Mo_2,13.55 // spaSTam || MoT_2,13.55 || yAni duHkhAni yAs tRSNA duHsahA ye durAdhayaH / tat sarvaM zAntacetassu tamo 'rkeSv iva nazyati // Mo_2,13.56 // spaSTam || MoT_2,13.56 || mano hi sarvabhUtAnAM prasAdam anugacchati / na tathendau yathA zAnte jane janitakautukam // Mo_2,13.57 // "prasAdam" prasannatAm || MoT_2,13.57 || zamazAlini sauhArdavati sarveSu jantuSu / sujane paramaM tattvaM svayam eva prasIdati // Mo_2,13.58 // "paramaM tattvam" paramAtmatattvaM | "svayam evA"yatnam eva | "prasIdati" svarUpadarzanAkhyaM prasAdaM karotIty arthaH || MoT_2,13.58 || mAtarIva paraM yAnti viSamANi mRdUni ca / vizvAsam iha bhUtAni sarvANi zamazAlini // Mo_2,13.59 // "viSamANi" hiMsAni | "mRdUni" komalAni || MoT_2,13.59 || na rasAyanapAnena na lakSmyAliGganena ca / tathA sukham avApnoti zamenAntar yathA janaH // Mo_2,13.60 // "antaH" manasi || MoT_2,13.60 || sarvAdhivyAdhivalitaM krAntaM tRSNAvaratrayA / manaH zamAmRtAsekaiH samAzvAsaya rAghava // Mo_2,13.61 // "samAzvAsaya" zItalaya || MoT_2,13.61 || yat karoSi yad aznAsi zamazItalayA dhiyA / tat te 'tisvadate svAdu netarat tAntamAnasam // Mo_2,13.62 // "svadate" rocate | camatkAraM karotIti yAvat | "tAntam" mlAniyuktaM kRtaM | "mAnasaM" yena tat || MoT_2,13.62 || zamAmRtarasAsnAtaM mano yAm eti nirvRtim / chinnAny api tayAGgAni manye rohanti rAghava // Mo_2,13.63 // "zamAmRtarasAsnAtaM manaH yAM nirvRtiM eti" | he "rAghavA"haM "manye" | "tayA" nirvRtyA | "chinnAny api aGgAni rohanti" || MoT_2,13.63 || na pizAcA na rakSAMsi na daityA na ca zatravaH / na ca vyAghrabhujaGgAdyA dviSanti zamazAlinam // Mo_2,13.64 // spaSTam || MoT_2,13.64 || susaMnaddhasamastAGgaM prazamAmRtavarmaNA / vedhayanti na duHkhAni zarA vajrazilAM iva // Mo_2,13.65 // "vedhayanti" tADayanti || MoT_2,13.65 || na tathA rAjate rAjA mAnyAntaHpurasaMsthitaH / samayA svasthayA vRttyA yathopazamazobhitaH // Mo_2,13.66 // "vRttyA" vyApAreNa || MoT_2,13.66 || prANAt priyataraM dRSTvA tuSTim eti na tAM janaH / yAm AyAti janaM zAntam avalokya samAzayam // Mo_2,13.67 // "samAzayam" samacetasam || MoT_2,13.67 || samayA zamazAlinyA vRttyA yaH sAdhu vartate / abhinanditayA loke jIvatIha sa netaraH // Mo_2,13.68 // "vartate" tiSThati | "itaraH" azAntaH || MoT_2,13.68 || anuddhatamanAH zAntaH sAdhu karma karoti yat / tat sarvam abhinandanti tasyemA bhUtajAtayaH // Mo_2,13.69 // "abhinandanti" stuvanti || MoT_2,13.69 || zAntasvarUpanirNayadvAreNa zamasvarUpaM nizcinoti zrutvA spRSTvA ca dRSTvA ca bhuktvA ghrAtvA zubhAzubham / na hRSyati glAyati yaH sa zAnta iti kathyate // Mo_2,13.70 // upekSA eva zAntir iti bhAvaH || MoT_2,13.70 || yaH samaH sarvabhAveSu nAbhivAJchati nojjhati / jitvendriyANi yatnena sa zAnta iti kathyate // Mo_2,13.71 // spaSTam || MoT_2,13.71 || tuSArakarabimbAcchaM mano yasya nirAkulam / maraNotsavayuddheSu sa zAnta iti kathyate // Mo_2,13.72 // spaSTam || MoT_2,13.72 || sthito 'pi na sthita iva na hRSyati na kupyati / yaH suSuptamanAH svasthaH sa zAnta iti kathyate // Mo_2,13.73 // "suSuptamanAH" harSAmarSAnusandhAnarahitaH || MoT_2,13.73 || amRtasyandasubhagA yasya sarvajanaM prati / dRSTiH prasarati prItA sa zAnta iti kathyate // Mo_2,13.74 // spaSTam || MoT_2,13.74 || spaSTAvadAtayA buddhyA yathaivAntas tathA bahiH / dRzyante yasya kAryANi sa zAnta iti kathyate // Mo_2,13.75 // kapaTarAhityAd iti bhAvaH || MoT_2,13.75 || apy Apatsu durantAsu kalpAnteSu dahatsv api / tucchehaM na mano yasya sa zAnta iti kathyate // Mo_2,13.76 // "tuccheham" tucchopAyaparam || MoT_2,13.76 || yo 'ntaH zItalatAM yAto yo bhAveSu na majjati / vyavahArI na saMmUDhaH sa zAnta iti kathyate // Mo_2,13.77 // "na majjati" rAgodrekeNAsakto na bhavati | "vyavahArI" vyavahArakArI | "na saMmUDhaH" na vyavahArarahitaH | vyavahArarahitasya hi amajjanaM vyavahArAbhAvakRtam eva na zAntikRtam || MoT_2,13.77 || AkAzasadRzI yasya nityaM svavyavahAriNaH / kalaGkam eti na matiH sa zAnta iti kathyate // Mo_2,13.78 // "svaH" nijaH | "vyavahAraH" asyAstIti tAdRzasya || MoT_2,13.78 || tapasviSu bahujJeSu yAjakeSu nRpeSu ca / balavatsu guNADhyeSu zamavAn eva rAjate // Mo_2,13.79 // spaSTam || MoT_2,13.79 || zamasaMsaktamanasAM mahatAM guNazAlinAm / udeti nirvRtiz cittAj jyotsneva himarociSaH // Mo_2,13.80 // spaSTam || MoT_2,13.80 || sImAnto guNapUgAnAM pauruSaikAntabhUSaNam / saMkaTeSv abhayasthAnaM zamaH zrImAn virAjate // Mo_2,13.81 // spaSTam || MoT_2,13.81 || sargAntazlokena zamanirUpaNaM samApayati zamam amRtam ahAryam AryajuSTaM param avalambya padaM paraM prayAtAH / raghutanaya yathA mahAnubhAvAH kramam anupAlaya siddhaye tam eva // Mo_2,13.82 // he "raghutanaya" | "mahAnubhAvAH" puruSAH | "amRtam" amRtarUpam | "ahAryam" anAzyam "AryajuSTam" |" zamaM" pUrvoktasvarUpaM zamaM "avalambya" | "paraM" padaM paracitsvarUpam utkRSTaM sthAnaM | yathA "prayAtAH" | tvam "tam" tathAvidham | "kramam siddhaye anupAlaya" | iti zivam || MoT_2,13.82 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuprakaraNe trayodazaH sargaH || 2,13 || ************************************************************************ oM vivekanirNayaM prastauti zAstrAvabodhAmalayA dhiyA paramapUtayA | / kartavyaH kAraNajJena vicAro 'nizam AtmanaH // Mo_2,14.1 //" kAraNajJena" kiM | kena saMpadyate iti jAnatA puruSeNa | "dhiyA AtmanaH vicAraH anizam kartavyaH" || MoT_2,14.1 || nanu vicAreNa kiM setsyati ity | atrAha vicArAt tIkSNatAm etya dhIH pazyati paraM padam / dIrghasaMsArarogasya vicAro hi mahauSadham // Mo_2,14.2 // "param padam" zuddhacinmAtrAkhyaM mahAsthAnam || MoT_2,14.2 || Apadvanam anantehAparipallavitAkRti / vicArakrakacacchinnaM naiva bhUyaH prarohati // Mo_2,14.3 // "anantAH" yAH "IhAH" ceSTAH | tAbhiH "paripallavitA" puSTIbhUtA | "AkRtiH" yasya tat || MoT_2,14.3 || moheSu bandhunAzeSu saMkaTeSu bhrameSu ca / sarveSv eva mahAprAjJa vicAro hi satAM gatiH // Mo_2,14.4 // "gatiH" zaraNam || MoT_2,14.4 || na vicAraM vinA kazcid upAyo 'sti vipacchame / vicArAd azubhaM tyaktvA zubham AyAti dhIH satAm // Mo_2,14.5 // spaSTam || MoT_2,14.5 || balaM buddhiz ca tejaz ca pratipattiH kriyAphalam / phalanty etAni sarvANi vicAreNaiva dhImataH // Mo_2,14.6 // "pratipattiH" jJAnam | avivekena tu kRtAni "etAni" anartham evotpAdayantIti bhAvaH || MoT_2,14.6 || yuktAyuktamahAdIpam abhivAJchitasAdhakam / sphAraM vicAram Azritya saMsArajaladhiM taret // Mo_2,14.7 // "yuktAyuktamahAdIpaM" idaM yuktaM idaM tv ayuktam iti prakAzakam ity arthaH | "sphAraM" vistIrNam || MoT_2,14.7 || AlUnahRdayAmbhojaM mahAmohamataGgajam / vidArayati zuddhAtmA vicArodArakesarI // Mo_2,14.8 // "vidArayati" vinAzayati || MoT_2,14.8 || mUDhAH kAlavazeneha yad gatAH paramaM padam / tad vicArapradIpasya vijRmbhitam anuttamam // Mo_2,14.9 // "kAlena" hi "mUDhA" api zuddhacinmAtrAkhyaM "paramaM padaM" prApnuvanti | "vijRmbhitam" vilasitam | "anuttamam" niratizayam || MoT_2,14.9 || rAjyAni saMpadaH sphAro bhogo mokSaz ca zAzvataH / vicArakalpavRkSasya phalAny etAni rAghava // Mo_2,14.10 // spaSTam || MoT_2,14.10 || yA vivekavilAsinyo matayo mahatAm iha / na tA vipadi majjanti tumbakAnIva vAriNi // Mo_2,14.11 // vivekavilAsaH AsAm astIti "vivekavilAsinyaH" || MoT_2,14.11 || vicArodayahAriNyA dhiyA vyavaharanti ye / phalAnAm atyudArANAM bhAjanaM hi bhavanti te // Mo_2,14.12 // "vicArodayena hAriNyA" manoharayA || MoT_2,14.12 || mUrkhahRtkAnanasthAnAm AzAprasararodhinAm / avicArakaraJjAnAM maJjaryo duHkharItayaH // Mo_2,14.13 // "AzA" mokSAzA | tasyAH yaH "prasaraH" | taM rundhantIti tAdRzAnAm dik"prasararodhinAM" ca | "karaJjAnAM" kaNTakavRkSANAm | "duHkharItayaH" duHkharacanAH || MoT_2,14.13 || kajjalakSodamalinA madirAmodadhAriNI / avicAramayI nidrA yAtu te rAghava kSayam // Mo_2,14.14 // "kajjalakSodena" mantrasaMskRtena | "kajjalakSodena malinA" ghanA | kajjalakSodavat "malinA" cAtyantakAluSyAt | "madirA modaM dhArayatI"ti tAdRzI | madirAmodenApi "nidrA" ghanIbhavati | "avicAramayI" avicArasvarUpA tAm eva "kSayaM" nayeti bhAvaH || MoT_2,14.14 || mahApady api dIrgheSu sadvicAraparo naraH / na nimajjati moheSu tejorAzis tamassv iva // Mo_2,14.15 // "moheSu" kiM karomIty evaMrUpeSu || MoT_2,14.15 || mAnase sarasi svacche vicArakamalotkaraH / nUnaM vikasito yasya himavAn iva bhAti saH // Mo_2,14.16 // "mAnase sarasi" hRdayAkhye sarasi mAnasAkhye sarasIti ca || MoT_2,14.16 || vicAravikalA yasya matir mAndyam upeyuSaH / tasyodety azaniz candrAn mudhA yakSaH zizor iva // Mo_2,14.17 // "vicAravikalA" vicArarahitA | "mAndyaM" jADyaM | "candrAt" citsUryapratibimbarUpatvena candratulyAt saMsArAt | "azaniH" bhAvAbhAvakRtaharSAmarSarUpaM vajram AzcaryaM ca candrAd azaner utpAdaH || MoT_2,14.17 || duHkhaSaNDakavalmIkaM vipannavalatAmadhuH / rAma dUre parityAjyo nirviveko narAdhamaH // Mo_2,14.18 // "narAdhamaH" kiM | "duHkhaH SaNDakAnAM valmIkam" | valmIke hi kaNTakaSaNDakAni bhavanti | punaH kaH | "vipad" eva "navalatA" | tasyAH "madhuH" vasantaH || MoT_2,14.18 || ye kecana durArambhA durAcArA durAdhayaH / avicAreNa te bhAnti vetAlAs tamasA yathA // Mo_2,14.19 // "durArambhAH" kutsitAH kAryArambhAH || MoT_2,14.19 || avicAriNam ekAntajaraddrumasadharmakam / akSamaM sAdhukAryeSu dUre kuru raghUdvaha // Mo_2,14.20 // "ekAnte" janarahite deze | sthitaH "jaraddrumaH" | tasya "sadharmakam" sadRzam | "sAdhukAryeSu" cittanirodhAdiSu | phaladAnena paropakArarUpeSu ca zubhakAryeSu || MoT_2,14.20 || viviktaM hi mano jantor AzAvaivazyavarjitam / parAM nirvRtim abhyeti pUrNaz candra ivAtmani // Mo_2,14.21 // "viviktam" vivekayuktam | "AzAvaivazyavarjitam" iti vizeSaNadvAreNa hetuH | AzAvaivazyasyaiva nirvRtirodhakatvAt || MoT_2,14.21 || vivekitoditA dehaM sarvaM zItalayaty alam / alaMkaroti cAtyantaM jyotsneva bhuvanam navA // Mo_2,14.22 // "navA" zaratkAlInA || MoT_2,14.22 || paramArthapatAkAyA dhiyo dhavalacAmaram / vicAro rAjate janto rajanyAm iva candramAH // Mo_2,14.23 // "paramArthasya" zuddhacinmAtratattvAkhyaparamArthasya | "patAkAyAH" pradarzakatvasAmAnyena cihNabhUtapatAkArUpAyAH "dhiyaH" | "dhavalacAmaram" zobhAdAyakatvena dhavalacAmararUpam || MoT_2,14.23 || vicAracAravo bhAvA bhAsayanto dizo daza / bhAnti bhAskaravad bhagnabhUyobhavabhayAmayAH // Mo_2,14.24 // "bhAvAH" manuSyAdirUpAH padArthAH | "bhAvAH" kathaMbhUtAH | "bhagnAH bhUyAMsi bhavabhayAni" ev"AmayAH" yaiH te | "bhAskaro" 'pi "daza dizaH" bhAsayati || MoT_2,14.24 || bAlasya svamanomohakalpitaH prANahArakaH / rAtrau tamasi vetAlo vicAreNa vilIyate // Mo_2,14.25 // spaSTam || MoT_2,14.25 || sarva eva jagadbhAvA avicAreNa cAravaH / avidyamAnasadbhAvA vicAravizarAravaH // Mo_2,14.26 // "sarva eva jagadbhAvAH" jagatpadArthAH | "avicAreNa" vicArarAhityena | "cAravaH" bhavanti | kathaMbhUtAH | "avidyamAnasadbhAvAH" | ata eva ca "vicAravizarAravaz" ca vicArAsahatvAt || MoT_2,14.26 || puMso nijamanomohakalpito 'nalpaduHkhadaH / saMsAraciravetAlo vicAreNa vilIyate // Mo_2,14.27 // spaSTam || MoT_2,14.27 || samasvacchaM nirAbAdham anantamananAzrayam / viddhImaM kevalIbhAvaM vicAro 'grataroH phalam // Mo_2,14.28 // samaM ca tat svacchaM "samasvacchaM" | "nirAbAdham" kenApi pramANena bAdhayitum azakyam | "anantasyA"paricchinnasya svAtmatattvasya | yat "mananam" parAmarzaH | tasy"Azrayam" lakSaNayA sAdhakam || MoT_2,14.28 || acalasthitinodAraprakaTAbhogatejasA / tena niSkAmatodeti zItatevoditendunA // Mo_2,14.29 // "udAraprakaTAbhogaM" udbhaTaprakaTavistAraM | "tejaH" yasya | tAdRzena | "niSkAmatA" kAmanArAhityam | "uditaz" cAsAv "induH" | tena || MoT_2,14.29 || nanu niSkAmatayA kiM setsyatIty | atrAha cintAjvaramahauSadhyA sAdhuz cittaniSaNNayA / tayottamatvapradayA nAbhivAJchati nojjhati // Mo_2,14.30 // "tayA" niSkAmatayA | "nAbhivAJchati nojjhati" sarvatropekSAm eva bhajate ity arthaH || MoT_2,14.30 || punaH kiM karotIty | atrAha tatsadAlambanaM cetaH sphAram AbhAsam Agatam / nAstam eti na codeti kham ivAtitatAntaram // Mo_2,14.31 // sA niSkAmatA "sadA Alambanam" Azrayo yasya | tat "tatsadAlambanam" | tathA "sphAraM" sphuraNazIlaM | "AbhAsam Agatam" vivekayuktaM jAtam ity arthaH || MoT_2,14.31 || na jahAti na cAdatte nottAmyati na zAmyati / kevalaM sAkSivat pazyaJ jagad Atmani tiSThati // Mo_2,14.32 // "nottAmyati" na kSubhyati || MoT_2,14.32 || na ca zAmyati nApy antar nApi bAhye 'vatiSThati / na ca naiSkarmyam Adatte na ca karmANi majjati // Mo_2,14.33 // sarvatropekSayaiva vartate iti bhAvaH || MoT_2,14.33 || upekSate gataM vastu saMprAptam anuvartate / na kSubdho nAti cAkSubdho bhAti pUrNa ivArNavaH // Mo_2,14.34 // "anuvartate" niranusandhAnam pravartate | "ati" atizayena || MoT_2,14.34 || evaMrUpeNa manasA mahAtmAno mahAzayAH / jIvanmuktA jagaty asmin viharanti hi yoginaH // Mo_2,14.35 // spaSTam || MoT_2,14.35 || uSitvA suciraM kAlaM dhIrAs te yAvadIpsitam / tanum ante parityajya yAnti kevalatAM tatAm // Mo_2,14.36 // "kevalatAm" videhamuktatAm | "yAvadIpsitam" ity anena sarvam eva bhagavatkRtam teSAm Ipsitam evAstIti sUcitam || MoT_2,14.36 || ko 'haM kasya ca saMsAra ity Apady api dhImatA / cintanIyaM prayatnena sapratIkAram AtmanA // Mo_2,14.37 // kim uta vaktavyaM saMpadIty "api"zabdAbhiprAyaH | "sapratIkAram" pratIkArasahitam | na tu cintanamAtreNaiva | pratIkAraz cAtra bhogatyAga eva jJeyaH || MoT_2,14.37 || kAryasaMkaTasandehaM rAjA jAnAti rAghava / niSphalaM saphalaM vApi vicAreNaiva nAnyathA // Mo_2,14.38 // bahir api vicArasyaiva sAmrAjyam iti bhAvaH || MoT_2,14.38 || vedavedAntasiddhAntasthitayaH sthitikAraNam / nirNIyante vicAreNa dIpeneva bhuvo nizi // Mo_2,14.39 // vedavedAntarUpAH sthitayaH maryAdAH "vedavedAntasthitayaH" | "sthitikAraNam" saMsAramaryAdAkAraNabhUtAH || MoT_2,14.39 || anaSTam andhakAreSu bahutejassv ajihmitam / pazyaty api vyavahitaM vicAraz cArulocanam // Mo_2,14.40 // "ajihmitam" tejo'bhimukhe hi cakSuSi pratIghAtena jihmitatvaM parivartitatvaM bhavati | tac cAtra nAstIty arthaH || MoT_2,14.40 || vivekAndho hi jAtyandhaH zocyaH sarvasya durmatiH / divyacakSur vivekAtmA jayaty akhilavastuSu // Mo_2,14.41 // "sarvasya zocyaH" sarvaiH zocanIya ity arthaH | "vivekaH AtmA" pradhAnaM yasya saH "vivekAtmA" vivekAnvita ity arthaH | "jayati" sarvotkarSeNa vartate ity arthaH || MoT_2,14.41 || paramAtmamayI pAlyA mahAnandaikasAdhanI / kSaNam ekaM parityAjyA na vicAracamatkRtiH // Mo_2,14.42 // "pAlyA" rakSaNIyA || MoT_2,14.42 || vicAracAruH puruSo mahatAm api rocate / paripakvaM camatkAri sahakAraphalaM yathA // Mo_2,14.43 // spaSTam || MoT_2,14.43 || vicArakAntamatayo nAnekeSu punaH punaH / luThanti duHkhazvabhreSu jJAtordhvagatayo narAH // Mo_2,14.44 // "jJAtAH" adhigatA | "Urdhve" uttIrNe cinmAtre | "gatiH" yaite || MoT_2,14.44 || na virauti tathA rogI nAnarthazatajarjaraH / avicAravinaSTAtmA yathAjJaH pariroditi // Mo_2,14.45 // "nAnarthazatajarjara" ity atra "ca"zabdo 'dhyAhAryaH | "avicAreNA"vivekena "vinaSTaH" vismRtaH | "AtmA" pAramArthikaM svarUpaM yasya | tAdRzaH || MoT_2,14.45 || varaM kardamakITatvaM zvabhrakaNTakatA varam / varam andhaguhAhitvaM na narasyAvicAritA // Mo_2,14.46 // spaSTam || MoT_2,14.46 || sarvAnarthanijAvAsaM sarvasAdhutiraskRtam / sarvadauHsthityasImAntam avicAraM parityajet // Mo_2,14.47 // "sarve" ye "anarthAH" | teSAM "nijaH" svakIyaH | "AvAsaH" sarvAnarthazrayam ity arthaH || MoT_2,14.47 || nityaM vicArayuktena bhavitavyaM mahAtmanA / bhavAndhakUpe patatAM vicAro hy avalambanam // Mo_2,14.48 // "hi" yasmAdarthe | "avalambanam" AdhAraH || MoT_2,14.48 || svayam evAtmanAtmAnam avaSTabhya vicArataH / saMsAramohajaladhes tArayet svamanomRgam // Mo_2,14.49 // "AtmanA" manasA | "AtmAnaM" paramAtmAnam | "avaSTabhya" bhAvanayA gRhItvA || MoT_2,14.49 || vicArasya svarUpaM kathayati ko 'haM katham ayaM doSaH saMsArAkhya upAgataH / nyAyeneti parAmarzo vicAra iti kathyate // Mo_2,14.50 // "nyAyena" yuktyA | "parAmarzaH" santatabhAvanam || MoT_2,14.50 || andhAndhamohamukharaM ciraM duHkhAya kevalam / kRtaM zilAyA hRdayaM durmatez cAvicAriNaH // Mo_2,14.51 // atiSayenAndham "andhAndham" | tAdRzaM ca tat "mohamukharaM" ca | jADyena viparyAsayuktam ity arthaH | "duHkhAya" svasya parasya ceti jJeyam || MoT_2,14.51 || bhAvAbhAvagrahotsargadRzAm iha hi rAghava / na vicArAd Rte tattvaM jJAyate sAdhu kiMcana // Mo_2,14.52 // "grahaH" grahaNaM | "utsargaH" tyAgaH || MoT_2,14.52 || vicArAj jJAyate tattvaM tattvAd vizrAntir Atmani / tato manasi zAntatvaM sarvaduHkhaparikSayaH // Mo_2,14.53 // "tattvam" cinmAtrAkhyaM paramaM tattvam | "Atmani" zuddhacinmAtrarUpe Atmani | "zAntatvasya" svarUpaM kathayati | "sarve"ti | "sarvaduHkhakSayasyai"va zAntirUpatvAt || MoT_2,14.53 || sargAntazlokena vicAranirUpaNaM samApayati saphalatA phalate bhuvi karmaNAM prakaTatAM kila gacchata uttamAt / sphuTavicAradRzaiva vicAritA zamavate bhavate 'pi virocatAm // Mo_2,14.54 // "kila" nizcaye | "bhuvi karmaNAM saphalatA phalate" | "sphuTavicAradRzaiva" "sphuTA" yA "vicAradRk" | tayaiva | "uttamAt" vizeSataH | "prakaTatAM" "gacchataH" vivekasyaiva sarvaprakaTane zaktatvAt | ataH iyaM "vicAritA" "zamavate bhavate 'pi virocatAm" | iti zivam || MoT_2,14.54 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuprakaraNe caturdazaH sargaH || 2,14 || ************************************************************************ oM evaM vicArasvarUpaM nirNIya tRtIyasya saMtoSasya svarUpaM kathayati saMtoSo 'pi paraM zreyaH saMtoSaH sukham ucyate / saMtuSTaH param abhyeti vizrAmam arisUdana // Mo_2,15.1 // "saMtuSTaH" saMtoSayuktaH puruSaH || MoT_2,15.1 || saMtoSaizvaryasukhinAM ciravizrAntacetasAm / sAmrAjyam api sAdhUnAM jarattRNalavAyate // Mo_2,15.2 // spaSTam || MoT_2,15.2 || saMtoSazAlinI buddhI rAma saMsAravRttiSu / viSamAsv apy anudvignA na kadAcana dUyate // Mo_2,15.3 // "na dUyate" saMtapyate saMtuSTavAn || MoT_2,15.3 || saMtoSAmRtapAnena ye parAM tRptim AgatAH / bhogazrIr atulA teSAm eSA prativiSAyate // Mo_2,15.4 // prativiSA ivAcarate "prativiSAyate" | prativiSA tiktadravyavizeSaH || MoT_2,15.4 || na tathA tarpayanty etAH pIyUSarasavIcayaH / yathA hi madhurAsvAdaH saMtoSo doSanAzanaH // Mo_2,15.5 // spaSTam || MoT_2,15.5 || saMtuSTasvarUpakathanadvAreNa saMtoSasvarUpaM kathayati aprAptavAJchAm utsRjya saMprApte samatAM gataH / adRSTakhedAkhedo 'ntaH sa saMtuSTa ihocyate // Mo_2,15.6 // "saMprApte" pravAhAgate || MoT_2,15.6 || AtmanAtmani saMtoSaM yAvad yAti na mAnasam / udbhavanty Apadas tAval latA iva manovanAt // Mo_2,15.7 // "AtmanA" svena | na tu bhogAdinA || MoT_2,15.7 || saMtoSazItalaM cetaH zuddhavijJAnadRSTibhiH / bhRzaM vikAsam AyAti sUryAMzubhir ivAmbujam // Mo_2,15.8 // saMtuSTasyaiva jJAne adhikAra iti bhAvaH || MoT_2,15.8 || AzAvaivazyavivaze citte saMtoSavarjite / mlAne vaktram ivAdarze na jJAnaM pratibimbati // Mo_2,15.9 // "pratibimbati" lagati || MoT_2,15.9 || ajJAnaghanayAminyA saMkocaM na narAmbujam / yAty asAv udito yasya nityaM saMtoSabhAskaraH // Mo_2,15.10 // tat "narAmbujam ajJAnaghanayAminyA saMkocaM na yAti" | tat kim | "yasyAsau saMtoSabhAskaraH nityam udito" bhavati || MoT_2,15.10 || akiMcano 'py asau jantuH sAmrAjyasukham aznute / AdhivyAdhivinirmuktaM saMtuSTaM yasya mAnasam // Mo_2,15.11 // spaSTam || MoT_2,15.11 || nAbhivAJchaty asaMprAptaM prAptaM bhuGkte yathAkramam / yaH sasomyaH sadAcAraH saMtuSTa iti kathyate // Mo_2,15.12 // spaSTam || MoT_2,15.12 || saMtoSaparitRptasya mahataH pUrNacetasaH / kSIrAbdher iva zuddhasya mukhe lakSmIr virAjate // Mo_2,15.13 // spaSTam || MoT_2,15.13 || pUrNatAm alam Azritya svAtmany evAtmanA svayam / pauruSeNa prayatnena tRSNAM sarvatra varjayet // Mo_2,15.14 // "pUrNatAM" tRptatAm | "AtmanA eva" | na tu bhogair ity arthaH || MoT_2,15.14 || saMtoSAmRtapUrNasya svAntaH zItalatA svayam / sthairyam AyAty ariktasya zItAMzor iva zAzvatam // Mo_2,15.15 // "svAntaH" svamanasi | "ariktasya" pUrNasya || MoT_2,15.15 || saMtoSapuSTamanasaM bhRtyA iva maharddhayaH / rAjAnam upatiSThante kiMkaratvam upAgatAH // Mo_2,15.16 // yathA "kiMkaratvam upAgatAH bhRtyAH rAjAnam upatiSThante" tathA "saMtoSapuSTamanasaM" "maharddhayaH upatiSThante" || MoT_2,15.16 || AtmanaivAtmani svacche saMtuSTe puruSe sthite / prazAmyanty AdhayaH sarve prAvRSIvAzu pAMsavaH // Mo_2,15.17 // "svacche" rAgAdimalarahite || MoT_2,15.17 || nityaM zItalayA nAma kalaGkaparihInayA / puruSaH zuddhayA vRttyA bhAti pUrNatayenduvat // Mo_2,15.18 // "nAma" nizcaye | "kalaGkahInayA" asantoSAkhyamalarahitayA || MoT_2,15.18 || saMtoSavivecanaM sargAntazlokena samApayati samatayA matayA guNazAlinAM puruSarAD iha yaH samalaMkRtaH / tam amalaM praNamanti nabhazcarA api mahAmunayo raghunandana // Mo_2,15.19 // spaSTam | iti zivam || MoT_2,15.19 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuprakaraNe paJcadazaH sargaH || 2,15 || ************************************************************************ oM evaM saMtoSasvarUpaM nirNIya caturthaM satsaMgaM nirUpayati vizeSeNa mahAbuddhe saMsArottaraNe nRNAm / sarvatropakarotIha sAdhuH sAdhusamAgamaH // Mo_2,16.1 // spaSTam || MoT_2,16.1 || sAdhusaMgataror jAtaM vivekakusumaM zubham / rakSanti ye mahAtmAno bhAjanaM te phalazriyaH // Mo_2,16.2 // "phalazriyaH" mokSAkhyaphalalakSmyAH || MoT_2,16.2 || zUnyam AkIrNatAm eti mRtir apy utsavAyate / Apat saMpad ivAbhAti vidvajjanasamAgame // Mo_2,16.3 // "zUnyaM" zUnyadezaH | "AkIrNatAm" lokabharitadezatAm || MoT_2,16.3 || himam ApatsarojinyA mohanIhAramArutaH / jayaty eko jagaty asmin sAdhu sAdhusamAgamaH // Mo_2,16.4 // "sAdhu" samyak || MoT_2,16.4 || paraM vivardhanaM buddher ajJAnatarunAzanam / samutsAraNam AdhInAM viddhi sAdhusamAgamam // Mo_2,16.5 // "samutsAraNam" nAzanam || MoT_2,16.5 || vivekaH paramo dIpo jAyate sAdhusaMgamAt / manoharojjvalo nUnam azokAd iva gucchakam // Mo_2,16.6 // spaSTam || MoT_2,16.6 || nirAmayAM nirAbAdhAM nirvRtiM nityapIvarIM / anuttamAM prayacchanti sAdhusaMgavibhUtayaH // Mo_2,16.7 // spaSTam || MoT_2,16.7 || api kaSTatarAM prAptair dazAM vivazatAM gataiH / manAg api na saMtyAjyA mAnavaiH sAdhusaMgatiH // Mo_2,16.8 // spaSTam || MoT_2,16.8 || sAdhusaMgatayo loke sanmArgazubhadIpakAH / hArdAndhakArahAriNyo bhAso jJAnavivasvataH // Mo_2,16.9 // spaSTam || MoT_2,16.9 || yaH snAtaH zItasitayA sAdhusaMgatigaGgayA / kiM tasya dAnaiH kiM tIrthaiH kiM tapobhiH kim adhvaraiH // Mo_2,16.10 // spaSTam || MoT_2,16.10 || nIrAgAz chinnasaMdehA galitagranthayo 'nagha / sAdhavo yadi vidyante kiM tapastIrthasaMgrahaiH // Mo_2,16.11 // "galitagranthayaH" naSTakAmAkhyagranthayaH || MoT_2,16.11 || vizrAntamanaso vandyAH prayatnena pareNa hi / daridreNeva maNayaH prekSaNIyA hi sAdhavaH // Mo_2,16.12 // spaSTam || MoT_2,16.12 || satsamAgamasaundaryazAlinI dhImatAM matiH / kamalevApsarovRnde sarvadaiva virAjate // Mo_2,16.13 // "kamalA" lakSmIH || MoT_2,16.13 || tenAmalavilAsasya padasyAgrAvacUlatA / grathitA yena bhavyena na tyaktA sAdhusaMgatiH // Mo_2,16.14 // "tena" puruSeNa | "amalavilAsasya" zuddhasphuraNayuktasya | "padasya" cinmAtrAkhyasya sthAnasya | "agrAvacUlatA" zirobhUSaNatA | "grathitA yena bhavyena" daivaprakRtikena | "sAdhusaMgatiH na tyaktA" sAdhusaMgatiH kAryaiva cinmAtrAkhye pade rAjate iti bhAvaH || MoT_2,16.14 || vicchinnagranthayas tajjJAH sAdhavaH sarvasammatAH / sarvopAyena saMsevyAs te hy upAyA bhavAmbudhau // Mo_2,16.15 // spaSTam || MoT_2,16.15 || ta ete narakAgnInAM saMzuSkendhanatAM gatAH / yair dRSTA helayA santo narakAnalavAridAH // Mo_2,16.16 // spaSTam || MoT_2,16.16 || dAridryaM maraNaM duHkham ityAdiviSamo bhramaH / saMprazAmyaty azeSeNa sAdhusaMgamabheSajaiH // Mo_2,16.17 // spaSTam || MoT_2,16.17 || sarvAn upAyAn saMkalpayati saMtoSaH sAdhusaMgaz ca vicAro 'tha zamas tathA / eta eva bhavAmbhodhAv upAyAs taraNe nRNAm // Mo_2,16.18 // spaSTam || MoT_2,16.18 || saMtoSaH paramo lAbhaH satsaMgaH paramA gatiH / vicAraH paramaM jJAnaM zamo hi paramaM sukhaM // Mo_2,16.19 // ataH paraM lAbhAdi nAstIti "para"padAbhiprAyaH || MoT_2,16.19 || catvAra ete vimalA upAyA bhavabhedane / yair abhyastAs ta uttIrNA mohavArer bhavArNavAt // Mo_2,16.20 // "mohavAreH" mohAkhyajalayuktAt || MoT_2,16.20 || ekasminn eva caiteSAm abhyaste vimalodaye / catvAro 'pi kilAbhyastA bhavanti sudhiyAM vara // Mo_2,16.21 // spaSTam || MoT_2,16.21 || eko 'py eko 'pi sarveSAM eSAM prasavabhUr iva / sarvasaMsiddhaye tasmAd yatnenaikaM samAzrayet // Mo_2,16.22 // "prasavabhUH" utpattisthAnam || MoT_2,16.22 || satsamAgamasaMtoSavicArAs tv avicAritam / pravartante zamasvacche vahanAnIva sAgare // Mo_2,16.23 // "vahanAni" jalaspandAH | "avicAritam" asandeham || MoT_2,16.23 || vicArasaMtoSazamAH satsamAgamazAlini / pravartante zriyo jantau kalpavRkSAzrite yathA // Mo_2,16.24 // spaSTam || MoT_2,16.24 || vicArazamasatsaMgAH saMtoSavati mAnave / pravartante prapUrNendau saundaryAdyA guNA iva // Mo_2,16.25 // spaSTam || MoT_2,16.25 || satsaMgasaMtoSazamA vicAravati sanmatau / pravartante mantrivare rAjanIva jayazriyaH // Mo_2,16.26 // "mantriNAM" mantrajJAnAM | "vare" zreSThe || MoT_2,16.26 || phalitam Aha tasmAd ekatamaM nityam eteSAM raghunandana / pauruSeNa mano jitvA yatnenAbhyAhared guNam // Mo_2,16.27 // "tasmAt eteSAM" caturNAM madhye | "ekatamaM guNaM" saMtoSAdirUpaM guNaM | "abhyAharet" arjayet || MoT_2,16.27 || paraM pauruSam Azritya jitvA cittamataGgajam / yAvad eko guNo nAptas tAvan nAsty uttamA gatiH // Mo_2,16.28 // spaSTam || MoT_2,16.28 || pauruSeNa prayatnena dantair dantAn vicUrNayan / yAvan nAbhiniviSTaM te mano rAma guNArjane // Mo_2,16.29 // devo bhavAtha yakSo vA puruSaH pAdapo 'tha vA / tAvat tava mahAbAho nopAyo 'stIha kazcana // Mo_2,16.30 // "guNArjane" saMtoSAdyarjane || MoT_2,16.29-30 || ekasminn eva phalite guNe balam upAgate / kSIyante sarva evAzu doSA viSadacetasaH // Mo_2,16.31 // "doSAH" rAgAdayaH || MoT_2,16.31 || guNe vivRddhe vardhante guNA doSakSayAvahAH / doSe vivRddhe vardhante doSA guNavinAzinaH // Mo_2,16.32 // spaSTam || MoT_2,16.32 || manomahAvane hy asmin veginI vAsanAsarit / zubhAzubhabRhatkUlA nityaM vahati jantuSu // Mo_2,16.33 // spaSTam || MoT_2,16.33 || sA hi svena prayatnena yasminn eva nipAtyate / kUle tenaiva vahati yathecchasi tathA kuru // Mo_2,16.34 // "hi" nizcaye | "sA" vAsanAsarit || MoT_2,16.34 || sargAntazlokenaitat samApayati puruSayatnajavena manovane zubhataTAnugatAM kramazaH kuru / varamate nijabhAvamahAnadIm iha hi tena manAg api nohyase // Mo_2,16.35 // "puruSayatnajavena" pauruSavegena | "nijabhAvanadIM" svavAsanA"mahAnadIM" | nanu kimarthaM tAM taTagatAM karomIty apekSAyAm Aha | "iha hI"ti | "hi" yasmAt | "tena" tasyAH "zubhataTAnugamanena" | tayA nijabhAvamahAnadyA tvam "na uhyase" vivazatayA yatra tatra na nIyase | taTagatayA ca nadyA na kiMcit uhyate | iti zivam || MoT_2,16.35 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuprakaraNe SoDazaH sargaH || 2,16 || ************************************************************************ phalitaM kathayati evam Attaviveko yaH sa bhavAn iva rAghava / yogyo jJAnagiraH zrotuM rAjeva nayabhAratIH // Mo_2,17.1 // he "rAghava" | "evaM" sati | "yaH" puruSaH | "Attaviveko" bhavati | "saH" | "bhavAn iva" | "jJAnagiraH zrotuM yogyo" bhavati| ka iva | "rAjA iva" yathA "rAjA nayabhAratIH" nItivAkyAni "zrotuM yogyaH" bhavati | tathety arthaH || MoT_2,17.1 || avadAto 'vadAtasya vijJAnasya mahAzayaH / jaDasaGgojjhito yogyaH zaradIndor yathA nabhaH // Mo_2,17.2 // "avadAtaH" zamAdisevanena rAgAdimalarahitaH nirmalaz ca | "avadAtasya" zuddhacinmAtraviSayatvena zuddhasya sitasya ca | "jaDasaGgena" mUDhasaGgen"ojjhitaH" tyaktaH | tam akurvANa ity arthaH | jaDAnAM lakSaNayA meghAnAM "saGgena ujjhitaH" iti ca || MoT_2,17.2 || tvam etayAkhaNDitayA guNalakSmyA samAzritaH / manomohaharaM vAkyaM vakSyamANam idaM zRNu // Mo_2,17.3 // spaSTam || MoT_2,17.3 || puNyakalpadrumo yasya phalabhArAnataH sthitaH / muktaye jAyate jantos tasyedaM zrotum udyamaH // Mo_2,17.4 // "idam" etat zAstram || MoT_2,17.4 || pAvanAnAm udArANAM parabodhaikadAyinAm / vacasAM bhAjanaM bhUtyai bhavyo bhavati nAdhamaH // Mo_2,17.5 // "bhavyaH" divyaprakRtiH || MoT_2,17.5 || mokSopAyAbhidhAneyaM saMhitA sArasammitA / triMzad dve ca sahasrANi jJAtA nirvANadAyinI // Mo_2,17.6 // "saMhitA" zAstram | "sArasammitA" sAratulyA | "jJAtA" samyak vicAritA || MoT_2,17.6 || nanu kim anayA setsyatIty | atrAha dIpe yathA vinidrasya jvalite saMpravartate / Aloko 'nicchato 'py evaM nirvANam anayA bhavet // Mo_2,17.7 // "yathA dIpe" pra"jvalite" | "anicchataH api" AlokAnAkAGkSiNo 'pi | ardha"nidrasyA"rdhaprabuddhasya | "AlokaH saMpravartate" | "evam anayA" saMhitayA | "nirvANam" brahmaNy Atyantiko layo | "bhavet" || MoT_2,17.7 || svayaM jJAtA zrutA vApi bhrAntizAntyaiva saukhyadA / AptoktivarNitA sadyo yathAmRtataraGgiNI // Mo_2,17.8 // "AptoktivarNite"ti "zrute"ty asya vizeSaNadvAreNa hetuH |8|| MoT_2,17. yathA rajjvAm ahibhrAntir vinazyaty avalokanAt / tathaitatprekSaNAc chAntim eti saMsAraduHkhitA // Mo_2,17.9 // "etasyAH" saMhitAyAH "prekSaNam" vicAraNam "etatprekSaNam" | tasmAt ||9|| MoT_2,17. yuktiyuktArthavAkyAni kalpitAni pRthak pRthak / dRSTAntasArasUktAni cAsyAM prakaraNAni SaT // Mo_2,17.10 // mayA "SaT prakaraNAni asyAM kalpitAni" vihitAni| kathaMbhUtAni | arthasahitAni vAkyAni "arthavAkyAni" | "yuktiyuktAni" arthavAkyAni yeSu | tAni| punaH kathaMbhUtAni | "dRSTAntaiH sAram" zreSTham "sUktaM" yeSu | tAni ||10|| MoT_2,17. prakaraNaSaTkam vizeSato nirdizati vairAgyAkhyaM prakaraNaM prathamaM parikIrtitam / vairAgyaM vardhate yena sekeneva marau taruH // Mo_2,17.11 // nanu kiM tena saMpadyata ity | atrAha | "vairAgyam" iti ||11|| MoT_2,17. kiyatpramANaM tat kRtam ity apekSAyAm Aha sArdhaM sahasraM granthasya yasmin hRdi vicArite | / prakAzA zuddhatodeti maNAv iva vimArjite // Mo_2,17.12 // "granthasye"ti jAtAv ekavacanam| tat vairAgyaprakaraNaM "granthasya" zlokAnAM "sArdhaM sahasraM" bhavati| tat kiM | "yasmin hRdi vicArite" sati | "prakAzA" prakaTA | "zuddhatA" rAgAdimalarAhityaM "udeti" | kasminn iva | "mArjite" zodhite "maNau iva" | yathA "vimArjite maNau zuddhatodeti" | tathety arthaH ||12|| MoT_2,17. mumukSuvyavahArAkhyaM tataH prakaraNaM kRtam / sahasramAtraM granthasya sUktigranthena sundaram // Mo_2,17.13 // "sUkti"rUpaH yaH "granthaH" vAkyam | tena "sundaram" | tadyuktam ity arthaH ||13|| MoT_2,17. nanu kiM tatra kathyate ity | atrAha svabhAvo hi mumukSUNAM narANAM yatra varNyate / evaMsvabhAvo mokSasya yogya ity avagamyate // Mo_2,17.14 // nanu varNanena kiM setsyatIty | atrAha | "evaMsvabhAva" iti ||14|| MoT_2,17. athotpattiprakaraNaM dRSTAntAkhyAyikAmayam / paJcagranthasahasrANi vijJAnapratipAdanam // Mo_2,17.15 // "vijJAnapratipAdanam" vijJAnapratipAdakam ity arthaH ||15|| MoT_2,17. jAgatI draSTRdRzyazrIr ahaM tvam itirUpiNI / anutthitaivotthiteva yatreti parivarNyate // Mo_2,17.16 // spaSTam ||16|| MoT_2,17. yasmiJ zrute jagad idaM zrotrAntar budhyate 'khilam / sAsmadyuSmat savistAraM salokAkAzaparvatam // Mo_2,17.17 // piNDagrahavinirmuktaM nirbhittikam aparvatam / pRthvyAdibhUtarahitaM saMkalpa iva pattanam // Mo_2,17.18 // "yasmin" yasmin utpattiprakaraNe | "sAsmadyuSmat" ahaMtvaMyuktam | "budhyate" ity | atra "zrotre"ti kartRtvenAdhyAhAryam| kIdRzaM budhyate ity apekSAyAm Aha | "piNDagrahe"tyAdi | "saMkalpe" hi "pattanam" IdRg eva bhAtIti dRSTAntatvenopAttam ||17-18|| MoT_2,17. punaH kIdRg budhyate ity | atrAha svapnopalabdhabhAvAbhaM manorAjyavad Atatam / gandharvanagaraprakhyam arthazUnyopalambanam // Mo_2,17.19 // "svapnopalabdhabhAvAbhaM" svapnadRSTapadArthasadRzam ity arthaH | gandharvAH svAvAsArthaM kalpanayAkAze nagaraM kalpayanti | tad eva "gandharvanagaram" | "arthazUnyaM" satyabhUtaghaTAdyartharahitaM | "upalambanaM" jJAnaM yasmin ||19|| MoT_2,17. dvicandravibhramAbhAsaM mRgatRSNAmbuvat tatam / nauyAnalolazailAbhaM satyalAbhavivarjitam // Mo_2,17.20 // spaSTam ||20|| MoT_2,17. cittabhramapizAcAbhaM nirbIjam api bhAsuram / kathArthapratibhAnAbhaM vyomamuktAvalInibham // Mo_2,17.21 // "nirbIjaM" kAraNarahitaM | "kathAyAH" yaH "arthaH" varNanIyaH padArthaH | tasya yat "pratibhAnaM" pura iva sphuraNaM | ten"AbhA" yasya | tat | kathAyAM hi varNanIyaH padArthaH puraHstha iva pratibhAti | "vyome"ti | bhrameNa hi vyomni "muktAvalI" dRzyate ||21|| MoT_2,17. kaTakatvaM yathA hemni taraGgatvaM yathAmbhasi / yathA nabhasi nIlatvam asad evotthitaM tathA // Mo_2,17.22 // "kaTakA"di "yathA hemni asad evotthitaM" bhavati "tathAsad evotthitaM" jagad budhyate iti pUrveNaiva sambandhaH ||22|| MoT_2,17. abhitti raGgarahitam upalabdhimanoharam / svapne vA vyomni vA citram akarma cirabhAsuram // Mo_2,17.23 // "vA"zabdadvayaM pakSAntaradyotakaM | "svapne" dRSTaM "citram" "vA" budhyate | "vyomni" bhrameNa dRSTaM "citram" "vA" budhyate | citraM kathaMbhUtaM | "abhitti" bhittirahitaM | tathA "raGgarahitam" raGgadravyarahitam | punaH kathaMbhUtaM | "akarma" anirmiti | tathA ciraM bhAsvaram "cirabhAsuram" | etaiH vizeSaNaiz ca citrasya lokottaratvam uktam ||23|| MoT_2,17. avahnir eva vahnitvaM dhatte citrAnalo yathA / tathA dadhaj jagacchabdarUpArtham asadAtmakam // Mo_2,17.24 // "tathA" tadvat | "asadAtmakam" asatsvarUpam | "jagacchabdarUpArtham" bhAvapradhAno nirdezaH | jagad iti yacchabdarUpaM tasyArthatvaM "dadhat" budhyate "tathA" | kathaM | "yathA citrAnalaH avahniH" adAhakatA anagniH san | "asadAtmakaM vahnitvaM dhatte" dhArayati ||24|| MoT_2,17. taraGgotpalamAlADhyadRSatpattram ivotthitam / cakrazUtkAracUrNasya malarAzim ivoditam // Mo_2,17.25 // "taraGgotpalamAlAbhiH ADhyaM" yat "dRSatpattram" zilApattram | tad "ivotthitaM" budhyate | zilApattre hi taraGgAkAraH utpalAkArAz ca rekhAH bhavanti | tA evAtra "taraGgotpalamAlAH" jJeyAH | padArthAz cAtra "taraGgotpalamAlAsthAnIyAh" | punaH kIdRg budhyate ity | atrAha | "cakre"ti | "cakrasya" bhrAmyamANasya cakrasya | yat "zUtkAracUrNam" | tasya "malarAzim iva uditaM" budhyate | bhrAmyamANena cakreNa hi sazUtkAraM bhUmeH rajaH uttiSThati ||25|| MoT_2,17. zIrNaparNaM bhraSTanaSTaM grISme vanam ivArasam / maraNavyagranRttAbhaM zilAstrIhAsyahAsadam // Mo_2,17.26 // "zilAstrIhAsya"vat "hAsadam" ||26|| MoT_2,17. andhakAragRhaikaikanRttam unmattaceSTitam / prazAntAjJAnanIhAraM vijJAnazaradambaram // Mo_2,17.27 // "andhakAragRhe" yat "ekaikasya nRttam" tadrUpaM budhyate | sarvathA cAsatyataram eva budhyate iti iha tAvad abhiprAyaH | itaH paraM cinmAtramayaM cinmAtrasthaM ca budhyata ity abhiprAyeNAha | "prazAnte"ti | zrotrA asminn utpattiprakaraNe zrute sati idaM "prazAntAjJAnanIhAraM jJAnazaradambaraM" budhyate ||27|| MoT_2,17. samutkIrNam iva stambhe citraM bhittAv ivAhitam / paGkAd ivAbhiracitaM sacetanam acetanam // Mo_2,17.28 // "stambhe" cinmAtrAkhye stambhe | "samutkIrNam iva" budhyate | tathA "bhittau" cinmAtrAkhyAyAM bhittau | "citram ivAhitaM" kRtaM budhyate | "paGko" 'tra cinmAtrasvarUpaM jJeyaM | "sacetanaM" cinmAtrasAratvAt | "acetanaM" grAhyatvAt ||28|| MoT_2,17. tataH sthitiprakaraNaM caturthaM parikalpitam / trINi granthasahasrANi svAkhyAnAkhyAyikAmayam // Mo_2,17.29 // zobhanAkhyAH "AkhyAnAkhyAyikAH" | tan"mayam" ||29|| MoT_2,17. nanu sthitiprakaraNe kim uktam ity | atrAha itthaM jagad ahaMbhAvarUpaM sthitim upAgatam / draSTRdRzyakramaprauDham ity atra parivarNitam // Mo_2,17.30 // "ahaMbhAvarUpasya" "jagataH" "sthitir" evAtra prAyazo nirNIyate iti bhAvaH ||30|| MoT_2,17. dazadiGmaNDalAbhogabhAsuro 'yaM jagadbhramaH / ittham abhyAgato vRddhim iti tatrocyate ciram // Mo_2,17.31 // "ciram" bahukAlam | bAhulyeneti yAvat ||31|| MoT_2,17. upazAntiprakaraNaM tataH paJcasahasrikam / paJcamaM pAvanaM proktaM munisantatisundaram // Mo_2,17.32 // "munisantatibhiH" dRSTAntatayA vakSyamANAbhiH munisantatibhiH | "sundaram" ramaNIyam ||32|| MoT_2,17. nanv atra kiM varNyata ity apekSAyAm Aha idaM jagad ahaM tvaM ca sa iti bhrAntir utthitA / ity asau zAmyatIty asmin kathyate zlokasaGgrahe // Mo_2,17.33 // "idaM jagat ahaM tvaM ca saH" | "iti" evaMrUpA | "bhrAntiH utthitA" | iti satI eva | "zAmyati" | "iti" evam | "asmin" upazAntiprakaraNe "kathyate" | "asmin" kathaMbhUte | "zlokAnAM saGgrahaH" yasmin saH | tAdRze | "sa" iti paramakAraNaparAmarzaH ||33|| MoT_2,17. nanv etacchravaNena kiM setsyatIty | atrAha upazAntiprakaraNe zrute zAmyati saMsRtiH / praspaSTA vibhrameNaiva kiMcillabhyopalambhanA // Mo_2,17.34 // "saMsRtiH" kathaMbhUtA | "vibhrameNaiva" viparyayajJAnenaiva "praspaSTA" | punaH kathaMbhUtA | "kiMcit" lezena | "labhyam upalambhanaM" sparzaH yasyAH sA | anyathA nirvANaprakaraNaM vyarthaM syAt iti bhAvaH ||34|| MoT_2,17. nanu tataH saMsRtiH kIdRzI tiSThatIty apekSAyAm Aha zatAMzaziSTA bhavati saMzAntabhrAntirUpiNI / anyasaMkalpacittasthA nagarazrIr ivAsatI // Mo_2,17.35 // spaSTam ||35|| MoT_2,17. alabhyaiva svapArzvasthasvapnayuddhavirAvavat / zAntasaMkalpamattAbhrabhISaNAzanizabdavat // Mo_2,17.36 // saMkalpe dRSTaM mattAbhram "saMkalpamattAbhram" | "zAntaM" yat "saMkalpamattAbhram" | tasya yaH "bhISaNaH azanizabdaH" | tad"vat" ||36|| MoT_2,17. vismRtasvapnasaMkalpanirmANanagaropamA / bhaviSyannagarodyAnasotsavazyAmalAGgikA // Mo_2,17.37 // "vismRtau" yau "svapnasaMkalpau" | tayoH "nirmANaM" yasya | tAdRzaM yat "nagaraM" | ten"opamA" yasyAH sA | tathA "bhaviSyannagarodyAne sotsavA" samadanA | yA "zyAmalA" zyAmAkhyA strI | tadvat "aGgaM" svarUpaM yasyAM sA | tAdRzI ||37|| MoT_2,17. nazyajjihvocyamAnograkathArthAnubhavopamam / anullikhitacittasthacitravyApteva bhittibhUH // Mo_2,17.38 // punaH kathaMbhUtA | "nazyajjihvena" | na tu naSTajihvena | "ucyamAnA" yA "ugrakathA" | tasyAH yaH "arthaH" | tasya yaH "anubhavaH" | ten"opamA" yatra tat | tAdrzam | kA iva | "anullikhitAni" "cittasthAni" ca tAni citrakRc"cittasthAni" ca yAni "citrANi" | taiH "vyAptA bhittibhUr iva" ||38|| MoT_2,17. parivismAryamANAcchakalpanAnagarInibhA / sarvartumadanutpannavaramardAsphuTAkRtiH // Mo_2,17.39 // "parivismAryamANA" | na tu vismAritA | yA "acchA" bhittirahitA | "kalpanAnagarI" | tasyAH "nibhA" sadRzI | "sarvAsAm RtumatInAm anutpannasya" "varasya mardaH" mardanam | tadvat "asphuTA AkRtiH" yasyAH sA | nikaTavartitvena buddhAv ArUDhatvajJApanArtham RtumatInAm ity uktam ||39|| MoT_2,17. bhAvipuSpavarAkAravasantarasaraJjanA / antarlInataraGgaughasaumyavArisaritsamA // Mo_2,17.40 // "bhAvI puSpA"khyo "varAkAraH" yasya saH | tAdRzo yaH "vasantarasaH" | tadvat "raJjanA" yasyAH sA | tatsadRzIty arthaH | "antarlInaH taraGgaughaH" yasyAH sA "antarlInataraGgaughA" | tAdRzI cAsau "saumyavArisarit" saumyavAriyuktA nadI | tayA "samA" sadRzI | etair vizeSaNaiz copazAntiprakaraNazravaNAnantaraM buddhyArohamAtrasvarUpA sRSTis tiSThatIti sUcitam ||40|| MoT_2,17. nirvANAkhyaM prakaraNaM tataH SaSTham udAhRtam / ziSTo granthaH parImANaM tasya jJeyaM mahArthadam // Mo_2,17.41 // "tataH" upazAntiprakaraNAnantaraM | "ziSTaH granthaH" sArdhaSoDazasahasrANi "parImANam" ||41|| MoT_2,17. nanu kiM tacchravaNena setsyatIty | atrAha buddhe tasmin bhavec chrotA nirvANaH zAntakalpanaH / acetyacitprakAzAtmA vijJAnAtmA nirAmayaH // Mo_2,17.42 // "nirvANaH" brahmaNi lInaH | "vijJAnAtmA" zuddhajJAnasvarUpaH | "nirAmayaH" dRzyAkhyAmayarahitaH ||42|| MoT_2,17. paramAkAzakozAcchaH zAntasarvabhavabhramaH / nirvAhitajagadyAtraH kRtakartavyasusthitaH // Mo_2,17.43 // "nirvAhitA" avasAnaM nItA "jagadyAtrA" yena saH | tAdRzaH | "kRtaM" samAptaM | kartavyaM yena "kRtakartavyaH" | tAdRzaz cAsAv | ata eva "susthitaz" ca ||43|| MoT_2,17. samastavitatArambhavajrastambho nabhonibhaH / vinigIrNayathAsaMsthajagajjAlAtitRptimAn // Mo_2,17.44 // "samastAH" ye "vitatArambhAH" | teSu "vajrastambhaH" avicala ity arthaH | "nabhonibhaH" zarIrayAtrArthaM kRtair api karmabhir aliptatvAt AkAzasadRzaH | "vinigIrNaM" citsvarUpe svAtmani lInIkRtaM | yat "jagajjAlaM" | ten"AtitRptimAn" nirapekSa ity arthaH ||44|| MoT_2,17. AkAzIbhUtaniHzeSarUpAlokamanaskRtiH / kAryakAraNakartRtvaheyAdeyadazojjhitaH // Mo_2,17.45 // "rUpam" viSayaH | "AlokaH" tadgrahaNopAyaH | "manaskRtiH" manaskAraH | Alokena gRhItasya rUpasya manasi anusandhAnam iti yAvat ||45|| MoT_2,17. sadeha eva nirdehaH sasaMsAro 'py asaMsRtiH / cinmayo //hanapASANajaTharajaTharopamaH // Mo_2,17.46 || "sadehaH" sattvazeSaM tAvat zarIrasya sthitatvAt | "nirdehaH" zarIre 'bhimAnAbhAvAt | "cinmayaH" citsvarUpa aham iti nizcayAt | "ghanapASANasya" yat "jaTharam" | tasya yat "jaTharam" | ten"opamA" yasya saH | tAdRzaH acetyacinmayatvAt || MoT_2,17.46 || cidAdityas tapaMl loke 'py andhakArodaropamaH / paraprakAzarUpo 'pi param Andhyam ivAgataH // Mo_2,17.47 // "cidAdityaH" cidAdityasvarUpaH | ata eva "loke tapann api" | na hi citsparzarahitaH kazcit bhAvaH saMbhavati | sattve 'pi tasya asaMkalpatvaprasaGgAt | "andhakArodaropamaH" andhakArasya yat udaraM | tenopamA yasya | tAdRzaH padArthavibhAgarahitatvAt | na hi andhakArodare padArthavibhAgaH bhavati | "paraprakAzarUpo 'pi" uttIrNacitprakAzarUpo 'pi | "param Andhyam" "AgataH iva" na kiMciddraSTRtvAt || MoT_2,17.47 || ruddhasaMsRtidurlIlaH prakSINAzAviSUcikAH / naSTAhaMkAravetAlo dehavAn akalevaraH // Mo_2,17.48 // spaSTam || MoT_2,17.48 || kasmiMzcid romakoTyagre tasyeyam avatiSThate / jagallakSmIr mahAmeroH puSpe kvacid ivAlinI // Mo_2,17.49 // "kazmiMscit" atisUkSmatayA vaktum azakye "svapnavad" iti zeSaH | svapne hi puruSasya kasmiMzcid aMze svapnajagad "avatiSThate" || MoT_2,17.49 || paramANau paramANau cidAkAzasya koTare / jagallakSmIsahasrANi dhatte kRtvA ca pazyati // Mo_2,17.50 // "cidAkAzasya" svarUpabhUtasya cinmAtrAkAzasya | "koTare" madhye sthite | "paramANau paramANau jagallakSmIsahasrANi kRtvA dhatte" dhArayati | na kevalaM dhatte | kiM tu sAkSitayA sthitatvAt "pazyati ca" || MoT_2,17.50 || nanu katham asau jagallakSmIsahasrANy antarvartayatIty | atra sargAntazlokenAha pravitatA hRdayasya mahAmate hariharAbjajalakSazatair api / tulanam eti na muktimato bata pravitatAsti na nUnam avastunaH // Mo_2,17.51 // "bata" nizcaye | he "mahAmate" | "muktimataH" nirvANaprakaraNazravaNadvAreNa muktiyuktasya puruSasya | "hRdayasya pravitataH" bhAvapradhAno nirdezaH | tena "hRdayasya pravitate"ti arthaH | sA "hariharAbjajalakSazatair api tulanaM" mApanaviSayatAM "na eti" | yataH "avastunaH" avastubhUtasya hariharAbjAdirUpasya bhAvavRndasya "pravitatA" | "nUnaM" nizcaye | "nAsti" | na cAvastunA vastumApanaM yuktaM | tathA ca noktadezaprasaGga iti bhAvaH | iti zivam || MoT_2,17.51 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuprakaraNe saptadazaH sargaH || 2,17 || ************************************************************************ oM zrotRpravRttyarthaM svena kriyamANasya granthasyAnyavilakSaNatvena samyagjJAnaM prati paropAyatvaM kathayati asyAM vAcitamAtrAyAM paro bodhaH pravartate / bIjAd iva yato vyuptAd avazyaMbhAvi satphalam // Mo_2,18.1 // "asyAM" mokSopAyAbhidhAyAM saMhitAyAM | "bodhaH" kaH | "yataH" yasmAt bodhAt | "satphalaM" mokSAkhyaM zubhaM phalam | "avazyaMbhAvi" bhavati | kasmAd iva | "vyuptAd bIjAd iva" || MoT_2,18.1 || nanu mahAmunipraNItAni zAstrAntarANi tyaktvA kim iti idam eva zAstraM gRhNAmIty | atrAha api pauruSam AdeyaM zAstraM ced yuktibodhakam / anyat tv ArSam api tyAjyaM bhAvyaM nyAyaikasevinA // Mo_2,18.2 // "pauruSam" puruSanirmitam | "AdeyaM" grahItavyaM | "yuktibodhakam" sattarkabodhakam | "anyat" yuktyabodhakam | "ArSam" RSinirmitam | atra ca pratibhAnvitaiH kazcid abhiprAyo boddhavyaH yo 'smAbhiH Arambha eva pratibhAvatAM svayaM jJeyatvena tadrahitAnAm akathanIyatvena coktaH || MoT_2,18.2 || yuktiyuktam upAdeyaM vacanaM bAlakAd api / anyat tRNam iva tyAjyam apy uktaM padmajanmanA // Mo_2,18.3 // atrApi pratibhAvadbhiH Arambhe svayaM jJeyatvenokto 'rthaH svayaM boddhavyaH | na ca tadbodhenAsmiJ zAstre anAdaraH kAryaH pratibhAvattvahAneH | evam uttaratrApi yatra tatra svayam abhyUhyam || MoT_2,18.3 || punar apy etad eva bhaGgyantareNa kathayati yo 'mbhas tAtasya kUpo 'yam iti kaupaM pibet kaTu / tyaktvA gAGgaM puraHsthaM taM ko 'nuzAsati rAgiNam // Mo_2,18.4 // "yaH" puruSaH | "puraHsthaM gAGgaM" toyaM "tyaktvA" | "ayaM kUpaH tAtasya" nijasya pituH bhavati | "iti" etadarthaM | "kaupaM" kUpasambandhi | "kaTu ambhaH pibet" | "tam" anu"rAgiNaM" pitRviSayarAgAkhyadoSayuktaM | "kaH anuzAsati" upadizati | nAsAv upadezArhaH iti bhAvaH | ayam atrAbhiprAyaH | "yaH" puruSaH | sadyuktiyuktam "api pauruSaM" vacanaM | "pauruSeyam idam" iti tyajati | tadrahitam api "ArSaM" vacanaM | "ArSam" ity etAvanmAtreNa gRhNAti | tasyopadezo na kAryaH iti || MoT_2,18.4 || prakRtam evAnusarati yathoSasi pravRttAyAm Aloko 'vazyam eSyati / asyAM vAcitamAtrAyAM svavivekas tathaiSyati // Mo_2,18.5 // "uSasI"ty ArSaM strItvam | "svavivekaH" AtmavivekaH || MoT_2,18.5 || zrutAyAM prAjJavadanAd buddhAyAM svayam eva vA / zanaiH zanair vicAreNa buddhau saMskAra Agate // Mo_2,18.6 // pUrvaM tAvad udety antar bhRzaM saMskRtavAkyatA / zuddhA muktA latevoccair yA sabhAsthAnabhUSaNam // Mo_2,18.7 // spaSTam || MoT_2,18.6-7 || nanu viraktasya mama kiM saMskRtavAkyatayA prayojanam ity | atrAha parA virAgatodeti mahattvaguNazAlinI / sA yayA sneham AyAnti rAjAno 'jagarA api // Mo_2,18.8 // virakteSu hi "ajagara"tulyAH "rAjAno 'pi sneham AyAnti" || MoT_2,18.8 || pUrvAparajJaH sarvatra naro bhavati buddhimAn / padArthAnAM yathA dIpahasto nizi sulocanaH // Mo_2,18.9 // "sarvatra" sarveSu vyavahAreSu || MoT_2,18.9 || lobhamohAdayo doSAs tAnavaM yAnty alaM zanaiH / dhiyo dizaH samAsannazarado mihikA yathA // Mo_2,18.10 // "lobhamohAdayaH" kAH | "yathA mihikAH" "samAsannazaradaH" pratyAsannazaratkAlAyAH "dizaH tAnavaM yAnti" | tathety arthaH || MoT_2,18.10 || kevalaM samapekSante vivekAbhyasanaM dhiyaH / na kAcana phalaM dhatte svabhyAsena vinA kriyA // Mo_2,18.11 // nanu kimarthaM "vivekAbhyAsam apekSante" ity | atrAha | "na kAcane"ti || MoT_2,18.11 || manaH prasAdam AyAti zaradIva mahat saraH / paraM sAmyam upAdhatte nirmandara ivArNavaH // Mo_2,18.12 // "prasAdaM" rAgAdimalarahitatvAt nairmalyam | "param" niratizayam | "sAmyaM" samatAkhyaM guNam | "upAdhatte" dhArayati | atrApi manasa eva kartRtvam || MoT_2,18.12 || nirastakAlimA vajrazikhevAstatamaHpaTA / parijvalaty alaM prajJA padArthapravibhAginI // Mo_2,18.13 // "nirastaH" dUre gataH | "kAlimA" kAluSaM | yasyAH sA || MoT_2,18.13 || dainyadAridryadoSAdyA dRSTayo darzitAntarAH / na nikRntanti marmANi sasaMnAham iveSavaH // Mo_2,18.14 // "darzitaM" vivecitaM | antaram sArAkhyaH "AntaraH" bhAgaH yAsAM tAH | niHsAratvena jJAtA ity arthaH || MoT_2,18.14 || hRdayaM nAvalumpanti bhImAH saMsRtibhItayaH / puraHsthitam api prAjJaM mahopalam ivAkhavaH // Mo_2,18.15 // "hRdayaM" kathaMbhUtam "api" | "puraHsthitam api" agre sthitam api | punaH kathaMbhUtam | "prAjJam" || MoT_2,18.15 || kathaM syAd AditA janmakarmaNor daivapuMstvayoH / ityAdisaMzayagaNaH zAmyaty ahni yathA tamaH // Mo_2,18.16 // "daivapuMstvayoH" daivapauruSayoH | "AditA" kAraNatvam || MoT_2,18.16 || sarvathA sarvabhAveSu saMgatir upazAmyati / yAminyAm iva yAtAyAM prajJAloka upAgate // Mo_2,18.17 // "sarvabhAveSu" tyAgAdAnArheSu samasteSu padArtheSu | "sarvathA saMgatiH" tyAgAdAnArUpA sambandhaH "upazAmyati" | kasmin sati | "pra"ti"jJAloka upAgate" sati | kadeva | "yAminyAM" rAtrau "yAtAyAm iva" satyAm | upekSA eva sarvatrAyAtIti bhAvaH || MoT_2,18.17 || samudrasyeva gAmbhIryaM sthairyaM meror iva sthitam / antaHzItalatA cendor ivodeti vicAriNaH // Mo_2,18.18 // spaSTam || MoT_2,18.18 || sA jIvanmuktatA tasya zanaiH pariNatiM gatA / zAntAzeSavikalpasya bhavaty Avizya yoginaH // Mo_2,18.19 // "sA" prasiddhA | "Avizya" AvezaM kRtvA || MoT_2,18.19 || sarvArthazItalA zuddhA paramAlokadA sudhIH / paraM prakAzam AyAti jyotsneva sakalaindavI // Mo_2,18.20 // "sarvArtheSu" bhAvAbhAvayukteSu samasteSu pad"ArtheSu" | "zItalA" harSAmarSAkhyatAparahitA | "zuddhA" rAgAdirahitA | "paramAlokaM" cinmAtrAlokaM "dadhAtI"ti tAdRzI | zobhanA cAsau dhIH "sudhIH" | "aindavI" indusambandhinI || MoT_2,18.20 || hRdyAkAze vivekArke zamAlokini nirmale | anarthasArthakartAro nodyanti kaliketavaH || MoT_2,18.21 || "zama" eva "AlokaH" asyAstIti tAdRze | "kaleH" kalahasya kSobhasya | "ketavaH" cihnabhUtAH rAgAdayo doSAH | sUryodaye ca "ketavaH" dhUmaketavaH "nodyanti" || MoT_2,18.21 || zAmyanti zuddhim AyAnti saumyAs tiSThanti sUnnate / acaJcalajaDAs tRSNAH zaradIvAbhramAlikAH // Mo_2,18.22 // na caJcalajaDAH "acaJcalajaDAH" || MoT_2,18.22 || yatkiMcanakarI krUrA grAmyatA vinivartate / dInAnanA pizAcAnAM lIleva divasAgame // Mo_2,18.23 // "yatkiMcanakarI" ayuktakAriNI | "grAmyatayA" hi puruSaH yatkiMcid eva karoti || MoT_2,18.23 || dharmabhittau bhRzaM lagnAM dhiyaM dhairyadhuraM gatAm / Adhayo na vilumpanti vAtAz citralatAm iva // Mo_2,18.24 // "dharma" eva "bhittiH" | tasyAM "lagnAM" | ata eva "dhairyadhuraM gatAm" dhairyayuktAm iti yAvat | dharmayukto hi dhIro bhavati | citrarUpA latA "citralatA" | tAm || MoT_2,18.24 || na pataty avaTe jantur viSayAsaGgarUpiNi / kaH kila jJAtasaraNiH zvabhre samanudhAvati // Mo_2,18.25 // "viSayAsaGgarUpiNi" bhogAsaktirUpe | etad eva uttarArdhena samarthayati | "kaH kile"ti || MoT_2,18.25 || sacchAstrasAdhuvRttAnAm avirodhini karmaNi / ramate dhIr yathAprApte sAdhvIvAntaHpurAjire // Mo_2,18.26 // "sacchAstreNa" mokSopAyAkhyasacchAstrAvagAhanena "sAdhuvRttaM" caritaM yeSAM te | tAdRzAnAM | "yathAprApte" pravAhAgate | na tu yatnAd Rte || MoT_2,18.26 || jagatAM koTilakSyeSu yAvantaH paramANavaH / teSAm ekaikazo 'ntaHsthAn sargAn pazyaty asargadhIH // Mo_2,18.27 // "asargA dhIH" yasya saH | AzcaryaM cAsargadhiyaH paramANau paramANau sargadarzanam | sargabIjabhUtacinmAtravyAptijJAnena paramANau paramANau sargadarzanaM jJeyam || MoT_2,18.27 || mokSopAyAvabodhena zuddhAntaHkaraNaM janam / na khedayati bhogaugho na cAnandayati kvacit // Mo_2,18.28 // bhogeSUpekSAm evAsau bhajate iti bhAvaH || MoT_2,18.28 || paramANau paramANau sargavargA nirargalam / ye patanty utpatanty ambuvIcivat tAn sa pazyati // Mo_2,18.29 // "patanti" lInA bhavanti | "utpatanti" prAdurbhavanti || MoT_2,18.29 || na dveSTi saMpravRttAni na nivRttAni kAGkSati / kAryANy eSa prabuddho 'pi niSprabuddha iva drumaH // Mo_2,18.30 // abuddhatvam asya svAtmani "niSprabuddhatvaM" saMsAre jJeyam || MoT_2,18.30 || nanu kIdRg atizayo 'sya syAd ity | atrAha dRzyate lokasAmAnyo yathAprAptAnuvRttimAn / iSTAniSTaphalaprAptau hRdaye na parAjitaH // Mo_2,18.31 // "lokasAmAnyaH" na tv atizayavAn | "yathAprApte" pravAhAgate | "anuvRttiH" anuvartanaM | vidyate yasya | saH "yathAprAptAnuvRttimAn" | "hRdaye" manasi | "na parAjitaH" harSAmarSAvazIbhUtaH || MoT_2,18.31 || buddhvedam akhilaM zAstraM vAcayitvA vivecya vA / anubhUyata evaitan na tUktaM varazApavat // Mo_2,18.32 // yuSmAbhiH "etat" pUrvoktaM phalaM "anubhUyata eva" | nanu pratyavAyazaGkayA katham etadanubhave zaktA bhavAma ity apekSAyAm Aha | "na tUktam" iti | "mantrAdivad" iti zeSaH || MoT_2,18.32 || nanu durbodhe 'smin kathaM pravRttiM kurma ity | atrAha zAstraM subodham evedaM nAnAlaMkArabhUSitam / kAvyaM rasaghanaM cAru dRSTAntaiH pratipAdakam // Mo_2,18.33 // "dRSTAntaiH pratipAdakam" iti subodhatve vizeSaNadvAreNa hetuH || MoT_2,18.33 || budhyate svayam evedaM kiMcitpadapadArthavit / svayaM yas tu na vettIdaM zrotavyaM tena paNDitAt // Mo_2,18.34 // "budhyate" jAnAti | nanu yasya padapadArthavittvaM nAsti tasya kiM kAryam ity | atrAha "svayam" iti || MoT_2,18.34 || nanv etacchravaNena kiM setsyatIty | atrAha asmiJ zrute mate jJAte tapodhyAnajapAdikam / mokSaprAptau tu tasyeha na kiMcid upayujyate // Mo_2,18.35 // "zrute" zravaNaviSayatAM nIte | "mate" mananaviSayatAM nIte | "jJAte" nidadhyAsite | "tasya" zravaNAdau pravRttasya || MoT_2,18.35 || etacchAstraghanAbhyAsAt paunaHpunyena vIkSitAt / jantoH pANDityapUrvaM hi cittasaMskArapUrvakam // Mo_2,18.36 // ahaM jagad iti prauDho draSTRdRzyapizAcakaH / pizAco 'rkodayeneva svayaM zAmyaty avighnataH // Mo_2,18.37 // etena bAhyam api prayojanam Antaram api ca setsyatIti kathitam || MoT_2,18.36-37 || bhramo jagad ahaM ceti sthita evopazAmyati / svapnamohaH parijJAta iva no ramayaty alam // Mo_2,18.38 // "sthita eva" | na tu mantrAdiprayogavazenAntarbhUtiM gataH | nanu sthitasyopazamanaM katham ity | atrAha | "svapnamoha" iti | arasakasya sthitasyApi zAntir eva jJeyA kSobhakAritvAbhAvAt iti bhAvaH || MoT_2,18.38 || yathA saMkalpanagare puMso harSaviSAditA / na bAdhate tathaivAntaH parijJAte jagadbhrame // Mo_2,18.39 // "antaH" manasi | "parijJAte" samyak nizcite | "harSaviSAditA na bAdhate" iti "tathA"zabdenAnukRSyate || MoT_2,18.39 || citrasarpaH parijJAto na sarpabhayado yathA / dRzyasarpaH parijJAtas tathA na sukhaduHkhadaH // Mo_2,18.40 // "parijJAtaH citrasarpo" 'yam iti samyaG nizcitaH | dRzyAkhyaH sarpaH "dRzyasarpaH" || MoT_2,18.40 || parijJAnena sarpatvaM citrasarpasya nazyati / yathA tathaiva saMsAraH sthita evopazAmyati // Mo_2,18.41 // spaSTam || MoT_2,18.41 || nanu paramArthaprAptir asmAkam atiduSkaraiva | tathA ca tatprAptyartham etacchAstrAvagAhanam ayuktam evety | atrAha sumanaHpallavAmarze kiMcidvyatikaro bhavet / paramArthapadaprAptau na tu vyatikaro 'sti naH // Mo_2,18.42 // "sumanaHpallavAmarze" puSpapallavAmarde | "vyatikaraH" yatnaH | "naH" yuktijJAnAm asmAkam | na tv ayuktijJAnAM bhavatAm ity arthaH || MoT_2,18.42 || vyatikarAbhAvam eva kathayati gacchaty avayavaspandaH sumanaHpatramardane / iha dhImAtrabodhas tu nAGgAvayavabodhanam // Mo_2,18.43 // "gacchati" upayukto bhavati | anekArthatvAd dhAtUnAM "gacchatir" atrAsminn arthe vartate | "aGgAvayavAnAM" zarIrAvayavAnAm | "bodhanam" cAlanam || MoT_2,18.43 || sukhAsanopaviSTena yathAsambhavam aznatA / bhogajAlaM sadAcAraviruddheSu na tiSThatA // Mo_2,18.44 // yathAkSaNaM yathAdezaM pravicArayatA sukham / yathAsambhavasatsaGgam idaM zAstram athetarat // Mo_2,18.45 // AsAdyate mahAjJAnabodhaH saMsArazAntidaH / sa bhUyo yena nAyAti yoniyantraprapIDanam // Mo_2,18.46 // "yathAsambhavam" na tu prayatnasAdhitam | "sadAcAraviruddheSu" tiSThato hi hAnopAdAnakAritvarUpo doSaH AyAtIti "na tiSThate"ty uktam | "yathAkSaNam" pratikSaNam | "sukham" sukhadAyi | "yathAsambhavaH satsaGgo" yatra tat | "idaM zAstraM" mayA vakSyamANamokSopAyAkhyam zAstraM | "itarat" etatsadRzam anyacchAstraM vA | mahAjJAnarUpaH bodhaH "mahAjJAnabodhaH" | "sa" ity asya pUrvArdhena sambandhaH || MoT_2,18.44-46 || etAvaty eva ye bhUtA bhogAn prApya rase sthitAH / svamAtRviSThAkrimayaH kIrtanIyA na te 'dhamAH // Mo_2,18.47 // "etAvati rase" parimite rase | "bhUtAH" sAmAnyajantavaH || MoT_2,18.47 || evaM zAstramAhAtmyam uktvA zrIrAmaM saMmukhIkaroti zRNu tAvad idAnIM tvaM kathyamAnam idaM mayA / rAghava jJAnavistAraM buddhisAratarAntaram // Mo_2,18.48 // "buddheH sArataram antaram" yasya tat | buddhyatizAyIty arthaH || MoT_2,18.48 || madhye zrIrAmakRtAMz codyAn AzaGkyAha yayedaM zrUyate zAstraM tAM tu vistarataH zRNu / vicAryate tathArtho 'yaM yayA ca paribhASayA // Mo_2,18.49 // "yayA paribhASayA" yuktyA | "idaM zAstraM zrUyate" | tvaM "tAM vistarataH zRNu" | "tathA" "yayA ca vicAryate" | tAM ca zRNv iti pUrveNa sambandhaH || MoT_2,18.49 || paribhASAm eva kathayati yenehAnanubhUte 'rthe dRSTenArthAvabodhanam / bodhopakAraphaladaM taM dRSTAntaM vidur budhAH // Mo_2,18.50 // "yena dRSTenA"rthena | "ananubhUte arthe arthAvabodhanam" jJAnam bhavati | "budhAH tam dRSTAntam AhuH" | kathaMbhUtaM | "bodhA"khyaH ya "upakAraH" | tad eva "phalaM" | tad "dadhAtI"ti tAdRzam || MoT_2,18.50 || dRSTAntadAne kiM phalam ity | atrAha dRSTAntena vinA rAma nApUrvo 'rtho 'vabudhyate / yathA dIpaM vinA rAtrau bhANDopakaraNaM gRhe // Mo_2,18.51 // "bhANDopakaraNaM" bhANDasAmagrI || MoT_2,18.51 || yair yaiH kAkutstha dRSTAntais tvaM mayehAvabudhyase / sarve sakAraNAs te hi prApyaM tu sad akAraNam // Mo_2,18.52 // "prApyam" prApaNIyaM | "sat" sanmAtrAkhyaM vastu || MoT_2,18.52 || nanu sarvANi dArSTAntikAni etAdRzAni eva santy utAnyAny athety apekSAyAm Aha upamAnopameyAnAM kAryakAraNatoditA / varjayitvA paraM brahma sarveSAm eva vidyate // Mo_2,18.53 // dRSTAntadArSTAntikAnAm "paraM brahma varjayitvA" | "uditA" udayanazIlA | "kAryakAraNatA vidyate" | brahma na kAryam asti nApi kAraNam ity arthaH | ato na brahmasadRzAni sarvANi dArSTAntikAni iti bhAvaH || MoT_2,18.53 || phalitaM kathayati brahmopadezadRSTAnto yasya veha hi kathyate / ekadezasadharmatvaM tatrAtaH parigRhyate // Mo_2,18.54 // "hi" nizcaye | "ataH" kAraNAt | "iha" loke | "yasya vA brahmopadezadRSTAntaH kathyate tatra" brahmadRSTAnte | "ekadezasadharmatvaM" ekadezasadRzatvaM | "parigRhyate" | na tu sarvathA sadRzatvam dArSTAntikasya brahmaNaH kAryakAraNatvAyogyAt | dRSTAntasya tu kAryatayA kAraNatayA ca sthitatvAd iti bhAvaH || MoT_2,18.54 || yo yo nAmeha dRSTAnto brahmatattvAvabodhane / dIyate sa sa boddhavyaH svapnadRSTajagadgataH // Mo_2,18.55 // "svapnadRSTajagadgataH" bhramarUpaH ity arthaH || MoT_2,18.55 || phalitam Aha evaM sati nirAkAre brahmaNy AkAravAn katham / dRSTAnta iti nodyanti mUrkhavaikalpikoktayaH // Mo_2,18.56 // "nodyanti" nottiSThanti | asmAbhir ata eva pratyuktatvAd iti bhAvaH || MoT_2,18.56 || anyA siddhaviruddhAdidRk dRSTAntapradUSaNe / svapnopamatvAj jagataH samudeti na kAcana // Mo_2,18.57 // "anyA" pUrvoktAyAH dRSTeH sakAzAt itarA kA | "na kA"pi | "siddhaviruddhAdidRk" idaM siddhaM idaM viruddham ityAdirUpA uktiH | "jagataH svapnopamatvAt dRSTAntapradUSaNe" dRSTAntapradUSaNArtham "na samudeti" | "Adi"zabdenedaM lezena siddhaM viruddhaM veti dRSTer grahaNam | svapnopame jagati idaM siddhaM idam viruddham iti | kathanaM na yuktaM sarvasyAyuktatvAd iti bhAvaH || MoT_2,18.57 || avastu pUrvAparayor vartamAnavicAritaM / yathA jAgrat tathA svapnaH siddham AbAlam akSatam // Mo_2,18.58 // "pUrvAparayoH" bhUtabhaviSyator arthayoH | "avastu" bhAvapradhAno nirdezaH | "avastutvam" asattvam "vartamAnavicAritaM" bhavati | vartamAne hi bhUtasya gatatvAt bhaviSyataH anAgatatvAt asattvaM vicArapadavIm AyAti | tadabhinnasya vartamAnasyApi avastutvam aparihAryam eveti svayam eva jJeyam | ataH "AbAlam" bAlaparyantaM | "yathA svapnaH tathA jAgrad" iti | "akSataM" samyak | "siddham" bhavati || MoT_2,18.58 || svapnasaMkalpanadhyAnavarazApauSadhAdibhiH / ye 'rthAs ta iha dRSTAntAs tadrUpatvAj jagatsthiteH // Mo_2,18.59 // "ye 'rthA" ity | atra "dRSTA" iti zeSaH | "tadrUpatvAt" svapnAdyartharUpatvAt | ata "ihA"satyaiH padArthaiH satyasya brahmaNaH upamAnopameyabhAvaH ekadezasAdharmyeNeti bhAvaH || MoT_2,18.59 || nanu tvayA kRteSv anyeSu grantheSu kA vArtety | atrAha mokSopAyakRtA granthakAreNAnye 'pi ye kRtAH / granthAs teSv iyam evaikA vyavasthA bodhyabodhane // Mo_2,18.60 // "mokSopAyakRtA granthakAreNa" mayety arthaH | "bodhyasya" bodhanIyasya brahmatattvasya | "bodhane" kathane | "vyavasthA" rItiH || MoT_2,18.60 || nanu kathaM svapnasadRzatvaM jagato 'stIty | atrAha svapnAbhatvaM ca jagataH zrute zAstre 'vabhotsyate / zIghraM na pAryate vaktuM vAk kila kramavartinI // Mo_2,18.61 // "avabhotsyate" jJAtuM zakyate | tarhi yugapad eva sarvaM zAstraM kathayety | atrAha | "zIghram" iti | "vAcaH kramavartitvaM" sphuTam eva | "na" hi ekaM vAkyam anirvAhya dvitIyAdikaM vAkyaM "vaktuM" zakyate || MoT_2,18.61 || svapnasaMkalpasudhyAnanagarAdyupamaM jagat / yatas ta eva dRSTAntAs tasmAd bhAntIha netare // Mo_2,18.62 // "yataH jagat" | "svapnasaMkalpasudhyAneSu" dRSTAH ye "nagarAdayaH" | teSAM "upamA" yasya | tAdRzaM bhavati | "tasmAt ta eva sudhyAnanagarAdaya" eva "dRSTAntAH bhAnti" asmAkaM buddhau sphuranti | "itare" satyabhUtAH nagarAdayaH | "na" bhAnti ayuktatvAt || MoT_2,18.62 || akAraNaM kAraNinA yad bodhAyopamIyate / na tatra sarvasAdharmyaM sambhavaty upamAbhramaiH // Mo_2,18.63 // "akAraNaM" kAraNarahitaM brahma | "kAraNinA" kAraNayuktenAkAzAdinA | "upamAbhramaiH" anyopamAdRSTasarvathAsAdharmyarUpaiH viparyayaiH || MoT_2,18.63 || upameyasyopamAnAd ekAMzena sadharmatA / aGgIkAryAvabodhAya dhImatA nirvivAdinA // Mo_2,18.64 // "dhImatA" na tv adhImatA | sa hi Arambha eva vivAdapara eva tiSThatIti bhAvaH || MoT_2,18.64 || nanv ekena dharmeNa sadRzena upamAnaM katham upameyasya pratItiM kartuM zaknotIty | atra dRSTAntaM sAdhayati arthAvalokane dIpAd AbhAmAtrAd Rte kila / na sthAlatailavartyAdi kiMcid apy upajAyate // Mo_2,18.65 // "AbhAmAtrAt" prakAzamAtrarUpAt | "sthAlam" pAtram || MoT_2,18.65 || etad eva dArSTAntikayuktaM kathayati ekadezasadharmatvAd upameyAvabodhanam / upamAnaM karoty aGga dIpo 'rthaM prabhayA yathA // Mo_2,18.66 // "prabhayA" prabhAkhyenaikadezena || MoT_2,18.66 || dRSTAntasyAMzamAtreNa bodhyabodhodaye sati / upAdeyatayA grAhyo mahAvAkyArthanizcayaH // Mo_2,18.67 // na tu dRSTAntamAtra eva sthAtavyam iti bhAvaH || MoT_2,18.67 || na kutArkikatAm etya nAzanIyA prabuddhatA / anubhUtyapalApAttair apavitrair vikalpitaiH // Mo_2,18.68 // "prabuddhatA" jJAnitA | "kutArkikAH" hi Arambha eva codyAn dattvA prabuddhatAM nAzayanti | "vikalpitaiH" kathaMbhUtaiH | "anubhUte" yaH "apalApaH" nihnavaH | tena "AttaiH" gRhItaiH || MoT_2,18.68 || nanu purANAni zAstrANi ca tyaktvA kimarthaM tvaduktaM zAstraM gRhNImaH ity | atrAha vicAraNAd anubhavakAri vAGmaya- prasaGgatAm upagatam asmadAdiSu / striyoktam apy aparam athApi vaidikaM vaco vacaHpralapanam eva nAgamaH // Mo_2,18.69 // "asmadAdiSu" prAmANikeSu | "striyA uktam api" strIkartRkaM pralapitam api | "vAGmayaprasaGgatAm" zAstraprasaGgatAm | zAstratvam iti yAvat | "upagatam" | kathaMbhUtaM tat | "vicAraNAt anubhavakAri" | "atha" pakSAntare | "vaidikaM vacaH api vacaHpralapanam eva" pralApa eva bhavati | "nAgamaH" bhavati anubhavakAritvAbhAvAd ity arthaH || MoT_2,18.69 || sargAntazlokenApy etad eva kathayati asmAkam asti matir aGga tayeti sarva- zAstraikavAkyakaraNaM phalitaM yato 'taH / prAtItikArthamayazAstranijAGgapuSTAt saMvedanAd itarad asti na naH pramANam // Mo_2,18.70 // he "aGga" | "asmAkaM matir asti iti" | "ataH" hetoH | "asmAkaM tayA" buddhyA | "sarvazAstraikavAkyakaraNaM yataH phalitam" | "ataH" hetoH | "naH" asmAkaM | "saMvedanAt" jJAnAt | anyat "pramANaM nAsti" | sarvasmiJ zAstre saMvedanam evAsmAbhiH pramANaM dRSTam | ato 'smAkam api tad eva pramANam iti bhAvaH | "saMvedanAt" kathaMbhUtAt | "prAtItikaH" pratIter AgataH | na tu kalpitaH | yaH "arthaH" | tan"mayam" yat "zAstraM" | tad eva "nijAGgam" upakArakatvAt svAGgaM | tena "puSTAt" vRddhiM gatAt || MoT_2,18.70 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuprakaraNe aSTAdazaH sargaH || 2,18 || ************************************************************************ oM pUrvoktam evArthaM punar api spaSTayati viziSTAMzasadharmatvam upamAneSu gRhyate / ko bhedaH sarvasAdRzye tUpamAnopameyayoH // Mo_2,19.1 // "viziSTAMzena" kAryasAdhakenAMzena | "sAdharmyaM" sAdRzyam | ekAMzenApi kAryasya siddhatvAn na ko 'pIty arthaH || MoT_2,19.1 || dRSTAntabuddhAd ekAtmajJAnazAstrArthavedanAt / mahAvAkyArthasaMvittyA zAntir nirvANam ucyate // Mo_2,19.2 // "ekam" kevalam | "AtmajJAnaM" pratipAdyatvena yasmin | tAdRzaM yat "zAstraM" | tasya yo "'rthaH" | tasya "vedanAt" vicArAt | utpannayA "mahAvAkyArthasaMvittyA" | garbhIkRtAvAntaravAkyamahAvAkyArthaparicchedena | siddhA "zAntiH" manaHkSobharAhityaM | paNDitaiH "nirvANam ucyate" | "vedanAt" kathaMbhUtAt | "dRSTAntaiH buddhAt" jJAtAt siddhAd iti yAvat || MoT_2,19.2 || upasaMhAraM karoti tasmAd dRSTAntadArSTAntavikalpollasitair alam / yayA kayAcid yuktyAzu mahAvAkyArtham Azrayet // Mo_2,19.3 // "alam" kRtam | naitaiH prayojanam ity arthaH || MoT_2,19.3 || zAntiH zreyaH paraM viddhi tatprAptau yatnavAn bhavet / bhoktavya odanaH prAptaH kiM tatsiddhivikalpitaiH // Mo_2,19.4 // "zAntiH" manovikalparUpakSobharAhityam | "siddhivikalpitaiH" katham etat sampannam iti vikalpaiH || MoT_2,19.4 || akAraNaM kAraNibhir bodhArtham upamIyate / upamAnais tUpameyasadRzair ekadezataH // Mo_2,19.5 // "akAraNaM" kAraNarahitabrahma | "ekadezataH" ekena dharmeNa || MoT_2,19.5 || sthAtavyaM neha bhogeSu vivekavikalAtmanA / upalodarasaMjAtaparipInAndhabhekavat // Mo_2,19.6 // spaSTam || MoT_2,19.6 || dRSTAntair yuktibhir yatnAd vAJchitaM tyajatetarat / vicAraNavatA bhAvyaM zAntizAstrArthazAlinA // Mo_2,19.7 // "vAJchitaM" abhilaSitam | "itarat" vicAravyatiriktam | "zAntiz" ca "zAstrArthaz" ca tAbhyAM zAlate iti tAdRzena || MoT_2,19.7 || zAstropazamasaujanyaprajJAtajjJasamAgamaiH / antarAntarasampannadharmyArthopArjanakriyaH // Mo_2,19.8 // tAvad vicArayet prAjJo yAvad vizrAntim Atmani / samprayAty apunarnAzAM zAntiM turyapadAbhidhAm // Mo_2,19.9 // "zAstraM" ca "upazamaz" ca "saujanyaM" ca "prajJA" ca "tajjJasamAgamaz" ca | taiH upalakSitaH | "antarAntare" madhye madhye "sampannAH" | "dharmyAnAM" dharmAd anapetAnAM "arthAnAm upArjanam" | tasya "kriyAH" yasya saH | tAdRzaH "prAjJaH tAvat vicArayet" | "yAvat apunarnAzAM" pradhvaMsAbhAvarahitAM | "turyapadAbhidhAM" turyapadeti nAmadheyAm | "Atmani vizrAntiM" AtmavizrAntilakSaNAM zAntim | "samprayAti" || MoT_2,19.8-9 || nanv Atmani vizrAntyA kiM setsyatIty | atrAha turyavizrAntiyuktasya pratIrNasya bhavArNavAt / jIvato 'jIvataz caiva gRhasthasyAtha vA yateH // Mo_2,19.10 // na kRtenAkRtenArtho na zrutismRtivibhramaiH / nirmandara ivAMbhodhiH sa tiSThati yathAsthitam // Mo_2,19.11 // "jIvataH" jIvanmuktasy"AjIvataH" videhamuktasya | "arthaH" prayojanam | nanu katham asau tiSThatIty | atrAha | "nirmandara" iti | "saH" vizrAntiyuktaH || MoT_2,19.10-11 || ekAMzenopamAnAnAm upameyasadharmatA / boddhavyA bodhyabodhAya na stheyaM codyacaJcunA // Mo_2,19.12 // "codyena caJcuH" vittaH | prasiddha iti yAvat | iti "codyacaJcuH" codyazIlenety arthaH || MoT_2,19.12 || yayA kayAcid yuktyAzu boddhavyaM bodhyam eva te / muktaye tan na pazyanti vyAkulAz codyacaJcavaH // Mo_2,19.13 // "te" iti kartari SaSThI | "tvAm" iti zeSaH | "vyAkulAH codyacaJcavaH" | "tat" tadA | tvAm "na pazyanti" | kim utAdhigacchantIti bhAvaH || MoT_2,19.13 || codyacaJcoH lakSaNaM kathayati hRdaye saMvidAkAze vizrAnte 'nubhavAtmani / vastuny anarthaM yaH praSTA codyacaJcuH sa ucyate // Mo_2,19.14 // "hRdaye" manasi | "vizrAnte" 'pi "anubhavAtmani saMvidAkAze" cidAkAze | "vastuni yaH anartham" saMzayarUpam anartham | "praSTA" pRcchakaH bhavati | paNDitaiH "saH codyacaJcuH ucyate" | svAnubhavAviSTe 'pi vastuni yaH punaH punaH codyAn utpAdayati saH codyacaJcur iti bhAvaH || MoT_2,19.14 || abhimAnavikalpAMzair ajJo jJaptiM vikalpayan / bodhaM malinayaty antar mukhaM sarpa ivAmalam // Mo_2,19.15 // "abhimAnenA"haM samyak codanazIla ity abhimAnena kRtaiH "vikalpAMzaiH" | codyarUpaiH vikalpAMzaiH | "antaH" svasmin | "ajJaH" svAm "jJaptiM" buddhiM | "vikalpayan" vikalpayuktAM kurvan | "bodhaM malinayati" bhedamAlinyadUSitaM karoti | ataH tvayA vyarhAH vikalpAH | na kAryA iti bhAvaH || MoT_2,19.15 || upadeze upayogyAnAM pramANAM nirNayaM prastauti sarvapramANasattAnAM padam abdhir apAm iva / pramANam ekam eveha pratyakSaM rAma tac chRNu // Mo_2,19.16 // "sarvAsAm" anumAnAdibhedabhinnAnAm samastAnAM "pramANasattAnAM" | "abdhir ivApAM" sthAnaM AzrayaM | "ekam pratyakSam eva iha" loke "pramANam" asti | na hi anumAnAdayaH pratyakSaM vinA sthAtuM zaknuvanti | he "rAma" | tvam "tat" pratyakSaM nAma pramANaM | "zRNu" || MoT_2,19.16 || pratyakSam eva kathayati sarvArthasAram adhyakSaM vedanaM vidur uttamAH / nUnaM tat prati yat siddhaM tat pratyakSam udAhRtam // Mo_2,19.17 // "uttamAH" zreSThAH | "sarvArthAnAM sAra"prakAzanadvAreNa siddhipradatvAt sArabhUtaM "vedanaM" jJAnam eva | "adhyakSaM viduH" sArabhUtavastuvAcakatvAd "adhyakSa"zabdasya | he rAma | "nUnaM" nizcaye | "tat prati" vedanarUpaM adhyakSaM prati | "yat siddhaM" bhavati | paNDitaiH "tad" vastu "pratyakSam udAhRtam" | akSaM prati siddhaM pratyakSam iti vyutpatteH | akSazabdasya ca bhAmetivad adhyakSavAcakatvam || MoT_2,19.17 || tataH kim ity | atrAha anubhUter vedanasya pratipatter yathAsthitam / pratyakSam iti nAmeha kRtaM jIvaH sa eva ca // Mo_2,19.18 // ataH paNDitaiH | "anubhUteH" anubhUtirUpasya | "pratipatteH" pratipattirUpasya | "vedanasya" | "iha" loke | "yathAsthitam" na tv anyathA saMbhAvitaM | "pratyakSam iti nAma kRtam" | vedanasyaiva vedanaM prati siddhatvAd anyasya sarvasya tasmiMl layAsAdanAt "sa eva jIvaH" bhavati | vedanAd anyasya zarIrAdeH pASANatulyatvena jIvatvAyogAt anubhUtipratipattyoH sphuTatvAsphuTatvakRto bhedo jJeyaH || MoT_2,19.18 || padArthAnAm etadrUpatvam eva kathayati sa eva saMvit sa punar ahaMtApratyayAtmakaH / sa yayodeti saMvittyA sA padArtha iti smRtA // Mo_2,19.19 // "sa eva" jIva eva | ArohAvasthAyAM "saMvit" bhavati | "sa" evAvarohAvasthAyAM "ahaMtApratyayAtmakaH" bhavati | "saH" ahaMtApratyayAtmakaH jIvaH | "yayA saMvittyA" yena ghaTAdisaMvedanena rUpeNa | "udeti" sphurati | "sA" saMvittiH | paNDitaiH "padArtha iti smRtA" | na hi padArthasya saMvittivyatirekeNa pRthaksvarUpam asti | sattve 'py asan kalpatvAt | na hi saMvittiM vinA sat sat bhavati || MoT_2,19.19 || padArthAnAM jagattvaM kathayati sa saMkalpavikalpAdyaiH kRtanAnAkramo bhramaiH / jagattayA sphuraty ambu taraGgAditayA yathA // Mo_2,19.20 // "saH" padArthaH | "saMkalpavikalpAdyaiH" saMkalpavikalpaprabhRtibhiH pramAtRniSTaiH viparyayajJAnaiH | "kRtanAnAkramaH" san | "jagattayA sphurati" | kiM "yathA" | "ambu yathA" | "yathA" tat "taraGgAditayA" sphurati tathety arthaH || MoT_2,19.20 || nanu zuddhasya vedanasya katham evaMrUpatA sampannety | atrAha prAg akAraNam evAzu sargAdau sargalIlayA / sphuritvA kAraNIbhUtaM pratyakSaM svayam Atmani // Mo_2,19.21 // "pratyakSaM" vedanarUpaM pratyakSaM | "prAk" sargAt prAk | "akAraNam eva" sat | "sargAdau" sargonmukhatAsamaye | "sargalIlayA sphuritvA" | "Atmani" sargarUpe svAtmani | "svayaM" svAtantryeNa | "kAraNIbhUtam" | na ca svAtantryakRte katham iti paryanuyogaH yuktaH iti bhAvaH || MoT_2,19.21 || nanu vedanarUpasya jIvasya kAraNatvaM kiMrUpam astIty | atrAha kAraNatvaM vicAro 'sya jIvasyAsad api sthitaM / sad ivAsyAM jagadrUpasampattau vyaktim Agatam // Mo_2,19.22 // "jagadrUpasampattau vicAraH" vimarzaH | "asya" zuddhavedanarUpasya "jIvasya" | vA "kAraNatvaM" bhavati | kathambhUtaM "kAranatvaM" | "asad api" paramArthataH asatsvarUpam api | "sad iva sthitam" | punaH kathambhUtaM | abhi"vyaktiM" prAkaTyaM "gatam" || MoT_2,19.22 || nanu punar api kiM tasya jIvasya kAraNatvaM nazyaty atha vA nety | atrAha svayam eva vicAras tu sanaJarthaM svakaM vapuH / nAzayitvA karoty Azu pratyakSaM paramaM padam // Mo_2,19.23 // "svayam eva vicAraH sanaJarthaM" svAbhAvayuktaM | "svakaM vapuH" nijavicArAkhyaM svarUpaM "nAzayitvA" | "paramaM padaM" kAraNatvAnavacchinnaM svasvarUpaM | "pratyakSaM" "karoti" | vicAravazAd eva | punar api jIvasya kAraNatvaM nazyatIti bhAvaH || MoT_2,19.23 || nanu vicAraH kathaM paramaM padaM pratyakSIkarotIty apekSAyAm Aha vicArayan vicAro 'pi nAtmAnam adhigacchati / yadA tadA nirullekhaM param evAvaziSyate // Mo_2,19.24 // "vicAraH" vimarzaH | "AtmAnaM vicArayan" kiMrUpo 'ham iti vimarzaviSayIkurvan | "yadA AtmAnaM nAdhigacchati" na kiMcidrUpatvAt na labhate | "tadA nirullekhaM" vimarzarahitaM | "paraM" padaM zuddhacinmAtrAkhyazreSThaM svarUpam | "evAva"tiSThate vicAraNIyAbhAvAd ity arthaH || MoT_2,19.24 || nanu puruSa etasyAm avasthAyAM buddhIndriyakarmANi karoti na vety | atrAha manasy anIhite zAnte tair buddhIndriyakarmabhiH / neha kaizcit kRtair artho nAkRtair apy abhAvanAt // Mo_2,19.25 // "manasi" vicArasvarUpe manasi | "anIhite" svakriyAm akurvati | ata eva "zAnte" sati | puruSasya "taiH" prasiddhaiH | "kaizcid" "buddhIndriyakarmabhiH" "kRtaiH" | "arthaH na" bhavati | "akRtaiz" c"ArthaH na" bhavati | kutaH | "abhAvanAt" bhAvanArAhityAt | nairapekSyAd iti yAvat || MoT_2,19.25 || nanu tadA karmendriyANAM kA vArtety | atrAha manasy anIhite zAnte na pravartanta eva te / karmendriyANi karmAdAv asaMcAritayantravat // Mo_2,19.26 // "karmendriyANAM" tasyAm avasthAyAM "pravartanam eva nA"sti | kA vArtA tatkarmaNAM syAd iti bhAvaH | etAdRzI cAvasthA jIvanmuktAnAM durlabhaiva | na hi sarvadA te atraiva tiSThanti | videhamuktAs tu sarvadA etanmayA evety alaM bahunA || MoT_2,19.26 || vedanarUpavicArazAntyaiva manaHzAntir bhaviSyatIty abhiprAyeNAha manoyantrasya calane kAraNaM vedanaM viduH / prANAlI dArumeSasya rajjur antargatA yathA // Mo_2,19.27 // paNDitAH "manomantrasya calane vedanam" eva "kAraNaM viduH" | vedanAnantaram eva hi manaH calati | "prANAlI" asya manasaH "antargatA rajjuH" bhavati | kasya | yasya "dArumeSasya yathA" | ayaM bhAvaH | "manaH" dArumeSatulyam | "prANAlI" rajjutulyA | "vedanam" rajjugrAhakatulyam | iti vedanasyaiva manaHpravRttau kAraNatvAt | yuktA tacchAntau tacchAntir iti || MoT_2,19.27 || nanu bhavatu vedanazAntyA manaHzAntiH | vedanakSobhena manasaH kSobhe sati jagat kuto niryAtIty | atrAha rUpAlokamanaskArapadArthAdyAkulaM jagat / vidyate vedanasyAntar vAte 'ntaH spandanaM yathA // Mo_2,19.28 // "padArthAH" rUpAdhArabhUtAni dravyANi | ato vedanAd eva "rUpAdi"rUpam "jagan" niryAtIti bhAvaH || MoT_2,19.28 || nanu svabhAvataH zuddhasya vedanasyAntaH katham etad astIty | atrAha sarvAtmavedanaM zuddhaM yathodeti tadAtmakam / bhAti prasRtadikkAlabAhyAntArUpadehakam // Mo_2,19.29 // "zuddham" kenApi rUpeNApariniSThitam | ata eva "sarvAtmavedanam yathodeti tadAtmakaM bhAti" sphurati | na tu tanmadhye malam iva jagad astIti bhAvaH | kathambhUtaM "vedanaM" | "dik kAlaz" ca "bAhyaM" c"Antaz" ca | tat digAdi | "prasRtaH" vistAraM gataH | digAdirUpaH "dehaH" svarUpaM yasya | tat "prasRtadikkAlabAhyAntArUpadehakam" || MoT_2,19.29 || punaH punaH zlokAntareNa tad eva pratipAdayati draSTaiva dRzyatAbhAsaM svaM rUpaM dhArayan sthitaH / svaM yathA tatra yad rUpaM pratibhAti tathaiva tat // Mo_2,19.30 // "draSTA eva" vedanasvarUpaH "draSTA eva" | "dRzyatayA bhAsate" | iti tAdRzaM "svarUpaM dhArayan sthitaH" bhavati | "tatra" sati "tasye"ti zeSaH | tasya draSTuH "svaM rUpaM yathA bhAti" sphurati | "tat" svaM rUpaM | "tathaiva" bhavati | nAnyathA svapnavad iti zeSaH || MoT_2,19.30 || sarvam AtmA yathA yatra saMkalpatvam ivAgataH / tiSThaty Azu tathA tatra tadrUpa iva rAjate // Mo_2,19.31 // "sarvam AtmA" bhavati | ataH sa AtmA "yatra yathA tiSThati tatra tathA tadrUpa iva rAjate" | paramArthatas tu na rAjate | svarUpe tathaiva sthitatvAd it"Iva"zabdopAdAnam | "AtmA" kathambhUta iva | "saMkalpatvaM" saMkalpabhAvaM | "gata ivA"nyathA nAnArUpatvam asya na yujyeteti bhAvaH || MoT_2,19.31 || sarvAtmakatayA draSTur dRzyatvam iva yujyate / draSTRtvaM draSTRsadbhAve dRzyasya tv asti nAsataH // Mo_2,19.32 // "draSTuH sarvAtmakatayA" zuddhatayA sthitena "sarva"bhAvena | "dRzyatvaM yujyata iva" | paramArthatas tu na yujyate draSTRtvAd apracyuter it"Iva"zabdopAdAnaM | "asataH" svarUpeNAsataH | "dRzyasya draSTRtvaM" "nAsti" | "draSTRtayA" "sambhAvite" svasmin svApekSatvenAtmAzrayApatteH || MoT_2,19.32 || phalitaM kathayati akAraNakam evAto brahmakalpam idaM sthitam / pratyakSam eva nirmAtR tasyAMzAs tv anupAdhayaH // Mo_2,19.33 // "ataH akAraNakam" paramArthataH zuddhasya brahmaNaH akartRkatvAt kAraNarahitam | "idaM" jagat | "brahmakalpam" brahmasadRzaM | "sthitaM" bhavati | kathambhUtam jagat | "pratyakSam eva" sphuTam eva | "nirmAtR" pramAtRrahitam zuddhasya brahmaNo mAtRtAyogAd | anyathA azuddhatApatteH | nanu mA bhavatu brahmaNaH kAraNatvaM mAtRtvaM vA | tadaMzAnAM tu tad bhavatv ity | atrAha | "tasyAMzA" iti | "tu" pakSAntare | "tasya" brahmaNaH | "aMzAH anupAdhayaH" kAraNatvAdirUpopAdhirahitA bhavanti | anyathA taddvAreNa tasyApi sopAdhitvaprasaGgAt || MoT_2,19.33 || evaM prAsaGgitvaM parityajya prakRtam evAnusarati svayatnamAtretararUpako yas tad daivazabdArtham apAsya dUre / zUreNa sAdho padam uttamaM tat svapauruSeNaiva hi labhyate 'ntaH // Mo_2,19.34 // "yaH svayatnamAtrakAt itararUpakaH" itararUpatvena kalpitaH | "tad daivazabdArthaM dUre apAsya" | he "sAdho" | "zUreNa tat uttamaM padaM antaH svapauruSeNa" mAnasikena pauruSeNa | "labhyate" || MoT_2,19.34 || sargAntazlokena vicArAvadhiM kathayati vicArayAcAryaparamparANAM matena satyena sitena tAvat / yAvad vizuddhAM svayam eva buddhAm anantarUpAM paratAm upaiSi // Mo_2,19.35 // tvam "satyena sitena" doSarahitena | "AcAryaparamparANAM matena" matAnusAreNa | "tAvat" tAvatkAlaM "vicAraya" | "yAvat paratAm" uttIrNacidrUpatAm "upaiSi" | "paratAm" kathambhUtAm | "vizuddhAm" cetyAkhyamalarahitAm | punaH kathambhUtAm | "svayam evA"va"buddhAm" anubuddhAm | punaH kathambhUtAm | "anantarUpAm" aparicchinnasvarUpAm | iti zivam || MoT_2,19.35 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuprakaraNe ekonaviMzaH sargaH || 2,19 || ************************************************************************ mumukSor vyavahAraM saMgRhya kathayati AryasaMgamayuktyAdau prajJAM vRddhiM nayed balAt / tato mahApuruSatA mahApuruSalakSaNaiH // Mo_2,20.1 // puruSaH "Adau AryasaMgamayuktyA" sAdhusaMgAkhyenopAyena | buddhiM "vRddhiM" vivekakSamatvaM "nayet" | "tataH" buddhyAsAdhitaiH "mahApuruSalakSaNaiH mahApuruSatA" bhavet || MoT_2,20.1 || nanu mahApuruSaguNair vinA mahApuruSatA kathaM sidhyatIty apekSAyAM tadguNAharaNam eva kartavyatvena kathayati yo yo yena guNeneha puruSaH pravirAjate / zikSeta taM tam evAzu tasmAd buddhivivRddhaye // Mo_2,20.2 // "buddhyA vivRddhaye"ti vA pAThaH | AryasaMgamayuktyA vivRddhayA buddhyA ity arthaH | anyathA buddhivRddhyabhAve kathaM paraguNagrahaNasAmarthyaM syAt || MoT_2,20.2 || nanu tarhi guNagrahaNaM suSamam eveti mahApuruSatApi susAdhyaiva syAd | ity atrAha mahApuruSatA tv eSA zamAdiguNazAlinI / samyagjJAnaM vinA rAma siddhim eti na kasyacit // Mo_2,20.3 // ataH "samyagjJAnam" evAryasaMgamayuktyA prathamaM sAdhyam iti bhAvaH || MoT_2,20.3 || nanu samyagjJAnena kiM setsyatIty | atrAha jJAnAc chamAdayo yAnti vRddhiM satpuruSakramAt / zlAghanIyAH phalenAntar vRSTer iva navAGkurAH // Mo_2,20.4 // "jJAnAt" kathambhUtAt | "satpuruSakramAt" | na tv asatpuruSakramAt | "kramaH" paripATI | "Adi"zabdena damAdInAM grahaNam | "vRSTer" iti paJcamI || MoT_2,20.4 || nanu zamAdibhir api kiM syAd ity apekSAyAm Aha zamAdibhyo guNebhyaz ca vardhate jJAnam uttamam / annAtmakebhyo yajJebhyaH zAlivRSTir ivottamA // Mo_2,20.5 // "uttamam" paramAtmaviSayatvena sarvebhyo jJAnebhyaH zreSTham || MoT_2,20.5 || phalitam Aha guNAH zamAdayo jJAnAc chamAdibhyas tathA jJatA / parasparaM vivardhete ete 'bdasarasI yathA // Mo_2,20.6 // ataH "jJAnAc chamAdayaH" | "zamAdibhyo" "jJAnaM" | "yathA abdebhyo" meghebhyaH saraH | sarasaH meghA iti piNDArthaH || MoT_2,20.6 || punar apy etad eva kathayati jJAnaM satpuruSAcArAj jJAnAt satpuruSakramaH / parasparaM gatau vRddhiM jJAnasatpuruSakramau // Mo_2,20.7 // "satpuruSAcArAt" zamAder ity arthaH || MoT_2,20.7 || nanu jJAnazamayoH saMpattau puruSasya kena yatnenottamapadaprAptir bhavatIty | atra sadRSTAntam uttaraM kathayati yathA kamalarakSiNyA gItyA vitatatArayA / khagotsAdena sahito gItAnandaH prasAdhyate // Mo_2,20.8 // jJAnasatpuruSehAbhyAm akartrA kartRrUpiNA / tathA puMsA niricchena samam AsAdyate padam // Mo_2,20.9 // "yathA kamalarakSiNyA" gopikayA kartryA | "vitatA" cAsau "tArA" ceti tAdRzyA "gItyA" karaNabhUtayA | "khagAnAM" yaH "utsAdaH" dhAnyAd apAsanaM | tena "sahitaH" "gItAnandaH prasAdhyate" | na hi tasyAH tatra yatno 'sti | gItimAtreNaiva gItAnandakhagotsAdayoH siddhatvAt | mRgANAM hi ayaM svabhAva eSa yat gItiM zrutvA bhakSyam api tyajantIti | tathA kartrA nAhaM karteti nizcayAt kartRtvaleparahitena "kartRrUpiNA" kartRvad bhAsamAneneti yAvat | "puruSeNa" kartrA | "jJAnasatpuruSehAbhyAM" jJAnazamAdibhyAM karaNAbhyAM | "ayatnena" yatnarahitam eva | "padam" zuddhacinmAtrAkhyam uttamaM padaM | "samAsAdyate" prApyate | jJAnaM zamAdikaM cety etanmAtrakam evAtropAyaH | nAnyat kiMcid iti bhAvaH | "puruSeNa" kathambhUtena | "niricchena" jJAnazamAdipUrNatayA padaprAptAv apIcchArahitena | anyathecchArUpasya kSobhasya sthitatvAt pUrNatA na syAd iti bhAvaH || MoT_2,20.8-9 || mumukSuvyavahAraprakaraNAbhidheyaM vastUpasaMharati sadAcArakramaH prokto mayaiSa raghunandana / tathopadizyate samyag ayaM jJAnakramo 'dhunA // Mo_2,20.10 // "proktaH" etadyuktasyaiva vakSyamANe jJAnakrame 'dhikAritvAd iti bhAvaH | nanv adhunA kiM karoSIty apekSAyAm Aha | "tathopadizyata" iti | "tathA" sadAcArakramavat | "jJAnakramaH" brahmopadiSTA svAtmajJAnaparipATI || MoT_2,20.10 || prakaraNamAhAtmyaM kathayati idaM yazasyam AyuSyaM puruSArthaphalapradam / tajjJAd AptAtmazAstrArthAc chrotavyaM kila dhImatA // Mo_2,20.11 // bAhyadRSTIn saMmukhIkartum iti "AyuSyam" iti ca "idaM" mumukSuvyavahArAkhyaM prakaraNam | "puruSArthaphalapradam" mokSadam | "tajjJAt" kathambhUtAt | "AptaH" samyaG nizcitaH | "AtmazAstrANAm" adhyAtmazAstrANAm | "arthaH" yena | tasmAt || MoT_2,20.11 || nanv etacchravaNena kiM syAd ity | atrAha zrutvA tu buddhinairmalyAd balAd yAsyasi satpadam / yathA katakasaMzleSAt prasAdam avazam payaH // Mo_2,20.12 // tvam etac "chrutvA" | siddhAt "buddhinairmalyAt" | "balAt" ayatnam eva | "satpadaM yAsyasi" | atrottarArdhena dRSTAntam Aha | "yathe"ti | "katakam" jalazuddhikArI dravyavizeSaH || MoT_2,20.12 || nanu katham etacchravaNena puruSaH satpadaM yAtIty | atra sargAntazlokenottaraM kathayati viditavedyam idaM hi mano mune vivazam eva hi yAti paraM padam / yad avabuddham akhaNDitam uttamaM tad avabodhadazAM na jahAti hi // Mo_2,20.13 // he "mune" munikarmAnvitatvAt munirUpazrIrAma | "hi" yasmAt | "viditavedyaM manaH vivazam eva paraM padaM yAti" | ato viditavedyatvakAriNaH etacchAstrazravaNAt satpadaprAptir yuktaiveti bhAvaH | nanu viditavedyam api manaH yadi kadAcid viditavedyatAM jahAti tadA kiM kAryam | ity atrAha | "yad" iti | manasA "yat uttamaM" na tv adharaM bhogarUpaM vastu | "avabuddhaM" samyaG nizcitam | "tat" manaH | tad"avabodhadazAM" tasyottamasya vastunaH | yo "'vabodhaH" tasya "dazAM" | "hi" nizcayena | "na jahAti" | viditavedyo hi kadAcid api viditavedyatAM "na jahAtI"ti tAtparyam | iti zivaM zivaM zivam iti || MoT_2,20.13 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuprakaraNe viMzaH sargaH || 2,20 || zrotRRNAM bhAvanAvezasatkRtasvAntazAlinAm | mumukSuvyavahAroktivyAkhyA satphaladAstv iyam || 1 || yacchaktyAvezavazataH sAmarthyaM kAryagocaram | bhAvAnAm astu yatno 'yaM tatkAryatvena nizcitaH || 2 || svAtmalAbhamahodAraphalayogyatvabhAvanaH | mumukSuvyavahAro 'yaM sphuratAn mama mAnase || 3 || iti zivam || iti zrIkAzmIramaNDalAntarvartyArAdhyapAdamahAmAhezvaravaiDUryakaNThAtmajazrImadavatArakaNThaputrazrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAM mumukSuvyavahAraprakaraNaM samAptam | iti zivam || ______________________________________________________________________________ 3. Utpattiprakarana (3,1.1-41; 3,3.13-3,12.4; 3,13.50-3,16.41) zrIrAmAya namaH | oM kRtvA cittaM svabodhasmaraNavinihataM prauDhamohAndhakAraM smRtvA jJAnapradAM tAM sumahitavibhavAM zrIguroH pAdukAM ca / dhyAtvA vighnAntakaM taM zivasutam anaghaM zrIgaNezaM surezam utpattyAkhyAvagAhiprakaraNavivRtis tanyate bhAskareNa // evaM mumukSuvyavahArAkhye prakaraNe vakSyamANopadezAdhikAritvasampAdananimittaM vyavahAraM pratipAdya tacchravaNamAtreNa ca zrIrAmaM prAptatadanuSThAnaphalaM vibhAvya prapaJcasyAnutpattisatattvotpattijJAnam upAdeyabhUtamokSaprAptau mUlakAraNatayA nizcitya tadupapAdakam utpattiprakaraNam ArabhamANaH vakSyamANabrahmaikatvAzrayaNena guruziSyabhAvAnupapattiM puraskRtya svavyatiriktaziSyopadezabhAvena paraprayuktaM codyam abhizaGkamAnaH taduddhAranimittabhUtaM brahmaikatve 'pi svapnadRSTAntena padArthabhedagrAhakaM brahmavidanubhavaM prathamaM kathayati || vAgbhAbhir brahmavid brahma bhAti svapna ivAtmani / yad-idaM-tat-sva-zabdArthair yo yad vetti sa vettu tat // Mo_3,1.1 // uttaravAkyasthaM "vettI"ti padaM pUrvavAkye 'pi yojanIyaM | tenAyam arthaH | "brahmavit" brahmajJAnI | "vetti" anubhavati | kim iti karmApekSAyAM pazya mRgo dhAvatItivat vAkyaM karmatvena kathayati "vAgbhAbhir" iti | "brahma" nAnApadArthabhAvena bRMhitaM kim api sUkSmaM vastu | "bhAti" vilasati | sphuratIti yAvat | kaiH bhAti | "yad-idaM-tat-sva-zabdArthaiH" | "yad"AdisarvanAmazabdavAcyabhUtaiH padArthaiH | tadrUpeNeti yAvat | itthambhAve tRtIyA | padArthAnAM ca "yad"AdisarvanAmavAcyatvaM vastUpalakSaNaM | yatra sarvanAma prayujyate dravyam ity ucyate | so 'rthaH bhedyatvena vivakSita ity abhiyuktasmaraNAt jJeyam | kutrAdhAre bhAti | "Atmani" svabhittau | tadvyatiriktasya dvitIyasyAbhAvAt | idaM bhAnaM ca arthAt jAgratkAlInaM jJeyam | svapnasya dRSTAntatayopAdAnAt suSupteH zUnyamAtrabhAnAspadatvAc ca | "yad-idaM-tat-sva-zabdArthaiH" kAbhiH | "vAgbhAbhiH" | vAg atra samAnaviSayatvena vikalpaH abhipretaH | tena vikalpabhAnarUpair ity arthaH | bhAsamAnA ete padArthAH hi svapnapadArthavat vikalparUpA eva | tatsAratayA sthitasya zuddhacinmAtrasyaiva vastutaH arthatvAt | kasminn "iva" bhAti | "svapne" "iva" | yathA "svapne" | "brahma" svapnapadArthatayA bRMhitam | AtmAkhye vastuni | "Atmani" svabhittau | "vAgbhAbhiH" vikalpabhAnabhUtaiH | "yad-idaM-tat-sva-zabdArthaiH bhAti" | tathA ity arthaH | svapne hi AtmabhAvena sthitasya brahmaNaH padArthabhAvena bhAnaM sarvasAkSikam eva | nanv anye bauddhAdayaH sarvathA padArthApahnavaM kurvanti | tat kathaM tvayaivam uktam ity Aha "yo yad" iti | yaH yaH kazcit brahmavidaH bauddhAdiH yat yat padArthAnAM sarvathA asattvAdi "vetti" anubhavati | "saH tat vettu" anubhavatu | kim asmAkaM tadvedanena | brahmavidvedane eva tAtparyAt iti bhAvaH | atra ca "yac"chabdaH "idam"AditrayeNa saha samAnAdhikaraNyadarzanAt sAmAnyaniSThaH | ziSTAH "idam"AdayaH trayaH vizeSaniSThAH | tatrApi "idaM"zabdaH pratyakSavedyaniSThaH iti sarvanAmacatuSkenaiva sarvapadArthAkSepasiddhAv anupayuktatvAd anyeSAm akathanam iti jJeyam | atha vA "brahmavid" ity AmantraNapadaM brahmajJAnAdhikRte zrIrAme viziSTAdhikAritvasUcanAya prayuktaM | tathA ca sphuTa evArthaH | nApi duryojakatvAkhyadoSApattiH || MoT_3,1.1 || proktabrahmavidanubhavAzrayaNena zaGkAviSayIkRtaM paraprayuktaM codyaM pariharati nyAyenAnena sarvasmin sarge brahmAmbare sati / kim idaM kasya vakSIti codyacaJcur nirAkRtaH // Mo_3,1.2 // "anena nyAyena" anayA padArthAnAM brahmamayatve 'pi bhedasAdhikayA brahmavidanubhavarUpayA yuktyA | na tu padArthAnAM sarvathApahnavakAriNyA bauddhAdiyuktyA | "sarge" sRjikriyAkarmaNi bhAvajAte | "brahmAmbare" brahmAkAzarUpe | "sati" | tvam kiMrUpaH | tvam "kim idaM" kiMrUpam "idaM" zAstraM | "kasya" kiMrUpasya ziSyasya | "vakSi" kathayasi | sarvasya brahmaikarUpatvAt | "iti" evaMrUpaM | yat "codyam" AkSepaH | tena "caJcuH" prasiddhaH | evaMrUpacodyakArIti yAvat | "nirAkRtaH" pratikSiptaH bhavati | tena vitta iti caJcuppratyayaH | vittaH prasiddha ity arthaH | nanu katham etena codyanirAsaH | ucyate | brahmavidA paramArthena brahmaikatve 'pi vyavahAradazAyAM svapnatulyasya ziSyasya yAdRzo yakSaH tAdRzo balir iti nyAyAzrayaNena tadrUpopadezakaraNaM yuktam eva svapnatulyasya jagataH aGgIkaraNAt | sarvathA padArthApahnavakAriNAM bauddhAdInAm evedaM codyaM yuktam iti || MoT_3,1.2 || evaM zaGkitacodyanirAsaM kRtvA svopadezaM prati zrotRRn saMmukhIkaroti ahaM tAvad yathAjJAnaM yathAvastu yathAkramam / yathAsvabhAvaM vacmIdaM tat sarvaM zrUyatAM budhAH // Mo_3,1.3 // "tAvac"chabdaH sAkalye | "ahaM" vasiSThAkhyaH guruH | "idaM" mokSopAyAbhidhaM zAstraM | "tAvat" sAkalyena | "vacmi" kathayAmi | kathaM vacmi | "yathAjJAnam" jJAnAnusAreNa | tathA "yathAvastu" vastvanusAreNa | tadvat "yathAkramam" kramAnusAreNa | punaH katham | "yathAsvabhAvaM" svabhAvAnusAreNa | jJAnAdayaH catvAra eva hi zAstrapravRttinimittabhUtAH | "tat" tato hetoH | he "budhAH" | yuSmAbhiH "sarvam zrUyatAm" zravaNagocarIkriyatAm | "budhA" ity AmantraNapadaM budhAnAm evaitacchAstrazravaNe adhikAritvaM sUcayati | "sarvam" ity anena sakalam idaM zrutvA paramaprayojanAvAptiH bhaviSyatIty ardhAd utthAya na gantavyam iti sUcitam || MoT_3,1.3 || evaM zravaNayogyaM budhavargaM saMmukhIkRtyotpattiprakaraNatAtparyArthaM zlokena saGgRhya kathayati svapnavat pazyati jagac cinnabho dehavinmayam / svapnasaMsAradRSTAntA ihaivAntaH samanvitAH // Mo_3,1.4 // cetayati pASANaprakhyaM karaNavargaM svAvezena cetanakriyAkartRtve prerayatIti "cit" sarvAntargataM kim api zuddhaM tattvaM | atha vA cetatIti "cit" citikriyAkartRbhUtaM kim api tattvam | sA eva "nabhaH" sarvavyApakatvAt AkAzaM | tat "cinnabhaH" cidAkAzaH | "jagat" gamanazIlam dRzyaprapaJcaM | "svapnavat pazyati" svapnavat svayaM kalpayitvA anubhavati | kIdRzaM "jagat" | "dehavinmayaM" | "dehavit" deho 'ham iti jJAnam | ahaGkAra iti yAvat | tasya vikAraH "dehavinmayaM" ahaGkArasvarUpaM | na tu zuddham ity arthaH | nanu svapnaH kim iha dRSTAntatvena datta ity | atrAha "svapne"ti | svapne dRSTAH saMsArAH "svapnasaMsArAH" | te eva "dRSTAntAH" nirNayasthAnAni | te "svapnasaMsAradRSTAntAH ihaivA"smin jAgratprapaJce ev"AntaH" | "sam"yak | na tu Amukha eva | "anvitAH" sambaddhAH bhavanti | kalpanAmAtrasiddhatvAt | ataH svapnasya dRSTAntatvam uktam iti bhAvaH || MoT_3,1.4 || saGgraheNoktam arthaM mUDhabuddhiSu pravezanAya svataH sarvajJaM zrIrAmaM madhyekRtya vistArayituM prastauti mumukSuvyavahAroktimayAt prakaraNAt param / athotpattiprakaraNaM mayedaM parikathyate // Mo_3,1.5 // "mumukSuvyavahArasyoktiH" prAcuryeNa prastutA yasmin | tat "mumukSuvyavahAroktimayaM" | tAdRzAt "prakaraNAt" | mumukSuvyavahArAkhyAt prakaraNAd iti yAvat | "param" anyat | "parikathyate" samyak kathyate || MoT_3,1.5 || pratijJAtaprakaraNArambhaM karoti bandho 'yaM dRzyasadbhAvo dRzyAbhAve na bandhanam / na sambhavati dRzyaM tu yathedaM tac chRNu kramAt // Mo_3,1.6 // "ayam" anubhUyamAnaH | "bandhaH" dRzyAsaktatvaM | "dRzyasadbhAvaH" dRzyena dRzikriyAviSayeNa bhAvajAtena | "sadbhAvaH" svarUpalAbhaH | draSTAraM prati sphuraNam iti yAvat | yasya | saH tAdRzaH bhavati | "dRzyAbhAve" sati "bandhanaM" bandhaH | "na" bhavati | na hi rajjvabhAve bandhanaM dRSTam | nanu sato dRzyasya katham abhAvaH setsyatIty | atrAha "na sambhavatI"ti | "tu"zabdaH sambhavinaH zuddhadraSTuH sakAzAt dRzyasya vyatirekadyotakaH | "dRzyaM na sambhavati" sambhavanakriyAkartRtvaM na bhajati | svapnanyAyena pratItimAtrasiddhatvAt | nanu katham etad ity | atrAha "yathedam" iti | "idaM" dRzyAsambhavanaM | "yathA" bhavati | "tat kramAt zRNu" || MoT_3,1.6 || nanu kimartham utpattiprakaraNam eva prathamaM kathayasIty apekSAyAm Aha utpadyate yo jagati sa eva kila vardhate / sa eva mokSam Apnoti svargaM vA narakaM ca vA // Mo_3,1.7 // dharmAdharmollaGghanena "mokSam" | dharmeNa "svargam" | adharmeNa "narakam" iti vibhAgaH || MoT_3,1.7 || nanu tataH kim ity | atrAha atas teSv avabodhArthaM tat tAvat kathayAmy aham / utpattiM saMsRtAv eti pUrvam eva hi yo yathA // Mo_3,1.8 // yataH utpattyAdInAm ekAdhikaraNatvaM asti | "ataH teSu" kramabhAviSu utpattyAdiSu madhye | "avabodhArthaM" tvajjJAnArthaM | ihAsmin prakaraNe | "aham tAvat" prathamaM | "tat kathayAmi" | "tat" kiM | "yaH" puruSaH | "yathA" yena prakAreNa | "saMsRtau" saMsaraNasvabhAve saMsAre | "pUrvam eva" sargAdau eva | "utpattim eti" brahmaNaH vyatiriktatvena sattAM bhajati | tato 'nantaraM sthitiprakaraNAdau vardhanAdikam api kathayAmIti bhAvaH | "hi"zabdaH nizcaye | ata evAsya prakaraNasyotpattiprakaraNam iti nAmApi bhavatIti jJeyam || MoT_3,1.8 || tatra tAvat saGkSepakathanaM pratijAnIte idaM prakaraNArthaM tvaM saGkSepAc chRNu rAghava / tataH prakathayiSyAmi vistaraM te yathepsitam // Mo_3,1.9 // he "rAghava" | "tvam idam" jagadutpattirUpaM | "prakaraNArthaM" utpattiprakaraNAbhidheyaM | "saGkSepAt" saGkSepeNa "zRNu" | "tataH" saGkSepAnantaram | "yathepsitaM" IpsitAnusAri "vistaraM" "kathayiSyAmi" | saGkSepakathanena vinA tvatsandehAnutthAnAt vistareNa kathanaM na sambhavati | sandehaviSayatvAt vistarasyeti bhAvaH || MoT_3,1.9 || pratijJAtAM saGkSepataH jagadutpattiM kathayiSyan prapaJcAkrAntabuddheH ziSyasya vidhimukhena mUlakAraNasvarUpakathanam ayuktaM jJAtvA sthUNAnikhanananyAyam Azritya jagannAzamukhena mUlakAraNasvarUpaM kathayituM prastauti yad idaM dRzyate sarvaM jagat sthAvarajaGgamam | / tat suSupta iva svapnaH kalpAnte pravinazyati // Mo_3,1.10 // asmAbhiH "yat" | "idam" purovarti | "sthAvarajaGgamaM" sthAvarajaGgamasvarUpa | "jagat" nazvaraM bhAvajAtaM | "dRzyate" anubhUyate | "tat kalpAnte" AntarArthavivakSAyAM sarvadRzyakSayarUpAyAM turyAvasthAyAM vizeSataH tadatItAvasthAyAM ca | bAhyArthavivakSAyAM tu kAlAntarabhAvini pralayakAle | "pravinazyati" prakarSeNa saMskArAkhyAt mUlAd AdhArAd nazyati | mUlakAraNabhAvenAvasthAnAt adarzanaM yAti | ka "iva" | "svapna iva" | yathA "suSupte svapnaH" nazyati | tathety arthaH | nanu suSuptau jagato bIjabhAvenAvasthAnAt anyathA punarbhavAyogAt katham ayam upamAnopameyabhAvaH siddhyatIti cen | na | staimityAkhyasya sAmAnyadharmasyobhayatrApy avasthAnAt sAmAnyadharmamAtrAzrayaNenaiva hi upamAnopameyabhAvaH uttiSThati | iti na ko 'pi virodhaH || MoT_3,1.10 || yatsvarUpaprakaTanArtham ayaM yatnaH kRtaH tan mUlakAraNaM zeSatvena kathayati tataH stimitagambhIraM na tejo na tamas tatam / anAkhyam anabhivyaktaM yat kiJcid avaziSyate // Mo_3,1.11 // "tataH" prapaJcanAzAnantaram | "yat kiJcit" kenApi nAmnA vaktum azAkyaM kim api sUkSmaM vastu | "ziSyate" zeSatayA tiSThati | tasyApi nAze nAzopalabdhur abhAvena sampanno 'pi prapaJcanAzaH | asatkalpa eva syAd iti bhAvaH | nanu nAmataH tad vastu kathaM noktam ity | atra vizeSaNadvAreNa hetum Ah"AnAkhyam" iti | "anAkhyam" AkhyAkartRtvena sthitatvAt AkhyAkarmatAM netum azakyam | nanu kathaM tad anAkhyam astIty | atrApi vizeSaNadvAreNa hetum Ah"Anabhivyaktam" iti | "anabhivyaktam" atisUkSmatvAt | bAhyAntaratvena sthitair indriyair apratyakSIkRtam ity arthaH | bAhyAntarendriyApratyakSasya cAnAkhyatvaM sphuTam eva | vAgindriyasyApi agamyatvAt | nanv anabhivyaktatvam api kathaM tasyAstIty | atrApi vizeSaNadvAreNa hetum Aha "na tejo na tama" iti | cetyakalitaM cinmAtraM "tejaH" | taccetyaM "tamaH" | atha vA sUryAdikaM "tejaH" | andhakAraH "tamaH" tadvyatiriktasvarUpam ity arthaH | tathA ca tasyAnabhivyaktatvam eva | tejastamasor eva abhivyaktiviSayatvAt | tathApi zUnyatApattim AzaGkya vizeSaNam Aha "tatam" iti | sarvatra protasvarUpam ity arthaH | zUnyatve kathaM tatatvaM syAd iti bhAvaH | kena svarUpeNa tasya protatvam astIty | atrAha "stimitagambhIram" iti | stimitaM ca tat gambhIraM ceti "stimitagambhIram" | cinmAtrarUpatvena cetyabhAvarUpasya prasaraNasyAbhAvAt niHspandam | nirAlambanatvena svabhinnasyAvagADhuH abhAvAt duravagAhaM cety arthaH | ataz ca nirAlambazuddhacinmAtrarUpatayA protam astIti bhAvaH | yady api nAsargaM tiSThati | "param" iti vakSyamANanItyA tasya tattvasya prapaJcodbhAvanaM prati sarvadaiva spando vartata eveti | zuddhatayA sthitasya tasyopalabdhiH kadApi na sambhavaty eva | tathApi "dezAd dezAntaraM dUram" ityAdivakSyamANanItyA madhyavRttiSu sadA tadupalabdhiH sambhavaty eveti na vimukhena bhavitavyam | videhamuktAnAM tu sarvadA tanmayatvam api sambhavati | yataH asya cinmAtratattvasyedRza eva mahimA bhavati | yat sarvadA vizvamayaM tad uttIrNaM ca bhavatIti na kiJcid viruddham || MoT_3,1.11 || nanu yadi tat tattvam anAkhyam asti tat kathaM budhaiH tasya tattvasya "RtaM Atme"tyAdikAH saJjJAH kRtAH ity | atrAha Rtam AtmA paraM brahma satyam ityAdikA budhaiH / kalpitA vyavahArArthaM yasya saJjJA mahAtmanaH // Mo_3,1.12 // "budhaiH" tatsAkSAtkAravadbhiH | "kalpitAH" kalpanayA bhAvitAH | "vyavahArArthaM" ziSyopadezAkhyavyavahArasampAdanArtham | na tu kiJcit pravRttinimittam upAdAya "RtA"dikAH "saJjJAH" tatra pravartante iti bhAvaH || MoT_3,1.12 || nanu tat IdRzaM bhavatu | kiM tata ity | atrAha sa tathAbhUta evAtmA svayam anya ivollasan / jIvatAm upayAtIva bhAvinAmakadarthanAm // Mo_3,1.13 // "tathAbhUta eva" paramArthataH proktAt svarUpAd apracyuta eva | "saH AtmA" proktavizeSaNayuktam sarvadA bhAtatvena sAtatyagamanakriyAkartRbhUtaM cinmAtrAkhyaM tattvam | "jIvatAm" sAtatyagamanaviruddhasvabhAvaprANadhAraNakriyAkartRbhUtaM jIvabhAvam | "upayAtIva" gacchatIva | "saH" AtmA kim kurvan | "anya ivollasan" | "svayaM" svaviSayatAsAdanena svavyatiriktaM | cetyarUpa iva "ullasan" | svaparAmarzanamAtreNaiva hi cinmAtrasya cetyarUpo jIvAdibhAvaH bhavati | "tathAbhUta" iti padam "iva"zabdadvayasya yogyatAM kathayati | na hi tathAbhUtasya paramArthataH atathAbhAvo yuktaH | na hi sadA jalabhAvAt apracyutasya jalasya taraGgatAsAdane 'pi paramArthataH ajalabhAvo yuktaH | "jIvatAM" kathambhUtAM | "bhAvinAmakadarthanAm" | "bhAvinIM" agre | bhavanazIlA "nAmakadarthanA" jIveti nAmarUpA | "kadarthanA" mAlinyaM yasyAH | tAm | jIveti nAmayogyAm ity arthaH | bhAvitvaM ca nAmnaH vaikharIprAdurbhAve jJeyam || MoT_3,1.13 || adhunA tasyaiva jIvatvAnantarabhAvinIM manastAM kathayati tataH sa jIvazabdArthakalanAkulatAM gataH / mano bhavati maunAtma mananAn mantharIbhavan // Mo_3,1.14 // "tataH" jIvabhAvAnantaram | "saH" AtmA | "manaH bhavati" | kIdRzaM "manaH" | "maunAtma" | sahajasvarUpavimarzAsAmarthyaM "maunaM" | tadrUpam kutaH bhavatIty | atra hetugarbhaM vizeSaNam Aha | "mantharIbhavann" iti | yataH "mantharIbhavan" alasIbhavan bhavati ity arthaH | kutaH "mantharIbhavan" ity apekSAyAm Aha | "mananAd" iti | "mananAj" jIvatvamananAkhyAt dharmAt | mananaparatvenaiva hi AtmA svaparAmarzaM prati "mantharIbhavati" | tataH manorUpaM bhavati | kathambhUtaH "saH" | "jIvazabdArthakalanAkulatAm" | jIvasya vAcakaH zabdaH "jIvazabdaH" | tasya yaH "arthaH" aNurUpaH jIvaH | tasya yaH "kalanA "svarUpatayA parAmarzaH | tayA yA "AkulatA" | "tAm gataH" | ayaM bhAvaH | sarvathA cetyavyatiriktasvarUpaM cinmAtraM prathamaM cittvenAham iti svaparA-marzaM karoti | tatra grAhakatayA sthitasya bhAgasya cid iti nAma | grAhyatayA sthitasya tu jIvatvaM | tataH tasya jIvasya svasmin aNutvaparAmarzo bhavati | tad eva ca tasya manastvam iti || MoT_3,1.14 || phalitaM kathayati manaH sampadyate tena mahataH paramAtmanaH / susthirAd asthirAkAras taraGga iva vAridheH // Mo_3,1.15 // "tena" tataH hetoH | "manaH" aNurUpaM cittaM | "mahataH" vyApakAt | "paramAtmanaH sampadyate" prAdurbhavati | ka "iva" | "taraGga iva" | yathA "susthirAt" "vAridheH" samudrAt | "asthirAkAraH taraGgaH sampadyate" | tathety arthaH | atra ca susthiratvaM taraGgApekSayA jJeyam || MoT_3,1.15 || manasaH utpattim uktvA tatkAryabhUtasya jagataH utpattiM kathayati tat svayaM svairam evAzu saGkalpayati nityazaH / teneyam indrajAlazrIr vitateva vitanyate // Mo_3,1.16 // "tat" paramAtmoktaM manaH | "svayam" | na tu anyat kiJcit madhyekRtya | "svairam" svecchayA | na tu parapreraNayA | "saGkalpayati" saGkalpaM karoti | ataH "tena" manasA | "iyam" anubhUyamAnA | "indrajAlazrIH" mithyAbhAtattvena indrajAlavat bhAsamAnatvAt indriyajAlasampadrUpA sRSTiH | "vitanyate" vistAryate | kathambhUt"eva" | "vitateva" vistIrNA iva | paramArthataH aNusvarUpe manasi sthitatvAt vaitatyarahitet"Iva"zabdopAdAnam || MoT_3,1.16 || paramAtmotthAn manasaH sRSTyutthAnakathanaphalam Aha yathA kaTakazabdArthaH pRthaktvArho 'sti kAnake / na nAma kaTake tadvaj jagacchabdArthatA pare // Mo_3,1.17 // "yathA kaTakazabdArthaH" kaTakazabdAbhidheyabhUtaH sannivezavizeSaH | "pRthaktvArhaH" | arthAt kAnakAt pRthaktvayogyaH "na" bhavati | kva sthitasya kaTakazabdasyArthaH | "kAnake" "kaTake" kanakanirmite kaTake ity arthaH | "tadvat pare jagacchabdArthatA" bhavati | "tadvad" ity anena dRSTAntagataM sarvam AkSipyate | tenAyam arthaH | "tadvat" tathA | "pare" | arthAt proktanItyA jagattayA sthite uttIrNe cinmAtre | sthitasya jagacchabdasyArthaH parAt "pRthaktvArhaH na" bhavati || MoT_3,1.17 || mUDhabuddhiSu saGkramaNArthaM punar apy etad eva kathayati brahmaNy evAsty ananyAtma yathAsthitam idaM jagat / na jagacchabdakArtho 'sti hemnIva kaTakAditA // Mo_3,1.18 // "yathAsthitam" anena prakAreNaiva sthitaM | na tv anyaM prakAram AsAdyeti yAvat | "idaM jagat brahmaNi" bRMhite cinmAtre | "ananyAtma" ananyasvarUpaM "asti" | tatra "jagacchabdakArthaH" | "jagacchabdakasya" jagad iti zabdasya | "arthaH" brahmavyatiriktapadArtharacanArUpaM abhidheyam | "na" bhavati | tattayAbhimatasya jagataH brahmatvasAdhanAt | "jagacchabdakArthaH" kA "iva" | "kaTakAditA iva" | yathA "kaTakAditA" kaTakAdibhAvaH | "hemni nAsti" | tathety arthaH || MoT_3,1.18 || asattvasAdhikAm ata evoktArthadArDhyakAriNIM manasaH sakAzAt jagadutpattim anuvadati asataivAsatI tApanadyeva laharI calA / manasaivendrajAlazrIr jAgatI pravitanyate // Mo_3,1.19 // "manasA eva" | na tv anyena kenacit | "jAgatI" jagatsambandhinI | jagatsvarUpeti yAvat | "indrajAlazrIH" indrajAlasampat | "pravitanyate" | kathambhUten"aiva" | "asatA" "eva" asatsvarUpeNaiva | na hi brahmavyatirekeNa manasaH pRthak sattA asti | kathambhUt"endrajAlazrIH" | "asatI" svakAraNabhUtamanovat asatsvarUpA | manasA kay"eva" | tApe bhAsamAnA nadI "tApanadI" | tayA "iva" | yathA asatyA tApanadyA "asatI calA laharI pravitanyate" | tathety arthaH | nanu kathaM pUrvazloke kanakakaTakasya dRSTAntatvaM iha tApanadIlaharyAH iti cet | satyam | pUrvazloke jagataH paramArthataH brahmarUpatvakathanArthaM kanakakaTakasya dRSTAntatvaM | asmin zloke tu tasyaivAnupapattinivAraNAya brahmavyatirekeNAsattvakathanArthaM tApanadIlaharyAH dRSTAntatvam ity ekaphalasAdhakatvAn na dRSTAntadvayasya vaiSamyam | jagataH manonirmANatvAbhAve hi paramArthasattvaM prApnoti | tathA ca bhinnasattAbhAjaH tasya brahmatvakathanam ayuktaM syAt | na hi ghaTe paTo 'yam iti vaktuM yuktam | ity anupapattinivAraNAyAsya zlokasyopanyAsaH | iti tadantargatasya dRSTAntasyApi tadartham eva saH yuktaH || MoT_3,1.19 || jAgatIm indrajAlazriyaM vizinaSTi avidyA saMsRtir bandho mAyA moho mahat tamaH / kalpitAnIti nAmAni yasyAH sakalavedibhiH // Mo_3,1.20 // "sakalavedibhiH" sarvajJaiH || MoT_3,1.20 || adhunA proktAyAH indrajAlazriyAH sakAzAt mokSakAGkSiNaM ziSyaM jJAtvA mokSasvarUpanirUpaNaM vinA ziSyasya mokSAvAptim ajAnan mokSasvarUpanirUpaNam api tadviruddhabandhasvarUpajJAnaM vinAzakyaM manyamAnaH tatsvarUpanirUpaNaM pratijAnIte | "bandhasye"ti / bandhasya tAvad rUpaM tvaM kathyamAnam idaM zRNu | tataH svarUpaM mokSasya jJAsyasIndusamAnana // Mo_3,1.21 // "bandhasya" indrajAlazrIsvarUpadRzyAsaktatvasya | anupAdeyabandhasvarUpanirUpaNapratijJayA vyAkulIbhUtaM ziSyaM samAzvAsayati "tata" iti | "tataH" bandhasvarUpakathanAnantaram | "mokSasya" dRzyanairapekSasya | heyanirUpaNAnantaram upAdeyanirUpaNasya yuktatvAd iti bhAvaH || MoT_3,1.21 || bandhasvarUpaM kathayati draSTur dRzyatvasattAGga bandha ity abhidhIyate / draSTA dRzyavazAd baddho dRzyAbhAvAd vimucyate // Mo_3,1.22 // he "aGga" | paNDitaiH "dRzyasattA" dRzyasadbhAvaH | "draSTuH" dRzikriyAkartuH | "bandhaH abhidhIyate" | bhAvapratyayaH pAdapUraNArthaH | etad evAnvayavyatirekAbhyAM AzvAsayogyaM karoti "draSTe"ti | "dRzyavazAt" dRzyavazena | dRzyasattAvazeneti yAvat | "dRzyAbhAvAt" dRzyAsattayA | viSayasya bhAve viSayiNo 'pi bhAvAt | tadabhAve tasyApy abhAvAt iti hetudvayaM vAkyadvaye svayaM yojyam || MoT_3,1.22 || tatra dRzyasvarUpaM kathayati jagat tvam aham ityAdi sargAtmA dRzyam ucyate / yAvad etat sambhavati tAvan mokSo na vidyate // Mo_3,1.23 // "jagat" bandhahetuH dRzyaprapaJcaH | "tvam" tato mokSAkAGkSI ziSyaH | "aham" ity upadeSTA | "Adi"zabdena mokSasya grahaNam | tasyApi dRzyatvAnapAyAt | paNDitaiH "jagat tvam aham ityAdi dRzyam" dRzikriyAkarm"ocyate" | kuta ity AkAGkSAyAm vizeSaNadvAreNa hetuM kathayati | "sargAtme"ti | sRjyamAnasvarUpa ity arthaH | sRjyamAnasya ca dRzyatvaM sphuTam eva darzanapUrvakatvAt | sarjanasya ca darzanapUrvakatvaM "tad aikSate"tyAdizrutisAmarthyAt jJeyam | asya bandhahetutvam anuvadati | "yAvad" iti | "yAvat etat" idaM jagadAdidRzyam | "sambhavati" sattAyuktaM bhavati | "tAvat mokSaH na vidyate" | bandhanimittasya sthitatvAt | sattAmAtreNaiva ca dRzyasya bandhanimittatvasvabhAvatvAt || MoT_3,1.23 || nedam iti vacanakathanamAtreNaiva zAntadRzyatvAbhimAnayuktaM ziSyaM prati Aha nedaM nedam iti vyarthaiH pralApair nopazAmyati / saGkalpajanakair dRzyavyAdhiH pratyuta vardhate // Mo_3,1.24 // "idam" anubhUyamAnaM | "idaM" dRzyam | "na" bhavati | "idaM" dRzyaM "na" bhavati "iti" evaMrUpeNa sthitaiH "vyarthaiH" dRzyazAntyAkhyaphalarahitaiH | tathA "saGkalpajanakaiH" niSedhAkhyasaGkalpotpAdakaiH | "pralApaiH" unmattapralApaiH | "dRzyavyAdhiH" dRzyAkhyo rogaH | "nopazAmyati" niSedharUpatayA sthitatvAt | "pratyuta vardhate" vRddhiM yAti | niSedhAkhyasaGkalpavardhakatvAt | nanu kathaM niSedhasya dRzyatvaM | satyam | draSTRviSayatvAt niSedho 'pi hi draSTuH svataH bhinnatayA bhAti || MoT_3,1.24 || nanu "nedam" iti vacanamAtreNa dRzyazAntiH mA bhavatu | tarkAdibhiH tacchAntiM sAdhayAmaH ity | atrAha na ca tarkabharakSodair na tIrthaniyamAdibhiH / sato dRzyasya jagato yasmAd ete vicArakAH // Mo_3,1.25 // "tarkabharANAM" bhedapradhAnatvena dRzyasatyatvApAdakAnAM tarkasamUhAnAM | ye "kSodAH" vicAraNAni | taiH "dRzyavyAdhiH nopazAmyati" | tathA "tIrthaniyamAdibhiH dRzyavyAdhiH nopazAmyati" | yataH "ete" "tarkabharA"dayaH "dRzyasya" "jagataH" "sataH vicArakAH" satyatvavicArakA bhavanti | tatra tarkANAM sAkSAd eva padArthasAdhakatvaM | tIrthAdInAM tu svargAdiphalaniSThatvAt | na hy asatyaniSThatvaM yuktam || MoT_3,1.25 || nanu tarkAH sad api jagat paryante bhAgataH anityatvena kathayantIti teSAm api bhAgataH dRzyazAntyupapAdakatvam asty evety | atrAha jagad dRzyaM tu yady asti na zAmyaty eva tat kvacit / nAsato vidyate bhAvo nAbhAvo vidyate sataH // Mo_3,1.26 // "dRzyam" dRzikriyAviSayIbhUtaM | "jagat" nazvarasvabhAvaM bhAvajAtaM | "yady asti" yadi paramArthasat bhavati | "tat" tadA | "kvacit" kutrApi deze kAle vA | "na zAmyati" zAntiM na vrajati | yataH "asataH" astikriyAkartRtvam abhajataH | "bhAvaH" sattA | "na" bhavati | tathA "sataH" astikriyAkartRtvaM bhajataH | "abhAvaH" asattA | "nA"sti | svarUpahAniprasaGgAd iti bhAvaH || MoT_3,1.26 || dRzyaparamArthasattve doSam Aha acetyacitsvarUpAtmA yatra yatraiSa tiSThati / draSTA tatrAsya dRzyazrIH samudety apy aNUdare // Mo_3,1.27 // citA svayam AvirbhAvyasvaviSayIkRtaM bhAvajAtaM "cetyaM" | avidyamAnaM cetyaM yasyAM | sA "acetyA" | proktasvarUpacetyavyatirikteti yAvat | tAdRzI yA "cit" | tat"svarUpaH" tanmayaH | "AtmA" svarUpaM yasya | saH "acetyacitsvarUpAtmA" | "yatra yatra" yasmin yasmin deze | yasyAM yasyAm avasthAyAm iti yAvat | "tiSThati" | "aNUdare 'pi" paramasUkSmodare 'pi | "tatra" tasmin deze | "asya" draSTuH | "dRzyazrIH samudeti" prAdurbhavati | nanu tAdRze sUkSmatare deze 'rme katham etAdRzasya prapaJcasyAvasthAnaM sambhavati | satyam | sthUladRzyasaMskArotpAditayA smRtyA tatra tasya prAdurbhAvaH sidhyaty eva [---]tvAt || MoT_3,1.27 || atha tapodhyAnAdibhiH satyadRzyazAntyabhimAnagrastAn prati kathayati draSTur asti jagad dRzyaM tat pramRSTam idaM mayA / tyaktaM tapodhyAnajapair iti kAJcikatRptivat // Mo_3,1.28 // "draSTuH" dRzikriyAkartuH | "jagat dRzyam" svabhinnatayA dRzikriyAviSayo bhavati | "tat" jagadrUpaM dRzyaM | "mayA tapodhyAnajapaiH tyaktam" zAntiM nItam | "iti" etat | "kAJcikatRptivat" kAJcikadravyeNa mama tRptir jAteti vacanavat bhavati | yathA tRptyarthaM bhakSitena kAJcikadravyeNa pratyuta kSut eva jAyate | tathA svabhinnadevatArAdhanArtham anuSThitaiH tapaHprabhRtibhiH api dRzyavRddhir eva jAyate iti bhAvaH || MoT_3,1.28 || nanu dRzyaM satyaM bhavatu | mokSAvasthAyAM dRzyAn nirgatasyAta eva vizeSaguNAsaMvedanapAtratAM gatasyAtisUkSmasya jIvasyedaM dRzyaM kiM karoti | na hi suptasya bAhyajagatkRtaM vyAkulatvaM dRzyate ity | atrAha yadi nAma jagad dRzyam asti tat pratibimbati / paramANUdare 'py asmiMz cidAdarze na saMzayaH // Mo_3,1.29 // "jagat" nazvaram dRzyajAtam | "yadi nAmAsti" yadi nAma paramArthasat bhavati | "tadA" "paramANUdare" "'pi" atisUkSmamadhye 'pi | "asmin" Atmatvena sthite | "cidAdarze" cinmakure | "pratibimbati" pratibimbatvena saGkrAmati || MoT_3,1.29 || katham etad ity | atrAha yatra tatra sthitaM rAma yathAdarze prabimbati / adridyUrvInadIzAdi cidAdarze tathaiva hi // Mo_3,1.30 // he "rAma" | "hi" yasmAt kAraNAt | "yathA" "yatra tatra" "sthitaM" vastu | "Adarze prabimbati" pratibimbati | "tathaiva" tadvat eva | "adridyUrvInadIzAdi" adrayaz ca dyauz ca UrvI ca "nadIzAH" samudrAz ca | te "adridyUrvInadIzAH" | te "AdiH" yasya jagataH | tat "adridyUrvInadIzAdi" | tAdRzaM jagat | "cidAdarze" cinmakure | pratibimbati | svabhAvasya tyaktum azakyatvAt | ayaM bhAvaH | sphurattA eva hi sattA bhavati | sA ced dRzye paramArthataH asti tadA sphurattAmAtramayI cinmAtratvAt | sA svasphurattAtvataH kadApi na vyatiriktA bhavet iti kadApi cidAdarzaH dRzyapratibimbarahito na bhavet iti || MoT_3,1.30 || tathA ca mokSAbhAvaprasaGga ity abhiprAyeNAha tatas tatra punar duHkhaM jarA maraNajanmanI / bhAvAbhAvagrahotsargAH sthUlasUkSmacalAcalAH // Mo_3,1.31 // "tataH" yadi cidAdarzaH dRzyasadbhAvena punaH punaH pratibimbayukto bhavet | tadA "tatra" tasmin cinmAtre | "punaH duHkhaM" bhavet | tathA "jarA" bhavet | tadvat "maraNajanmanI" bhavetAM | tathA "bhAvAbhAvagrahotsargAH" prAdurbhAvanAzAdAnatyAgAH bhaveyuH | saMsArasyaitatsvarUpatvAt | duHkhAdayaH kathambhUtAH | "sthUlasUkSmacalAcalAH" | tatra jAgratkAlInAnAM sthUlatvam acalatvaM ca | svapnakAlInAnAM sUkSmatvam calatvaM ceti vibhAgaH | suSuptau duHkhAdibhAnAbhAvAt | tathA ca sthUlasUkSmaduHkhAdirUpasaMsAragrastatvena jIvasya kadApi muktiH na syAd iti bhAvaH || MoT_3,1.31 || nanu bhavatu dRzyaM paramArthasat | tathApi samAdhiparANAm anartham utpAdayituM kAsya zaktir ity | atrAha idaM pramArjitaM dRzyaM mayA nAtrAham AsthitaH / etad evAkSayaM bIjaM samAdhau saMsRtismRteH // Mo_3,1.32 // "mayA idam dRzyam pramArjitam" samAdhyupAyena nAzitam | yataH "aham atra AsthitaH" AsthAyuktaH "nA"smi | "etad eva" pUrvArdhoktaM vastu eva | "samAdhau" dRzyoparamasvarUpe samAdhAne | "saMsRtismRteH" dRzyasmRteH | "akSayaM bIjaM" syAt | saMsRtiviSayasya dRzyasya saMsRtizabdavAcyatvaM lakSaNayA jJeyam | ayaM bhAvaH | samAdhipariNatasya dRzyapramArjanaM tadanAsthA ca siddhatvena sphurati na vA | na cet tadA sampannam apy etad dvayam asad eva | sphurattAyAH eva paramArthataH sattAsvarUpatvAt | sphurati cet tadAsthitA eva saMsRtismRtiH | tadbIjasya sphuraNasya sthitatvAt | nanu tvadabhimate dRzyAtyantAbhAve 'pi ayaM doSaH prasajati | sphurati cet dRzyAtyantAbhAvaH tat sthitam eva dRzyaM | sphuraNAkhyasya bIjasya sthitatvAt | na cet tad asann eva dRzyAtyantAbhAvaH | iti cen | na | na hi dRzyAtyantAbhAvavAdinaH sarvoparamasvarUpaH samAdhiH dRzyAtyantAbhAvatayA abhipretaH yena proktadoSaprasaGgaH syAt | kiM tu dRzyAtyantAbhAvanizcayamAtram eva tasyopayogi | na hi rajjusarpanivAraNArthaM mantrapaThanaM yuktam | api tu nAyaM sarpa iti sarpAtyantAbhAvanizcayamAtrasyaiva tatropayogaH | atyantAbhAvanizcayaz ca guruzAstrasaGgodbhUtenAdhiSThAnabhUtacinmAtravijJAnenaiva sidhyati | na pASANabhAvApAdakaiH samAdhibhir ity alaM prapaJcena || MoT_3,1.32 || na kevalaM jagatsatyatvavAcyabhyupagatadRzyoparamasvarUpasya samAdheH dRzyabIjadhAratvamAtram evAsty | api tu kAryakaraNe asAmarthyam apy astIty abhiprAyeNAha sati tv asmiJ jagaddRzye nirvikalpasamAdhinA / na cAkSayasuSuptatvaM turyaM vApy upapadyate // Mo_3,1.33 // "tu" pakSAntare | "asmin jagaddRzye" jagatsvarUpe dRzye "sati" | "sati" paramArthasati sati | "nirvikalpasamAdhinA" sarvoparamasvarUpeNa samAdhAnena | "akSayasuSuptatvaM turyaM vApi nopapadyate" na sidhyati | "akSayasuSuptatvaM" videhamuktagocarA turyAtItAvasthA | "turyaM" jIvanmuktagocarA turyAvasthA || MoT_3,1.33 || anupapattim eva sAdhayati vyutthAne hi samAdhInAM suSuptAnta ivAkhilam / jagadduHkham idam bhAti yathAsthitam akhaNDitam // Mo_3,1.34 // "hi" yasmAt kAraNAt | "samAdhInAM vyutthAne" avazyabhAvini samAdhibhyaH vyutthAne | samAdheH vyutthAnAvasthAyAm iti yAvat | "yathAsthitam" pUrvavat sthitam | ata eva "akhaNDitam" kenApy aMzena na nyUnam | "akhilaM" samastaM | "idam jagadduHkham bhAti" sphurati | kasminn "iva" | "suSuptAnta iva" | ayaM bhAvaH | yathA rAtrau suSuptiM gatasyAta eva vismRtasamastajagatprapaJcasya tataH prabhAte prabuddhasya puruSasya punaH api pUrvavat jagatprapaJcaH sphurati | tathA yena tenopAyena sarvoparamasvarUpasamAdhiM gatasya puruSasyAvazyambhAvini vyutthAnasamaye punar api pUrvavat jagatprapaJcaH avazyaM sphuraty eva | anyathA asmadabhimatAtyantAbhAvaprasaGgAt | tathA ca mAtulAnIbhakSaNavat kSaNamAtraM jagaduparamasAdhakena samAdhinA sarvadA jagadabhAvasvarUpasya turyasya tadatItasya ca siddhir na yukteti || MoT_3,1.34 || etenAyAtAM samAdheH niSphalatAM kathayati prAptaM bhavati he rAma tat kiM nAma samAdhibhiH / bhUyo 'narthanipAte 'pi kSaNasAmye hi kiM sukham // Mo_3,1.35 // "kiM nAma prAptaM bhavati" | kiJcid api prAptaM na bhavatIty arthaH | katham etad ity atrAha "bhUya" iti | "hi" yasmAt | "bhUyo 'narthapAte" | "bhUyaH anarthanipAtaH" bhedarUpAnarthanipAtaH | yasmin | tAdRze "kSaNasAmye 'pi" kSaNaM sphuraNazIlAyAM samatAyAm api | "kiM sukhaM" bhavati | yataH kSaNabhAtaM sAmyaM sukhadaM na bhavati | tataH tatprAptyApi kiJcit prAptaM na bhavatIti bhAvaH | "api"zabdaH sAmyasya asandigdham sukhAspadatvaM dyotayati || MoT_3,1.35 || nanu samAdhau satataM lInasya vyutthAnAbhAvena kathaM bhUyaH jarAduHkhaprAdurbhAvaH syAd ity | atrAha yadi vApi samAdhAne nirvikalpe sthitiM vrajet / tad akSayasuSuptAbhaM tan manye nAmalaM padam // Mo_3,1.36 // puruSaH "nirvikalpe samAdhAne" nirvikalpasamAdhau | "sthitiM" satataM lInatAM | "yadi vA vrajet" yadi vA gacchet | ahaM "manye" | "tat" tadApi | "tat" nirvikalpasamAdhAnam | "amalaM padam" jADyamalarahitaM zuddhacinmAtrAkhyaM mahAsthAnaM | "na" bhavati | dRzyadarzanAsAmarthyarUpasya jADyAkhyasya malasya suptivat sthitatvAt | "tat" kathambhUtam | "akSayasuSuptAbham" turyAtItAvasthAvat bhAsamAnaM | na tu tatsvarUpam | kAlAntare 'vazyambhAvinaH vyutthAnasya sthitatvAt | na ca turyAtItAvasthAyAH vyutthAnaM kadApi sambhavati | cinmAtre atyantalayIbhAvAt || MoT_3,1.36 || dRzyasatyatvavAdinaH nirvikalpasamAdhir eva na sambhavati | sthitivrajanasya tu kA kathety abhiprAyeNAha prApyate sati dRzye 'smin na ca tan nAma kenacit / yatra tatra kilAyAti cittabhrAntyA jagadbhramaH // Mo_3,1.37 // "nAma" nizcaye | "asmin" anubhUyamAne jagati "sati" | "sati" paramArthe sati | "kenacit" kenApi puruSeNa | "tat" nirvikalpasamAdhAnaM | "na prApyate" | yataH "yatra tatra" sthitasyApi samAdhideze taditaradeze vA sthitasya puruSasya | "cittabhrAntyA" | citte sthitA "bhrAntiH" jagatsatyatvabhramaH "cittabhrAntiH" | tayA "jagadbhramaH" | "kila" nizcaye | "AyAti" | ayaM bhAvaH | yathA dRzyasatyatAyAM nizcitaH puruSaH rAtrau supto 'pi dRzyaM pazyaty eva | tathA samAdhiM gato 'pi pazyed eva samAnanyAyatvAt | tathA ca dRzyasatyatvavAdinaH nirvikalpasamAdhir eva na sambhavati | tatra sthitivrajanasya tu kA katheti || MoT_3,1.37 || nanu dRzyasatyatve nizcitasyApi yathA tathA prayuktena dhAraNopAyena na kiJcid bhAnarUpo nirvikalpasamAdhiH sidhyaty evety | atrAha draSTAtha yadi pASANarUpatAM bhAvayan balAt / kilAste tat tadante 'pi bhUyo 'syodeti dRzyatA // Mo_3,1.38 // "draSTA" pramAtA | "yadi balAt" kenApi haThaprayogena | "pASANarUpatAM bhAvayan Aste" tiSThati | "tad api" tadApi | "asya" svasmin pASANabhAvaM bhAvayataH draSTuH | "tadante" avazyabhAvini pASANabhAvAnte | "dRSyatA" paTAdiviSayaH dRzyabhAvaH | "udeti" sphurati | na hi jIvataH sarvadA pASANabhAvabhAvanaM zakyaM | tathA ca dRzyatve nizcitasya sthiraH nirvikalpasamAdhiH na sidhyaty eveti bhAvaH || MoT_3,1.38 || pASANarUpatAgamanasyAsambhavaM kathayati na ca pASANatAtulyA nirvikalpasamAdhayaH / keSAJcit sthitim AyAnti sarvair ity anubhUyate // Mo_3,1.39 // pASANatAyAH tulyAH "pASANatAtulyAH" | vikalparahitA ity arthaH | pASANatAbhAvanam eva tasya draSTuH pASANabhAvaM nAzayati | na hi pASANaH svaM pASANatvaM bhAvayituM zaknotIti bhAvaH || MoT_3,1.39 || yathAtathAsiddhasyApi pASANabhAvasya na paramapadatvaM yuktaM jaDatvAnapAyAd | iti kathayati na ca pASANatAtulyA rUDhiM yAtAH samAdhayaH / bhavanty agryaM padaM zAntaM cidrUpam ajam avyayam // Mo_3,1.40 // "rUDhiM" pariNAmam | ayaM bhAvaH | dRzyadarzanAsAmarthyena jaDatvAnapAyAt pASANabhAvasya cinmAtratvam ayuktam | cinmAtraM hi sarvadA cetyacetanasamartham eva bhavati | svAtantryeNa tu yadi kadAcit tac cetanaM na karoti tena nAsya jADyApAtaH | na hi zaktaH puruSaH svAtantryeNa kAryam akurvan azakta iti vaktuM yujyate iti || MoT_3,1.40 || pUrvoktam upasaMharati tasmAd yadIdaM sad dRzyaM tan na zAmyet kadAcana / zAmyet tapojapadhyAnair dRDham ity ajJakalpanA // Mo_3,1.41 // "tasmAt" uktahetoH | "yadi dRzyaM sat" bhavati ... ********************************************************************* ... yatvena parabodhatvAyogAt | tad eva "nirvANamAtram" eva | "cittamAtraM" padmajabhAvena sthitaM zuddhaM cittaM | "Aste" | "tat" cittamAtram | "vasudhAditAm" paramArthasantaM pRthvyAdibhAvaM | "na yAti" | nirvANasvarUpazuddhabodhamayatvAt | ata eva padmajasya AdhibhautikadehAbhAva iti bhAvaH || MoT_3,3.13 || nanu pratijIvaM manobhedasya sthitatvAn nAnAvidhAni manAMsi santi | tat kathaM padmajarUpAt manasaH eva jagadutpattiH uktety | atrAha sarveSAM bhUtamanasAM saMsAravyavahAriNAm / prathamo 'sau praticchandaz cittadehaH svatodayaH // Mo_3,3.14 // saMsAre vyavaharantIti tAdRzAnAM "sarveSAM bhUtamanasAM" madhye | "asau" padmajaH | "prathamaH praticchandaH" bhAvimanaHsRSTikAraNaM prathamaM pratibhAnam bhavati | cinmAtrasyeti zeSaH | "asau" kathambhUtaH | "cittadehaH" zuddhamanorUpaH | punaH kathambhUtaH | "svatodayaH" | "svatayA" svabhAvena | na tu anyatayA | "udayaH" navInaH prAdurbhAvaH yasya | saH | udayAnantaram api pUrvabhAvenaiva sthita ity arthaH | ata eva asmAd evotpattikathanam iti bhAvaH || MoT_3,3.14 || prathamapraticchandatvam asya sAdhayati asmAt pUrvAt praticchandAd ananyaitatsvarUpiNI / iyaM pravisRtA sRSTiH spandadRSTir ivAnilAt // Mo_3,3.15 // "asmAt" padmajAkhyAt | "pUrvAt" prathamAt | "praticchandAt" | "iyam" anubhUyamAnA | "sRSTiH" | "pravisRtA" prasAraM gatA | kathambhUtA | "ananyA" etasmAd avyatiriktA | ata eva "etatsvarUpiNI" etanmayI | kA "iva" | "spandadRSTir iva" | yathA spandarUpA dRSTiH | spanda iti yAvat | "anilAt" pravisRtA bhavati | tathety arthaH | ato 'syaiva prathamapraticchandatvaM yuktam iti bhAvaH || MoT_3,3.15 || upasaMhAraM karoti pratibhAnAkRter asmAt pratibhAmAtrarUpadhRt / vibhAty evam ayaM sargaH satyAnubhavavat sthitaH // Mo_3,3.16 // "evaM" sati | "pratibhAnAkRteH" pratibhAnasvarUpAt | "asmAt" padmajAt | "ayaM sargaH" idaM sRjikriyAviSayo dRzyamaNDalaM | "pratibhAmAtrarUpadhRt" eva pratibhAnamAtrarUpadhArI eva | na tu sthUlabhUtamayarUpadhArI | "vibhAti" sphurati | na hi dravaguNayuktAt jalAt dravaguNarahitaH taraGgaH utpadyate | "ayaM sargaH" kathambhUtaH | "sthitaH" | kathaM | "satyAnubhavavat" satyaH anubhavaH yasya | saH "satyAnubhavaH" | sa iva tad"vat" | paramArthatas tu svapnavat pratibhAnamAtram eveti "vat"igrahaNam || MoT_3,3.16 || atra dRSTAntadvayaM kathayati dRSTAnto 'tra svapnapuraM svapnastrIsurataM tathA / asad apy arthasampattyA satyAnubhavabhAsvaram // Mo_3,3.17 // "atrA"smin sthAne | sargasya pratibhAnamAtrarUpatAyAm iti yAvat | "svapnapuraM" svapnadRSTaM puraM | "tathA" tadvat | "svapnastrIsurataM" svapnadRSTastrIsurataM | "dRSTAntaH" bhavati | kathambhUtam | "asad api" pratItimAtrasAratvenAsatsvarUpam api | "arthasampattyA" arthakriyAsampAdanena | "satyAnubhavabhAsvaram" satyAnubhavayuktavastuvat bhAsanazIlam || MoT_3,3.17 || padmajasya dehAbhAve 'pi dehabhAnaM kathayati apRthvyAdimayo bhAti vyomAkRtir adehakaH / sadeha iva bhUtezaH svAtmabhUH puruSAkRtiH // Mo_3,3.18 // "apRthvyAdimayaH" pRthvyAdivyatiriktasvarUpaH | ata eva "vyomAkRtiH" AkAzAkRtiH | ata eva ca "adehaH" AdhibhautikadeharahitaH | "svAtmabhUH" padmajaH | "sadeha iva bhAti" sphurati | sadehakAryanAnAvidhaprapaJcakartRtvAt | "svAtmabhUH" kathambhUtaH | "bhUtezaH" sarvabhUtotpAdakatvena sarvabhUtasvAmI | punaH kathambhUtaH | "puruSAkRtiH" puruSavat AkRtiH yasya | saH tAdRzaH | anyathA zAstreSu caturmukhatvakalpanAM na kuryAd ity arthaH || MoT_3,3.18 || asyodayazAntI tadabhAvaM ca kathayati sa cit saGkalparUpatvAd udety apy atha zAmyati / svAyattatvAt svabhAvasya nodeti na ca zAmyati // Mo_3,3.19 // "cit" paramArthataH citsvarUpaH | "saH" padmajaH | "saGkalparUpatvAt" cinmAtrAzrayasvaparAmarzasvarUpasaGkalparUpatven"odeti" prAdurbhavati | "atha" udayAnantaram | upa"zAmyaty" "api" zAntiM vrajati ca | saGkalpasyodayazAntiniyatAdhAratvAt | tathA "saH" padmajaH | "svabhAvasya" cinmAtrAkhyasya svarUpasya | "svAyattatvAt" tad evAham iti parAmarzaviSayatvAt | "na udeti na ca zAmyati" | na hi svabhAvAparaparyAyasya sadAbhAtasya cinmAtrasyodayazAntI yukte iti | tatra svAtmatve nizcitasya tatsvarUpasya ca padmajasyApi te na yukte iti bhAvaH || MoT_3,3.19 || athAsyaiva jagatkAraNatvaM kathayati brahmA saGkalparahitaH pRthvyAdirahitAkRtiH / kevalaz cittamAtrAtmA kAraNaM trijagatsthiteH // Mo_3,3.20 // "saGkalparahitaH" AtivAhikadeharahitaH | tathA "pRthvyAdirahitAkRtiH" sthUladeharahitaH | ata eva "kevalaH" advitIyaH | cinmAtrarUpa iti yAvat | tathAtve 'pi "cittamAtrAtmA" zuddhasaGkalparUpazuddhacittasvarUpaH | "brahmA" padmajaH | "trijagatsthiteH" trijagatsattAyAH | "kAraNam" bhavati || MoT_3,3.20 || nanu advitIyAc cinmAtrAt kasya preraNayA zuddhamanorUpaH padmajaH uttiSThatIty | atrAha saGkalpa eSa kacati yathA nAma svasambhavaH / vyomAtmaiSa tathA bhAti bhavatsaGkalpazailavat // Mo_3,3.21 // "nAma" nizcaye | "yathA eSaH" sarvaiH anubhUyamAnaH "saGkalpaH" | "svasambhavaH" svotthaH | na tu parasambhavaH | "kacati" sphurati | "tathA eSaH" zuddhamanorUpaH padmajaH "svasambhavaH" | "bhAti" sphurati | kathaM | "bhavatsaGkalpazailavat" | saGkalpe dRSTaH zailaH "saGkalpazailaH" | bhavataH saGkalpazailaH "bhavatsaGkalpazailaH" | sa iva "bhavatsaGkalpazailavat" | yathA bhavataH saGkalpazailaH svasambhavaH bhAti | tathety arthaH | saGkalpasya ca svataH sphuraNaM sarveSu prasiddham eveti | sa eva sAmAnyavizeSabhAvAbhyAM dvir upamAnatvenopAttaH || MoT_3,3.21 || asya padmajasyAdhibhautikadeharAhityaM tribhiH zlokaiH sahetukaM kathayati AtivAhikataikAntavismRtyA dRDharUDhayA / AdhibhautikatA yena mudhA bhAti pizAcavat // Mo_3,3.22 // idamprathamatodyogasamprabuddhamahAciteH | nodeti zuddhasaMvittvAd AtivAhikavismRtiH || MoT_3,3.23 || AdhibhautikatA tena nAsyodeti pizAcikA / asatyA mRgatRSNeva mithyA jADyabhramapradA // Mo_3,3.24 // "yena" yataH hetoH | "dRDharUDhayA" prauDhiM gatayA | "AtivAhikataikAntavismRtyA" | "AtivAhikatAyAH" AtivAhikabhAvasya | sUkSmatAyA iti yAvat | yA "ekAntavismRtiH" atyantavismaraNaM | tayA | "AdhibhautikatA" AdhibhautikabhAvaH | sthUlatA iti yAvat | "pizAcavat mudhA" asatyaM | "bhAti" sphurati | azuddhasya manasaH iti zeSaH | "tena" tataH kAraNAt | "asya" zuddhamanorUpasya padmajasya | "pizAcikA" mithyAbhUtapizAcarUpA | "AdhibhautikatA" AdhibhautikabhAvaH | sthUlabhAva iti yAvat | "na" "bhAti" na sphurati | "AdhibhautikatA" kathambhUtA | "jADyasya" jaDatAyAH | "bhramaM" vaipulyaM | "pra"karSeNa da"dA"tIti tAdRzI | AdhibhautikatAsAdanena hi manasaH jADyam adhikIbhavati | "AdhibhautikatA" punaH kathambhUtA | "asatyA" asatyaM bhAtety arthaH | kA "iva" | "mRgatRSNA iva" | yathA mRgatRSNA asatyA bhavati | tathety arthaH | nanu AdhibhautikatA AtivAhikatAvismRtikAraNikA bhavatu | kathaM sA tena zuddhamanorUpe padmaje na bhavatIty | atra zlokatrayamadhyagaM dvitIyaM zlokaM samarthakatvena kathayati "idam" iti | "idamprathamatayA" tatpUrvaM | yaH "udyogaH" svaparAmarzaM prati AbhimukhyaM | tena "samprabuddhA" svaparAmarzayuktA | yA "mahAcitiH" cinmAtram | tasya | tatsvarUpasyeti yAvat | "asya" zuddhamanorUpasya padmajasya | "zuddhasaMvittvAt" bhedamalArUSitasaMvidyuktatvena | "AtivAhikavismRtiH" bhAvapradhAnanirdezAzrayaNena AtivAhikatAvismaraNam | "nodeti" na sphurati | ata evAsyAtivAhikatAvismRtikAraNikA AdhibhautikatA na bhavatIti bhAvaH | dRSTaM hi svam eva bhedarUSitasaMvidaH azuddhasya manasa eva sthUlapurAdibhAvena bhAnam iti nAtrAyastam || MoT_3,3.22-24 || padmajasya manomAtrarUpatvena tatkAryasya jagato 'pi manomAtrarUpatvaM yogyatayA atidizati manomAtraM yadA brahmA na pRthvyAdimayAtmakaH / manomAtram ato vizvaM yad yatas tat tad eva hi // Mo_3,3.25 // "yade"ti yata ity asyArthe | "yadA" yataH | "brahmA" padmajaH | manomAtraM" zuddhamanomAtraM" bhavati | "ataH vizvaM manomAtraM" bhavati | "yataH" | "yat" vastu | "yataH" yasmAt vastunaH | bhavati | sattAkartRtAM bhajati | "tat" vastu | "tad eva" bhavati | mRdaH sattAkartRtvaM bhajataH ghaTasya mRttvadarzanAt | "ato" jagataH manovat anutpattisatattvA evotpattir iti bhAvaH || MoT_3,3.25 || nanu padmajasya svakAraNabhUtacinmAtravyatiriktasahakArikAraNAbhAvena cinmAtrasthUlatAmAtrarUpam manomAtrarUpatvam astu | tajjasya jagataH adRSTAdisahakArikAraNasadbhAvAt kathaM manomAtrarUpatvaM yujyate ity | atrAha ajasya sahakArINi kAraNAni na santi yat / tajjasyApi na santy eva tAni tasmAt tu kAnicit // Mo_3,3.26 // "ajasya" padmajasya | "yat" yataH kAraNAt | "sahakArINi kAraNAni na santi" | "tu" nizcaye | "tasmAt" tataH kAraNAt | "tajjasya" tasmAd utpannasya jagataH | "kAnicit" "tAni" kAnicit sahakArINi | "na santy eva" | manaHkAryANAm adRSTAdInAM manaH prati sahakAritvAyogAt | na hi yo yasmAt utpadyate sa eva tatsahakArI bhavitum arhati | svotpattisamaye svayam asattvAt | anyAn praty eva sahakArikAraNatvAbhyupagame svotpattau sahakArikAraNAntarApekSAyAH sthitatvAt | anyathA svasyApi parAn prati sahakArikAraNatvAyogAt || MoT_3,3.26 || nanu tato 'pi kim ity | atrAha kAraNAt kAryavaicitryaM tenAtrAsti na kiJcana / yAdRzaM kAraNaM zuddhaM kAryaM tAdRg iha sthitam // Mo_3,3.27 // "tena" | yataH jagataH sahakArikAraNAni na santi | tasmAt | "atra" padmajajagadviSaye | "kAraNAt" "kAryavaicitryaM" kAryabhedaH | "kiJcana" lezenApi | "nAsti" | daNDAdisahakArikAraNasAnnidhye eva mRdo ghaTAkhyakAryavaicitryasya dRSTatvAt | ataH "iha" "kAraNaM yAdRzaM zuddhaM" bhavati | "kAryam tAdRk sthitaM" bhavati | bhinnatApAdakAnAM sahakArikAraNAnAm abhAvAt | ataH cinmAtram eva jagad iti bhAvaH || MoT_3,3.27 || phalitaM siddhAntaM kathayati kAryakAraNatAdy atra na kiJcid upapadyate / yAdRg eva paraM brahma tAdRg eva jagattrayam // Mo_3,3.28 // yataH "atra" cinmAtrapadmajayoH padmajajagatoz ca | "kAryakAraNatAdi" kAryakAraNabhAvAdi | "kiJcit" lezenApi | "nopapadyate" | ataH "paraM brahma" zuddhacinmAtraM | "yAdRzaM" bhavati | "jagattrayam" padmajAdirUpam jagattrayam | "tAdRzaM" bhavati | kAryakAraNabhAvAder eva bhedApAdakatvAt || MoT_3,3.28 || nanu cinmAtrAd utpannasya zuddhamanorUpasya padmajasya cinmAtrarUpatvaM bhavatu | zuddhamanorUpAt padmajAd utpannasya trailokyasya tu kathaM tad yuktam ity | atrAha manastAm iva yAtena brahmaNA tanyate jagat / ananyad AtmanaH zuddhAd dravatvam iva vAriNA // Mo_3,3.29 // "manastAm" padmajety aparanAmadheyayuktazuddhamanobhAvam | "yAteneva" gateneva | "brahmaNA" padArtharUpatayA bRMhitena zuddhacinmAtreNa | "zuddhAt AtmanaH" svasmAt | "ananyat" abhinnam | idaM "jagat tanyate" vistAryate | svAtmani prakaTIkriyata iti yAvat | ken"eva" | "vAriNeva" yathA "vAriNA" | "AtmanaH ananyat dravatvam" AdyaspandanAsamavAyikAraNabhUtaH dravatvAkhyaH guNaH | vistAryate | tathety arthaH | manastAyAm api paramArthataH cinmAtratvAnapAyAd "iva"zabdopAdAnam | ataH jagato 'pi cinmAtrAd utpannatvena cinmAtratvam eva yuktam iti bhAvaH || MoT_3,3.29 || nanu tarhi katham ayaM bhedo bhAsate ity | atrAha manasA tanyate sarvam asad evedam Atatam / yathA saGkalpanagaraM yathA gandharvapattanam // Mo_3,3.30 // "manasA" padmajeti prasiddhena zuddhamanasA | "AtataM" samantAt sphurat | "idam" tanuH bhAsamAnaM | "idaM" samastaM jagat | "tanyate" paraM brahmaNaH bhinnayA sattayA prakaTIkriyate | "idaM sarvaM" kathambhUtam | "asad eva" asatsvarUpam eva | na tu satsvarUpaM | kiM "yathA" | "saGkalpanagaraM yathA" | yathA saGkalpanagaraM asad eva bhavati | tathety arthaH | punaH kiM "yathA" | "gandharvapattanaM yathA" | yathA gandharvapattanaM | yathA gandharvapattanaM sad eva bhavati | tathety arthaH | gandharvAH hi svAvAsArthaM kalpanayA zUnye nagaraM racayanti | tad eva gandharvanagaram ucyate | cinmAtrAd utthitena "manasA" eva "idaM" bhinnatayA vistAryate | anyathA manasaH kimartham utthAnaM syAd iti bhAvaH || MoT_3,3.30 || atyantanizcayatvena punar api AdhibhautikatAyAH asatyatvaM kathayati AdhibhautikatA nAsti rajjvAm iva bhujaGgatA / brahmAdayaH prabuddhAs tu kathaM tiSThantu tatra te // Mo_3,3.31 // "brahmAdaya" ity | "Adi"zabdena zuddhabuddhirUpasya viSNoH zuddhAhaGkArarUpasya rudrasya ca grahaNam | "prabuddhAH" atyantazuddhatvena prakRSTena bodhena yuktAH || MoT_3,3.31 || daNDApUpikAnyAyenAdhibhautikatAyAH asatyatAM punar api kathayati AtivAhika evAsti na prabuddhamateH kila / Adhibhautikadehasya carcaivAtra kutaH kathaM // Mo_3,3.32 // "kile"ti nizcaye | "prabuddhamateH" samyak nizcitamateH puruSasya | "AtivAhika eva" ativahanazIlaH sUkSmaH deha eva | "nAsti" | svasmin cinmAtrarUpatAjJAnAt | "atrA"smin prabuddhamatau | "Adhibhautikadehasya" "carcA eva" kathA eva | "kutaH" syAt | "kathaM" syAt || MoT_3,3.32 || AdhibhautikadeharahitAt padmajAd utpannasya jagataH asatyatvaM kathayati manonAmno manuSyasya vividhAkAradhAriNaH / manorAjyaM jagad iti satyarUpam iva sthitam // Mo_3,3.33 // "vividhAn AkArAn" "dhAr"ayatIti tAdRzasya "manonAmnaH" mana iti nAmadheyayuktasya | "manuSyasya" Adhibhautikadeharahitasya padmajAkhyasya manuSyasya | "manorAjyam" manaHkalpanA | "jagad" "iti sthitam" jagadrUpeNa sthitam | bhavati | "jagat" kathambhUtam "iva" | "satyarUpam iva" | paramArthatas tu kalpanAmAtrarUpatvAn na satyarUpam it"Iva"zabdopAdAnam | svapnasya cAtra dRSTAntatvaM sphuTam eveti nAtrAyastam | "manonAmnaH manuSyasya manorAjyam" iti rAhoH zira itivaj jJeyam || MoT_3,3.33 || nanu zAstreSu caturmukhasya kasyApi devavizeSasyaiva padmajatvam uktam asti | tat kathaM tvayA zuddhasya manasa eva tad uktam ity | atrAha mana eva viriJcaM tvaM viddhi saGkalpanAtmakam / svavapuH sphAratAM nItvA manasedaM vitanyate // Mo_3,3.34 // "tvam" | "saGkalpanAtmakam" cinmAtroktasvaparAmarzasvarUpam | "manaH" zuddhaM manaH | "viriJcaM" padmajaM | "viddhi" jAnIhi | yataH "svavapuH" svasvarUpam | "sphAratAM" vistIrNatAM | "nItvA" | "manasA idaM" jagat | "vitanyate" vistAryate | utpAdyate iti yAvat | viriJcasya hi viriJcatvam etad eva | yaj jagad utpAdyate tac ca manasA eva svapnanyAyena sphuTam utpAdyate | iti tasyaiva viriJcatvam yuktam | caturmukhadevavizeSakalpanA tu sthUladRSTIn praty eveti bhAvaH || MoT_3,3.34 || viriJcamanasoH atyantam abhinnatvaM kathayati viriJco manaso rUpaM viriJcasya mano vapuH / pRthvyAdi vidyate nAtra tena pRthvyAdi kalpitam // Mo_3,3.35 // "viriJcaH" padmajaH | "manasaH" zuddhasya manasaH | "rUpaM" svarUpaM | bhavati | "manaH" zuddhaM manaH | "viriJcasya" padmajasya | "vapuH" svarUpaM | bhavati | utpAdanAkhyaikakAryakAritvAt | "atrA"nayoH viriJcamanasoH | "pRthvyAdi na vidyate" | zuddhacinmAtrotthitatvena zuddhacinmAtratvAnapAyAt | "tena" tataH kAraNAt | "pRthvyAdi" bhUmyAdi | "kalpitam" kalpanAyAm bhAvitaM bhavati | svapnavad iti zeSaH || MoT_3,3.35 || nanu viriJcarUpaM manaH upAdAnakAraNaM vinA kathaM jagad utpAdayati | na hi kuzalasyApi kulAlasya mRdAkhyam upAdAnakAraNaM vinA ghaTodbhAvane zaktir astIty | atrAha padmAkSe padminIvAntar manohRdy asti dRzyatA / manodRzyadRzau bhinne na kadAcana kiJcana // Mo_3,3.36 // svArthe bhAvapratyayaH ArSaH | tenAyam arthaH | "dRzyatA" dRzyam | "manohRdi" manaso 'ntaH | "asti" tiSThati | sarvazaktiyuktAc cinmAtrAt tathaivotthAnAt | anyathA dRzyabhAvena sphuraNAyogAt | kA "iva" | "padminIva" | yathA "padminI" kamalinI | "padmAkSe" padmabIje | "antaH asti" | tathety arthaH | padminyAz ca padmAkSAntargatatvaM tataH nirgamenAnumeyam | na hi yat yadantar na bhavati tat tataH niryAti | nirjalAt ghaTAd iva jalam | ataH "manodRzyadRzau" manodRk dRzyadRk ca | "kadAcana" jAtu | "kiJcana" lezenApi | "bhinne na" bhavataH | upAdAnopAdeyabhAvena sthitatvAt | ataH svato bhinnasyopAdAnakAraNasyAtrApekSA nAstIti bhAvaH || MoT_3,3.36 || etad eva dRSTAntAntareNa dRDhayati tathA cAtra bhavatsvapnasaGkalpaz cittarAjyadhIH / svAnubhUtyaiva dRSTAntas tasmAd dhRdy asti dRzyabhUH // Mo_3,3.37 // spaSTam || MoT_3,3.37 || tasmAc cittavikalpasthaH pizAco bAlakaM yathA / vinihanty evam eSAntar draSTAraM dRzyarUpikA // Mo_3,3.38 // "draSTAram" manorUpaM draSTAram || MoT_3,3.38 || yathAGkuro 'ntar bIjasya saMsthito dezakAlataH / karoti bhAsuraM dehaM tanoty evaM hi dRzyadhIH // Mo_3,3.39 // idaM zlokatrayaM ca prathamasargAntyabhAge gatam iti na punar Ayastam || MoT_3,3.39 || sargAntazlokena siddhAntaM kathayati sac cen na zAmyati kadAcana dRzyaduHkhaM dRzye tv azAmyati na boddhari kevalatvam / dRzye tv asambhavati boddhari boddhRbhAvaH zAmyet sthite 'pi hi tad asya vimokSam AhuH // Mo_3,3.40 // idam anubhUyamAnam "dRzyaduHkham" dRzyAkAraM duHkham | "sat" paramArthasat | "cet" bhavati | tadA "kadA"cit na zAmyati | nAbhAvo vidyate sata iti nyAyAd ity arthaH | "dRzye azAmyati" sati | "boddhari" draSTari | "kevalatvaM" kevalIbhAvaH | aboddhRrUpateti yAvat | "na" bhavati | svavyatiriktasya dRzyasthabodhyatayA sthitatvAt | mokSAbhAvaprakAram uktvA mokSaM kathayati | "dRzya" iti | "tu" pakSAntare | "dRzye asambhavati" sati | uktanyAyena anutpattisatattvotpattiyukte sati | "boddhari" draSTari | "boddhRbhAvaH zAmyet" zAntiM vrajet | na hi dRzyarahitasya draSTuH draSTRtvaM nAma kiJcid asti | "dRzye" kathambhUte "'pi" | "sthite 'pi" | bhAsamAnatvAt sthitiM bhajaty api | nanu tena boddhRbhAvazamanena kiM setsyatIty | atrAha | "hi tad asye"ti | "hi" nizcaye | paNDitAH "tat" boddhRbhAvazamanam | "asya" boddhuH | "vimokSaM" viziSTAM muktim | "AhuH" kathayanti | dRzyAnaunmukhyasyaiva mokSatvAd | iti zivam || MoT_3,3.40 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAm utpattiprakaraNe tRtIyaH sargaH || 3,3 || ********************************************************************* oM zrIvAlmIkiH bharadvAjaM prati kathayati kathayaty evam uddAmavacanaM muninAyake / zrotum ekarase jAte jane mauna iva sthite // Mo_3,4.1 // zAnteSu kiGkiNIjAlasvaneSu spandanaM vinA / paJjarAntarahArItazukeSv apy astakeliSu // Mo_3,4.2 // suvismRtavilAsAsu sthitAsu lalanAsv api / citrabhittAv iva nyaste samaste rAjasadmani // Mo_3,4.3 // muhUrtazeSam abhavad divasaM madhurAtapam / vyavahAro ravikaraiH saha tAnavam Ayayau // Mo_3,4.4 // "muninAyake" zrIvasiSThe | "evam" anena prakAreNa | "uddAmavacanam" arthagUDhaM vacanaM | "kathayati" sati | ata eva "maune iva sthite" maunAkhyavratayukta iva sthite | "jane" sabhAjane | "zrotum ekarase" kevalAsvAdayukte | "jAte" sati | tathA "spandanaM vinA" svAdhArabhUtastryAdikRtaM spandanaM vinA | svAdhArabhUtastryAdikRtaspandarAhityenety arthaH | "kiGkiNIjAlasvaneSu" satsu | tathA "paJjarAntareSu" sthitAH ye "hArItazukAH" | teSu "api astakeliSu" tyaktakrIDeSu satsu | tathA "lalanAsu suvismRtavilAsAsu" atyantavismRtavilAsAsu | "sthitAsu" satISu | tathA "samaste rAjasadmani" sakale rAjagRhe | "citrabhittau nyaste iva" citralikhite iva sati | "madhurAtapam" mandAtapam | "divasam muhUrtazeSam" ghaTikAdvayazeSam | "abhavat" | tathA "vyavahAraH" lokavyavahAraH | "ravikaraiH saha tAnavam Ayayau" || MoT_3,4.1-4 || anyat kiM tadAbhUd ity apekSAyAm Aha vavur utphullakamalaprakaronmadamAMsalAH / vAyavo madhuraspandaM zravaNArtham ivAgatAH // Mo_3,4.5 // "vAyavaH madhuraspandam" komalaspandam | "vavuH" vAnti sma | kathambhUtAH | "utphullAH" ye "kamalaprakarAH" kamalasamUhAH | teSu "unmadAH" saGkocakAritvAt udgatarUpAH ca te "mAMsalAz" ca | tAdRzAH "vAyavaH" | kathambhUtA "iva" | "zravaNArtham" munivAkzravaNArtham | "AgatA iva" | yo 'pi zravaNArtham Agacchati so 'pi madhuraspandam eva vAti || MoT_3,4.5 || zrutaM cintayituM bhAnur ivAhoracanAbhramam / tatyAjaikAntam agamac chUnyam astagires taTam // Mo_3,4.6 // "bhAnuH" sUryaH | "ahoracanAbhramam" dinanirmANArthaM bhramaNam | "tatyAja" tyaktavAn | tathA "zUnyaM" | ata eva "ekAntam" vijanam | "astagireH taTam agamat" gatavAn | kiM kartum "iva" | "zrutam" zravaNaviSayIkRtam munivAkkadambakam | "cintayitum iva" mananaviSayIkartum iva | yo 'pi hi zrutaM kiJcid upadezAdikaM cintayitum icchati so 'pi kriyArUpam bhramam tyajati | ekAntaM ca gacchati || MoT_3,4.6 || uttasthur mihikArambhazyAmatA vanabhUmiSu / vijJAnazravaNAd antaH zItalAH zAntatA iva // Mo_3,4.7 // "vanabhUmiSu mihikArambhazyAmatAH" nIhArArambhazyAmatAH | "uttasthuH" prAdurbhUtAH | dinAvasAne hi mihikAH uttiSThanti | "mihikArambhazyAmatAH" kA "iva" | "zAntatAH iva" kSobharAhityAnIva | yathA "zItalAH" santApanAzakatvena zItalasvabhAvAH | "zAntatAH" | "vijJAnazravaNAt" zrIvasiSThoktavijJAnazravaNena | "antaH" zrotRjanamanassu | "uttasthuH" | tathety arthaH || MoT_3,4.7 || babhUvur alpasaJcArA janA dazasu dikSv api / sAvadhAnatayA zrotum iva santyaktaceSTitAH // Mo_3,4.8 // dinAvasAne svabhAvasiddhaM "janAnAm alpasaJcAritvam" zravaNArtham kRtena ceSTitatyAgenotprekSitam || MoT_3,4.8 || chAyA dIrghatvam Ajagmur vAsiSThaM varNanakramam / iva zrotum azeSANAM vastUnAM dIrghakandharAH // Mo_3,4.9 // sAyaMsamaye hi "chAyAH dIrghIbhavanti" | yo 'pi kiJcic chrotum icchati so 'pi "dIrghakandharo" bhavatIti svabhAvadvayakathanam || MoT_3,4.9 || pratIhAraH puraH prahvo bhUtvAha vasudhAdhipam / deva snAnadvijArcAsu kAlo hy atigato bhRzam // Mo_3,4.10 // "prahvo bhUtvA" namno bhUtvA | kim "Ahe"ti karmApekSAyAm uttarArdham karmatvena kathayati "deve"ti | "hi" nizcaye || MoT_3,4.10 || zrIvasiSThakRtaM vAksaMharaNaM kathayati tato vasiSTho bhagavAn saMhRtya madhurAM giram / adya tAvan mahArAja zrutam etAvad astu vaH // Mo_3,4.11 // prAtar anyad vadiSyAma ity uktvA maunavAn abhUt / ity AkarNyaivam astUktvA bhUpatir bhUtivRddhaye // Mo_3,4.12 // puSpArghyapAdyasammAnadakSiNAdAnapUjayA / sa devarSimunIn viprAn pUjayAm Asa sAdaram // Mo_3,4.13 // zrotRRn zravaNotsukAn jJAtvA Aha "prAtar" iti | "AkarNyaiva" | na tu prativAdaM kRtvA | "saH" dazarathaH || MoT_3,4.11-13 || athottasthau sabhA sarvA sarAjamunimaNDalA / kuNDalAkIrNarazmyoghaparivezAvRtAnanA // Mo_3,4.14 // "sabhA" janasamUhaH | sabhAM vizinaSTi | "kuNDale"ti | "kuNDalAnAm AkIrNaH" samantAt visArI yaH "razmyoghaH" kiraNasamUhaH | tasya yaH "parivezaH" maNDalaM | ten"AvRtAni" janamukhAni | sabhAsamukhAni yasyAM | sA || MoT_3,4.14 || parasparAMsasaGghaTTaraNatkeyUrakaGkaNA / hArabhArAhatasvarNapaTTAbhorastaTAntarA // Mo_3,4.15 // "parasparaM aMsasaGghaTTAH" | tena milantaH | ata eva "raNantaH" "keyUrAH kaGkaNAni" ca yasyAM | sA | "hArabhAraiH AhatAni suvarNapaTTAbhAni" "urastaTAntarANi" urastaTamadhyAni yasyAM | sA || MoT_3,4.15 || zekharotsargavizrAntaprabuddhamadhupavrajaiH / saghuGghumazirobhAgA patadbhir iva mUrdhajaiH // Mo_3,4.16 // "zekhareSu" sabhAsadapuSpazekhareSu | "utsargeNa" gandhodgiraNena | "vizrAntAH" vizrAntiyuktAH | tathA "prabuddhAH" gandhaghrANane caturAH | ye "madhupAH" bhramarAH | teSAM "vrajaiH" samUhaiH | "saghuGghumazirobhAgA" ghuGghumazabdayuktajanazirodezayuktA | "madhupavrajaiH" kair "iva" | "patadbhiH" patanazIlaiH | "mUrdhajaiH" kezair "iva" kRSNavarNatvAt || MoT_3,4.16 || kAJcanAbharaNoddyotakanakIkRtadiGmukhAH / buddhisthamunivAgarthasaMzAntendriyavRttayaH // Mo_3,4.17 // jagmur nabhazcarA vyoma bhUcarA bhUmimaNDalam / cakrur dinasamAcAraM svaM sarve sveSu sadmasu // Mo_3,4.18 // "kAJcanAbharaNAnAM" yaH "uddyotaH" prakAzaH | tena "kanakIkRtAni" kanakarUpANi kRtAni | "diGmukhAni" yaiH | te tAdRzAH | tathA "buddhisthaH" buddhau sphuraNazIlaH | na tu vismAritaH | yaH "munivAgarthaH" | tena "saMzAntAH" svaviSayAn prati anaunmukhyaM gatAH | "indriyavRttayaH" indriyavyApArAH ye | te tAdRzAH | "nabhazcarAH" AkAzacAriNaH | "vyoma jagmuH" | "bhUcarAH bhUmimaNDalam jagmuH" | tataH "sarve" samastAH nabhazcarAdayaH | "sveSu sadmasu" nijeSu gRheSu | "svaM dinasamAcAraM cakruH" || MoT_3,4.17-18 || etasminn antare zyAmA yAminI samadRzyata / janasaGghAtanirmukte gRhe bAlAGganA yathA // Mo_3,4.19 // "etasmin antare" asmin samaye | "zyAmA" rAtriH | "yAminI" yAmayuktA | "janasaGghAtanirmukte" janasamUhatyakte || MoT_3,4.19 || dezAntaraM bhAsayituM yayau divasanAyakaH / sarvatrAlokakartRtvam eva sAtpuruSaM vratam // Mo_3,4.20 // "AlokakartRtvam" AlokakartRbhAvaH | "sAtpuruSaM" satpuruSasambandhinam || MoT_3,4.20 || udabhUd abhitaH sandhyA tArAnikaradhAriNI / utphullakiMzukavanA vasantazrIr ivoditA // Mo_3,4.21 // "udabhUt" prAdurbhUtA || MoT_3,4.21 || cUtanIpakadambAgragrAmacaityagRhodare / nililyire khagAz citte tadaNDavRttayo yathA // Mo_3,4.22 // "khagAH" pakSiNaH | "nililyire" nilInAH | kutra | "cUtanIpakadambAgragrAmacaityagRhodare" | "cUtAz" ca "nIpAz" ca "kadambAgrANi" ca "grAmacaityAni" ca "gRhodarANi" ca | tatra | "khagAH" kAH "yathA" | "tAH" "vRttayaH" "yathA" | "yathA tAH vRttayaH" zrAvakajanamanovyApArAH | "citte nililyire" | tathety arthaH || MoT_3,4.22 || sandhyArAgAvirbhAvaM kathayati bhAnor bhAsA bhUSitair meghalezaiH kiJcit kiJcit kuGkumacchAyayeva / pAzcAtyo 'driH pItavAsAs tamo'bdhes tArAhArazrIyutaH khaM sametaH // Mo_3,4.23 // "kuGkumacchAyayA" "iva" kuGkumaracanAsadRzayA | "bhAnoH bhAsA" sUryasya bhAsA | "kiJcit kiJcit bhUSitaiH" | pItatAM nItair iti yAvat |" meghalezaiH" meghakhaNDaiH | upalakSitaH "pAzcAtyaH" "adriH" astazailaH | "tamo'bdheH" tamaHAkhyasya samudrasya | "pItavAsAH" zrInArAyaNaH AsIt | "pItavAsoyuktaz" cAsIt | bhAnoH bhAsA bhUSitAnAM meghalezAnAm eva pItavAsorUpatvAt | abdhez ca pItavAsasA zrInArAyaNena yuktatvaM yuktaM eva | "pAzcAtyaH adriH" kathambhUtaH | "tArAhArazrIyutaH" | "tArA" eva "hAraH" yasya | saH "tArAhAraH" | "zriyA" zobhayA | yutaH | "zrIyutaH" | tArAhAraz cAsau zrIyutaz ca "tArAhArazrIyutaH" | punaH kathambhUtaH | "kham" AkAzaM | "sametaH" gataH | AkAzavyApIty arthaH | anyathA tArAhAratvam asambhavi syAt | zrInArAyaNasya ca tArAhArayuktatvaM lakSmIyuktatvaM balyAkramaNena khasametatvaM ca sthitam eva || MoT_3,4.23 || sandhyAzAntipUrvaM tamaHsamutthAnam kathayati pUjAm AdAya sandhyAyAM prayAtAyAM yathAgatam / andhakArAH samuttasthur vetAlavalayA iva // Mo_3,4.24 // spaSTam || MoT_3,4.24 || avazyAyakaNaspandI helAvidhutapallavaH / komalaH kumudAzaMsI vavAv AzItalo 'nilaH // Mo_3,4.25 // "kumudAzaMsI" kumudagandheneti bhAvaH || MoT_3,4.25 || paramAndhyam upAjagmur dizo 'pi sphuTatArakAH / lambadIrghatamaHkezyo vidhavA iva yoSitaH // Mo_3,4.26 // "lambAni dIrghatamAMsy" eva "kezAH" yAsAM | tAH || MoT_3,4.26 || Ayayau bhuvanaM tejaHkSIrapUreNa pUrayan / rasAyanamayAkAraH zazikSIrArNavo nabhaH // Mo_3,4.27 // "tejaH" eva "kSIrapUraH" | tena | "rasAyanamayAkAraH" amRtamayAkAraH || MoT_3,4.27 || jagmus timirasaGghAtAH palAyya kvApy adRzyatAm / zrutajJAnagiraz cittAn mahIpAnAm ivAjJatAH // Mo_3,4.28 // "zrutAH jJAnagiraH" vasiSThoktAH jJAnavAcaH yena | tat | tAdRzAt | "mahIpAnAM" dazarathaprabhRtInAM | "ajJatAH" maurkhyANi || MoT_3,4.28 || RSayo bhUmipAlAz ca munayo brAhmaNAs tathA / cetasIva vicitrArthAH svAspadeSu vizazramuH // Mo_3,4.29 // "vicitrArthAH" zrIvasiSThagirAM sambandhino nAnAvidhA arthAH | "svAspadeSu" svagRheSu | "vizazramuH" vizrAntiM cakruH || MoT_3,4.29 || yamakAyopamA zyAmA yayau timiramAMsalA / Ayayau mihikAkArA tatra teSAm uSA zanaiH // Mo_3,4.30 // "yamakAyopamA" yamazarIrasadRzI | "uSA" | "teSAm" RSINAM bhUmipAlAnAM ca || MoT_3,4.30 || alakSyatAm upAjagmus tArA nabhasi bhAsurAH / prabhAtapavaneneva hRtAH kuGkumavRSTayaH // Mo_3,4.31 // spaSTam || MoT_3,4.31 || dRzyatAm AjagAmArkaprabhonmIlitalocanA / vivekavRttir mahatAM manasIva navodgatA // Mo_3,4.32 // "vivekavRttiH" vivekAkhyo manovyApAraH || MoT_3,4.32 || sabhAM punar upAjagmur nabhazcaramahIcarAH / hyastanena krameNaiva kRtaprAtastanakramAH // Mo_3,4.33 // "nabhazcaramahIcarAH hyastanena krameNa eva sabhAm Ajagmur" iti sambandhaH || MoT_3,4.33 || sA pUrvasannivezena viveza vipulA sabhA / babhUvAspanditAkArA vAtamukteva padminI // Mo_3,4.34 // "pUrvasannivezena" pUrvaracanayA | "aspanditAkAratvaM" ca "sabhAyAH" zrIvasiSThopadezazravaNakutUhalena jJeyam || MoT_3,4.34 || atha prasaGgam AsAdya rAmo madhurayA girA / uvAca munizArdUlaM vasiSThaM vadatAM varam // Mo_3,4.35 // "prasaGgam AsAdya" | anyathA dhArSTyAkhyadoSaprasaGgaH syAd iti bhAvaH || MoT_3,4.35 || kim uvAcety apekSAyAm Aha bhagavan manaso rUpaM kIdRzaM vada me sphuTam / yasmAt teneyam akhilA tanyate doSamaJjarI // Mo_3,4.36 // kiM tava manorUpakathanenety | atrAha "yasmAd" iti | "tena" manasA | "iyam" sRSTirUpA || MoT_3,4.36 || zrIvasiSThaH uttaraM kathayati rAmAsya manaso rUpaM na kiJcid api dRzyate / nAmamAtrAd Rte vyomno yathA zUnyajaDAkRteH // Mo_3,4.37 // he "rAmA"smAbhiH "asya manasaH nAmamAtrAd Rte" nAmamAtravyatirekeNa | "kiJcid api rUpaM na dRzyate" | nAmamAtram eva manasaH asti na rUpam iti bhAvaH | "asya manasaH" kathambhUtasya | "zUnyA" vicArAsahatvena na kiJcidrUpA | "jaDA" sAkSigrahaNApekSasiddhikatvena jADyaguNayuktA | "AkRtiH" svarUpaM yasya | tat | tAdRzasya kasya "yathA" | "vyomnaH yathA" | yathA vyoma zUnyajaDAkRti bhavati | tathety arthaH || MoT_3,4.37 || etad eva dRDhIkaroti na bAhye nApi hRdaye sadrUpaM vidyate manaH / sarvatraiva sthitaM caitad viddhi rAma yathA nabhaH // Mo_3,4.38 // "manaH bAhye sadrUpaM na vidyate" bAhyendriyaiH adRzyamAnatvAt | "hRdaye 'pi" hRdayadeze 'pi | "sadrUpaM na vidyate" | na hi hRdayadeze mano nAma kiJcil labhyate | he "rAma" | tvam | "etat" manaH | "sarvatraiva" bAhye hRdaye ca | "sthitaM viddhi" jAnIhi | saGkalpAkhyasya tatkAryasya bAhye hRdaye ca sphuramANatvAt | saGkalpo 'pi hi bAhyaM ghaTAdikaM hRdayasthaM sukhAdikaM ca viSayIkaroti | "manaH" kiM "yathA" | "nabho yathA" | yathA nabhaH "sarvatraiva sthitaM" bhavati | tathety arthaH || MoT_3,4.38 || nanu tathApy asya svarUpaM vaktavyaM | na hi sarvathA asataH sarvatra sthitatvaM yuktam ity | atrAha idam asyAsad utpannaM mRgatRSNAmbusannibham / rUpaM tu zRNu saGkSepAd dvitIyendubhramopamam // Mo_3,4.39 // tvaM | "asya" manasaH | "asat utpannam" mithyA prAdurbhUtam | ata eva "mRgatRSNAmbusannibham" | tathA "dvitIyendubhramopamam" | "idam" anubhUyamAnam | "rUpaM" svarUpaM | "saGkSepAt zRNu" || MoT_3,4.39 || manaHsvarUpam eva kathayati sAdho yad etad arthasya pratibhAnaM prathAM gatam / sato vApy asato vApi tan mano viddhi netarat // Mo_3,4.40 // he "sAdho" | "sataH" "asataH vA arthasya" padArthasya | "yat etat pratibhAnam" sphuraNam | padArthatayA anusandhAnam iti yAvat | "prathAM" dArDhyaM | "gataM" bhavati | tvaM "tat manaH viddhi" | "itarat" tArkikAdibhiH vikalpitaM paramANvAdirUpaM | "manaH" "na" bhavati | "sataH asato ve"ti vAdibhedam Azrityoktam || MoT_3,4.40 || punaH punaH etad eva kathayati yad arthapratibhAnaM tan mana ity abhidhIyate / anyan na kiJcid apy asti mano nAma kadAcana // Mo_3,4.41 // "arthapratibhAnam" artheSv arthatAsphuraNam || MoT_3,4.41 || saGkalpanaM mano viddhi saGkalpAt tan na bhidyate / yathA dravatvAt salilaM tathA spando yathAnilAt // Mo_3,4.42 // spaSTam || MoT_3,4.42 || yatra saGkalpanaM tatra tan mano 'Gga tathA sthitam / saGkalpamanasI bhinne na kadAcana kecana // Mo_3,4.43 // "yatra" yasyAm avasthAyAM | "saGkalpanaM" bhavati | he "aGga" | "tatra" tasyAm avasthAyAM | "tat" prasiddhaM | "manaH" "tathA" tena saGkalpanAkhyena rUpeNa | "sthitaM" bhavati | "kecana" anirvAcye | "saGkalpamanasI" | "kadAcana" jAtu | "bhinne na" bhavataH | ekasvarUpatvAt || MoT_3,4.43 || satyam asty athavAsatyaM yad arthapratibhAsanam / tAvanmAtraM mano viddhi tad brahmaiSa pitAmahaH // Mo_3,4.44 // "satyam athavA asatyaM yat arthapratibhAsanam" arthasphuraNam | "asti" | tvaM | "tAvanmAtraM tat" arthapratibhAsanam | "manaH" cittaM | "viddhi" jAnIhi | "tat" arthapratibhAsanarUpaM manaH | "eSaH" zAstreSu kathitaH | "pitAmahaH" pitAmahety aparaparyAyaH "brahmA" bhavati | sarvasRSTikAraNatvAt | sRSTikAraNasyaiva zAstreSv api brahmatvakathanAt || MoT_3,4.44 || svapnAdau sarvair anubhUyamAnAtivAhikadeharUpatvaM manasaH kathayati AtivAhikadehAtmA mana ity abhidhIyate / Adhibhautikabuddhis tu sadA dhIs tu cirasthitiH // Mo_3,4.45 // paNDitaiH "AtivAhikasya" kSaNAntare varSaprApyadezaprAptyA sphuTam ativahanazIlasya | "dehasyA"rthAt svapnasaGkalpAdau pratibhAsamAnasya dehasy"AtmA" svarUpaM | "mana ity abhidhIyate" | na tu tArkikAbhimataH paramANuH | na hi tasya proktasvarUpam ativahanaM yujyate | tadArabdhe sthUladehe tadadarzanAt | etatprasaGgena buddhidArDhyasyAdhibhautikadehatvaM sAdhayati "Adhibhautike"ti | "tu" vyatireke | paNDitaiH "AdhibhautikabuddhiH" AdhibhautikadehAkArA buddhiH | AdhibhautikadehasvarUpam iti yAvat | "cirasthitiH dhIH" iti dArDhyaM gatA AtivAhikadehaviSayA buddhir iti | "sadAbhidhIyate" | manaHsvarUpAtivAhikadehaviSayA buddhir eva hi dArDhyaM gatAdhibhautikabhAvena sphurati | na tu mAMsamayaH Adhibhautiko nAma kazcit pRthag asti yathA tathA sato 'pi tasya buddhiviSayatvaM vinA asatkalpatvAt | buddhiviSayatve tu buddhirUpatvAnapAyAt | viSayo hi sa evocyate yaH viSayyagrastha iva bhAsate | anyathA pItadravyasyApi nIlajJAnaviSayatvApAtAt | dvitIyaH "tu"zabdaH pAdapUraNArthaH || MoT_3,4.45 || dRzyatvasAdhanArthaM manasaH dRzyaparyAyatvaM kathayati avidyA saMsRtiz cittaM mano bandho malaM tamaH / iti paryAyanAmAni dRzyasya vidur uttamAH // Mo_3,4.46 // ataH manaH dRzyam evAnyathA dRzyaparyAyatvam asya na syAd iti || MoT_3,4.46 || nanu padArthagrAhakatayA bhAsamAnasya manasaH kathaM dRzyaparyAyatvaM yuktam ity | atrAha na hi dRzyAd Rte kiJcin manaso rUpam asti hi / dRzyaM cotpannam evaitan neti vakSyAmy ahaM punaH // Mo_3,4.47 // "hi" yasmAt kAraNAt | "dRzyAd Rte kiJcit" dRzyavyatiriktaM kiJcit | "manasaH rUpaM" | "hi" nizcayena | "nAsti" | ataH manasaH dRzyaparyAyatvaM yuktam iti bhAvaH | nanu tato 'pi kim ity | atrAha "dRzyaM ce"ti | "etat dRzyaM ca utpannaM na" bhavati | pUrvam uktatvAt | ataH manaH api anutpannam eva bhavatIti bhAvaH | nanu dRzyAnutpannatve mama pUrvaM nizcayo na jAta ity atrAh"etI"ti | "aham" "iti" etat dRzyAnutpannatvam | "punaH vakSyAmi" | durbodhatvAd iti bhAvaH || MoT_3,4.47 || dRzyAnutpannatvam eva kathayati yathA kamalabIje 'ntaH sthitA kamalamaJjarI / mahAcitparamANvantas tathA dRzyaM jagat sthitam // Mo_3,4.48 // "yathA kamalamaJjarI kamalabIje" padmAkSe | "antaH sthitA" bhavati | anyathA agre nirgamAsambhavaprasaGgAt | "tathA dRzyam jagat" dRzikriyAviSayIbhUtaM jagat | "mahAcitparamANvantaH" | "mahAcit" aparicchinnA cit | sA evAtisUkSmatvAt "paramANuH" | tasy"AntaH" madhye | "sthitaM" bhavati | anyathA kutaH asyAH nirgamaH syAt iti bhAvaH | ato dRzyasya mahAcitaH pRthaktvAbhAvenAnutpannatvam eveti paramo bhAvaH || MoT_3,4.48 || etad eva punaH punaH kathayati prakAzasya yathAloko yathA vAtasya copanam / yathA dravatvaM payaso dRzyatvaM draSTur IdRzam // Mo_3,4.49 // "AlokaH" arthaprAkaTyahetuH guNavizeSaH | "copanaM" spandaH | draSTRvyatiriktadRzyasya sattA nAstIti bhAvaH || MoT_3,4.49 || aGgadatvaM yathA hemni mRganadyAM yathA jalam / bhittir yathA svapnapure tathA draSTari dRzyadhIH // Mo_3,4.50 // spaSTam || MoT_3,4.50 || anena nyAyena draSTuH dRzyamayatvaM yat siddhaM tad api malatvenonmRjyatayA pratijAnIte evaM draSTari dRzyatvam ananyad iva yat sthitam / tad apy unmArjayAmy Azu tvaccittAdarzato malam // Mo_3,4.51 // "evaM" sati | "draSTari" dRzikriyAkartari | "ananyat" uktanyAyenAbhinnaM | "yat dRzyatvam" dRzikriyAviSayatvaM | "sthitam iva" bhavati | ahaM | "malam" malabhAvena sthitam | "tat api" draSTur abhinnaM dRzyatvam api | "tvaccittAdarzataH" tvaccittadarpaNAt | "unmArjayAmi" | yena sarvathA tvanmanasi dRzyasparzo na syAd | asattvenApi bhAsamAnaM dRzyaM lezato duHkhadam eva bhavatIti bhAvaH | nanu draSTur abhinnasya dRzyatvasya kathaM malatvaM | vyatiriktasyaiva malatvAd iti cet | satyam | draSTA svAbhinnatvenApi nizcitaM dRzyatvaM svabhinnatvam api ApAdayati | svabhinnatvAkhyaM pratiyoginaM vinA svAbhinnatvasyAsiddher iti svabhinnatvApAdakasya dRzyasya malatvaM sphuTam eveti na ko 'pi virodhaH || MoT_3,4.51 || nanu kimarthaM draSTur ananyatvena sthitasya malarUpasya api dRzyatvasyonmArjanaM karoSIty | atrAha yad draSTur asyAdraSTRtvaM dRzyAbhAve bhaved balAt / tad viddhi kevalIbhAvam ata evAsataH sataH // Mo_3,4.52 // "asya" Atmatvena sthitasya | "draSTuH" dRzikriyAkartuH | "dRzyAbhAve" sati | "balAt" balena | svaprayatnaM vineti yAvat | "yat adraSTRtvaM" "bhavet" | na hi dRzyaM vinA draSTuH draSTRtvaM nAma kiJcid asti | zaktibhAvena sthitasyApi tasya svarUpatvAnapAyAt | tvam | "tat" adraSTRtvaM | "kevalIbhAvam" muktiM | "viddhi" jAnIhi | draSTuH dRzyAnaunmukhyamAtrasyaiva muktitvAt | "draSTuH" kathambhUtasya | "ata evAsataH" "sataH" | draSTRtvApekSayA "asataH" | kevalIbhAvApekSayA "sataH" | na hy asataH kevalIbhAvaH yuktaH | tathA cAnirvAcyasyety arthaH | ataH kevalIbhAvasiddhaye sarvathA dRzyonmArjanam eva kAryam iti bhAvaH || MoT_3,4.52 || nanu dRzyAbhAvaprabhAvAt siddhe 'pi adraSTRtve kevalIbhAvo na sidhyati | dRzyaviSayasya rAgAdeH suSuptivat vAsanAbhAvena sthitatvAd ity | atrAha tattAm upagate bhAve rAgadveSAdivAsanA / zAmyaty aspandite vAte spandasaGkSubdhatA yathA // Mo_3,4.53 // "bhAve" antare tattve | "tattAm" dRzyAbhAvakRtAM adraSTRtAm | "upagate" sati | "rAgadveSAdivAsanA" pUrvaM bhAtadRzyaviSayarAgadveSAdisaMskAraH | "zAmyati" zAntiM vrajati | AzrayaviSayayoH abhAvAt | suSuptau tu AzrayaviSayayoH vAsanAbhAvena sthitatvAt tadanugatayoH rAgadveSAdikayor api vAsanAbhAvenAvasthAnam asti | na hi suSuptau draSTRdRzyayoH samUlaM nAzaH asti | tataH utthitasya punaH tadAsthAbhAvaprasaGgAt | na hi samUlaM naSTe AsthA yuktA | dRzyAbhAve nizcitAnAM tu bhAsamAne 'pi dRzye kadAcid AsthA na vidyate | atra svamana eva sAkSikam ity alaM prapaJcena | "rAgadveSAdivAsanA" kA "yathA" | "spandasaGkSubdhatA yathA" | yathA "vAte aspandite" sati | vAtakRtA "spandasaGkSubdhatA" spandarUpA saGkSubdhatA | nazyati | tathety arthaH | ataH dRzyAbhAvakRtasyAdraSTRtvasya kevalIbhAvatvaM yuktam eveti bhAvaH || MoT_3,4.53 || etad eva atidurbodhatvAt punaH punaH kathayati asambhavati sarvasmin digbhUmyAkAzarUpiNi / prakAzye yAdRzaM rUpaM prakAzasyAmalaM bhavet // Mo_3,4.54 // trijagat tvam ahaM ceti dRzye 'sattAm upAgate / draSTuH syAt kevalIbhAvas tAdRzo vimalAtmanaH // Mo_3,4.55 // "digbhUmyAkAzarUpiNi" digbhUmyAkAzasvarUpe | "prakAzye" prakAzanIye vastujAte | "asambhavati" sati | sambhavakriyAkartRtvam abhajati sati | "prakAzasya" sUryaprakAzasya | "yAdRzam amalaM" zuddham | indriyAtItam iti yAvat | "rUpaM bhavet" | na hi sUryamaNDalAt niSkrAntaH bhittau apatitaH prakAzaH netragamyaH bhavati | "trijagat tvaM ahaM ceti dRzye asattAm" abhAvam | "upAgate" sati | "draSTuH" dRzyaprakAzakatayA sthitasya draSTuH | "tAdRzaH kevalIbhAvaH" amalarUpatvaM | "syAt" bhavet | "draSTuH" kathambhUtasya | "amalAtmanaH" cetyamalarUSitacinmAtrasvarUpasyAnyathA kevalIbhAvAparaparyAyaH nirmalIbhAvaH ayuktaH syAt || MoT_3,4.54-55 || anantAkhilazailAdipratibimbe hi yAdRzI / syAd darpaNe darpaNatA kevalAtmasvarUpiNI // Mo_3,4.56 // ahaM tvaM jagad ityAdau prazAnte dRzyasambhrame / syAt tAdRzI kevalatA sthite draSTary avIkSake // Mo_3,4.57 // dArSTAntikagataM "prazAnte" iti padaM dRSTAnte 'pi yojanIyaM | tenAyam arthaH | "hi" nizcaye | "anantAH" ye "akhilAH zailAdayaH" | tadrUpe "pratibimbe prazAnte" sati | dArSTAntikatayA gRhIte "darpaNe" pratibimbabhAvam abhajati sati iti yAvat | "darpaNe kevalAtmasvarUpiNI" kevaladarpaNAkhyasvarUpamayI | "yAdRzI darpaNatA syAt" | "ahaM tvaM jagad ityAdau dRzyasambhrame" dRzyAkAre sambhrame | dRzye iti yAvat | "prazAnte" sati | tataH "avIkSake" dRzikriyAm akurvati | "sthite draSTari" | "tAdRzI kevalatA syAt" | yathA pratibimbAbhAve zuddhaM darpaNamAtram eva tiSThati tathA dRzyAbhAve zuddhaH draSTA eva tiSThatIti bhAvaH || MoT_3,4.56-57 || dRzyAbhAvAsambhavaM manyamAnaH zrIrAmaH pRcchati sac cen na zAmyatIdaM vA nAbhAvo vidyate sataH / asattAM ca na vidmo 'smin dRzye doSapradAyini // Mo_3,4.58 // "vA"zabdaH yataHzabdArthe | "idaM" dRzyaM | "sat" sattAbhAk "cet" | "cet" yadi bhavati | tadA "na zAmyati" | yataH "sataH" sattAbhajataH | "abhAvaH na vidyate" | svarUpahAniprasaGgAt | anyathA vahner api dAhakatvahAniH syAt | nanu tarhi asad eva bhavatv ity | atrAha "asattAM ce"ti | "doSapradAyini" rAgAdisvarUpadoSapradAyini | asataH doSapradAyitvaM na yuktaM vandhyAsutasyApi tattvApatter iti bhAvaH || MoT_3,4.58 || phalitam Aha tasmAt katham iyaM zAmyed brahman dRzyaviSUcikA / nAnodbhavabhramakarI duHkhasantatidAyinI // Mo_3,4.59 // "nAnodbhavaH" citrotpattiH | yaH "bhramaH" mithyAjJAnam | taM "karotI"ti tAdRzI || MoT_3,4.59 || "unmArjayAmI"ti pratijJAM saphalIkartuM zrIvasiSThaH uttaraM kathayati asya dRzyapizAcasya zAntyai mantram imaM zRNu / rAmAtyantam ayaM yena mRtim eSyati naGkSyati // Mo_3,4.60 // he "rAma" | tvam | "asya" puraHsphurataH | "dRzyapizAcasya zAntyai" | "imam" vakSyamANavAkyakadambakasvarUpaM | "mantraM" "zRNu" | "yena" mantreNa | "ayaM" dRzyapizAcaH | "atyantam mRtim" traikAlikam abhAvam | "eti" gacchati | tataH vi"naGkSyati" adarzanaM yAti | yuktaM ca pizAcasya mantreNa maraNam adarzanaM ca || MoT_3,4.60 || mantram eva kathayati yad asti tasya nAzo 'sti na kadAcana rAghava / yasmAt tan naSTam apy antar bIjabhUtaM bhaved dhRdi // Mo_3,4.61 // he "rAghava" | "yat" vastu | sattAM bhajati | "tasya nAzaH kadAcana" jAtu | "na" sambhavati | "yasmAt tat" vastu | "naSTam api" kenacit parAbhimatena samavAyikAraNanAzAdinA naSTam api | "hRdi antaH" mAnasAntaH | "bIjabhUtam" | bIjabhAvena sthitam vA sattArUpeNa sthitam iti yAvat | "bhavati" | dRzyate hi naSTam api vastu hRdi punaH punaH AvartamAnam || MoT_3,4.61 || nanu tataH ko doSaH ity | atrAha smRtibIjA cidAkAze punar udbhUya dRzyadhIH / lokazAilAmbarAkAraM doSaM vitanute 'tanum // Mo_3,4.62 // "smRtibIjA" smRtikAraNikA | "dRzyadhIH" dRzyAkArA dhIH | dRzyam iti yAvat | "cidAkAze udbhUya" prAdurbhUya | "atanum" mahAntam | "lokazailAmbarAkAram doSam" "punaH vitanute" sUkSmaprapaJcabhAvena vizeSeNa vistArayati | svapne dRSTatvAt || MoT_3,4.62 || nanu tato 'pi kim ity | atrAha itthaM nirmokSadoSaH syAn na ca tasyAMzasambhavaH / yasmAd devarSimunayo dRzyante muktibhAjanam // Mo_3,4.63 // "itthaM" sati | "nirmokSadoSaH" mokSAbhAvaprasaGgarUpaH doSaH | "syAt" | sthUlasUkSmabhAvena dvividhasya dRzyAbhAvasyaiva mokSatvAt | nanu bhavatu saH doSaH | kim asmAkaM kariSyatIty | atrAha "na ce"ti | "tasya" nirmokSadoSasya | "aMzenA"pi "sambhavaH na ca" bhavati | "yasmAt devarSimunayaH muktibhAjanaM dRzyante" || MoT_3,4.63 || punar apy etad eva kathayati yadi syAj jagadAdIdaM tat syAn mokSo na kasyacit / bAhyastham astu hRtsthaM vA dRzyaM nAzAya kevalam // Mo_3,4.64 // "yadi idam jagadAdi syAt" sattAM bhajet | tadA "kasyacit" kasyApi pramAtuH | "mokSaH" dRzyAn muktiH | "na syAt" | yathA tathA sambhAvite 'pi dRzyanAze smRtiprabhAvAt sUkSmatayA punaH dRzyasphuraNAt | yataH "dRzyam bAhyastham" sthUlarUpam "astu" | "hRtstham" sUkSmarUpaM "vA astu" | "nAzAya" bandhAkhyanAzotpAdArtham bhavati | kSobhakatvAvizeSAd iti bhAvaH | "Adi"zabdena suSuptistaimityAdeH grahaNam | tasyApi dRzyatvAd || MoT_3,4.64 || nanu tarhi kiM kAryam ity | atrAha tasmAd imAM pratijJAM tvaM zRNu rAmAtibhISaNAm / yAm uttareNa granthena nUnaM tvam avabudhyase // Mo_3,4.65 // "atibhISaNatvaM" ca "pratijJAyAH" asambhavapravRttatvena jJeyam || MoT_3,4.65 || zrIrAmAvabodhanimittam "uttaragrantham" eva kathayati ayam AkAzabhUtAdirUpo 'haM ceti lakSitaH / jagacchabdasya rAmArtho nanu nAsty eva kazcana // Mo_3,4.66 // he "rAma" | "nanu" nizcaye | "AkAzabhUtAdirUpaH" | tathA "ahaM ceti lakSitaH" nizcitaH | "ayam jagacchabdasyArthaH" abhidheyam | paramArthataH "nAsty eva" sattAM na bhajati eva | na tu sattAbhAg bhUtvA nazyati | tathA ca sati na nirmokSadoSaprasaGgaH | na hi asataH bandhakatvaM dRSTam iti bhAvaH | "AkAzasya bhUtatve" 'pi prAdhAnyena pRthaGnirdezaH | "Adi"zabdena bhUtakAryANAM grahaNam || MoT_3,4.66 || nanu puraHsphurataH ahamAdikasya jagataH kathaM sarvathA sattvaM yuktam ity | atrAha yad idaM dRzyate kiJcid dRzyajAlaM purogatam / evaM brahmaiva tat sarvam ajarAmaram avyayam // Mo_3,4.67 // asmAbhiH "yad idaM purogataM dRzyajAlaM" nIlasukhAdirUpaH dRzyasamUhaH | "dRzyate" anubhUyate | "tat sarvam ajarAmaram" deharahitatvAt tanmAtragatajarAdirahitam | tathA "avyayam" nAzarahitam | "brahmaiva" jagattayA bRMhitaM zuddhacittattvam eva | "evam" jagadbhAvena bhavati | dRzyate hi jalasya taraGgabhAvena bhavanam | tathA ca sati bhAsamAnasyApi jagataH asattvaM yuktam eva | na hi jale bhAsamAnasyApi taraGgasya sattvaM dRSTam iti bhAvaH || MoT_3,4.67 || dRzyasya brahmamAtratvam eva dRDhIkaroti pUrNe pUrNaM prasarati pare zAntaM paraM sthitam / vyomany evoditaM vyoma brahma brahmaNi tiSThati // Mo_3,4.68 // "pUrNe" nirapekSe | "prasarati" saJcAraM karoti | svarUpasthe "pare" uttIrNe | "brahmaNi" bRMhite vastuni | atra saptamyantaiH zuddhacittattvasya kathanaM | prathamAntaiH tadrUpasya jagataH jJeyam | nanu kathaM pUrNatvAdiguNayukte zuddhacittattve 'vasthAnaM yuktam | nyUnasyAdhike avasthAnadarzanAt | sat-yam | avasthAnam atrAdheyabhAvena nAsti yenoktadoSaprasaGgaH syAt | kiM tu tanmAtratAbhAveneti nAtra doSaprasaGgaH | ity alaM prapaJcaiH || MoT_3,4.68 || na dRzyam asti no dRk ca na draSTA na ca darzanam / na zUnyaM na jaDaM no cic chAntam evedam Atatam // Mo_3,4.69 // "dRzyam" dRzikriyAkarma | "nAsti" sattAM na bhajati | "dRk" dRzikriyA | "no" asti | "draSTA" dRzikriyAkartA | "ca nA"sti | "darzanam" dRzikriyAsAdhyaM phalaM | "ca nA"sti | sarveSAM eSAM pratItimAtrasAratvAt | nanu tarhi etad abhAva evAstI-ty | atrAha "na zUnyam" iti | "zUnyam" dRzyAdyabhAvaH | ca "nA"sti | na hi sar-vathA asataH bhAnaM yuktaM | zazizRGgAder api bhAnApatteH | nanu tarhi jADyam eva syAt | jADye hi sarveSAm asattA eva bhavatIty | atrAha "na jaDam" iti | bhAvapradhAnanirdezaH "jaDam" jaDatvam | "nA"sti | tattve hi dRzyAdibhAnam ayuktaM syAt | nanu tarhi ziSTA cid eva syAd ity | atrAha "no cid" iti | "cit" cinmAtram | "no" asti | cetyApekSatvena tasyAH sthitatvAt | cetyasya coktanyAyenAsambhavAt | nanu tarhi kim asti | na hi sarvathA asattA buddhyai ArohatIty | atrAha "zAntam" iti | "AtataM" samantAt sphuratsvarUpam | "idam" sarvam dRzyAdikam | "zAntam" | bhavati | cetyakSobharahitaM cinmAtraM bhavati || MoT_3,4.69 || atra nizcayam anApnuvan zrIrAmaH muneH asambhavArthAbhidhAyitvam AsaJjayati vandhyAputreNa piSTo 'driH zazazRGgaM pramAyate / prasArya bhujasaGghAtaM zilA nRtyati tANDavam // Mo_3,4.70 // sravanti sikatAs tailaM paThanty upalaputrikAH / garjanti citrajaladA itIvedaM vacaH prabho // Mo_3,4.71 // "tave"ti zeSaH | he "prabho" | "idam" tava "vacaH" | "iti" bhavati | evaMrUpaM bhavati iti | kim "iti" | "vandhyAputreNe"tyAdi | janaiH "zazazRGgaM pramAyate" pramAtum Arabhyate ity arthaH | "pramAyate" iti prayogaH ArSaH | sarvathA asambaddhArthAbhidhAyy eva tava vacanam iti bhAvaH | asambhavArthapratipAdakatvAropaprakAzitAvinayanirAsanArthaM "prabho" ity AmantraNam || MoT_3,4.70-71 || jarAmaraNaduHkhAdizailAkAzamayaM jagat / nAstIti kim idaM nAma bhavatApi mamocyate // Mo_3,4.72 // na hi pratyakSam anubhUyamAnasya jarAdirUpasya bhAvajAtasyApahnavaH yukta iti bhAvaH | "api"zabdaH zrIvasiSThasyAsambhavavAditvAyogyatvasUcanArthaH | "mame"ty anena svasya sacchiSyatvaM dyotayati || MoT_3,4.72 || "yathe"ty etat satyam evAsti tarhi yuktaM "kathaye"ty | anenAbhiprAyeNAha yathedaM na sthitaM vizvaM notpannaM na ca vidyate / tathA kathaya me brahman yenaitan nizcitaM bhavet // Mo_3,4.73 // "etat" sthityAdyabhAvaH || MoT_3,4.73 || zrIvasiSTha uttaraM kathayati nAsamanvitavAg asmi zRNu rAghava kathyate / yathedam asad AbhAti vandhyAputra ivAravI // Mo_3,4.74 // "aham" vasiSThAkhyaH aham | "asamanvitA" asambaddhA | "vAg" yasya | saH | tAdRzaH "nAsmi" | he "rAghava" | tvaM "zRNu" | "idaM" jagat | "yathA" yena prakAreNa | "asat bhAti" | tvAM prati sphurati | mayA tathA "kathyate" | "idaM" ka "iva" | "AravI vandhyAputra iva" | AravakArI vandhyAputra iva | yathA saH asat bhAti | tathety arthaH || MoT_3,4.74 || tad eva kathayati idam AdAv anutpannaM sargAdau tena nAsty alam / idaM hi manasA bhAti svapnAdau pattanaM yathA // Mo_3,4.75 // "idam" dRzyaM jagat | "Adau" AdibhUte | "sargAdau" cinmAtrasya cetyonmukhatArUpe sargArambhe | anudbhUtaM AsIt | paramArthataH cinmAtrabhAvAd acyuteH | tataH bhinnayA sattayAzritaM na AsIt | na hi bahir api mRdaH utpadyamAnasya ghaTasya mRdaH bhinnA sattA dRzyate | "tena" tataH kAraNAt | "idam" jagat | "alam" atizayena | "nAsti" sattAM na bhajati | "svapnapattanavat" cinmAtrasAkSitAmAtreNa labdhasattAkatvAt | nanu tarhi katham idaM bhAsate ity | atrAha "idam" iti | "hi" nizcaye | "idaM" dRzyam jagat | "manasA" vikalpena | "bhAti" dRzyatayA sphurati | kim iva | "pattanam" iva | "yathA" "svapnAdau pattanaM manasA bhAti" | tathety arthaH || MoT_3,4.75 || nanu satsvarUpeNa manasA bhAtasya dRzyasya sattvaM yuktam evety | atrAha mana eva ca sargAdAv anutpannam asadvapuH / tathaitac chRNu vakSyAmi yathaitad anubhUyate // Mo_3,4.76 // "sargAdau" proktasvarUpe sargArambhe | "manaH eva anutpannam" | ata ev"AsadvapuH" asatsvarUpaM bhavati | tvaM "zRNu" | "yathA" tvayA "etat anubhUyate" | aham "tathA etat vakSyAmi" || MoT_3,4.76 || nanu prakRtaM dRzyAsattvakathanaM vihAya mano'sattvakathanam ayuktam ity | atrAha mano dRzyamayaM doSaM tanotImaM kSayAtmakam / asad evAsadAkAraM svapnaH svapnAntaraM yathA // Mo_3,4.77 // "manaH imam" puraH bhAsamAnam | "kSayAtmakam" nazvarasvabhAvam | "dRzyamayaM doSam" dRzyasvarUpaM doSaM | "tanoti" vistArayati | "manaH" kathambhUtam | "asad eva" sphuraNamAtrarUpatvAt asatsvarUpam eva | "dRzyamayaM doSaM" kathambhUtam | "asadAkAram" asatsvarUpam | asatA vistAryamANatvAt | na hy asatA vistAritaM sat bhavituM yogyam | vandhyAputravistAritasya vAgjAlasyApi sattApatteH | "manaH" kaH "yathA" | "svapno" "yathA" | yathA asatsvarUpaH "svapnaH" "asadAkAraM svapnAntaraM tanoti" | tathety arthaH | dRzyate hi svapne svapnAntaram iti nAtra vivAdaH || MoT_3,4.77 || svAzrayabhUtaM dehaM praty api asyaiva kAraNatvaM kathayati tat svayaM svairam evAzu saGkalpayati dehakam / teneyam indrajAlazrIr vitatena vitanyate // Mo_3,4.78 // "tat" manaH | idaM "dehakam" AtmatayA bhAsamAnaM sthUladeham | "Azu" zIghraM | "svayam" anyasAhAyyAnapekSaM | "svairam" svecchayA | "saGkalpayati" saGkalpamAtreNa sampAdayati | punar api prakRtam eva kathayati "teneyam" iti | "tena" manasA | "iyam" dRzyatvena bhAsamAnA || MoT_3,4.78 || uktam arthaM sargAntazlokena saGgRhya kathayati sphurati gacchati valgati yAcate bhavati majjati saMharati svayam / aparatAm upayAty api kevalaM calati caJcalazaktitayA manaH // Mo_3,4.79 // upalakSaNaM caitat | tena yA kAcit kriyA iha bhavati sA manaHkRtA eva bhavatIti saGkSiptArtha iti zivam || MoT_3,4.79 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAm utpattiprakaraNe caturthaH sargaH || ********************************************************************* evaM manonirNayam avazyakartavyatayA zrutvA zrIrAmaH pRcchati bhagavan munizArdUla kim iveha mano bhrame / vidyate katham utpannaM mano mAyAmayaM kutaH // Mo_3,5.1 // "bhagavan munizArdUla" he bhagavan munizreSTha | "iha bhrame" asmin jagadrUpe bhrame | "manaH kim iva vidyate" kiMsvarUpam ivAsti | tathA "katham utpannam" kena prakAreNa prAdurbhUtam | "manaH mAyAmayaM" mAyAsvarUpaM "kutaH" bhavati || MoT_3,5.1 || tatrApy "Adau utpattim" eva kathayety abhiprAyeNAha utpattim AdAv iti me samAsena vada prabho / pravakSyasi tataH ziSTaM vaktavyaM vadatAM vara // Mo_3,5.2 // he "prabho" | tvam | "me iti utpattim" manoniSThAm utpattim | matpRSTaM "ziSTaM" syAt | tat "pravakSyasi" kathayiSyasi | svayam eva ziSTatvAd iti bhAvaH || MoT_3,5.2 || zrIvasiSTha uttaraM kathayati mahApralayasampattAv asattAM samupAgate / azeSadRzye sargAdau zAntam evAvaziSyate // Mo_3,5.3 // "mahApralayasya" turyAkhyasyAvasthAvizeSasya mahAkalpAntasamayasya vA | "sampattau" pUrNatAyAM satyAM | "sargAdau azeSadRzye" sRSTisaMhAratatsaMskArarUpe samaste dRzye | "asattAm" adarzanam | "samupAgate" sati | "zAntam eva" zanaiH zanaiH sargAdinAzasAkSitAkhyAt kSobhAd api niSkrAntam kim apy anirvAcyaM tattvam ev"AvaziSyate" ziSTam bhavati | atra sargaH svaviSayaM padArthajAtasAkSi prati | saMhAraH svasAdhyam padArthAbhAvaM | saMskAraH padArthasaMskAraM padArthAbhAvaM | tayoH saMskAraH padArthasaMskAraM padArthAbhAvasaMskAraM ceti vibhAgo jJAtavyaH || MoT_3,5.3 || zAntAvaziSTam eva sphuTaM kathayati Aste 'nastamito bhAsvAn ajo devo nirAmayaH / sarvadA sarvakRt sarvaH paramAtmA mahezvaraH // Mo_3,5.4 // "paramAtmA" sarveSAM paramArthataH ahantAviSayatayA bhAsamAnam kim apy AntaraM tattvam | "Aste" tiSThati | prathamam mahApralayasAkSibhAvena tadanantaram api yathA tathA kalpyamAnAnAM svAbhAvAnAM sAkSibhAvena sthitatvAt | atra "sarvadA" sthitasyAtmanaH sthitivartamAnatAkathanaM pramAtrapekSayA prayuktatvAt na doSAvaham | kathambhUtaH asau "paramAtme"ty apekSAyAM vizeSaNAni kathayati "anastamita" iti | "anastamitaH" yathA tathA kalpitasya svAstasyApi grAhakatvena sthitatvAt phalataH astarahitaH | "bhAsvAn" sAkSitayA sarvaprakAzakatvAt sUryasvarUpaH | AzcaryaM ca bhAsvataH anastamitatvam | "ajaH" janmarahitaH | prAdurbhUtiH hi janma | sA ca tasya na yuktA | Atmatvena sadA prAdurbhUtatvAt | na hy AtmanaH aprAdurbhUtatvaM kadApi yuktam | svAprAdurbhUter api grAhakatayA sthitatvAt | "devaH" krIDAzIlaH | anyathA etAdRzaM jagat kathaM prAdurbhavet | akrIDAzIlo hi hastacAlanamAtrAd api parAGmukho bhavati | "nirAmayaH" mAyAkhyarogAt niSkrAntaH | anyathA mAyAkhyAmayagrastatvAt mAyAprerakatvam ayuktam syAt | na hi AmayagrastaH Amayaprerako bhavati | "sarvadA sarvakRt" sarveSu dezeSu kAleSu ca sarvakArI | anyathA anubhUyamAnaH sarvadA sarvodbhavaH ayuktaH syAt | "sarvaH" sarvasvarUpaH | anyathA padArthAnAM kiMmayatvaM syAt | "mahezvaraH" paramaniyantA | anyathA sarve svasvabhAve niyatAH na syuH || MoT_3,5.4 || punar api tam eva vizinaSTi yato vAco nivartante yo muktair avagamyate / yasya cAtmAdikAH saJjJAH kalpitA na svabhAvajAH // Mo_3,5.5 // "vAcaH" samastAH laukikAH vaidikAz ca vAcaH | "yataH" yasmAt paramAtmanaH | "nivartante" | vAk hi saGketaM puraskRtya vastuni pravartate | saGketaz ca paramAtmani kartum azakyaH | bAhyAntaHkaraNAgocaratvAt | indriyagocare eva vastuni hastagrAhikayA saGketakaraNaM dRzyate | tarhi asau nAstIty | atrAha "yo muktair" iti | "muktaiH" eva dRzyAnAsaktacittaiH eva | na tu laukikaiH | "yaH avagamyate" AtmatayA jJAyate | muktAH hi zuddhaM kim api tattvaM AtmatayA jAnanti | anyathA muktatvAyogAt | tathA cAsattA asya na yukteti bhAvaH | nanu vAcAM tataH nivartanakathanam ayuktaM AtmAdizabdAnAM tadvAcakatvAt ity | atrAha "yasya ce"ti | tattvajJair iti zeSaH | "kalpitAH" pravRttinimittam anapekSyaiva tailapAyikAdisaJjJAvat kalpanayA sthApitAH || MoT_3,5.5 || nanu yadi saH eka evAsti tat kathaM sAGkhyAdibhiH puruSAdayaH kathitA ity | atrAha yaH pumAn sAGkhyadRSTInAM brahma vedAntavAdinAm / vijJAnamAtraM vijJAnavidAm ekAntanirmalam // Mo_3,5.6 // "sAGkhyadRSTInAM" sAGkhyadarzanaratAnAm | sAGkhyAH hi prakRtivyatiriktam jIvAparaparyAyaM puruSam eva zeSatvena kathayanti | sa ca vicAryamANaH uktaparamAtmarUpatve eva vizrAmyatIti yuktam uktaM "yaH pumAn sAGkhyadRSTInAm" iti | evaM sarvatra yojyam | tathA ca nAmabhedasyaiva sthitatvAn noktadoSaprasaGga iti bhAvaH | nanu zrIvasiSThena kiM darzanam AzrityedaM zAstram uktam iti cet | satyam | sarveSAM darzanAnAM sAram Azritya etenedaM zAstraM kRtam | anyathA sarvamatAGgIkAraH ayuktaH syAt | bAhulyena vedAntazAstracarcA atra dRzyate | tadapekSayA stokena mahArahasyabhUtasya zivazAstrasyApi ity alam aprakRtacintanena | "brahma" ajJAnAzrayaviSayIbhUtam zAntam cittattvam | "vijJAnamAtram" ghaTapaTAdiviSayaM nirAkAraM jJAnam || MoT_3,5.6 || yaH zUnyavAdinAM zUnyaM bhAsako yo 'rkatejasAm / vaktA smartA RtaM bhoktA draSTA kartA sadaiva yaH // Mo_3,5.7 // "zUnyam" suSuptau anubhUyamAnaM na kiJcittvaM | upalakSaNaM caitat | tena sarveSAM darzanAnAM yat vastu vizrAntisthAnaM bhavati tad asAv eveti jJeyam | punaH kathambhUto 'sau bhavatIty | atrAha "bhAsaka" iti | "yaH arkatejasAm" arkAdisvarUpANAM tejasAM | "bhAsakaH" netrAkhyAdhiSThAnavizeSAdhizrayaNena prakAzakaH bhavati | tathA "yaH sadA eva" nityam eva | "Rtam" satyatayA | paramArthataH iti yAvat | "vaktA smartA bhoktA draSTA kartA" bhavati | samastavaktrAdyAtmatvena sthitatvAt | "Rtam" iti kriyAvizeSaNam || MoT_3,5.7 || sad apy asad yo jagati yo dehastho 'pi dUragaH / citprakAzo hy ayaM yasmAd Aloka iva bhAsvataH // Mo_3,5.8 // "yaH" AtmA | "sad api" etAvataH jagadbhramasyAdhiSThAnatayA sthitatvAt satsvarUpam api | "asat" bhavati | bAhyAntaHkaraNAgocaratvAt | "yaH" AtmA | "dehasthaH api" pASANarUpasya dehasyAnyathA ceSTAzrayatvAyogAt tatrastho 'pi | "dUragaH" bhavati | anyathAkAzasthitAnAM sUryAdInAM grahaNaM na syAt | "hi" nizcaye | "ayaM citprakAzaH" padArthacetanarUpaH prakAzaH | "yasmAt" bhavati | ka "iva" | "Aloka iva" | yathA "AlokaH" padArthadarzanam | "bhAsvataH" sUryAd | bhavati | tathety arthaH || MoT_3,5.8 || yasmAd viSNvAdayo devAH sUryAd iva marIcayaH / yasmAj jaganty anantAni budbudA jaladher iva // Mo_3,5.9 // "devAz" cAdhyAtmikAH AdhidaivikAz ceti dvividhAH jJeyAH | tatra AdhidaivikAH prasiddhAH | AdhyAtmikA yathA | manaH brahmA | buddhiH "viSNuH" | ahaGkAraH rudraH | indriy"AdayaH" "devA" iti | "jaganty" api evaM dvividhAni jJeyAni | tAny api AdhidaivikAni prasiddhAni | AdhyAtmikAni tu mAnasikAH saGkalpAH jJeyAH || MoT_3,5.9 || yaM yAnti dRzyavRndAni payAMsIva mahArNavam / ya AtmAnaM padArthaM ca prakAzayati dIpavat // Mo_3,5.10 // "dRzyavRndAni yam" draSTRrUpam yaM | "yAnti" yasmin layIbhavantIty arthaH | "yaH" zuddhacitsvarUpaH yaH |" AtmAnam" cinmAtrasvarUpam svAtmAnam | tathA "padArthaM" jAtau ekavacanam | padArthAMz ca "dIpavat prakAzayati" prakaTIkaroti || MoT_3,5.10 || AkAze yaH zarIre ca dRzatsv apsu latAsu ca / pAMsuSv adriSu vAteSu pAtAleSu ca saMsthitaH // Mo_3,5.11 // "yaH" AtmA | "AkAze zarIre ca" | tathA "dRzatsu" zilAsu | "apsu latAsu ca pAMsuSu" rajassu | "adriSu" parvateSu | "vAteSu pAtAleSu ca saMsthitaH" bhavati | upalakSaNaM caitat | tena sarvatra sthAvare sthita iti jJeyam | sthAvareSu sthitatvaM AtmanaH katham astIti cet | satyam | sarve sthAvarAH tAvat vicAryamANAH anirvAcyatAyAm eva vizrAmyanti | anirvAcyatA eva ca AtmanaH svarUpam iti na kazcid virodhaH | atha vA sthAvarAH tAvat AtmayuktAH nirAtmakAH vA | nirAtmakatve kiMrUpatvaM teSAM syAt | sAtmakatve tu sphuTam eva teSv AtmanaH avasthAnam iti yojyam || MoT_3,5.11 || yaH plAvayati saMrabdhaM puryaSTakam itas tataH / yena mUkIkRtA mUDhAH zilAdhyAnam ivAsthitAH // Mo_3,5.12 // "yaH" AtmA | "puryaSTakam" antaHkaraNatrayaM tanmAtrapaJcakam itisvarUpaM puryaSTakaM | arthAc cetanavargam | "itaH tataH plAvayati" yatra tatra gamayati | ceSTAM kArayatIti yAvat | "mUDhAH" jaDAH | "yena" sAratayA sthitena AtmanA | "mUkIkRtAH" vimarzAsamarthAH kRtAH santaH | "zilAdhyAnam" zilAvat dhyAnam | "AsthitAH iva" bhavanti | atyantajaDA iva bhavantIti yAvat | mUDhAnAm api paramArthataH zuddhacinmAtrarUpatvAt "iva"zabdaprayogaH || MoT_3,5.12 || vyoma yena kRtaM zUnyaM zailA yena ghanIkRtAH / Apo drutAH kRtA yena dIpto yasya vazAd raviH // Mo_3,5.13 // "yena" sarvazaktitvAt nistattvarUpatAm Azritena yenAtmanA | "vyoma" vyApyatayA sthitam AkAzam | "zUnyam" nistattvasvarUpaM | "kRtam" | tathA "yena" mRcchilAbhAvaM zritena yenAtmanA | "zailAH" svavyApyAH parvatAH | "ghanIkRtAH" nibiDAH sampAditAH | tathA "yena" dravatvabhAvaM gatena yenAtmanA | "ApaH" svavyApyAni jalAni | "drutAH" dravatvAkhyaguNayuktAH | "kRtAH" | tathA "raviH" vyApyabhAvena sthitaH sUryaH | "yasya vazAt" dIpanazIlatejobhAvaM gatasya yasyAtmanaH vazena | "dIpto" bhavati | upalakSaNaM caitat || MoT_3,5.13 || prasaranti yataz citrAH saMsArAsAravRSTayaH / akSayAmRtasampUrNAd ambhodAd iva vRSTayaH // Mo_3,5.14 // "akSayam" nAzarahitam | yat "amRtam" AnandarasaH | tena "sampUrNAt" nirbharAt | "yataH" yasmAt AtmanaH | "saMsArAsAravRSTayaH" saMsArarUpAH dhArAsAravRSTayaH | "prasaranti" saJcaraM yAnti | kA "iva" | "vRSTayaH iva" | yathA "akSayAmRtasampUrNAt" avinAzijalapUrNAt | "ambhodAt" meghAt | "vRSTayaH prasaranti" | tathety arthaH || MoT_3,5.14 || AvirbhAvatirobhAvamayyas tribhuvanormayaH / sphuranty avirataM yasmin ghRNAv iva marIcayaH // Mo_3,5.15 // "AvirbhAvatirobhAvamayyaH" AvirbhAvatirobhAvayuktAH | "tribhuvanormayaH" | "yasmin" arthAt samudrarUpe | "yasmin aviratam sphuranti" | kA "iva" | "marIcayaH iva" | yathA "ghRNau" sUrye | "marIcayaH sphuranti" | tathety arthaH || MoT_3,5.15 || nAzarUpo 'vinAzAtmA yo 'ntaHsthaH sarvavastuSu / gupto yo vyatirikto 'pi sarvabhAveSu saMsthitaH // Mo_3,5.16 // "avinAzAtmA" yathA tathA sambhAvitasya svanAzasyApi sAkSitayA sthitatvAt vinAzarahitaH | "yaH" AtmA | "nAzarUpaH" bhavati | nAzabhAvenApi sthitatvAt | anyathA Atmarahitasya nAzasya kena rUpeNa bhAnaM syAt | tathA "vyatiriktaH api" zuddhacinmAtrarUpatvena samastapadArthottIrNasvarUpaH api | "yaH" AtmA | "sarvabhAveSu saMsthitaH" bhavati | sAratayA sthitatvAt | viruddhaM ca avinAzinaH vinAzarUpatvam sarvabhAvavyatiriktasya "sarvabhAveSu" saMsthitatvam | "yaH" AtmA kathambhUtaH | "sarvavastuSu antaHsthaH" | "antaH" niyAmakatvena sthitaH | ata eva "guptaH" bahiH adRzyaH || MoT_3,5.16 || prakRtivratatir vyomni jAtA brahmANDasatphalA / cittamUlendriyadalA yena nRtyati vAyunA // Mo_3,5.17 // "prakRtiH" jaganmUlakAraNabhUtaM kim api tattvam | sA eva "vratatiH" latA | "yena vAyunA" yenAtmarUpeNa vAtena | "nRtyati" kAryabhAvena pariNAme kartRtvaM bhajati | anyathA kAryavargagatajaDatvAnyathAnupapattyA jaDarUpAyAH tasyAH kAryabhAvena pariNAmaM prati kartRtvAyogAt | "prakRtivratatiH" kathambhUtA | "vyomni" na kiJcidrUpatayA AkAzasvarUpe cinmAtre | "jAtA" prAdurbhUtA | tathA "brahmANDam" eva "satphalaM" yasyAH | sA | tAdRzI | tathA "cittam" eva "mUlaM" yasyAH | sA | tAdRzI | tathA "indriyANy" eva "dalANi" yasyAH | sA | tAdRzI | cittamUlatvena prakRteH pratItimAtrasiddhatvamAtram uktam iti brahmANDamUlakAraNabhUtAyAH prakRteH kathaM tadantargatapuruSacinmAtramUlatvam uktam iti na paryanuyojyam || MoT_3,5.17 || yaz cinmaNiH prakacati pratidehasamudgakam / yasminn indau sphuranty etA jagajjAlamarIcayaH // Mo_3,5.18 // "cinmaNiH" cid eva maNiH | prakAzakatvAt ratnam | tatsvarUpaH "yaH" AtmA | "pratidehasamudgakam" sarveSu dehasamudgeSu | "prakacati" jIvabhAvena sphura-ti | anyathA dehAntargatAnAM jIvAnAM kiMrUpatvaM syAt | yuktaM ca samudgake ratnaprakacanam | "etAH" puraH dRzyamAnAH | "jagajjAlamarIcayaH" | "yasmin indau sphuranti" | anyathA kimAdhAram AsAM bhAnaM syAt | na hi nirAdhArasya jagajjAlasya sphuraNaM buddhim Arohati | marIcitvaM ca jagajjAlasya citprakAzaviSayatvena citprakAzatAnapAyAj jJeyam | acidrUpo hi cidviSayatAyogyo na bhavati | viruddhatvena tatsAnnidhye tasya sannidhAnAsambhavAt || MoT_3,5.18 || prazAntacidghane yasmin sphuranty amRtavarSiNi / dhArAjalAni bhUtAni dRSTayas taDitaH sphuTAH // Mo_3,5.19 // "amRtavarSiNi" AnandavarSiNi | "prazAntacidghane yasmin" nirapekSazuddhacidAkhyameghasvarUpe yasmin Atmani | "bhUtAni" samastAH padArthAH | "dhArAjalAni" | "dRSTayaH" tadviSayANi jJAnAni | "sphuTAH" prakaTAH | "taDitaH" "sphuranti" | yuktaM ca jalavarSiNi meghe dhArAjalAnAM taDitAM ca sphuraNam | AnandavarSitvaM cAtmanaH parapremAspadatvena jJeyam | na hi AnandAvarSI parapremAspado bhavati | AnandavarSiNi putrAdau eva premAspadatvadarzanAt | AtmanaH parapremAspadatvaM ca sarveSu svasAkSikam eveti nAyastam || MoT_3,5.19 || camatkurvanti vastUni yadAlokanayA mithaH / asaj jAtam asad yena yena sat sattvam Agatam // Mo_3,5.20 // "vastUni" bhoktRbhogyarUpANi bhAvajAtAni | "mithaH" anyo'nyasmin | "yadAlokanayA" yaddarzanena | yaddarzanabhAveneti yAvat | "camatkurvanti" Anandam anubhavanti | yaddarzanam eva teSAM camatkArakAraNam astIti yAvat | mithyA iti sAmAnyAkSepeNoktam | ayaM bhAvaH | bhoktAraH tAvat iSTAniSTAn bhogyAn anubhUya bhogyAntaranirapekSA jAyante | anyathA tatkAlaM viSayIkRtasya bhogyasya bhogaH samAptiM na vrajet | tatkAlaM bhogyAntaranirapekSatvaM ca tatra teSAM camatkArAnubhavanaM vinA na sidhyati | ekasmin viSaye anubhUyamAnena camatkAreNaiva hi puruSaH anyeSu viSayeSu nirapekSo bhavati | sa ca camatkAraH vicAryamANaH nairapekSyakAraNatvAt AtmasvarUpa eva bhavati | paramavizrAntipadasvarUpasya Atmana eva nairapekSyakAraNatvAt iti yuktam eva bhoktuH bhogyeSu yaddarzanarUpaM camatkArakAraNam iti | anubhavamAtragamye 'smin vastuni pratibhAvadbhiH svayam api yatanIyam ity alaM prapaJcena | tathA "yena" sAkSitayA sthitena yenAtmanA | "asat" "asat" "jAtam" | tathA "yena" tAdRzena yenAtmanA | "sat sattvam Agatam" | sAkSiNaM vinA sadasadgatayoH sattvAsattvayoH asaGkalpatvAt || MoT_3,5.20 || calatIdam anicchasya kAyAyo yasya sannidhau / jaDaM paramaratnasya zAntam Atmani tiSThataH // Mo_3,5.21 // "anicchasya" icchAdhAramate rahitatvAt icchArahitasya | ata ev"Atmani" zAnte | "tiSThataz" calanecchAkhyakSobharahitaM tiSThataH | "yasya paramaratnasya sannidhau jaDaM" grAhyaikarUpatvena acetanam | "idaM kAyAyaH" zarIrAkhyam "ayaH" | "calati" ceSTAM karoti | kAyaceSTAkAraNatvenAbhimatasya prANasyApi Atmazaktiyuktatvena paramArthataH kAyacalanakAraNatvAyogAt | bAhyaratnagatajaDatvarAhityadyotanArthaM "parama"padopAdAnam | yuktam ca "ayasaH" ayaskAntAkhyaratnasannidhAne calanam || MoT_3,5.21 || niyatir dezakAlau ca calanaM spandanaM kriyAH / iti yena gataM sattAM sarvasattvAbhigAminA // Mo_3,5.22 // "niyatiH" padArtheSu niyamAdAyakaH zaktivizeSaH | "dezaH" padArthAdhArabhUtaH vastuvizeSaH | "kAlaH" sUryacArAdyanumeyaH kalanAmAtrasvarUpaH padArthaparivartikArakaH ko 'pi vastuvizeSaH | "calanam" sAmAnyacalanam | "spandanaM" kriyAviSayA ceSTA | "kriyA" pAkAdirUpaM karma | upalakSaNaM caitat | "iti" etat | "sarvasattvAbhigAminA" samastasattAviSayapadArthavyApakena | "yenA"tmanA | "sattAM gatam" | vyApakenaiva hi vyApyaM sattAM labhate || MoT_3,5.22 || zuddhasaMvinmayatvAd yaH khaM bhaved vyomavittayA / padArthavittayArthatvam avatiSThaty aniSThitaH // Mo_3,5.23 // "zuddhasaMvinmayatvAt" | "zuddhA" kenApi rUpeNa niSThAM na gatA | yA "saMvit" saMvedanaM | tatsvarUpatvAt | "aniSThitaH" kenApi rUpeNa niSThAM na gataH | "yaH" | "vyomavittayA" vyomAham iti saMvidyuktatvena | "khaM" vyoma | bhavati | padArthAbhAvarUpaM bhavatIty arthaH | "padArthavittayA" padArtho 'ham iti saMvidyuktatvena | "arthatvam" padArthabhAvam | "avatiSThati" Azrayati | upasargasAmarthyAt "tiSThater" AzrayaNam arthaH | ghaTatve niSThitaH ghaTaH paTatAM na yAtIti "aniSThita" ity uktam || MoT_3,5.23 || sargAntazlokenAtmamAhAtmyavarNanaM samApayati kurvann apIva jagatAM mahatAm ananta- spandaM na kiJcana karoti kadAcanApi / svAtmany anastamayasaMvidi nirvikAre tyaktodayasthitimatiH sthita eka eva // Mo_3,5.24 // "ya" iti zeSaH | yaH AtmA "mahatAm jagatAm anantaspandam kurvan api iva" jagatprAdurbhAvAnyathAnupapattyA mahAjagadviSayam "anantaM spandaM" "kurvann apIva" | "kadAcana kiJcana na karoti" atizuddhena kartRtvAbhimAnAbhAvAt | anyathA "iva"zabdaprayogAyogAt | yaH kathambhUtaH | "anastamayasaMvidi" | "anastamayA" yathA tathA kalpitasya svAstamayasyApi sAkSitvenAvasthAnAt paramArthataH astamayarahitA | yA "saMvit" | tatsvarUpe | tathA "nirvikAre" rAgadveSAdirUpebhyaH vikArebhyaH niSkrAnte | "svAtmani" svasvarUpe | "sthitaH" | punaH kathambhUtaH | "tyaktA udayasthityoH" jagadviSayoH udayasthityoH | "matiH" yena | saH | tAdRzaH | jagataH udaye sthitau arthAt saMhAre ca nirapekSa ity arthaH | iti zivam || MoT_3,5.24 || iti zrIbhAskarakaNThaviracitAyAM zrImokSopAyaTIkAyAm utpattiprakaraNe paJcamaH sargaH || 3,5 || ********************************************************************* oM evaM paramAtmanaH svarUpaM mAhAtmyaM ca pratipAdya zrIrAmaM tatprAptiM prati tvaramANaM jJAtvA sugamaM tatprAptyupAyaM kathayati asya devAtidevasya parasya paramAtmanaH / jJAnAd eva parA siddhir na tv anuSThAnakhedadA // Mo_3,6.1 // "asya" proktasvarUpasya | "devAtidevasya" niratizayakrIDAzIlasya dyotanazIlasya ca niratizaya"paramAtmanaH" | "jJAnAd eva" jJAnAkhyAd upAyAd eva | "siddhiH" prAptirUpA siddhiH | bhavati | "asya siddhiH anuSThAnakhedadA" | "anuSThAnena" yaH "khedaH" | taM da"dA"tIti tAdRzI | "na" bhavati || MoT_3,6.1 || nanv anuSThAnaM vinA kathaM yuktatA syAd ity | atrAha atra jJAnam anuSThAnaM na tv anyad upayujyate / mRgatRSNAjalabhrAntizAntivedanarUpi tat // Mo_3,6.2 // "atra" asyAM AtmaprAptirUpAyAM siddhau | "jJAnam anuSThAnaM" siddheH kAryasAdhakaH prayatnaH | bhavati | "anyat" jJAnAkhyAnuSThAnavyatiriktaM kAyavyApArAkhyaM | "anuSThAnaM nopayujyate" | "tat" jJAnam | "mRgatRSNAyAM" yA "jalabhrAntiH" | tasyAH "zAntiH" | yena | tat | tAdRzaM yat "vedanam" | tadvat "rUpam" | asyAstIti tAdRzaM bhavati | samyagjJAnarUpaM bhavatIty arthaH || MoT_3,6.2 || nanv IdRzo 'sAv AtmA kutra tiSThatIty | atrAha na caiSa dUre nAkAze nAlabhyo viSamo na ca / svAnandabhAsarUpo 'sau svadehAd eva labhyate // Mo_3,6.3 // "eSaH" AtmA | "dUre na ca" bhavati | svazarIrAntarvartitvAt | etena dUrasthamahAtIrthAzrayatvazaGkA nivAritA | "eSaH" AtmA | "AkAze na" bhavati | etena uparisthabhuvanAzrayatvazaGkA nivAritA | "eSaH" AtmA | "alabhyaH" labdhum azakyaH | "na" bhavati | sadA labdhatvAt | anyathA AtmatvAyogyatvAt | etena durlabhatvazaGkA nivAritA | "eSaH" AtmA | "viSamaH" kaThinaH | "na ca" bhavati | parapremAspadatvAt | na hi kaThine premAspadatvaM yuktam | paratvavizeSitasya tu premnaH kA kathA | etena aizvaryalezamadagrastarAjAdivat krauryAzaGkA nivAritA | puruSeNa "svAnandabhAsarUpaH" bhogAdiviSayanirapekSasvayambhAtAnandapratibhAsasvarUpaH | "asau" AtmA | "svadehAd eva" "labhyate" | "svAnandabhAsarUpa" ity anena viSamatvanirAsaH | "svadehAd" ity anena dUrasthatvAkAzasthatvayoH nirAsaH | "labhyate" ity anena alabhyatvanirAsaH || MoT_3,6.3 || nanu tapaHprabhRtinApi kecid AtmaprAptiM kathayantIty | atrAha kiJcin nopakaroty atra tapodAnavratAdikam / svabhAvamAtravizrAntim Rte nAtrAsti sAdhanam // Mo_3,6.4 // "atra" asyAM AtmaprAptirUpAyAM siddhau | "tapodAnavratAdikam kiJcit nopakaroti" lezenApi upakAraM na karoti | bAhyAGgatvena ArAdupakArakatvAt | tapaHprabhRtinA hi sattvazuddhir eva bhavati | nAtmaprAptiH | "atra" asyAM AtmaprAptau | "svabhAvavizrAntim Rte" svarUpavizrAntiM vihAya | "sAdhanaM na" bhavati || MoT_3,6.4 || svabhAvavizrAntau asamarthAn prati upAyaM kathayati zAstrasatsaGgasadyogiparataivAtra kevalam / sAdhanaM bodhanaM mohajAlasya yad akRtrimam // Mo_3,6.5 // "atra" asyAm AtmaprAptau | "zAstraM" ca adhyAtmazAstraM | tac ca "satsaGgasadyoginaH" ca "zAstrasatsaGgasadyoginaH" | tatra "paratA" ekaniSThatvam | "eva" | na tu tapaHprabhRtikam | "sAdhanaM" upAyaH | bhavati | "sAdhanaM" kiM | "yat mohajAlasya" jagati jagattvajJAnAkhyasya mithyAjJAnaprapaJcasya | lakSaNayA jagati jagattvajJAnAkhyasya mohajAlayuktasya puruSasy"AkRtrimaM" sahajaM | "bodhanaM" brahmaivedam ity | evaMbodhakAri bhavati || MoT_3,6.5 || zAstrAdiparatAphalabhUtasyAtmavizrAntim prati sAdhanabhUtasya mukhyam upAyatvaM kathayati ayaM sa deva ity eva samparijJAnamAtrataH / jantor na jAyate duHkhaM jIvanmuktatvam eti ca // Mo_3,6.6 // "ayam" ahantayA idantayA ca puraHsphuraNazIlaH ahaGkArAdikaH saMsAraH | "saH" sarveSAM paramArthataH AtmabhAvena sthitatvAt prasiddhaH | "devaH" dyotanazIlaM krIDAzIlaM ca cittattvaM bhavati | "ity eva" etAvanmAtreNaiva | "samparijJAnamAtrataH" samyagjJAnamAtreNa | "jantoH duHkhaM na jAyate" | pravAhAgatasya duHkhasyApi cinmAtratvajJAnAt | saH jantuH "jIvanmuktatvaM caiti" prApnoti | zarIrasAnnidhye 'pi muktatvAt || MoT_3,6.6 || sAdhanabhAvena prasiddhasya tapaHprabhRtikasyAsAdhanatvam asahamAnaH AtmanaH sulabhatve nikaTavartitve ca sandihAnaz ca zrIrAmaH pRcchati samparijJAtamAtreNa kilAnenAtmanAtmani / punar doSA na bAdhante maraNAdyAH kadAcana // Mo_3,6.7 // "Atmani" svasmin | "samparijJAtamAtreNa" ahamAdijagadadhiSThAnatayA samyaGnizcitena | "anena AtmanA maraNAdyAH doSAH na bAdhante" | na hi cinmAtratAM gatasya dehagatAH "maraNAdyAH" bAdhAM kartuM samarthAH bhavanti || MoT_3,6.7 || tarhi jJAtajJeyatvena maunam eva kurv ity | atrAha devadevo mahAn eSa kuto dUrAd avApyate / tapasA kena tIvreNa klezena kiyatAtha vA // Mo_3,6.8 // asmAbhiH "eSaH devadevaH kutaH dUrAt" kiyataH dUrAt | "avApyate" | tathA "kena tIvreNa tapasA avApyata atha vA kiyatA klezena" prANarodhanAdirUpeNa klezena | "avApyate" | na hi IdRzasya devadevasya tapaAdikaM prANarodhanAdikaM ca vinA prAptiH yujyate | sarveSAM tatprAptiprasaGgAt | na hi sarve tatprAptibhAjaH dRzyante | na cAnavAptasya jJAnaviSayatvaM yuktaM | prAptasya ghaTAder eva tadviSayatAdarzanAd iti bhAvaH || MoT_3,6.8 || zrIvasiSThaH uttaraM kathayati svapauruSaprayatnena vivekena vikAsinA / sa devo jJAyate rAma na tapassnAnakarmabhiH // Mo_3,6.9 // he "rAma" | "svapauruSaprayatnena" nijamAnasikapauruSAkhyaprayatnasvarUpeNa | tathA "vikAsinA" vikAsayuktena vicAreNa | ko 'ham idaM jagac ca kim ity evaMrUpeNa "vivekena" | puruSeNa "sa devaH jJAyate" | "tapaHsnAnakarmabhiH na jJAyate" | cittAdizodhanamAtraparatvAt teSAm | "jJAyate" ity anena jJAnamAtram evAtra sAdhanIyaM | nAvAptiH | na hi puraHsthAyAM zuktau rajatabhramayuktasya zuktyavAptiM kAGkSamANasyApi zuktyavAptiH sadhanIyA | zuktir eveyam ity evaMrUpasya jJAnamAtrasyaiva sAdhanIyatvAt iti dyotitam | "kuto dUrAd" ity asyAtyantAsaGgatattvenottarAkathanam || MoT_3,6.9 || rAgAdiyuktasya tapaAdeH sphuTam eva asAdhanatvam | tadrahitasya tu sAdhanatve 'pi rAgAdirAhityasyaiva sAdhanatvaM yuktam ity abhiprAyeNAha rAgadveSatamaHkrodhamadamAtsaryavarjanam / vinA rAma tapodAnaM kleza eva na vAstavam // Mo_3,6.10 // tapaz ca dAnaM ca tat "tapodAnaM" | "vAstavam" sahajabhAvakRtaM || MoT_3,6.10 || rAgAdyupahate citte vaJcayitvA paraM dhanam / yad arjyate tato dAnAd yasyArthas tasya tat phalam // Mo_3,6.11 // "tataH" tasya dhanasya | sArvavibhaktikaH tasil || MoT_3,6.11 || rAgAdyupahate citte vratAdi kriyate ca yat / sa dambhaH procyate tasya phalam asti manAG na vA // Mo_3,6.12 // "vA"zabdaH pakSAntare || MoT_3,6.12 || phalitaM kathayati tasmAt puruSayatnena mukhyam auSadham Aharet / sacchAstrasajjanAsaGgaM saMsRtivyAdhinAzane // Mo_3,6.13 // "Aharet" arjayet | kuryAd iti yAvat | "saMsRtivyAdhinAzane" saMsRtyAkhyavyAdhinAzanArtham || MoT_3,6.13 || atraikaM pauruSaM yatnaM varjayitvetarA gatiH / sarvaduHkhakSayaprAptau na kAcid upapadyate // Mo_3,6.14 // "atrA"syAm AtmaprAptau | "pauruSaM yatnam" sacchAstravicArAdirUpaM | "gatiH" upAyaH | "sarvaduHkhakSayaprAptau" samastaduHkhakSayaprAptirUpAyAM || MoT_3,6.14 || nanu tat pauruSaM kIdRg astIty | atrAha zRNu tat pauruSaM kIdRg AtmajJAnasya labdhaye / yena zAmyanty azeSeNa rAgadveSaviSUcikAH // Mo_3,6.15 // tvaM "zRNu" | "kIdRk" kIdRzaM | "tat pauruSaM AtmajJAnasya labdhaye" bhavati | "yena" pauruSeNa | "rAgadveSaviSUcikAH azeSeNa zAmyanti" | anyathA AtmajJAnalabdhihetutvaM tasya na syAd iti bhAvaH || MoT_3,6.15 || pratijJAtaM pauruSasvarUpakathanam eva karoti yathAsambhavayA vRttyA lokazAstrAviruddhayA / santoSasantuSTamanA bhogagardhaM parityajan // Mo_3,6.16 //