om% sva#tantrya#khyagun%eritena satatam% san*ks%obhyama#n%a#n nija#d iccha#mandaraken%a sa#rabharita#d ru#pa#d alola#t sada# / sva#ntah%stham% svamayam% svabhinnasadr%sham% tattva#liratnoccayam bodha#hvah% pratibha#sayan parasarinna#tho jayaty adbhutah% // *1 // shuddham% spha#t%ikadarpan%ena sadr%sham% nityam% svashaktyutthitair acchatva#t svamayi#kr%tam bahuvidhair ba#hya#ntaraih% svair malaih% / shaktyaita#n api sarvada#tmani layi#kurva#n%am a#dyam% shivam bodha#hvam pran%ato 'smi devam anagham% s%at%koshada#va#nalam // *2 // bodha#bodhavibhedabha#sanaparam bodha#nvitair bodhitam bodha#bodhavihi#namu#rtim amalam bodhaikasa#ram% vibhum / bodha#bodhavibhedagopanakaram% svasmim%s tu tasya#py anu bodham% tam% sharan%am% shraya#mi satatam% sadbodhasampra#ptaye // *3 // svacchatva#shrayama#tr%bha#vabhajana#d vaid%u#ryana#ma#rhata#m a#sa#dya#nv avata#rana#makalana#m etya#cchameya#spada#m / tattvam% svam prakat%am% vidha#ya ca tatah% svam bha#vam eva#gato yas tasmai satatam% svabha#vagurave nairgun%yadha#mne namah% // *4 // accha#cchasvavimarshane 'pi kushalo vaid%u#ryana#mna#shrito ya#to 'to 'nv avata#rabha#vam amalam% tattvopadeshecchaya# / shis%ya#n%a#m upadishya tattvam atha yah% svam% ru#pam eva#gatas tasmai shri#nidhaye praka#shagurave sadbodhada#tre namah% // *5 // deha#dristhamanodrumotthakalana#sha#kha#lisandhyantara#d dras%t%um% ja#d%yaharam% vimarshavibhava#d unmes%aru#pam% ravim / lagna# ye satatam% tadekamayata#m pashyanta a#tmany atho sam%sa#re 'pi ca tatpraka#shavashato bha#te 'stu tebhyo namah% // *6 // apu#rvam% sa#marthyam% kim api hr%daya#gocara idam pariccheda#ti#tam% jayati laghumukhyam bhagavatah% / vivr%ttya#khye karman%y atimahati va#kpatyavis%aye yada#vis%t%o 'mus%minn api bhajati mu#ko 'py adhikr%tim // *7 // svatah%siddha#l labdham paramagahanam% yat svajanaka#d rahasyam% san*ks%epa#n niratishayam a#bhyantaram alam / tad etat sarves%u prakat%ayitum eva#tra vihito maya#sa#v udyogo na nijadhis%an%a#khya#panadhiya# // *8 // svabha#venaiva#ndha#h% katicid apare ros%atamasa# pares%a#m% na#peks%a# bhavati ca nija#lokavibhava#t / ato vya#khya#di#pe 'prakat%a iva na#tra#sty adhikr%to bhaved va# ko 'pi#ti bhramata iha yatnas tu racitah% // *9 // avata#rakan%t%haputrah% pautro vaid%u#ryakan%t%hapa#da#na#m / bha#skarakan%t%ho racayati vidvatkan%t%he vibhu#s%an%am% vya#khya#m // *10 // shaktya#di#na#m abha#ve me pravr%ttasya pade pade / skhalita#ni bhavis%yanti santu santo 'valambanam // *11 // nutva# gan%esham% vibudheshavandyam% va#gdevata#m% ca pratibha#svaru#pa#m / guru#m%s tatha# kaulanarottama#di#n karomi t%i#ka#m% shrutipa#trapeya#m // *12 // guru#n%a#m% caran%au smr%tva# kr%tva# sva#tma#rcanam% svatah% / moks%opa#ya#bhidhe granthe vya#khya#m% kurve sama#satah% // *13 // ************************************************************************ iha khalu kashcin maha#purus%ah% shri#va#lmi#kinibaddhashri#maha#ra#ma#yan%a#khyasa#gara#dika#n%d%asthashri#ra#majn~a#notpa#dakashri#vasis%t%hopadesharatnaih% svayam a#sa#ditasamyagjn~a#na#khyapraka#shah% atha#nya#n prati dayaya# prakat%i#karan%a#rtham proktasa#gara#t ta#ny uddhartuka#mas taduddhr%tinirvighnasama#ptigamana#ya paradevata#svaru#pam parama#tma#nam% stauti divi bhu#mau tatha#ka#she bahir antash ca me vibhuh% / yo 'vabha#ty avabha#sa#tma# tasmai vishva#tmane namah% // Mo_1,1.1 // "tasmai" prasiddha#ya | "vishva#tmane" sarvasa#ratvena sthitatva#t sarves%a#m a#tmabhu#ta#ya#rtha#t parama#tmane "namah%" | aparimita#ya#m% tatsatta#ya#m parimitasvasatta#nyagbha#varu#pah% prahvi#bha#vah% astu | tatsatta#ya#m eva svasatta#m% li#na#m bha#vaya#mi#ti ya#vat | "tasmai" kasmai | "avabha#sa#tma#" ba#hya#ntara#lokagatana#na#vidhaba#hya#ntarapada#rthavr%ndavis%ayajn~a#nasa#rabhu#tah% | "yah% "vishva#tma# | "avabha#ti" pratyaks%am eva sphurati | yatah% pratyaks%am% sphurantah% na#na#bha#sa#h% vica#ravis%ayi#kr%ta#h% santah% anirva#cyata#svaru#pa#ya#m parama#tmata#ya#m eva vishra#myanti | tatah% na#na#vabha#sa#vabha#sena parama#tmaiva#vabha#ti#ti bha#vah% | "yah%" kathambhu#tah% | "vibhuh%" vya#pakah% | kutra | "me" parimitaprama#tr%ta#sa#danena cinma#traru#pa#parimitaprama#tr%bha#va#c cyutasya#ta eva paricchinnava#caka#smacchabdava#cyata#m% gatasya parimitaprama#tuh% | "bahih% "ba#hye | ahanta#vis%ayata#m ani#te pradeshe iti ya#vat | punah% kutra | "antash ca" ahanta#vis%ayata#m% ni#te pradeshe ca | "bahih%" kim%ru#pe | "divi" samastasura#dha#rabhu#tasvargalokaru#pe | tatha# "bhu#mau" samastanara#dina#na#vidhabhu#ta#dha#rabhu#tabhu#lokaru#pe | "tatha#" tadvat | "a#ka#she" shu#nyama#tra#dha#rabhu#ta#ka#shalokasvaru#pe | etena caturdashabhuvana#na#m% grahan%am% jn~eyam% | "antash ca" kim%ru#pe | "divi" dyotanama#trasvaru#pasvapna#vastha#ru#pe | "bhu#mau" sthu#latvasa#dr%shya#j ja#gradavastha#ru#pe | "tatha#" tadvat | "a#ka#she" shu#nyama#tra#dha#ratvasa#dr%shya#t sus%uptyavastha#svaru#pe | atra ca parama#tmanah% vya#pakatvam% shaktipra#dha#nyenopa#da#nataya# sthitatva#t svapra#dha#nyena sa#ks%itaya# sthitatva#c ceti dvividham% jn~eyam | evam abhi#s%t%asamu-citadevata#namaska#ralaks%an%am man*galam% kr%tva# uddharis%yama#n%asya#sya granthasya#dhika#rya#dyanubandhacatus%t%ayam% vaktuka#mah% sa evoddhr%tika#rah% abhidheyasambandhaprayojana#ny artha#t su#cayan adhika#riniru#pan%am% sa#ks%a#tkaroti || MoT_1,1.1 || aham baddho vimuktah% sya#m iti yasya#sti nishcayah% / na#tyantatajjn~o na#tajjn~ah% so 'smin~ sha#stre 'dhika#rava#n // Mo_1,1.2 // shri#bhagavatkr%pa#kat%a#ks%apa#tri#bhu#tasya "yasya" purus%asya | ahamparimitaprama#tr%ru#pah% "aham baddhah%" sva#tmabha#vena nishcitadehopayogibhogaja#la#saktacittah% | asmi katham iti shes%ah% | proktaja#la#na#saktacittah% katham% "sya#m" bhave-yam | "iti" evam |" nishcayah%" manasi satatam anusandha#nam% | sya#t | "sah%" purus%ah% | "asminn" uddharis%yama#n%e moks%opa#ya#khye granthe | "adhika#rava#n" sya#t | tasyaivedam% sha#stram% vica#ran%i#yam ity arthah% | "sah%" kathambhu#tah% | na#tyantam% tajjn~ah% "na#tyantatajjn~ah%" | muktika#matvena samyagjn~a#narahita 4ity arthah% | samyagjn~a#ni# hi muktim api na ka#n*ks%ati | ka#n*ks%a#ma#trasyaiva bandhatva#t | punah% kathambhu#tah% | "na#tajjn~ah%" | bhoga#ka#n*ks%a#ya#h% muktatva#t | atajjn~o hi bhoga#ka#n*ks%a#m% tyaktum% na shaknoti | atyantatajjn~e kr%takr%tyatva#t "asmin~ sha#stre" anadhika#rah% | atajjn~e tu ayogyatayeti vibha#gah% | atra parama#tmatattvaikyam abhidheyam | pade pade tasyaiva#bhidha#na#t svavis%ayajn~a#nadva#ren%a moks%a#khyaparamaprayojanasa#dhakatva#c ca | sarvasha#stres%v abhidheyasyaiva paramaprayojanasa#dhakatvadarshana#t | tadvis%ayam% samyagjn~a#nam ava#ntaraprayojanam | anyatha# tatka#n*ks%in%ah% amu#rkhasya#va#ntara#dhika#ritvam% na sya#t | paramaprayojan%am muktir | anyatha# tatka#n*ks%in%ah% mumuks%oh% parama#dhika#ritvam% na sya#t | sha#stra#va#ntaraprayojanayoh% abhidheyaparamaprayojanayosh ca sa#dhyasa#dhanabha#vah% sambandhah% | adhika#ri# tu svakan%t%henaivokta iti sarvam% svastham || MoT_1,1.2 || evam adhika#rya#di niru#pya sha#stroddha#ram a#rabhate va#lmi#kir uva#ca iti | "va#lmi#kih%" va#lmi#kina#ma# r%s%ih% | "uva#ca" uktava#n | shri#ra#mam prati iti shes%ah% | kim uva#cety a#shan*ka#ya#m a#ha kathopa#ya#n vica#rya#dau moks%opa#ya#n ima#n atha | yo vica#rayati pra#jn~o na sa bhu#yo 'bhija#yate || MoT_1,1.3 || katha#ru#pa# upa#ya#h% "kathopa#ya#h%" | ta#n | katha#na#m api samyagjn~a#nam prati pravartakatvenopa#yatvam% jn~eyam | "ima#n" vaks%yama#n%a#n | nanu shri#va#lmi#kih% shri#ra#mavr%tta#ntamayam% shri#maha#ra#ma#yan%am% shri#ra#mam praty eva katham uva#ca#nyasyaiva hy anyavr%tta#ntakathanam ucitam iti cet | satyam | adyakalpe bhavah% shri#va#lmi#kir adyakalpe bhavam% shri#ra#mam prati pura#tanakalpashri#va#lmi#kikr%tam pura#tanashri#ra#mavr%tta#ntamayam% shri#maha#ra#ma#yan%am uva#ceti kecid atra sama#dadhate | kim asma#kam% vya#khya#ma#trapravr%tta#na#m etadyuktatva#yuktatvacintanena | asti ca#tra kim api nigu#d%ham bi#jam "api paurus%am a#deyam" itya#divaks%yama#n%ashlokasu#citam | tac ca pratibha#vata#m% svayam eva gamyam | anyes%a#m% tatkathanam ayuktam | ity alam% rahasyodgha#t%anena || MoT_1,1.3 || asmin ra#ma#yan%e ra#ma kathopa#ya#n maha#phala#n / eta#m%s tu prathamam% kr%tva# pura#ham arimardana // Mo_1,1.4 // shis%ya#ya#smai vini#ta#ya bharadva#ja#ya dhi#mate / eka#gro dattava#n ramya#n man%i#n abdhir iva#rthine // Mo_1,1.5 // "ra#me"ty a#mantran%am | ra#masyaiva pratipa#dyatva#t | "eta#n" tvaya# "asmin" samaya eva dr%s%t%a#n | a#dau "kr%tva#" sampa#dya | "asmai" agre sthita#ya | "eka#grah%" etasya vinayena etasmim%l lagnacittah% | yugalakam || MoT_1,1.4-5 || tata ete kathopa#ya# bharadva#jena dhi#mata# / kasmim%shcin merugahane brahman%o 'gra uda#hr%ta#h% // Mo_1,1.6 // "uda#hr%ta#h%" kathita#h% || MoT_1,1.6 || atha#sya tus%t%o bhagava#n brahma# lokapita#mahah% / varam putra gr%ha#n%eti samuva#ca maha#shayah% // Mo_1,1.7 // spas%t%am || MoT_1,1.7 || bharadva#jah% kathayati bhagavan bhu#tabhavyesha varo 'yam me 'dya rocate / yeneyam% janata# duh%ka#n mucyate tad uda#hara // Mo_1,1.8 // "bhu#tabhavyesha#"ti#ta#na#gatayor i#sha#ti#ta#na#gatajn~eti ya#vat | "uda#hara" kathaya || MoT_1,1.8 || bharadva#java#kyam% shrutva# shri#brahma# kathayati gurum% va#lmi#kim atra#shu pra#rthayasva prayatnatah% / tenedam% yat sama#rabdham% ra#ma#yan%am aninditam // Mo_1,1.9 // tasmin~ jn~a#te naro moha#t samagra#t santaris%yati / setuneva#mbudheh% pa#ram apa#ragun%asha#lina# // Mo_1,1.10 // yugalakam | "pa#ram" iti pu#rva#rdhena#pi yojyam | "ambudher" iti pan~cami# brahmava#kyam upasam%harati || MoT_1,1.9-10 || ity uktva# sa bharadva#jam parames%t%hi# mama#shramam / abhya#gamat samam% tena bharadva#jena bhu#takr%t // Mo_1,1.11 // parame cinma#tra#khye uttame pade tis%t%hati shuddhamanoru#patva#d iti "parames%t%hi#" || MoT_1,1.11 || tu#rn%am% sampu#jito devah% so 'rghyapa#dya#dina# maya# / avocan ma#m maha#sattvah% sarvabhu#tahite ratah% // Mo_1,1.12 // [BhG V 25d] spas%t%am || MoT_1,1.12 || brahma# kathayati ra#masvabha#vakathana#d asma#d varamune tvaya# / nodyogah% samparitya#jya a# sama#pter anindita#t // Mo_1,1.13 // "a# sama#pteh% "sama#ptiparyantam || MoT_1,1.13 || nanu kimartham udyogam% na tyaja#mi#ty | atra#ha jn~a#tena#nena loko 'yam asma#t sam%sa#rasan*kat%a#t / samuttaris%yati ks%ipram poteneva#tha sa#gara#t // Mo_1,1.14 // "atha"shabdah% pa#dapu#ran%a#rthah% || MoT_1,1.14 || vaktum% tavaitam eva#rtham aham a#gatava#n ayam / kuru lokahita#rtham% tvam% sha#stram ity uktava#n ajah% // Mo_1,1.15 // spas%t%am | brahman%o va#kyam upasam%harati "ity uktava#n" iti || MoT_1,1.15 || ra#ma pun%ya#shrama#t tasma#t ks%an%a#d antardhim a#gatah% / muhu#rta#d udyatah% proccais taran*ga iva va#rin%ah% // Mo_1,1.16 // "pun%ya#shrama#t" pavitra#t mada#shrama#t | "tasma#t" tasmin samaye gr%hi#ta#t | munayo hi navi#na#ni navi#na#ny a#shrama#n%i gr%hn%anti | brahma# ka "iva" | "taran*ga iva" | yatha# "va#rin%ah%" "udyatah%" pu#rvam utthitah% "taran*gah%" | "muhu#rta#d antardhim" a#gacchati tathety arthah% || MoT_1,1.16 || tasmin praya#te bhagavaty aham% vismayam a#gatah% / punas tatra bharadva#jam apr%ccham% svacchaya# dhiya# // Mo_1,1.17 // "bharadva#jam%" kathambhu#tam | upalaks%itam% kaya# | "svacchaya# dhiya#" | anyatha# pr%cchanam ayuktam eva sya#d iti bha#vah% || MoT_1,1.17 || kim apr%ccha ity | atra#ha kim etad brahman%a# proktam bharadva#ja vada#shu me / ity uktena punah% proktam bharadva#jena me 'nagha // Mo_1,1.18 // "anagha" he dos%arahita ra#ma || MoT_1,1.18 || bharadva#jah% kathayati etad uktam bhagavata# yatha# ra#ma#yan%am% kuru / sarvalokahita#ya#shu sam%sa#ra#rn%avapotakam // Mo_1,1.19 // "etat"pada#ka#n*ks%a#m pu#rayati "yathe"ti || MoT_1,1.19 || nanu tatas tava kim ity | atra#ha mahyam% ca bhagavan bru#hi katham% sam%sa#rasan*kat%e / ra#mo vyavahr%to 'py asmin bharatash ca maha#mana#h% // Mo_1,1.20 // "vyavahr%tah%" vyavaha#ram% kr%tava#n | "api"shabdah% asambha#vana#dyotakah% "sam%sa#rasan*kat%e" ity anena sambadhyate || MoT_1,1.20 || shatrughno laks%man%ash ca#pi si#ta# ca#pi yashasvini# / ra#ma#nuya#yinas te va# mantriputra# maha#dhiyah% // Mo_1,1.21 // spas%t%am || MoT_1,1.21 || nirduh%khata#m% yathaite tu pra#pta#s tad bru#hi me sphut%am / tathaiva#ham% taris%ya#mi tato janataya# saha // Mo_1,1.22 // "ete" ra#ma#dayah% || MoT_1,1.22 || shri#va#lmi#kih% shri#ra#mam prati kathayati bharadva#jena ra#jendra yadety ukto 'smi sa#daram / tada# kartum% vibhor a#jn~a#m aham% vaktum pravr%ttava#n // Mo_1,1.23 // "asmi" aham | "iti" pu#rvoktapraka#ren%a | "uktah%" kathitah% | "vibhoh%" brahman%ah% || MoT_1,1.23 || pravr%ttim eva sphut%ayati shr%n%u vatsa bharadva#ja yatha#pr%s%t%am% vada#mi te / shrutena yena sammoham alam% du#re karis%yasi // Mo_1,1.24 // "alam" atishayena | "shr%n%v" iti pratijn~a#m% sampa#dayitum prasta#vam% karoti || MoT_1,1.24 || tatha# vyavahara pra#jn~a yatha# vyavahr%tah% sukhi# / sarva#sam%saktaya# buddhya# ra#mo ra#ji#valocanah% // Mo_1,1.25 // "sarva#sam%saktaya#" samastaphala#san*garahitaya# || MoT_1,1.25 || na kevalam% ra#ma eva kim% tv anye 'pi#ty abhipra#yen%a kathayati laks%man%o bharatash caiva shatrughnash ca maha#mana#h% | kausalya# ca sumitra# ca si#ta# dasharathas tatha# || MoT_1,1.26 || spas%t%am || MoT_1,1.26 || kr%ta#sthash ca#virodhash ca bodhapa#ram upa#gatah% / vasis%t%ho va#madevash ca mantrin%o 's%t%au tathetare // Mo_1,1.27 // "kr%ta#stha" iti na#ma "avirodha" iti ca | "as%t%au mantrin%ah%" as%t%a#v ama#tya#s | "tathetare" anye 'py as%t%au mantrin%ah% | tena s%od%asha mantrin%a iti parama#rthah% || MoT_1,1.27 || "itara" ity asya#rtham% sphut%am% kathayati ghr%s%t%ir vikunto bha#mash ca satyavardhana eva ca / vibhi#s%an%ah% sus%en%ash ca hanuma#n indrajit tatha# // Mo_1,1.28 // spas%t%am || MoT_1,1.28 || ete 's%t%a#vim%shatih% prokta#h% samani#ra#gacetasah% / ji#vanmukta# maha#tma#no yatha#pra#pta#nuvartinah% // Mo_1,1.29 // "yatha#pra#pta#nuvartinah%" | na tu svaprayatnanis%t%ha# iti ya#vat || MoT_1,1.29 || ebhir yatha# hr%tam% dattam% gr%hi#tam us%itam% smr%tam / tatha# ced vartase putra mukta eva#si san*kat%a#t // Mo_1,1.30 // "ebhih%" ra#ma#dibhih% || MoT_1,1.30 || bharadva#jasya prashna#vasarada#na#rtham% sarga#ntashlokena ta#vat svava#kyam upasam%harati apa#rasam%sa#rasamudrapa#ti# labdhva# para#m% yuktim uda#rasattvah% / na shokam a#ya#ti na dainyam eti gatajvaras tis%t%hati nityatr%ptah% // Mo_1,1.31 // "apa#rah%" yah% "sam%sa#rasamudrah%" | tatra "pa#ti#" patanashi#lah% | "uda#rasattvah%" utkr%s%t%adhairyayuktah% "purus%ah%" | "para#m" utkr%s%t%a#m% | "yuktim%" dr%shya#tyanta#bha#vajn~a#nalaks%an%a#m% vaks%yama#n%a#m% yuktim% | pra#pya | "shokam" apeks%a#laks%an%am% shokam% | "na#ya#ti" | tatha# "dainyam" di#natvam | atr%ptim iti ya#vat | "naiti" | pratyuta "gatajvarah%" apeks%a#svaru#pajvararahitah% | ata eva "nityatr%ptah%" "tis%t%hati#"ti shivam || MoT_1,1.31 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e prathamah% sargah% || 1,1 || ************************************************************************ bharadva#jah% pr%cchati ji#vanmuktasthitim brahman kr%tva# ra#ghavam a#ditah% / krama#t kathaya me nityam bhavis%ya#mi sukhi# yatha# // Mo_1,2.1 // "brahman" shri#va#lmi#ke | tvam% | "ji#vanmuktasthitim%" ji#vanmuktamarya#da#m% | "ra#ghavam%" shri#ra#mam | "a#ditah%" "kr%tva#" | "me kathaya" shri#ra#mavr%tta#ntadva#ren%a kathayeti bha#vah% | nanu kimartham% kathaya#mi#ty | atra#ha | "bhavis%ya#mi#"ti | aham% "yatha#" yena ji#vanmuktasthitikathanena | "nityasukhi#" ji#vanmuktya#khyamaha#sukhayukto | "bhavis%ya#mi" || MoT_1,2.1 || shri#va#lmi#kih% shri#ra#mavr%tta#ntashravan%a#dhika#ritvasampa#dana#rtham% ta#vat sa#ma#nyenopadesham% karoti bhramasya ja#gatasya#sya ja#tasya#ka#shavarn%avat / apunah%smaran%am manye sa#dho vismaran%am% varam // Mo_1,2.2 // he "sa#dho" | aham "asya" purah% sphuratah% | "ja#gatasya" jagatsambandhinah% | tadvis%ayasyeti ya#vat | tatha# "a#ka#shavarn%avat" a#ka#shani#limavat | "ja#tasya" pra#durbhu#tasya | mithya#bha#tasyeti ya#vat | "bhramasya" jagattvajn~a#naru#pasya mithya#jn~a#nasya | "apunah%smaran%am" punah%smr%tivis%ayabha#va#nayanam | upeks%a#m iti ya#vat | "varam" utkr%s%t%am% | "vismaran%am" vismr%tim% | "manye" | upeks%a# eva#tra yukta# | na vismr%tih% | tasya#h% ja#d%yavya#ptatva#d iti bha#vah% || MoT_1,2.2 || nanu tad "apunah%smaran%am% "kenopa#yena bhavis%yati#ty | atra#ha dr%shya#tyanta#bha#vabodham% vina# tan na#nubhu#yate / kada#cit kenacin na#ma sa bodho 'nvis%yata#m atah% // Mo_1,2.3 // "na#ma" nishcaye | "kenacit" purus%en%a | "tad" apunah%smaran%am% | dr%shyasya ... ... ajn~a#nasughana#ka#ra# ghana#han*ka#rasha#lini# / punar janmakari# prokta# malina# va#sana# budhaih% // Mo_1,2.12 // pan%d%itaih% "va#sana#" "malina#" "ukta#" | kathambhu#ta# | "ajn~a#nasughana#ka#ra#" | "ajn~a#nena" cinma#tra#jn~a#nena | "sughanah% a#ka#rah%" yasya#h% | sa# | cinma#tra#jn~a#nenaiva hi va#sana# ghani#bhavanti | anyatha# shuddhacinma#traikyena va#sana# kim%vis%aya# sya#t | punah% kathambhu#ta# | "ghanah%" acchinnah% | yah% "ahan*ka#rah%" deha#divis%ayah% ahambha#vah% | tena "sha#lini#" | va#sana#vashenaiva hi deha#dinis%t%hah% ahan*ka#ro ghani#bhavati | punah% kathambhu#ta# | "punah% janmakari#" punar api bhavakari# | pada#rthabha#vena vyakti#bha#va#t || MoT_1,2.12 || shuddha#ya#h% svaru#pam% kathayati punarjanma#n*kuratyakta# sthita# sambhr%s%t%abi#javat / deha#ntam% dhriyate jn~a#tajn~eya# shuddheti socyate // Mo_1,2.13 // pan%d%itaih% "sa#" va#sana# | "shuddheti" kathyate | "sa#" ka# | ya# "deha#ntam%" dehasthitiparyantam eva | na tu tadanantaram api | "dhriyate" avatis%t%hate | ya# kathambhu#ta# |" punarjanma#"khyen"a#n*kuren%a" "tyakta#" | yatah% "sambhr%s%t%abi#javat" bharjitabi#javat | "sthita#" | yatha# sambhr%s%t%am bi#jam a#ka#rama#tren%a tis%t%hati | an*kurasamartham% na bhavati | tatha# shuddha# va#sana#py a#ka#rama#tren%aiva tis%t%hati | janma#n*kurotpa#danasamartha# na bhavati#ty arthah% | punah% kathambhu#ta# | "jn~a#tam% jn~eyam" avashyajn~eyatvena sthitam parama#tmatattvam | yaya# hetubhu#taya# | ta#dr%shi# | sha#stravica#ra#diru#paya# shuddhaya# va#sanayaiva hi parama#tmatattvam% jn~a#yate || MoT_1,2.13 || shuddha#ya# a#shrayavishes%am% kathayati apunarjanmakaran%i# ji#vanmuktes%u dehis%u / va#sana# vidyate shuddha# dehe cakra iva bhramah% // Mo_1,2.14 // "ji#vanmuktes%u dehis%u" ji#ves%u | "apunarjanmakaran%i#" punarjanma#ka#rika# | "shuddha#" "va#sana# dehe vidyate" | na tu citte | ka# "iva "| "bhramah%" "iva" | yatha# "bhramah%" ca#kra#ka#ren%a bhraman%am% | "cakre" vidyate | tathety arthah% | ji#vanmukta#na#m% va#sana# phala#dyanusandha#na#nutpa#dika# eva#sti#ti bha#vah% || MoT_1,2.14 || ji#vanmuktalaks%an%am% kathayati ye shuddhava#sana# bhu#yo na janma#narthabha#janam / jn~a#tajn~eya#s ta ucyante ji#vanmukta# maha#dhiyah% // Mo_1,2.15 // "shuddha# va#sana#" yes%a#m% | te | ta#dr%sha#h% || MoT_1,2.15 || sa#ma#nyenopadesham% kr%tva# shri#ra#mavr%tta#ntam a#rabhate ji#vanmuktapadam pra#pto yatha# ra#mo maha#matih% / tat te 'ham sampravaks%ya#mi jara#maran%asha#ntaye // Mo_1,2.16 // nanu kimartham% shri#ra#maji#vanmuktipra#ptim% kathayasi#ty | atra#ha "jare"ti | shri#ra#maji#vanmuktipadapra#ptishravan%ena hi tava#pi tadvyavaha#ra#nusa#ren%a jara#disha#ntir bhavati#ti bha#vah% || MoT_1,2.16 || nanu bahu#padeshaka#n*ks%in%o mama kim% ra#makramama#trakathanenety | atra#ha bharadva#ja maha#buddhe ra#makramam imam% shubham / shr%n%u vaks%ya#mi tenaiva sarvam% jn~a#syasi sarvatha# // Mo_1,2.17 // "sarvathe"ty anena tatah% ka#py a#ka#n*ks%a# tava na sya#d iti bha#vah% || MoT_1,2.17 || tad eva kathayati vidya#gr%ha#d vinis%kramya ra#mo ra#ji#valocanah% / divasa#ny anayad gehe li#la#bhir akutobhayah% // Mo_1,2.18 // "divasa#ni" | na tu ma#sa#n | avidyama#nam% kuto 'pi bhayam% yasya sah% "akutobhayah% "| nirbhaya ity arthah% || MoT_1,2.18 || atha gacchati ka#le 'tra pa#layaty avanim% nr%pe / praja#su vi#tashoka#su sthita#su vigatajvaram // Mo_1,2.19 // ti#rthamunya#shramashren%i#m% dras%t%um utkan%t%hitam manah% / ra#masya#bhu#d bhr%sham% tatra kada#cid gun%asha#linah% // Mo_1,2.20 // spas%t%am | yugmam || MoT_1,2.19-20 || ra#ghavash cintayitvaivam upetya caran%au pituh% / ham%sah% padma#v iva navau jagra#ha navakesarau // Mo_1,2.21 // pa#davandanam% caka#rety arthah% || MoT_1,2.21 || shri#ra#mah% pitaram prati kathayati ti#rtha#ni devasadma#ni vana#ny a#yatana#ni ca / dras%t%um utkan%t%hitam% ta#ta mamedam% hi bhr%sham manah% // Mo_1,2.22 // "hi" nishcaye || MoT_1,2.22 || tad eta#m arthana#m pu#rva#m% saphali#kartum arhasi / na so 'sti bhuvane ta#ta tvaya# yo 'rthi# vima#nitah% // Mo_1,2.23 // maya#dya ta#vat tava ka#pi pra#rthana# na kr%teti "pu#rva#m" ity asya#bhipra#yah% || MoT_1,2.23 || shri#ra#mapra#rthana#m upasam%harati iti sampra#rthito ra#ja# vasis%t%hena samam% tada# / vica#rya#mun~cad evainam% ra#mam prathamam arthinam // Mo_1,2.24 // "vica#ryai"va | na tu "vica#ram" akr%tva# | "prathamam arthinam%" tatpu#rvam arthibhu#tam || MoT_1,2.24 || shubhe naks%atradivase bhra#tr%bhya#m% saha ra#ghavah% / man*gala#lan*kr%tavapuh% kr%tasvastyayano dvijaih% // Mo_1,2.25 // vasis%t%haprahitair vipraih% sha#stratajjn~aih% samanvitah% / snigdhaih% katipayair eva ra#japutravaraih% saha // Mo_1,2.26 // amba#bhir vihita#shi#rbhir a#lin*gya#lin*gya bhu#s%itah% / niraga#t sa gr%ha#t tasma#t ti#rthaya#tra#rtham udyatah% // Mo_1,2.27 // "a#lin*gya#lin*gye"ty anena sneha#tishayo dyotyate | "niraga#t" niryayau || MoT_1,2.25-27 || nirgatah% svapura#t paurais tu#ryaghos%en%a vardhitah% / pi#yama#nah% purandhri#n%a#m% netrair bhr%n*gaughabhan*guraih% // Mo_1,2.28 // gra#mi#n%alalana#lokahastapadma#pavarjitaih% / la#javars%air viki#rn%a#tma# himair iva hima#calah% // Mo_1,2.29 // a#varjayan vipragan%a#n parishr%n%van praja#shis%ah% / a#lokayan diganta#m%sh ca paricakra#ma jan*gale // Mo_1,2.30 // "paricakra#ma" pa#daca#ren%a gatava#n | ti#rthaya#tra#ya#m% hi pa#daca#ren%a gamanam pun%ya#vaham || MoT_1,2.28-30 || atha#rabhya svaka#t tasma#t krama#t kosalaman%d%ala#t / sna#nada#natapodhya#napu#rvakam% sa dadarsha ha // Mo_1,2.31 // "ha"shabdah% nipa#tah% || MoT_1,2.31 || kim% "dadarshe"ti karma#peks%a#ya#m a#ha nadi#s ti#rtha#ni pun%ya#ni vana#ny a#yatana#ni ca / jan*gala#ni vana#ntes%u tat%a#ny abdhimahi#bhr%ta#m // Mo_1,2.32 // "vana#ntes%u" sthita#ni "jan*gala#ni" sajala#h% desha#h% || MoT_1,2.32 || manda#kini#m indunibha#m% ka#lindi#m% cotpala#mala#m / sarasvati#m% shatadrum% ca candrabha#ga#m ira#vati#m // Mo_1,2.33 // spas%t%am || MoT_1,2.33 || ven%a#m% ca kr%s%n%aven%a#m% ca nirvindhya#m% sarayu#m% tatha# / carman%vati#m% vitasta#m% ca vipa#sha#m ba#huda#m api // Mo_1,2.34 // spas%t%am || MoT_1,2.34 || praya#gam% naimis%am% caiva dharma#ran%yam% gaya#m% tatha# / va#ra#n%asi#m% shri#girim% ca keda#ram pus%karam% tatha# // Mo_1,2.35 // spas%t%am || MoT_1,2.35 || ma#nasam% ca kramasaras tathaivottarama#nasam / vad%ava#m mad%ava#m% caiva ti#rthavr%ndam% sasodaram // Mo_1,2.36 // "ti#rthavr%ndam%" kathambhu#tam% | "sasodaram%" sodara#khyati#rthasahitam || MoT_1,2.36 || agniti#rtham maha#ti#rtham indradyumnasaras tatha# / sara#m%si sarasi#sh caiva tatha# va#pi#hrada#vali#m // Mo_1,2.37 // spas%t%am || MoT_1,2.37 || sva#minam% ka#rttikeyam% ca sa#ligra#maharim% tatha# / stha#na#ni ca catus%s%as%t%im% harasya girija#pateh% // Mo_1,2.38 // spas%t%am || MoT_1,2.38 || na#na#shcaryavicitra#n%i caturabdhitat%a#ni ca / vindyakandarakun~ja#m%sh ca kulashailasthala#ni ca // Mo_1,2.39 // spas%t%am || MoT_1,2.39 || ra#jars%i#n%a#m% ca mahata#m brahmars%i#n%a#m% tathaiva ca / deva#na#m bra#hman%a#na#m% ca pa#vana#n a#shrama#n~ shubha#n // Mo_1,2.40 // spas%t%am || MoT_1,2.40 || bhu#yo bhu#yah% sa babhra#ma bhra#tr%bhya#m% saha ma#nadah% / caturs%v api digantes%u sarva#n eva mahi#tat%a#n // Mo_1,2.41 // spas%t%am || MoT_1,2.41 || sarga#ntashlokena ti#rthaya#tra#bhraman%am upasam%harati amarakinnarama#navama#nitah% samavalokya mahi#m akhila#m ima#m / upayayau svagr%ham% raghunandano vihr%tadik shivalokam iveshvarah% // Mo_1,2.42 // "i#shvarah%" kathambhu#tah% | "vihr%tadik" vihr%ta#h% viha#ravis%ayi#kr%ta#h% dishah% yena | ta#dr%shah% | iti shivam || MoT_1,2.42 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e dviti#yah% sargah% || 1,2 || ************************************************************************ shri#ra#masya gr%hapravesham% kathayati la#japus%pa#n~jalivra#tair viki#rn%ah% paurava#sibhih% / sa vivesha gr%ham% shri#ma#n~ jayanto vis%t%apam% yatha# // Mo_1,3.1 // "viki#rn%ah%" bharitah% |" jayantah%" indraputrah% || MoT_1,3.1 || pran%ana#ma#tha pitaram% vasis%t%ham ma#tr%ba#ndhava#n / bra#hman%a#n guruvr%ddha#m%sh ca ra#ghavah% prathama#gatah% // Mo_1,3.2 // spas%t%am || MoT_1,3.2 || suhr%dbhir ma#tr%bhish caiva pitra# dvijagan%ena ca / muhur a#lin*gana#ca#rai ra#ghavo na mamau tada# // Mo_1,3.3 // "ra#ghavas" "tada#" "suhr%d"a#di"bhih%" sahakr%taih% "a#lin*gana#ca#raih%" a#lin*ganaru#paih% loka#ca#raih% |" na" "mamau" maha#nandayukto ja#ta iti bha#vah% || MoT_1,3.3 || tasmin dr%d%hair da#sharathau priyaprakathanair mithah% / jughu#rn%ur madhurair a#sha# mr%duvam%shasvanair iva // Mo_1,3.4 // "tasmin" "da#sharathau" "mithah%" "priyaprakathanaih%" shri#ra#mavis%ayaih% anyo'nyam priyakathanaih% | shri#ra#mo gr%ham pra#pta ity evam%ru#paih% parasparam priyakathanair iti ya#vat |" a#sha#h%" dishah% | "jughu#rn%uh%" ghu#rn%im pra#puh% | man*galava#cibhu#kampottha#na#d iyam uktih% |" priyaprakathanaih%" kathambhu#taih% | "dr%d%hais" tatha# "madhuraih%" karn%asukhaih% | "priyaprakathanaih%" kair "iva" | "mr%duvam%shasvanair" "iva" | yatha# taih% purus%a#h% ghu#rn%anti | tathety arthah% || MoT_1,3.4 || bahu#ny a#sa dina#ny atra ra#ma#gamanam utsavah% / maha#nande jana#n mun~can kelikola#hala#kulah% // Mo_1,3.5 // "atra" dasharathapure |" ra#ma#gamanam" " utsavah%" "a#sa" abhu#t | kiyantam% ka#lam% | "bahu#ni" "dina#ni" | bahudinaparyantam ity arthah% |" utsavah%" kim% kurvan | "jana#n maha#nande" "mun~can" | "a#se"ti prayoga a#rs%ah% || MoT_1,3.5 || uva#sa sa sukham% gehe tatah% prabhr%ti ra#ghavah% / varn%ayan vividha#ca#ra#n desha#ca#ra#n itas tatah% // Mo_1,3.6 // "itas tatah%" yatra tatra || MoT_1,3.6 || pra#tar uttha#ya ra#mo 'sau kr%tva# sandhya#m% yatha#vidhi / sabha#sam%stham% dadarshendrasamam% svapitaram% tada# // Mo_1,3.7 // spas%t%am || MoT_1,3.7 || katha#bhih% suvicitra#bhih% sa vasis%t%ha#dibhih% saha / sthitva# dinacaturbha#gam% jn~a#nagarbha#bhir a#dr%tah% // Mo_1,3.8 // jaga#ma pitranujn~a#to mahatya# senaya#vr%tah% / vara#hamahis%a#ki#rn%am% vanam a#khet%akecchaya# // Mo_1,3.9 // "a#khet%ecchaya#" mr%gaya#ka#n*ks%aya# || MoT_1,3.8-9 || tata a#gatya sadane kr%tva# sna#na#dikam% krama#t / samitraba#ndhavo bhuktva# nina#ya sasuhr%n nisha#m // Mo_1,3.10 // spas%t%am || MoT_1,3.10 || evam%ru#pam a#ca#ram asau naikasminn eva dine kr%tava#n api tu sarvadaivety abhipra#yen%a kathayati evampra#yadina#ca#ro bhra#tr%bhya#m% saha ra#ghavah% / a#gatya ti#rthaya#tra#ya#h% samuva#sa pitur gr%he // Mo_1,3.11 // spas%t%am || MoT_1,3.11 || sarga#ntashlokenaitad upasam%harati nr%patisam%vyavaha#ramanojn~aya# sujanacetasi candrikaya# tatha# / parinina#ya dina#ni sa ces%t%aya# shrutasudha#rasapeshalaya#naghah% // Mo_1,3.12 // "sah% anaghah%" dos%arahitah% shri#ra#mah% | evam%vidhaya# "ces%t%aya# dina#ni parinina#ya" lan*ghitava#n | kim%vidhaya# | "nr%pativyavaha#ren%a" praja#vica#ra#dina# ra#javyavaha#ren%a | "manojn~aya#" hr%dyaya# | tatha# "sujanacetasi" satpurus%amanasi | "candrikaya#" sujanahr%daya#hla#dikayeti ya#vat | tatha# "shrute" shravan%e | "sudha#rasa"vat "peshalaya#" | dr%s%t%atve tu kim% va#cyam iti bha#vah% | iti shivam || MoT_1,3.12 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e tr%ti#yah% sargah% || 1,3 || ************************************************************************ athonas%od%ashe vars%e vartama#ne raghu#dvahe / ra#ma#nuya#yini tatha# shatrughne laks%man%e 'pi ca // Mo_1,4.1 // bharate sam%sthite nityam ma#ta#mahagr%he sukham / pa#layaty avanim% ra#jn~i yatha#vad akhila#m ima#m // Mo_1,4.2 // janyatra#rtham% ca putra#n%a#m pratyaham% saha mantribhih% / kr%tamantre maha#pra#jn~e tajjn~e dasharathe nr%pe // Mo_1,4.3 // kr%ta#ya#m% ti#rthaya#tra#ya#m% ra#mo nijagr%hasthitah% / jaga#ma#nudinam% ka#rshyam% sharadi#va#malam% sarah% // Mo_1,4.4 // "tatha#" u#nas%od%ashavars%e sati#ty arthah% | "janyatra#rtham%" viva#ha#rtham | "ka#rshyam%" ks%i#n%ata#m || MoT_1,4.1-4 || ka#rshyam eva kathayati krama#d asya visha#la#ks%am pa#n%d%uta#m mukham a#dadhe / pa#kaphulladalam% shuklam% sa#lima#lam iva#mbujam // Mo_1,4.5 // kr%shata#ya#m% hi mukhasya pa#n%d%ima# ja#yate || MoT_1,4.5 || kapolatalasam%li#napa#n%ih% padma#sanasthitah% / cinta#paravashas tu#s%n%i#m avya#pa#ro babhu#va sah% // Mo_1,4.6 // "sah%" shri#ra#mah% || MoT_1,4.6 || kr%sha#n*gash cintaya# yuktah% khedi# paramadurmana#h% / nova#ca kasyacit kin~cil lipikarma#rpitopamah% // Mo_1,4.7 // spas%t%am || MoT_1,4.7 || kheda#t parijanena#sau pra#rthyama#nah% punah% punah% / caka#ra#hnikam a#ca#ram parimla#namukha#mbujah% // Mo_1,4.8 // spas%t%am || MoT_1,4.8 || evam munivishis%t%am% tam% ra#mam% gun%agan%a#karam / a#lokya bhra#tara#v asya ta#m eva#yayatur dasha#m // Mo_1,4.9 // "munivishis%t%am" utkr%s%t%am munim% | vaira#gyavattva#t | "asya ta#m" "eva" "dasha#m%" ra#masambandhini#m% ka#rshya#diru#pa#m eva#vastha#m || MoT_1,4.9 || tatha# tes%u tanu#jes%u khedavatsu kr%shes%u ca / sapatni#ko mahi#pa#lash cinta#vivashata#m% yayau // Mo_1,4.10 // spas%t%am || MoT_1,4.10 || ka# te putra ghana# cintety evam% ra#mam punah% punah% / apr%cchat snigdhaya# va#ca# na ca#kathayad asya sah% // Mo_1,4.11 // "sah%" ra#mah% | "asya" pituh% || MoT_1,4.11 || na kin~cit ta#ta me duh%kam ity uktva# pitur an*kagah% / ra#mo ra#ji#vapatra#ks%as tu#s%n%i#m eva sma tis%t%hati // Mo_1,4.12 // spas%t%am || MoT_1,4.12 || tato dasharatho ra#ja# ra#mah% kim% khedava#n iti / apr%cchat sarvaka#ryajn~am% vasis%t%ham% vadata#m% varam // Mo_1,4.13 // "sarvaka#ryajn~am%" sarves%u ka#ryes%u nipun%am | anyatha# pr%cchanam ayuktam eva sya#d iti bha#vah% || MoT_1,4.13 || asty atra ka#ran%am% shri#man ma# ra#jan duh%kham astu te / ity uktash cintaya# yukto vasis%t%hamunina# nr%pah% // Mo_1,4.14 // "shri#mat" jn~a#na#khyaphalaka#ritva#t | "ka#ran%am%" vaira#gya#khyam% kin~cid | asmin samaye vaktum ayuktam iti bha#vah% || MoT_1,4.14 || upasam%hr%tam api vasis%t%hava#kyam% sarga#ntashlokena punah% kathayati kopam% vis%a#dakalana#m% vitatam% ca hars%am% na#lpena ka#ran%avashena vahanti santah% | sargen%a sam%hatijavena vina# jagatya#m bhu#ta#ni bhu#pa na maha#nti vika#rayanti || MoT_1,4.15 || "santah%" sa#dhavah% | "alpena" stokena | "ka#ran%avashena" vitatam% "kopam%" vitata#m% "vis%a#dakalana#m%" "vitatam%" "hars%am%" "ca" | "na" "vahanti" na dha#rayanti | "alpene"ti vishes%an%asya "ka#ran%e"ty anena#rthikah% sambandhah% | atra vyatireken%a dr%s%t%a#ntam a#ha "sargen%e"ti | he "bhu#pa" | "maha#nti bhu#ta#ni" maha#bhu#ta#ni | "jagatya#m%" jagati | "sargen%a vina#" maha#sr%s%t%im% "vina#" | tatha# "sam%hatijavena vina#" sam%ha#ra#khyavegena vina# | "na vika#rayanti" ka#ryotpattya#khyavika#rayukta#ni tatha# na#sha#khyavika#rayukta#ni ca na bhavanti | tat karoti tad a#cas%t%e iti n%ic | "vika#ravanti#"ti va# pa#t%hah% | sthityavastha#ya#m ava#ntarasargasam%hatiru#pen%a#lpena ka#ran%ena na bhavanti#ti bha#vah% | iti shivam || MoT_1,4.15 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e caturthah% sargah% || 1,4 || ************************************************************************ shri#va#lmi#kir bharadva#jam prati kathayati ity ukte munina#thena sandehavati pa#rthive / khedavaty a#sthite maunam% kan~cit ka#lam prati#ks%in%i // Mo_1,5.1 // parikhinna#su sarva#su ra#jn~i#s%u nr%pasadmasu / sthita#su sa#vadha#na#su ra#maces%t%a#su sarvatah% // Mo_1,5.2 // etasminn eva ka#le tu vishva#mitra iti shrutah% / mahars%ir a#gamad dras%t%um% tam ayodhya#m% nara#dhipam // Mo_1,5.3 // "a#gamat" a#gacchati sma || MoT_1,5.1-3 || nanu kimartham asau a#gata ity | atra#ha tasya yajn~o 'tha raks%obhis tada# vilulupe kila / ma#ya#vi#ryabalonmattair dharmaka#masya dhi#matah% // Mo_1,5.4 // raks%a#rtham% tasya yajn~asya dras%t%um aicchat sa pa#rthivam / na hi shakto hy avighnena tam a#ptum% sa munih% kratum // Mo_1,5.5 // nanu kimartham% tam% "raks%a#rtham%" "dras%t%um aicchad" ity | atra#ha "na hi#"ti || MoT_1,5.4-5 || tatas tes%a#m% vina#sha#rtham udyatas tapasa#m% nidhih% / vishva#mitro maha#teja# ayodhya#m abhyaya#t puri#m // Mo_1,5.6 // [Ra#m I 17, 23] "abhyaya#t" abhigacchati sma || MoT_1,5.6 || sa ra#jn~o darshana#ka#n*ks%i# dva#ra#dhyaks%a#n uva#ca ha / shi#ghram a#khya#ta ma#m pra#ptam% kaushikam% ga#dhinah% sutam // Mo_1,5.7 // [Ra#m I 17, 24] "ha"shabdah% nipa#tah% | kim "uva#ce"ti karma#peks%a#ya#m uttara#rdham% karmatvena kathayati "shi#ghram" iti | "a#khya#ta" kathayata | yu#yam iti shes%ah% | "ga#dhinah%" ga#dhira#jasya || MoT_1,5.7 || tasya tad vacanam% shrutva# dva#h%stha# ra#jagr%ham% yayuh% / sambhra#ntamanasah% sarve tena va#kyena codita#h% // Mo_1,5.8 // [Ra#m I 17, 25] "tena" "va#kyena" vishva#mitroktena va#kyena || MoT_1,5.8 || te gatva# ra#jabhavanam% vishva#mitram r%s%im% tatah% / pra#ptam a#vedaya#m a#suh% prati#ha#rapatim% tada# // Mo_1,5.9 // [Ra#m I 17, 26] "prati#ha#rapatim%" dva#stha#dhika#rin%am || MoT_1,5.9 || atha#stha#nagatam bhu#pam% ra#jaman%d%alam a#sthitam / samupetya tvara#yukto ya#s%t%i#ko 'sau vyajijn~apat // Mo_1,5.10 // "asau ya#s%t%i#kah%" prati#ha#rapatih% || MoT_1,5.10 || kim% "vyajijn~apad" ity | atra#ha deva dva#ri maha#teja# ba#labha#skarasannibhah% / jva#la#run%ajat%a#ju#t%ah% puma#n~ shri#ma#n avasthitah% // Mo_1,5.11 // spas%t%am || MoT_1,5.11 || sa ca#marapata#ka#d%hyam% sa#shvebhapurus%a#yudham / kr%tava#m%s tam pradesham% yas tejobhih% ki#rn%aka#n~canam // Mo_1,5.12 // spas%t%am || MoT_1,5.12 || vakty asma#n a#shu ya#s%t%i#ka# nivedayata ra#jani / vishva#mitro munih% pra#pta ity anuddhataya# gira# // Mo_1,5.13 // asau purus%ah% "asma#n" "anuddhataya#" "gire"ti "vakti#"ti sambandhah% | ya#s%t%i#ka# ity a#mantran%am | yu#yam ity adhya#ha#ryam || MoT_1,5.13 || iti ya#s%t%i#kavacanam a#karn%ya nr%pasattamah% / sa samantri# sasa#mantah% prottasthe hemavis%t%ara#t // Mo_1,5.14 // "hemavis%t%ara#t" suvarn%api#t%ha#t || MoT_1,5.14 || pada#tir eva mahata#m% ra#jn~a#m% vr%ndena pa#litah% / vasis%t%hava#madeva#bhya#m% saha sa#mantasam%stutah% // Mo_1,5.15 // spas%t%am || MoT_1,5.15 || jaga#ma tatra yatra#sau vishva#mitro maha#munih% / dadarsha munisha#rdu#lam% dva#rabhu#ma#v adhis%t%hitam // Mo_1,5.16 // spas%t%am || MoT_1,5.16 || ki#dr%sham% dadarshety apeks%a#ya#m a#ha kena#pi ka#ran%enorvi#talam arkam iva#gatam / bra#hmen%a tejasa#kra#ntam% ks%a#tren%a ca mahaujasa# // Mo_1,5.17 // spas%t%am || MoT_1,5.17 || jara#jarad%haya# nityam% tapah%prasararu#ks%aya# / jat%a#vallya# vr%taskandham% sasandhya#bhram iva#calam // Mo_1,5.18 // spas%t%am || MoT_1,5.18 || upasha#ntam% ca ka#ntam% ca di#ptam apratigham% tatha# / nibhr%tam% corjita#ka#ram% dadha#nam bha#svaram% vapuh% // Mo_1,5.19 // "apratigham" apratigha#ta#ka#ram | "nibhr%tam%" komalam% || MoT_1,5.19 || peshalena#tibhi#mena prasannena#kulena ca / gambhi#ren%a#tipu#rn%ena tejasa# ran~jitaprajam // Mo_1,5.20 // spas%t%am || MoT_1,5.20 || anantaji#vitadasha#sakhi#m eka#m anindita#m / dha#rayantam% kare shlaks%n%a#m% vi#n%a#m amla#nama#nasam // Mo_1,5.21 // "shlaks%n%a#m" peshala#m || MoT_1,5.21 || karun%a#kra#ntacetastva#t prasannamadhureks%itaih% / i#ks%an%air amr%teneva sam%sin~cantam ima#h% praja#h% // Mo_1,5.22 // spas%t%am || MoT_1,5.22 || sita#sitatata#pa#n*gam% dhavalapronnatabhruvam / a#nandam% ca bhayam% ca#ntah% prayacchantam aveks%ituh% // Mo_1,5.23 // "aveks%ituh%" pashyatah% | atipeshalatva#t "a#nanda"da#nam% | satejaskatva#t "bhaya"da#nam || MoT_1,5.23 || munim a#lokya bhu#pa#lo du#ra#d eva#nata#kr%tih% / pran%ana#ma galanmauliman%ima#litabhu#talam // Mo_1,5.24 // "galad" itya#di kriya#vishes%an%am || MoT_1,5.24 || munir apy avaner i#sham bha#sva#n iva shatakratum / tatra#bhiva#daya#m% cakre madhuroda#raya# gira# // Mo_1,5.25 // spas%t%am || MoT_1,5.25 || tato vasis%t%hapramukha#h% sarva eva dvija#tayah% / sva#gata#dikramen%ainam pu#jaya#m a#sur a#dr%ta#h% // Mo_1,5.26 // "enam%" vishva#mitram || MoT_1,5.26 || dasharathah% kathayati ashan*kitopani#tena bha#svata# darshanena te / sa#dho svanugr%hi#ta#h% smo ravin%eva#mbuja#kara#h% // Mo_1,5.27 // "ashan*kitam" shan*kara#hitam | "upani#tena" pra#ptena || MoT_1,5.27 || yad ana#di yad aks%ubdham% yad apa#yavivarjitam / tad a#nandasukham pra#pta# adya tvaddarshana#n mune // Mo_1,5.28 // "tvaddarshanena" vayam brahma#nandam "pra#pta#" iti bha#vah% || MoT_1,5.28 || adya varta#mahe nu#nam% dharmya#n%a#m% dhuri dharmatah% / bhavada#gamanasyeme yad vayam% laks%yata#m% gata#h% // Mo_1,5.29 // "varta#mahe" tis%t%ha#mah% | "laks%yata#m" a#shrayatvam | vis%ayatvam iti ya#vat || MoT_1,5.29 || evam prakathayanto 'tra ra#ja#no 'tha mahars%ayah% / a#sanes%u sabha#stha#nam a#stha#ya samupa#vishan // Mo_1,5.30 // "samupa#vishan" upavis%t%a#h% || MoT_1,5.30 || sa dr%s%t%va# jvalitam% laks%mya# bhi#tas tam r%s%im a#gatam / prahr%s%t%avadano ra#ja# svayam arghyam% nyavedayat // Mo_1,5.31 // [Ra#m I 17, 28] "nyavedayad" arpitava#n || MoT_1,5.31 || sa ra#jn~ah% pratigr%hya#rghyam% sha#stradr%s%t%ena karman%a# / pradaks%in%am prakurvantam% ra#ja#nam paryapu#jayat // Mo_1,5.32 // [Ra#m I 17, 29ab (*539cd)] spas%t%am || MoT_1,5.32 || sa ra#jn~a# pu#jitas tena prahr%s%t%avadanas tada# / kushalam% ca#vyayam% caiva paryapr%cchan nara#dhipam // Mo_1,5.33 // [Ra#m I 17, 29cd] spas%t%am || MoT_1,5.33 || vasis%t%hena sama#gamya prahasya munipun*gavah% / yatha#rham% ca#rcayitvainam papraccha#na#mayam% tatah% // Mo_1,5.34 // [Ra#m I 17, 30ab (*541ab)] spas%t%am || MoT_1,5.34 || ks%an%am% yatha#rham anyo'nyam pu#jayitva# sametya ca / te sarve hr%s%t%amanaso maha#ra#janiveshane // Mo_1,5.35 // [Ra#m I 17, 31ab (*541cd)] spas%t%am || MoT_1,5.35 || yathocita#sanagata# mithah% sam%vr%ddhatejasah% / parasparen%a papracchuh% sarve 'na#mayam a#dara#t // Mo_1,5.36 // spas%t%am || MoT_1,5.36 || upavis%t%a#ya tasmai sa vishva#mitra#ya dhi#mate / pa#dyam arghyam% ca ga#sh caiva bhu#yo bhu#yo nyavedayat // Mo_1,5.37 // [Ra#m I *542ab;ef] spas%t%am || MoT_1,5.37 || arcayitva# ca vidhivad vishva#mitram abha#s%ata / pra#n~jalih% prayato va#kyam idam pri#tamana# nr%pah% // Mo_1,5.38 // [Ra#m I *542g-j] spas%t%am || MoT_1,5.38 || yatha#mr%tasya sampra#ptir yatha# vars%am avars%ake | [Ra#m I 17, 33ab] yatha#ndhasyeks%an%apra#ptir bhavada#gamanam% tatha# || MoT_1,5.39 || spas%t%am || MoT_1,5.39 || yathes%t%adhanasamparkah% putrajanma#praja#vatah% | [Ra#m I 17, 33cd] svapnadr%s%t%a#rthala#bhash ca bhavada#gamanam% tatha# || MoT_1,5.40 || [Ra#m I *545c] spas%t%am || MoT_1,5.40 || yathepsitena sam%yoga is%t%asya#gamanam% yatha# | [Ra#m I *544] pran%as%t%asya yatha# la#bho bhavada#gamanam% tatha# || MoT_1,5.41 || [Ra#m I 17, 33e] spas%t%am || MoT_1,5.41 || yatha# hars%o nabhogatya# mr%tasya punar a#gama#t / tatha# tvada#gama#d brahman sva#gatam% te maha#mune // Mo_1,5.42 // [Ra#m I 17, 33f-h (*545d)] "mr%tasya" "punar a#gama#d" | ity atra yatheti shes%ah% | he maha#mune | "te" "sva#gatam" astu || MoT_1,5.42 || brahmalokaniva#so hi kasya na pri#tim a#vahet / mune tava#gamas tadvat satyam eva bravi#mi te // Mo_1,5.43 // [Ra#m I *545ef;*546] spas%t%am || MoT_1,5.43 || kash ca te paramah% ka#mah% kim% ca te karava#n%y aham / pa#trabhu#to 'si me vipra pra#ptah% paramadha#rmikah% // Mo_1,5.44 // [Ra#m I 17, 34a-d] he "vipra" | "asi" tvam% | "me pa#trabhu#tah% pra#ptah%" || MoT_1,5.44 || pu#rvam% ra#jars%ishabdena tapasa# dyotitaprajah% / brahmars%itvam anu pra#ptah% pu#jyo 'si bhagavan mama // Mo_1,5.45 // [Ra#m I 17, 35] he "bhagavan" | "pu#rvam%" "ra#jars%ishabdenai"va pu#jyah% | "anu" pashca#t | "tapasa# dyotitaprajah%" san | "brahmars%itvam" "pra#ptah%" tvam | "mama pu#jyah% asi" || MoT_1,5.45 || gan*ga#jala#bhis%eken%a yatha# pri#tir bhaven mama / tatha# tvaddarshana#t pri#tir antah% shi#tayati#va ma#m // Mo_1,5.46 // [Ra#m I *551a-c] "antah%" manasi || MoT_1,5.46 || vigateccha#bhayakrodho vi#tara#go nira#mayah% / idam atyadbhutam brahman yad bhava#n ma#m upa#gatah% // Mo_1,5.47 // "ma#m" upa#gama#narham iti bha#vah% || MoT_1,5.47 || shubhaks%etragatam% ca#ham a#tma#nam apakalmas%am | [Ra#m I 17, 36c] candrabimba ivonmagnam% vedmi vedyavida#m% vara || MoT_1,5.48 || "unmagnam" uditam || MoT_1,5.48 || sa#ks%a#d iva brahman%o me tava#bhya#gamanam matam / pu#to 'smy anugr%hi#to 'smi tava#bhya#gamana#n mune // Mo_1,5.49 // [Ra#m I *555] spas%t%am || MoT_1,5.49 || tvada#gamanapun%yena sa#dho yad anuran~jitam / adya me saphalam% janma ji#vitam% tat suji#vitam // Mo_1,5.50 // [Ra#m I 17, 34ef] "tvada#gamana#t" utpannena "pun%yena" | "me janma me ji#vitam%" ca | "yat" "anuran~jitam" svoparaktam% kr%tam% | "tat" tato hetoh% | "me janma saphalam" bhavati | "me ji#vitam% suji#vitam" bhavati || MoT_1,5.50 || tva#m iha#bhya#gatam% dr%s%t%va# pratipu#jya pran%amya ca | [Ra#m I *552] a#tmany eva nama#my antar dr%s%t%endur jaladhir yatha# || MoT_1,5.51 || spas%t%am || MoT_1,5.51 || yat ka#ryam% yena ca#rthena pra#pto 'si munipun*gava / kr%tam ity eva tad viddhi ma#nyo 'si hi bhr%sham mama // Mo_1,5.52 // [Ra#m I *557] spas%t%am || MoT_1,5.52 || svaka#ryen%a vimarsham% tvam% kartum arhasi kaushika / bhagavan na#sty adeyam% hi tvayi yat pratipadyate // Mo_1,5.53 // [Ra#m I 17, 38ab (*558)] he "kaushika" | "tvam%" | "svaka#ryen%a" saha "vimarsham% kartum arhasi" kim mama ka#ryam asti#ti vica#ram% kartum arhasi#ti bha#vah% | nanu kimartham aham% "svaka#ryen%a" saha "vimarsham%" karomi#ty | atra#ha "bhagavann" iti | "hi" yasma#t | he "bhagavan" | "tvayi yat pratipadyate" upayujyate | tat "adeyam% na#sti" | tad dada#my evety arthah% || MoT_1,5.53 || ka#ryasya ca vica#ram% tvam% kartum arhasi dharmatah% / karta# ca#ham ashes%am% te daivatam paramam bhava#n // Mo_1,5.54 // [Ra#m I 17, 38] spas%t%am || MoT_1,5.54 || sarga#ntashlokena dasharathavinayoktya# muner hars%agamanam% kathayati idam atimadhuram% nishamya va#kyam% shrutisukham arthavida# vini#tam uktam / prathitagun%avasha#d gun%air vishis%t%am% munivr%s%abhah% paramam% jaga#ma hars%am // Mo_1,5.55 // [Ra#m I 17, 39] "atimadhuram" utkr%s%t%amadhura#khyagun%avishis%t%am% | "shrutisukham%" karn%asukham | "arthavida#" parama#rthajn~ena dasharathena | "vini#tam%" savinayam% yatha# bhavati tath"oktam%" kathitam% | tatha# "prathita#h%" ye "gun%a#h%" va#kyagun%a#s | tad"vasha#t" "gun%aih% vishis%t%am" | prathitagun%avishis%t%am iti ya#vat | i#dr%sham% "va#kyam% nishamya" sah% "munivr%s%abhah%" munishres%t%hah% kaushikah% | "paramam% hars%am% jaga#ma" | da#tr%vinayena hi arthino maha#n hars%o ja#yate | iti shivam || MoT_1,5.55 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e pan~camah% sargah% || 1,5 || ************************************************************************ tac chrutva# ra#jasim%hasya va#kyam adbhutavistaram / hr%s%t%aroma# maha#teja# vishva#mitro 'bhyabha#s%ata // Mo_1,6.1 // [Ra#m I 18, 1] spas%t%am || MoT_1,6.1 || sadr%sham% ra#jasha#rdu#la tavaivaitan mahi#tale / maha#vam%shaprasu#tasya vasis%t%havashavartinah% // Mo_1,6.2 // [Ra#m I 18, 2] "tavaiva" na tv anyasyety arthah% || MoT_1,6.2 || yat tu me hr%dgatam% va#kyam% tasya ka#ryavinirn%ayam / kuru tvam% ra#jasha#rdu#la dharmam% samanupa#laya // Mo_1,6.3 // [Ra#m I 18, 3] "tu"shabdah% "va#kya"va#cyasya "ka#rya"sya#tikas%t%am% sampa#dani#yata#m% dyotayati | tasya "ka#ryanirn%ayam" hr%dgatava#kyava#cyaka#ryanirn%ayam ity arthah% | nanu kimartham% karomi#ty | atra#ha "dharmam" iti | tava#nena dharmapa#lanam bhavis%yati#ti bha#vah% || MoT_1,6.3 || "hr%dgatam% va#kyam" prakat%i#karoti aham% niyamam a#tis%t%he siddhyartham purus%ars%abha / tasya vighnakara# ghora# ra#ks%asa# mama sam%sthita#h% // Mo_1,6.4 // [Ra#m I 18, 4] "a#tis%t%he" a#shraya#mi || MoT_1,6.4 || yada# yada# tu yajn~ena yaje 'ham% vibudhavrajam / tada# tada# me yajn~am% tam% vinighnanti nisha#cara#h% // Mo_1,6.5 // "yaje" pu#jaya#mi || MoT_1,6.5 || bahusho vihite tasmin mama ra#ks%asana#yaka#h% / akiram%s te mahi#m% ya#ge ma#m%sena rudhiren%a ca // Mo_1,6.6 // [Ra#m I 18, 5 (*562)] spas%t%am || MoT_1,6.6 || avadhu#te tatha#bhu#te tasmin ya#gakadambake / kr%tashramo nirutsa#has tasma#d desha#d apa#gamam // Mo_1,6.7 // [Ra#m I 18, 6] "apa#gamam" apagatah% || MoT_1,6.7 || na ca me krodham utsras%t%um buddhir bhavati pa#rthiva / tatha#bhu#tam% hi tat karma na sha#pas tasya vidyate // Mo_1,6.8 // [Ra#m I 18, 7] sha#pada#nena sa yajn~ah% nashyati#ti bha#vah% || MoT_1,6.8 || i#dr%shi# ca ks%ama# ra#jan mama tasmin maha#kratau / tvatprasa#da#d avighnena pra#payeyam maha#phalam // Mo_1,6.9 // he "ra#jan" | atah% "mama tasmin maha#kratau i#dr%shi# ks%ama#" bhavati | atah% aham "maha#phalam" tam% kratum% | "tvatprasa#da#t pra#payeyam" pra#pnuya#m | "pra#payeyam" iti sva#rthe n%ic a#rs%ah% || MoT_1,6.9 || tra#tum arhasi ma#m a#rtam% sharan%a#rthinam a#gatam / arthina#m% yan nira#shatvam% sata#m abhibhavo hi sah% // Mo_1,6.10 // spas%t%am || MoT_1,6.10 || nanu kena praka#ren%a#ham% tvattra#n%am% karomi#ty | atra#ha tava#sti tanayah% shri#ma#n dr%ptasha#rdu#lavikramah% / mahendrasadr%sho vi#ro ra#mo raks%ovida#ran%ah% // Mo_1,6.11 // spas%t%am || MoT_1,6.11 || nanu tatah% kim ity | atra#ha tam putram% ra#jasha#rdu#la ra#mam% satyapara#kramam / ka#kapaks%adharam% shu#ram% jyes%t%ham me da#tum arhasi // Mo_1,6.12 // [Ra#m I 18, 8] tenaiva raks%a#paraparya#yam% tra#n%am me bhavis%yati#ti bha#vah% || MoT_1,6.12 || nanu katham% shishuru#po 'sau ra#ks%asebhyas tava makham% raks%is%yati#ty | atra#ha shakto hy es%a maya# gupto divyena svena tejasa# / ra#ks%asa# ye 'pakarta#ras tes%a#m mu#rdhavinigrahe // Mo_1,6.13 // [Ra#m I 18, 9] spas%t%am || MoT_1,6.13 || shreyash ca#smin karis%ya#mi bahuru#pam anantakam / traya#n%a#m api loka#na#m% yena pu#jyo bhavis%yati // Mo_1,6.14 // [Ra#m I 18, 10] spas%t%am || MoT_1,6.14 || nanu katham asau ta#dr%sha#na#m% ra#ks%asa#na#m purah% stha#tum% shaknoti#ty | atra#ha na ca tena sama#sa#dya stha#tum% shakta# nisha#cara#h% | [Ra#m I 18, 11ab] kruddham% kesarin%am% dr%s%t%va# ran%e vana ivain%aka#h% || MoT_1,6.15 || "tena" iti dviti#ya#stha#ne tr%ti#ya# a#rs%i# || MoT_1,6.15 || tes%a#m% ca na#nyah% ka#kutstha#d yoddhum utsahate puma#n | [Ra#m I 18, 11cd] r%te kesarin%ah% kruddha#n matta#na#m% karin%a#m iva || MoT_1,6.16 || spas%t%am || MoT_1,6.16 || vi#ryotsikta# hi te pa#pa#h% ka#laku#t%opama# ran%e | [Ra#m I 18, 12ab] kharadu#s%an%ayor bhr%tya#h% kr%ta#nta#h% kupita# iva || MoT_1,6.17 || spas%t%am || MoT_1,6.17 || ra#masya ra#jasha#rdu#la sahis%yante na sa#yaka#n | [Ra#m I 18, 12cd] ana#rata#gata# dha#ra# jaladasyeva pa#m%savah% || MoT_1,6.18 || spas%t%am || MoT_1,6.18 || na ca putragatam% sneham% kartum arhasi pa#rthiva | [Ra#m I 18, 13ab] na tad asti jagaty asmin yan na deyam maha#tmanah% || MoT_1,6.19 || spas%t%am || MoT_1,6.19 || hanta nu#nam% vija#na#mi hata#m%s ta#n viddhi ra#ks%asa#n | [Ra#m I 18, 13cd] na hy asmada#dayah% pra#jn~a#h% sandigdhe sampravr%ttayah% || MoT_1,6.20 || "hanta" hars%e |" nu#nam%" nishcaye | aham% ta#n "ra#ks%asa#n" "hata#n" ja#na#mi | tvam api "viddhi" | nanu katham aham% tvatkathanama#tren%a ja#na#mi#ty | atra#ha "na" "hi#"ti | "sam%" samyak | "pravr%ttih%" | yes%a#m% | te ta#dr%sha#h% || MoT_1,6.20 || aham% vedmi maha#tma#nam% ra#mam% ra#ji#valocanam / vasis%t%hash ca maha#teja# ye ca#nye di#rghadarshinah% // Mo_1,6.21 // [Ra#m I 18, 14] spas%t%am || MoT_1,6.21 || yadi dharmo mahattvam% ca yashas te manasi sthitam / tan mahyam% svam abhipretam a#tmajam% da#tum arhasi // Mo_1,6.22 // [Ra#m I 18, 15] "manasi sthitam%" ka#n*ks%itam | "abhipretam" proktam% ka#rya#rtham is%t%am || MoT_1,6.22 || dashara#trash ca me yajn~o yasmin ra#men%a ra#ks%asa#h% | [Ra#m I 18, 17cd] hantavya# vighnakarta#ro mama yajn~asya vairin%ah% || MoT_1,6.23 || spas%t%am || MoT_1,6.23 || atra#bhyanujn~a#m% ka#kutstha dadata#m tava mantrin%ah% / vasis%t%hapramukha#h% sarve tena ra#mam% visarjaya // Mo_1,6.24 // [Ra#m I 18, 16] spas%t%am || MoT_1,6.24 || na#tyeti ka#lah% ka#lajn~a yatha#yam mama ra#ghava / tatha# kurus%va bhadram% te ma# ca shoke manah% kr%tha#h% // Mo_1,6.25 // [Ra#m I 18, 18] "atyeti" gacchati || MoT_1,6.25 || ka#ryam an%v api ka#le tu kr%tam ety upaka#rata#m / mahad apy upaka#ren%a riktata#m ety aka#latah% // Mo_1,6.26 // "aka#latah%" aka#le || MoT_1,6.26 || ity evam uktva# dharma#tma# dharma#rthasahitam% vacah% / virara#ma maha#teja# vishva#mitro muni#shvarah% // Mo_1,6.27 // [Ra#m I 18, 19] spas%t%am || MoT_1,6.27 || sarga#ntashlokena dasharathatu#s%n%i#mbha#vam% kathayati shrutva# vaco munivarasya maha#prabha#vas tu#s%n%i#m atis%t%had upapannam idam% sa vaktum / no yuktiyuktakathanena vinaiti tos%am% dhi#ma#n apu#ritamano'bhimatash ca lokah% // Mo_1,6.28 // "maha#prabha#vo" maha#nubha#vayuktah% | "sa" dasharathah% | "munivarasya" vishva#mitrasya | "vacah%" "shrutva#" "tu#s%n%i#m atis%t%h%at" | no kin~cid apy uktava#n ity arthah% | "idam%" tu#s%n%i#m a#sanam | "upapannam%" yuktam | bhavati | yatah% "dhi#ma#n" buddhiyuktah% | "yuktiyuktakathanena" "vina#" "vaktum%" kathayitum% "tos%am%" "naiti" | na kathayati#ty arthah% | "lokash" "ca" lokas tu | "apu#ritamano'bhi"las%itah% "vaktum%" "tos%am%" "naiti" | atah% yuktirahitam% vishva#mitrasya va#kyam% shrutva# dasharathah% tus%n%i#m abhu#d iti bha#vah% | iti shivam || MoT_1,6.28 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e s%as%t%hah% sargah% || 1,6 || ************************************************************************ tac chrutva# ra#jasha#rdu#lo vishva#mitrasya bha#s%itam / muhu#rtam a#si#n nishces%t%ah% sadainyam% caivam abravi#t // Mo_1,7.1 // [Ra#m I 19, 1] spas%t%am || MoT_1,7.1 || u#nas%od%ashavars%o 'yam% ra#mo ra#ji#valocanah% / na yuddhayogyata#m asya pashya#mi saha ra#ks%asaih% // Mo_1,7.2 // [Ra#m I 19, 2] spas%t%am || MoT_1,7.2 || iyam aks%auhin%i# pu#rn%a# yasya#h% patir aham prabho / taya# parivr%to yuddham% da#sya#mi pishita#shina#m // Mo_1,7.3 // [Ra#m I 19, 3] "pishita#shina#m%" ra#ks%asa#na#m || MoT_1,7.3 || ime hi shu#ra# vikra#nta# bhr%tya# astravisha#rada#h% | [Ra#m I 19, 4ab] aham% cais%a#m% dhanus%pa#n%ir gopta# samaramu#rdhani || MoT_1,7.4 || [Ra#m I 19, 5ab] spas%t%am || MoT_1,7.4 || ebhih% saha tava#ri#n%a#m mahendramahata#m api / dada#mi yuddham matta#na#m% karin%a#m iva kesari# // Mo_1,7.5 // "hi" yasma#d | ete "bhr%tya#" bhavanti | "aham cais%a#m% samaramu#rdhani gopta#"smi | atah% aham "ebhih%" "saha tava#ri#n%a#m% yuddham% dada#mi#"ti sambandhah% || MoT_1,7.5 || ba#lo ra#mas tv ani#kes%u na ja#na#ti bala#balam | [Ra#m I 19, 7ab] antah%pura#d r%te dr%s%t%a# na#nena#nya# ran%a#vanih% || MoT_1,7.6 || spas%t%am || MoT_1,7.6 || na ca#straih% paramair yukto na ca yuddhavisha#radah% / na bhat%abhru#kut%i#na#m% ca tajjn~ah% samaramu#rdhasu // Mo_1,7.7 // es%a iti shes%ah% || MoT_1,7.7 || kevalam pus%pas%an%d%es%u nagaropavanes%u ca / udya#navanakun~jes%u sadaiva parishi#litah% // Mo_1,7.8 // spas%t%am || MoT_1,7.8 || vihartum es%a ja#na#ti saha ra#jakuma#rakaih% / ki#rn%apus%popaka#ra#su svaka#sv ajirabhu#mis%u // Mo_1,7.9 // spas%t%am || MoT_1,7.9 || adya tv atitara#m brahman mama bha#gyaviparyaya#t / himeneva#hatah% padmas sampanno haritah% kr%shah% // Mo_1,7.10 // "haritah%" pa#n%d%uh% || MoT_1,7.10 || na#ttum anna#ni shaknoti na vihartum% gr%ha#vanau / antah%khedapari#ta#tma# tu#s%n%i#m% tis%t%hati kevalam // Mo_1,7.11 // "attum" bhaks%itum || MoT_1,7.11 || sada#rah% sahabhr%tyo 'ham% tatkr%te munina#yaka / sharadi#va payova#ho nu#nam% nih%sahata#m% gatah% // Mo_1,7.12 // "nih%sahata#m" utkr%shata#m% | sod%hum ashaktatvam || MoT_1,7.12 || i#dr%sho 'sau suto ba#la a#dhina# vivashi#kr%tah% / katham% dada#mi tam% tubhyam% yoddhum% saha nisha#caraih% // Mo_1,7.13 // spas%t%am || MoT_1,7.13 || api ba#la#n*gana#san*ga#d api sa#dho sudha#rasa#t / ra#jya#d api sukha#yais%a putrasneho maha#mate // Mo_1,7.14 // spas%t%am || MoT_1,7.14 || ye duranta# maha#rambha#s tris%u lokes%u khedada#h% / putrasnehena santo 'pi kurvate te na sam%shrayam // Mo_1,7.15 // "santah% api" sthita# api | "sam%shrayam%" sthitim% | "putrasnehena te" vismr%tim% gacchanti#ti bha#vah% || MoT_1,7.15 || asavo 'tha dhanam% da#ra#s tyajyante ma#navaih% sukham / na putra# munisha#rdu#la svabha#vo hy es%a jantus%u // Mo_1,7.16 // spas%t%am || MoT_1,7.16 || ra#ks%asa#h% kru#rakarma#n%ah% ku#t%ayuddhavisha#rada#h% | [Ra#m I 19, 7ef] ra#mas ta#n yodhayatv ittham uktir eva#tiduh%saha# || MoT_1,7.17 || "ku#t%ayuddham%" chalayuddham | "uktir eve"ti anus%t%ha#nasya ka# katheti bha#-vah% || MoT_1,7.17 || viprayukto hi ra#men%a muhu#rtam api notsahe / ji#vitum% ji#vita#ka#n*ks%i# na ra#mam% netum arhasi // Mo_1,7.18 // [Ra#m I 19, 8] "notsahe" samartho na bhava#mi | "ji#vitum%" ji#vanakriya#kartr%ta#m anubhavitum | "ji#vita#ka#n*ks%i#" mama ji#vita#ka#n*ks%i#ty arthah% || MoT_1,7.18 || navavars%asahasra#n%i mama ya#ta#ni kaushika / duh%khenotpa#dita#s tv ete catva#rah% putraka# maya# // Mo_1,7.19 // [Ra#m I 19, 10] anukampita#h% putra#h% "putraka#h%" || MoT_1,7.19 || pradha#nabhu#tas tes%v es%u ra#mah% kamalalocanah% / tam% vina# te trayo 'py anye dha#rayanti na ji#vitam // Mo_1,7.20 // spas%t%am || MoT_1,7.20 || sa eva ra#mo bhavata# ni#yate ra#ks%asa#n prati / yadi tat putrahi#nam% tvam mr%tam eva#shu viddhi ma#m // Mo_1,7.21 // spas%t%am || MoT_1,7.21 || caturn%a#m a#tmaja#na#m% hi pri#tir atra hi me para# / jyes%t%ham% dharmamayam% tasma#n na ra#mam% netum arhasi // Mo_1,7.22 // [Ra#m I 19, 11] nirdha#ran%e s%as%t%hi# || MoT_1,7.22 || nisha#carabalam% hantum mune yadi tavepsitam / caturan*gasama#yuktam% maya# saha balam% naya // Mo_1,7.23 // spas%t%am || MoT_1,7.23 || kim%vi#rya# ra#ks%asa#s te tu kasya putra#h% katham% ca te / kiyatprama#n%a#h% ke caite iti varn%aya me sphut%am // Mo_1,7.24 // [Ra#m I 19, 12] spas%t%am || MoT_1,7.24 || katham% tena prahartavyam% tes%a#m% ra#men%a ra#ks%asa#m | / ma#makair va# balair brahman maya# va# ku#t%ayodhina#m // Mo_1,7.25 // [Ra#m I 19, 13] ra#masya#gre sthitatva#bha#va#t "tene"ty uktam || MoT_1,7.25 || sarvam me sham%sa bhagavan yatha# tes%a#m maya# ran%e / stha#tavyam% dus%t%asattva#na#m% vi#ryotsikta# hi ra#ks%asa#h% // Mo_1,7.26 // [Ra#m I 19, 14] spas%t%am || MoT_1,7.26 || shru#yate hi maha#vi#ro ra#van%o na#ma ra#ks%asah% / sa#ks%a#d vaishravan%abhra#ta# putro vishravaso muneh% // Mo_1,7.27 // [Ra#m I 19, 17] spas%t%am || MoT_1,7.27 || astu sah% | tatah% kim ity | atra#ha sa cet tava makhe vighnam% karoti kila durmatih% / tat san*gra#me na shakta#h% 'smo vayam% tasya dura#tmanah% // Mo_1,7.28 // [Ra#m I 19, 19cd] "tat" tada# || MoT_1,7.28 || nanu katham asau ta#dr%gvi#ryah% asti#ty | atra#ha ka#le ka#le pr%thag brahman bhu#rivi#ryavibhu#tayah% | / bhu#tes%v abhyudayam% ya#nti prali#yante ca ka#latah% // Mo_1,7.29 // "bhu#rivi#ryavibhu#tayah%" mahadvi#ryasampadyukta#h% | "bhu#tes%v" iti nirdha#ran%e sap-tami# || MoT_1,7.29 || adya#smim%s te vayam% ka#le ra#van%a#dis%u shatrus%u / na samartha#h% purah% stha#tum% niyater es%a nishcayah% // Mo_1,7.30 // spas%t%am || MoT_1,7.30 || tasma#t prasa#dam% dharmajn~a kuru tvam% mama putrake / mama caiva#lpabha#gyasya bhava#n hy asamadaivatam // Mo_1,7.31 // [Ra#m I 19, 20] "alpabha#gyasye"ti | anyatha# tvam% ra#mam% na ya#citava#n iti bha#vah% || MoT_1,7.31 || devada#navagandharva# yaks%aplavagapannaga#h% / na shakta# ra#van%am% yoddhum% kim% punah% purus%a# yudhi // Mo_1,7.32 // spas%t%am || MoT_1,7.32 || maha#vi#ryavata#m% vi#ryam a#datte sa sudha#bhuja#m / tena sa#rdham% na shakta# smas sam%yuge tasya va#vara#h% // Mo_1,7.33 // [Ra#m I 19, 22a-d] "a#datte" gr%hn%a#ti | pratibadhna#ti#ti ya#vat | maha#vi#rya#n sudha#bhujo 'py asau vi#ryarahita#n karoti#ti bha#vah% | "avara#s" tadapeks%aya# ni#ca#h% | "va#"shabdah% pa#dapu#ran%a#rthah% || MoT_1,7.33 || nanu ra#masya sajjanatvenaiva#vashyam% jayah% sya#d ity | atra#ha ayam anyatamah% ka#lah% pelavi#kr%tasajjanah% / ra#ghavo 'pi gato dainyam% yatra va#rdhakajarjarah% // Mo_1,7.34 // "api"shabdah% ra#ghavasya maha#sajjanatvam% dyotayati | va#rdhakeneva jarjarah% "va#rdhakajarjarah%" || MoT_1,7.34 || atha va# lavan%am brahman yajn~aghnam% tam madhoh% sutam / kathaya tvam% suraprakhya kveva moks%ya#mi putrakam // Mo_1,7.35 // "atha va# madhoh% sutam% tam%" prasiddham% | "yajn~aghnam% lavan%am%" yoddhum% "na shakta#h%" smah% iti vyavahita#dhya#hr%taih% saha sambandhah% | lavan%o 'pi cet tava yajn~avighnaka#ri# asti tam api yoddhum% na shakta#h% sma iti bha#vah% | he "suraprakhya" | "tvam% kathaya" | aham% "putrakam% kveva" kutreva | "moks%ya#mi" | na moks%ya#mi#ti bha#vah% || MoT_1,7.35 || atha necchasi ced brahmam%s tad vidheyo 'ham eva te / anyatha# tu na pashya#mi sha#shvatam% jayam a#tmanah% // Mo_1,7.36 // "atha" paks%a#ntare | tvam putra#moks%an%am% "cet" yadi | "necchasi" | "tad aham% te" tava | "vidheyah%" a#yattah% | "eva#"smi | tada# aham eva#gaccha#mi#ty arthah% | "anyatha#" sahajavica#re kriyama#n%e | aham "a#tmanah% sha#shvatam% jayam% na pashya#mi" | na ja#na#mi#ty arthah% || MoT_1,7.36 || sarga#ntashlokena dasharathavacanam upasam%harati ity uktva# mr%duvacanam bhaya#kulo 'sa#v a#lole munimatasam%shaye nimagnah% / na#jn~a#si#t kan%am api nishcayam% maha#tma# prodvi#ca#v iva jaladhau samuhyama#nah% // Mo_1,7.37 // "munimatasya sam%shaye" 'nus%t%ha#na#nanus%t%ha#naru#pe sandehe | "magnah%" | ata eva "bhaya#kulah%" | "maha#tma# asau" dasharathah% | "ity" evam% | "mr%duvacanam%" komalavacanam | "uktva#" | "kan%am api" stokam api | "nishcayam% na ajn~a#si#t" na jn~a#tava#n | "asau" kathambhu#tah% "iva" | "prodvi#cau jaladhau samuhyama#na iva" | jaladhau samuhyama#no 'pi kutra gaccha#mi#ti nishcayam% na ja#na#ti#ti shivam || MoT_1,7.37 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e saptamah% sargah% || 1,7 || ************************************************************************ tac chrutva# vacanam% tasya snehaparya#kula#ks%aram / samanyuh% kaushiko va#kyam pratyuva#ca mahi#patim // Mo_1,8.1 // [Ra#m I 20, 1] "tasya" dasharathasya || MoT_1,8.1 || vishva#mitrah% kathayati karis%ya#mi#ti sam%shrutya pratijn~a#m% ha#tum icchasi | [Ra#m I 20, 2ab] sattvava#n kesari# bhu#tva# mr%gata#m abhiva#n~chasi || MoT_1,8.2 || spas%t%am || MoT_1,8.2 || ra#ghava#na#m ayukto 'yam% kulasya#sya viparyayah% | [Ra#m I 20, 2cd] na kada#cana ja#yante shi#ta#m%shau kr%s%n%arashmayah% || MoT_1,8.3 || nanu katham% "ra#ghava#na#m% kulasya#yam% viparyayah% ayukto" bhavati#ty | atra dr%s%t%a#ntam a#ha | "na kada#cane"ti || MoT_1,8.3 || yadi tvam% na ks%amo ra#jan gamis%ya#mi yatha#gatah% / hi#napratijn~ah% ka#kutstha sukhi# bhava saba#ndhavah% // Mo_1,8.4 // [Ra#m I 20, 3] spas%t%am || MoT_1,8.4 || shri#va#lmi#kih% bharadva#jam prati kathayati tasmin kopapari#te 'tha vishva#mitre maha#tmani / caca#la vasudha# kr%tsna# sura#sh ca bhayam a#vishan // Mo_1,8.5 // [Ra#m I 20, 4] spas%t%am || MoT_1,8.5 || krodha#bhibhu#tam% vijn~a#ya jaganmitram maha#munim / dhr%tima#n suvrato dhi#ma#n vasis%t%ho va#kyam abravi#t // Mo_1,8.6 // [Ra#m I 20, 5] "jaganmitram%" vishva#mitram || MoT_1,8.6 || shri#vasis%t%hah% kathayati iks%va#ku#n%a#m% kule ja#tah% sa#ks%a#d dharma iva#parah% | [Ra#m I 20, 6ab] bhava#n dasharathah% shri#ma#m%s trailokye gun%abhu#s%itah% || MoT_1,8.7 || spas%t%am || MoT_1,8.7 || ni#tima#n suvrato bhu#tva# na dharmam% ha#tum arhasi | [Ra#m I 20, 6cd] munes tribhuvaneshasya vacanam% kartum arhasi || MoT_1,8.8 || spas%t%am | yugmam || MoT_1,8.8 || tris%u lokes%u vikhya#to dharmen%a yashasa# yutah% / svadharmam pratipadyasva na dharmam% ha#tum arhasi // Mo_1,8.9 // [Ra#m I 20, 7] "pratipadyasva" svi#kuru || MoT_1,8.9 || karis%ya#mi#ti sam%shrutya tat te ra#jann akurvatah% / is%t%a#pu#rtah% pated dharmas tasma#d ra#mam% visarjaya // Mo_1,8.10 // [Ra#m I 20, 8] "is%t%a#pu#rtah%" is%t%a#pu#rtasvaru#pah% | pratijn~a#ta#karan%ena hi sarvo dharmah% nashyati || MoT_1,8.10 || guptam purus%asim%hena jvalanena#mr%tam% yatha# | [Ra#m I 20, 9cd] kr%ta#stram akr%ta#stram% va# nainam% draks%yanti ra#ks%asa#h% || MoT_1,8.11 || [Ra#m I 20, 9ab] "kr%ta#stram%" shiks%ita#stram || MoT_1,8.11 || iks%va#kuvam%shaja#to 'pi svayam% dasharatho 'pi san / na pa#layasi ced va#kyam% ko 'parah% pa#layis%yati // Mo_1,8.12 // spas%t%am || MoT_1,8.12 || yus%mada#dipran%i#tena vyavaha#ren%a jantavah% / marya#da#m% na vimun~canti ta#m% na ha#tum iha#rhasi // Mo_1,8.13 // "ta#m" marya#da#m || MoT_1,8.13 || es%a vigrahava#n dharma es%a vi#ryavata#m% varah% / es%a buddhya#dhiko loke tapasa#m% ca para#yan%ah% // Mo_1,8.14 // [Ra#m I 20, 10] "para#yan%ah%" a#shrayah% || MoT_1,8.14 || es%o 'stram% vividham% vetti trailokye sacara#care / naitad anyah% puma#n vetti na ca vetsyati kashcana // Mo_1,8.15 // [Ra#m I 20, 11] spas%t%am || MoT_1,8.15 || na ca devars%ayah% kecin na#mara# na ca ra#ks%asa#h% / na na#gayaks%agandharva# anena sadr%sha# nr%pa // Mo_1,8.16 // [Ra#m I 20, 12] spas%t%am || MoT_1,8.16 || astram asmai kr%sha#shvena paraih% paramadurjayam | [Ra#m I 20, 13;599*] kaushika#ya pura# dattam% yada# ra#jyam% samanvasha#t || MoT_1,8.17 || [Ra#m I 20, 13cd] "paraih%" anyaih% | "paramadurjayam" atyantam% jetum ashakyam% | "samanvasha#t" sa-mapa#layat || MoT_1,8.17 || nanu kimartham% kr%sha#shvena#smai astra#n%i datta#ni#ty | atra#ha te hi putra#h% kr%sha#shvasya praja#patisutopama#h% / enam anvacaran vi#ra# di#ptimanto mahaujasah% // Mo_1,8.18 // [Ra#m I 20, 14] "hi" yasma#t | "praja#patisutopama#s te" prasiddha#h% | "kr%sha#shvasya putra#h%" | "enam%" vishva#mitram | "anvacaran" anucaranti sma | atah% putrasnehena dattava#n iti bha#vah% || MoT_1,8.18 || te putra#h% ke ity apeks%a#ya#m a#ha jaya# ca suprabha# caiva da#ks%a#yan%yau sumadhyame / tayos tu ya#ny apatya#ni shatam paramadurjayam // Mo_1,8.19 // "jaya# ca suprabha# caive"ti ye | "da#ks%a#yan%yau" daks%asya stri#ru#pe apatye | "sumadhyame" striyau | a#sta#m | "tayoh%" "ya#ni" "paramadurjayam%" "shatam%" "apatya#ni" a#san | atra ca pu#rvashloka#peks%ayottarava#kyagatatva#d yacchabdasya tacchabda#peks%a# na#sti || MoT_1,8.19 || nanu kasya#h% katy apatya#ni a#sann ity apeks%a#ya#m a#ha pan~ca#shatah% suta#n~ jajn~e jaya# labdhavara# pura# / vadha#ya#surasainya#na#m% te 'ks%aya#h% ka#maru#pin%ah% // Mo_1,8.20 // [Ra#m I 20, 16] "aks%aya#h%" na#sharahita#h% || MoT_1,8.20 || suprabha# janaya#m a#sa putra#n pan~ca#shatah% para#n / san*ghars%a#n na#ma durdhars%a#n dura#krosha#n bali#yasah% // Mo_1,8.21 // [Ra#m I 20, 17] "durdhars%a#n" para#bhavitum ashakya#n | "dura#krosha#n" shatrubhih% samare a#hva#tum ashakya#n || MoT_1,8.21 || pra#san*gikam upasam%hr%tya prakr%tam anusarati evam%vi#ryo maha#teja# vishva#mitro maha#munih% / na ra#magamane buddhim% viklava#m% kartum arhasi // Mo_1,8.22 // [Ra#m I 20, 19] pu#rva#rdham uttara#rdhasya hetutvena yojyam || MoT_1,8.22 || sarga#ntashlokena shri#vasis%t%ho va#kyam% sama#payati asmin maha#sattvamaye muni#ndre sthite sami#pe purus%as tu sa#dhuh% / pra#pte 'pi mr%tya#v amaratvam eti ma# di#nata#m% gaccha yatha# vimu#d%hah% // Mo_1,8.23 // "yatha# vimu#d%hah%" | mu#d%havad ity arthah% | iti shivam || MoT_1,8.23 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e as%t%amah% sargah% || 1,8 || ************************************************************************ shri#va#lmi#kir bharadva#jam prati kathayati tatha# vasis%t%he bruvati ra#ja# dasharathah% sutam / samutsras%t%umana# ra#mam a#juha#va salaks%man%am // Mo_1,9.1 // [Ra#m I 21, 1] "samutsras%t%umana#h%" da#tumana#h% || MoT_1,9.1 || dasharathah% prati#ha#ram prati kathayati prati#ha#ra maha#ba#hum% ra#mam satyapara#kramam / salaks%man%am avighnena munyartham% shi#ghram a#naya // Mo_1,9.2 // spas%t%am || MoT_1,9.2 || dasharathava#kyam upasam%harati iti ra#jn~a# visr%s%t%o 'sau gatva#ntah%puramandiram / muhu#rtama#tren%a#gatya samuva#ca mahi#patim // Mo_1,9.3 // spas%t%am || MoT_1,9.3 || prati#ha#rah% kathayati deva dordalita#shes%aripo ra#mah% svamandire / vimana#h% sam%sthito ra#trau s%at%padah% kamale yatha# // Mo_1,9.4 // spas%t%am || MoT_1,9.4 || a#gaccha#mi ks%an%eneti vakti dhya#yati caikakah% / na kasyacic ca nikat%e stha#tum icchati khinnadhi#h% // Mo_1,9.5 // spas%t%am || MoT_1,9.5 || ity ukte tena bhu#pa#las tam% ra#ma#nucaram% janam / sarvam a#shva#saya#m a#sa papraccha ca yatha#kramam // Mo_1,9.6 // spas%t%am || MoT_1,9.6 || ra#japrashnam eva kathayati katham% ki#dr%k sthito ra#ma iti pr%s%t%o mahi#bhr%ta# / ra#mabhr%tyajanah% khinno va#kyam a#ha mahi#patim // Mo_1,9.7 // spas%t%am || MoT_1,9.7 || dehayas%t%im ima#m% deva dha#rayanta ime vayam / khinna#h% khedaparimla#ne vibho ra#me sute tava // Mo_1,9.8 // he "deva" he ra#jan | "dehayas%t%im%" dehalata#m% | "ra#me" ra#ma#khye | "tava sute" tava sutanimittam% | carman%i dvi#pinam% hanti#tivat || MoT_1,9.8 || ra#mo ra#ji#vapatra#ks%o yatah%prabhr%ti ca#gatah% / savipras ti#rthaya#tra#ya#s tatah%prabhr%ti durmana#h% // Mo_1,9.9 // spas%t%am || MoT_1,9.9 || yatnapra#rthanaya#sma#kam% nijavya#pa#ram a#hnikam / sa#yam amla#navadanah% karoti na karoti va# // Mo_1,9.10 // spas%t%am || MoT_1,9.10 || sna#nadeva#rcana#ca#raparyante parikhedava#n / pra#rthito 'pi hi na# tr%pter ashna#ty ashanam i#shvarah% // Mo_1,9.11 // "a# tr%pteh%" tr%ptiparyantam || MoT_1,9.11 || lola#ntah%purana#ri#bhih% kr%tadola#bhir an*gane / na ca kri#d%ati li#la#bhir vara#dbhir iva ca#takah% // Mo_1,9.12 // "vara#dbhih%" sarojalaih% | "ca#takah%" paks%ivishes%ah% | sa hi vars%a#bindu#n eva pibati || MoT_1,9.12 || ma#n%ikyamukta#samprota# keyu#rakat%aka#vali# / na#nandayati tam% ra#jan dyauh% pa#tavivasham% yatha# // Mo_1,9.13 // "pa#tavivasham" patantam || MoT_1,9.13 || kri#d%advadhu#viloles%u vahatkusumava#yus%u / lata#valayagehes%u bhavaty ativis%a#dava#n // Mo_1,9.14 // "lata#valayagehes%u" lata#man%d%alayuktes%u gr%hes%u || MoT_1,9.14 || yad ramyam ucitam% sva#du peshalam% cittaha#ri va# / ba#s%papu#reks%an%a iva tenaiva parikhidyate // Mo_1,9.15 // spas%t%am || MoT_1,9.15 || kim ima# duh%khada#yinyah% prasphuranti purogata#h% / iti nr%ttavila#ses%u ka#mini#h% parinindati // Mo_1,9.16 // "ima#h%" eta#h% ka#minyah% || MoT_1,9.16 || bhojanam% shayanam pa#nam% vila#sam% sna#nam a#sanam / unmattaves%t%itam iva na#bhinandati ninditam // Mo_1,9.17 // "ninditam%" ninda#vis%ayi#kr%tam || MoT_1,9.17 || kim% sampada# kim% vipada# kim% gehena kim i#hitaih% / sarvam eva#sad ity uktva# tu#s%n%i#m eko 'vatis%t%hate // Mo_1,9.18 // spas%t%am || MoT_1,9.18 || nodeti pariha#ses%u na bhoges%u nimajjati / na ca tis%t%hati ka#ryes%u maunam eva#valambate // Mo_1,9.19 // spas%t%am || MoT_1,9.19 || vilola#lakavallaryo hela#valitalocana#h% / na#nandayanti tam% na#ryo mr%gyo vanatarum% yatha# // Mo_1,9.20 // spas%t%am || MoT_1,9.20 || eka#ntes%u digantes%u ti#res%u vipines%u ca / ratim a#ya#ty aran%yes%u vikri#tavad ajantus%u // Mo_1,9.21 // "vikri#to" hi pala#yana#rtham% "janturahite" eva deshe "ratim a#ya#ti" || MoT_1,9.21 || vastrapa#na#shana#da#napara#n*mukhataya# taya# / parivrad%dharmin%a#m% ra#jan so 'nuya#ti tapasvina#m // Mo_1,9.22 // "tapasvina#m anuya#ti" tapasvisambandhicaritam anukaroti#ty arthah% | na ma#s%a#n%a#m ashni#ya#d itivat prayogah% || MoT_1,9.22 || eka eva vasan deshe janashu#nye janeshvara / na hasaty ekaya# buddhya# na ga#yati na roditi // Mo_1,9.23 // "ekaya# buddhya#" sarvatya#garu#paya# matya# upalaks%itah% || MoT_1,9.23 || punah% kim% karoti#ty apeks%a#ya#m a#ha baddhapadma#sanah% shu#nyamana# va#makarasthale / kapolatalam a#da#ya kevalam paritis%t%hati // Mo_1,9.24 // spas%t%am || MoT_1,9.24 || na#bhima#nam upa#datte na#pi va#n~chati ra#jata#m / nodeti na#stam a#ya#ti sukhaduh%kha#nuvr%ttis%u // Mo_1,9.25 // spas%t%am || MoT_1,9.25 || na vidmah% kim asau ja#tah% kim% karoti kim i#hate / kim% dhya#yati kim a#ya#ti katham% kim anudha#vati // Mo_1,9.26 // "na vidma" ity asya karma#peks%a#ya#m a#ha "kim asau ja#tah%" kimartham asau ja#tah% | jananam% hi bhoga#disevana#rtham iti bha#vah% || MoT_1,9.26 || pratyaham% kr%shata#m% ya#ti pratyaham% ya#ti pa#n%d%uta#m / vira#gam pratyaham% ya#ti sharadanta iva drumah% // Mo_1,9.27 // spas%t%am || MoT_1,9.27 || anuya#tau tam evaitau ra#jan~ shatrughnalaks%man%au / ta#dr%sha#v eva tasyaiva pratibimba#v iva sthitau // Mo_1,9.28 // spas%t%am || MoT_1,9.28 || bhr%tyai ra#jabhir amba#bhih% sa pr%s%t%o 'pi punah% punah% / uktva# na kin~cid eveti tu#s%n%i#m a#ste niri#hitah% // Mo_1,9.29 // "sah%" shri#ra#mah% | niri#hitah% ces%t%itarahitah% | "iti"shabdah% pa#dapu#ran%a#rthah% shri#ra#mottarava#kyasvaru#panirdeshaparo va# jn~eyah% || MoT_1,9.29 || a#pa#tama#trahr%dyes%u ma# bhoges%u manah% kr%tha#h% / iti pa#rshvagatam bhavyam anusha#sti suhr%jjanam // Mo_1,9.30 // "bhavyam" anusha#sanayogyam || MoT_1,9.30 || na#na#vibhavaramya#su stri#s%u gos%t%hi#katha#su ca / purah%sthitam iva#sneho na#sham eva#nupashyati // Mo_1,9.31 // spas%t%am || MoT_1,9.31 || ri#tima#dhuryasa#ya#sapadasam%sthitivarjitaih% / ces%t%itair eva ka#kalya# bhu#yo bhu#yah% praga#yati // Mo_1,9.32 // sah% ra#mah% | "ri#tima#dhuryasa#ya#sapadasam%sthitivarjitaih%" "ces%t%itair eva" kevalaih% abhinayair evopalaks%itaya# "ka#kalya#" kalasu#ks%madhvanina# | "ga#yati" || MoT_1,9.32 || samra#d% bhaveti pa#rshvastham% vadantam anuji#vinam / pralapantam ivonmattam% hasaty anyamana# munih% // Mo_1,9.33 // spas%t%am || MoT_1,9.33 || na proktam a#karn%ayati preks%ate na purogatam / karoty avajn~a#m% sarvatra sumahaty api vastuni // Mo_1,9.34 // spas%t%am || MoT_1,9.34 || apy a#ka#shasarojinya#m apy a#ka#shamaha#vane / ittham etat katham iti vismayo 'sya na ja#yate // Mo_1,9.35 // vismayasya svaru#pam% darshayati "ittham etat katham" iti || MoT_1,9.35 || ka#nta#madhyagatasya#pi mano 'sya madanes%avah% / na bhedayanti durbhedam% dha#ra# iva mahopalam // Mo_1,9.36 // spas%t%am || MoT_1,9.36 || a#pada#m ekam a#va#sam abhiva#n~chasi kim% dhanam / anusha#syeti sarvasvam arthine samprayacchati // Mo_1,9.37 // "anusha#sya" anusha#sanam% kr%tva# || MoT_1,9.37 || iyam a#pad iyam% sam%pad ity ayam% kalpana#mayah% / manasy abhyudito moha iti shoka#t praga#yati // Mo_1,9.38 // spas%t%am || MoT_1,9.38 || ha# hato 'ham ana#tho 'ham ity a#krandaparo 'pi san / na jano ya#ti vaira#gyam% citram ity eva vakty asau // Mo_1,9.39 // a#krandaparasya vaira#gyam% yuktam evety "api"shabdena dyotyate || MoT_1,9.39 || raghuka#nanasa#lena ra#men%a ripugha#tina# / bhr%sham ittham% sthitenaiva vayam% khedam upa#gata#h% // Mo_1,9.40 // spas%t%am || MoT_1,9.40 || na vidmah% kim maha#ba#ho tasya ta#dr%shacetasah% / kurmah% kamalapatra#ks%a gatir atra hi no bhava#n // Mo_1,9.41 // spas%t%am || MoT_1,9.41 || ra#ja#nam atha va# vipram upades%t%a#ram agragam / hasan pashum iva#vyagrah% so 'vadhi#rayati prabho // Mo_1,9.42 // spas%t%am || MoT_1,9.42 || prapan~co 'yam iha spha#ram% jaganna#ma yad utthitam / naitad vastu na caiva#ham iti nirn%i#ya sam%sthitah% // Mo_1,9.43 // yah% "ayam prapan~cah% utthitam" idam% "spha#ram% jaganna#ma" bhavati | "etad" "vastu" parama#rthasat | "na" bhavati | "eva"shabdah% apishabdasya#rthe | "aham" api "vastu na ca" bhava#mi | "iti" evam% | "nirn%i#ya#"sau ra#mah% "sam%sthitah%" || MoT_1,9.43 || na#rau na#tmani no mitre na ra#jye na ca ma#tari / na sam%pada#pador na#ntas tasya#stha# na vibhor bahih% // Mo_1,9.44 // "a#stha#" ratih% || MoT_1,9.44 || nirasta#stho nira#sho 'sau niri#ho 'sau nira#spadah% / mohe na ca vimukto 'sau tena tapya#mahe vayam // Mo_1,9.45 // spas%t%am || MoT_1,9.45 || kim% dhanena kim amba#bhih% kim% ra#jyena kim i#haya# / iti nishcayava#n antah% pra#n%atya#gamana#h% sthitah% // Mo_1,9.46 // spas%t%am || MoT_1,9.46 || bhoges%v a#yus%i ra#jye ca mitre pitari ma#tari / param udvegam a#ya#tash ca#tako 'vagrahe yatha# // Mo_1,9.47 // spas%t%am || MoT_1,9.47 || tasya ta#dr%ksvabha#vasya samagravibhava#nvitam / sam%sa#raja#lam a#bhogi prabho prativis%a#yate // Mo_1,9.48 // prativis%am iva#carate "prativis%a#yate" || MoT_1,9.48 || ta#dr%shah% sya#n maha#sattvah% ka iva#smin mahi#tale / prakr%te vyavaha#re tam% yo niveshayitum% ks%amah% // Mo_1,9.49 // spas%t%am || MoT_1,9.49 || iti no yeyam a#ya#ta# sha#kha#prasarasha#lini# / a#pat ta#m alam uddhartum% samudetu daya# para# // Mo_1,9.50 // "samudetu" taveti shes%ah% || MoT_1,9.50 || sarga#ntashlokena ra#mabhr%tyavacanam% sama#payati manasi moham apa#sya maha#mana#h% sakalam a#rtimatah% kila sa#dhuta#m / saphalata#m% nayati#ha tamo haran dinakaro bhuvi bha#skarata#m iva // Mo_1,9.51 // "maha#mana#h%" purus%ah% | "a#rtimatah%" a#rtiyuktasya purus%asya | "manasi sakalam moham" a#rtisvaru#pam% samastam moham | "apa#sya" du#ri#kr%tya | "sa#dhuta#m" svasmin sthitam% sa#dhubha#vam% | "saphalata#m% nayati" | ka "iva" | "dinakara iva" | yatha# "dinakarah%" "bhuvi" "tamah%" "haran" "bha#skarata#m" "saphalata#m%" "nayati" | tathety arthah% | iti shivam || MoT_1,9.51 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e navamah% sargah% || 1,9 || ************************************************************************ ra#mabhr%tyavacanam% shrutva# vishva#mitrah% kathayati evam% cet tan maha#pra#jn~am bhavanto raghunandanam / iha#nayantu tvaritam% harin%am% harin%a# iva // Mo_1,10.1 // spas%t%am || MoT_1,10.1 || es%a moho raghupater na#padbhyo na ca ra#gatah% / vivekavaira#gyakr%to bodha es%a mahodayah% // Mo_1,10.2 // maha#n udayah% muktilaks%an%ah% yasma#t "sah%" "mahodayah%" || MoT_1,10.2 || iha#ya#tu ks%an%a#d ra#mas tad ihaiva vayam% ks%an%a#t / moham% tasya#panes%ya#mo maruto 'drer ghanam% yatha# // Mo_1,10.3 // "vayam%" ke iva | "maruta" iva | "yatha#" "marutah%" va#yavah% | "adreh%" "ghanam%" megham | apanayanti | tathety arthah% || MoT_1,10.3 || etasmin ma#rjite yuktya# mohe ca raghunandanah% / vishra#ntim es%yati pade tasmin vayam ivottame // Mo_1,10.4 // "tasmin pade" cinma#tra#khye vishra#ntistha#ne || MoT_1,10.4 || satyata#m mudita#m prajn~a#m% vishra#ntim% ca sametya sah% / pi#nata#m% varavarn%atvam pi#ta#mr%ta ivais%yati // Mo_1,10.5 // spas%t%am || MoT_1,10.5 || nija#m% ca prakr%ta#m eva vyavaha#raparampara#m / paripu#rn%amana# ma#nya a#caris%yaty akhan%d%ita#m // Mo_1,10.6 // spas%t%am || MoT_1,10.6 || bhavis%yati maha#sattvo jn~a#talokapara#varah% / sukhaduh%khadasha#hi#nah% samalos%t%a#shmaka#n~canah% // Mo_1,10.7 // [BhG VI 8d; XIV 24b] "jn~a#te" samyak nishcite | "loka#na#m" "para#vare" para#va#ci# | pa#radvayam iti ya#vat | yena | sah% || MoT_1,10.7 || vishva#mitrava#kyam upasam%harati ity ukte munina#thena ra#ja# sampu#rn%ama#nasah% / pra#hin%od ra#mam a#netum bhu#yo du#taparampara#m // Mo_1,10.8 // spas%t%am || MoT_1,10.8 || eta#vata# ca ka#lena ra#mo nijagr%ha#sana#t / pituh% saka#sham a#gantum utthito 'rka iva#cala#t // Mo_1,10.9 // spas%t%am || MoT_1,10.9 || vr%tah% katipayair bhr%tyair bhra#tr%bhya#m% ca#jaga#ma ha / tat pun%yam pitur a#stha#nam% svargam% surapater iva // Mo_1,10.10 // spas%t%am || MoT_1,10.10 || du#ra#d eva dadarsha#sau ra#mo dasharatham% tada# / vr%tam% ra#jasamu#hena devaugheneva va#savam // Mo_1,10.11 // spas%t%am || MoT_1,10.11 || vasis%t%havishva#mitra#bhya#m% sevitam pa#rshvayor dvayoh% / sarvasha#stra#rthatajjn~ena mantrivr%ndena pa#litam // Mo_1,10.12 // spas%t%am || MoT_1,10.12 || ca#ruca#marahasta#bhih% ka#nta#bhih% samupa#sitam | kakubbhir iva mu#rta#bhih% sam%sthita#bhir yathocitam || MoT_1,10.13 || "kakubbhih%" digbhih% || MoT_1,10.13 || vasis%t%havishva#mitra#dya#s tatha# dasharatha#dayah% / dadr%shu# ra#ghavam% du#ra#d upa#ya#ntam% guhopamam // Mo_1,10.14 // "guhopamam%" kuma#rasadr%sham || MoT_1,10.14 || sattva#vas%t%ambhagarven%a shaityeneva hima#layam / shritam% sakalasevyena gambhi#ren%a svaren%a ca // Mo_1,10.15 // "sattvasya#vas%t%ambhena" hasta#valambena yah% "garvah%" | tena | pu#rvasya shlokasya vishes%an%atvena yojyam || MoT_1,10.15 || saumyam% samashubha#ka#ram% vinayoda#ram u#rjitam / ka#ntopasha#ntavapus%am parasya#rthasya bha#janam // Mo_1,10.16 // "parasya#rthasya" moks%asya || MoT_1,10.16 || samudyadyauvana#rambham udyogashamashobhitam / anudvignam ana#ya#sam pu#rn%apra#yamanoratham // Mo_1,10.17 // spas%t%am || MoT_1,10.17 || vica#ritajagadya#tram pavitragun%agocaram / maha#sattvaikalobhena gun%air iva sama#shritam // Mo_1,10.18 // "maha#sattvasya" maha#dhairyasya | yah% "eko" "lobhah%" | tatsan*galobhah% iti ya#vat | tena || MoT_1,10.18 || uda#rasa#ram a#pu#rn%am antah%karan%akot%aram / aviks%ubhitaya# vr%ttya# darshayantam anuttamam // Mo_1,10.19 // ra#mam punah% kathambhu#tam | i#dr%shya# "vr%ttya#" i#dr%sham "antah%karan%am%" "darshayantam" iti sambandhah% | "a#pu#rn%am" bhoga#n prati alaulyena samanta#t pu#rn%am || MoT_1,10.19 || shri#ra#mavishes%an%a#ny upasam%harati evam gun%agan%a#ki#rn%o du#ra#d eva raghu#dvahah% / parimeyasita#ccha#cchasvaha#ra#mbarapallavah% // Mo_1,10.20 // pran%ana#ma calacca#rucu#d%a#man%imari#cina# / shirasa# vasudha#kampalolama#na#calashriya# // Mo_1,10.21 // "parimeya#h%" parimita#h% | "sita#h%" "accha#ccha#h%" "svaha#ra#mbarapallava#h%" yasya | sah% ta#dr%shah% | "shirasa#" kathambhu#tena | "vasudha#ya#m%" yah% "kampah%" | tena "lolama#nasya#-calasya" "shri#h%" yasya | tat | ta#dr%shena | yugmam || MoT_1,10.20-21 || ka#n pran%ana#mety apeks%a#ya#m a#ha prathamam pitaram pashca#n muni#n ma#nyaikam a#natah% / tato vipra#m%s tato bandhu#m%s tato 'dhikagun%a#n guru#n // Mo_1,10.22 // "pitaram%" kathambhu#tam% | ma#nya#na#m madhye ekam "ma#nyaikam" || MoT_1,10.22 || jagra#ha ca#tmana# dr%s%t%va# mana#k sva#dugira# tatha# / ra#jalokena vihita#m% sa pran%a#maparaspara#m // Mo_1,10.23 // spas%t%am || MoT_1,10.23 || vihita#shi#r munibhya#m% tu ra#mah% sashamama#nasah% / a#sasa#da pituh% pun%yam% sami#pam% surasundarah% // Mo_1,10.24 // "sami#pam%" nikat%am || MoT_1,10.24 || pa#da#bhivandanaratam% tam atha#sau mahi#patih% / shirasy abhya#lilin*ga#shu cucumba ca punah% punah% // Mo_1,10.25 // shatrughnam% laks%man%am% caiva tathaiva paravi#raha# / a#lilin*ga ghanasneham% ra#jaham%so 'mbujam% yatha# // Mo_1,10.26 // spas%t%am | yugmam || MoT_1,10.25-26 || utsan*ge vatsa tis%t%heti vadaty atha mahi#patau / bhu#mau parijana#sti#rn%e so 'm%shuke 'tha nyaviks%ata // Mo_1,10.27 // "nyaviks%ata" upa#vishat | "atha"shabdadvayam% sambandhibhedena#nantaryadvayava#cakam || MoT_1,10.27 || dasharathah% kathayati putra pra#ptavivekas tvam% kalya#n%a#na#m% ca bha#janam / janavaj ji#rn%aya# buddhya# kheda#ya#tma# na di#yate // Mo_1,10.28 // tvaya# "na di#yate" na deya ity arthah% | "kheda#y"eti samprada#ne caturthi# || MoT_1,10.28 || vr%ddhavipraguruproktam% tva#dr%shena#nutis%t%hata# / padam a#sa#dyate pun%yam% na moham anudha#vata# // Mo_1,10.29 // spas%t%am || MoT_1,10.29 || ta#vad eva#pado du#re tis%t%hanti paripelava#h% / ya#vad eva na mohasya prasarah% putra di#yate // Mo_1,10.30 // spas%t%am || MoT_1,10.30 || shri#vasis%t%hah% kathayati ra#japutra maha#ba#ho shu#ras tvam% vijita#s tvaya# / duruccheda# dura#rambha# apy ami# vis%aya#rayah% // Mo_1,10.31 // spas%t%am || MoT_1,10.31 || kim atajjn~a iva#jn~a#na#m% yogye va# mohasa#gare / vinimajjasi kallolagahane ja#d%yasha#lini // Mo_1,10.32 // spas%t%am || MoT_1,10.32 || vishva#mitra a#ha calanni#lotpalavyu#hasamalocana lolata#m / bru#hi cetah%kr%ta#m% tyaktva# hetuna# kena muhyasi // Mo_1,10.33 // he "calanni#lotpalavyu#hasamalocana "tvam% | "cetah%kr%ta#m%" "lolata#m%" "tyaktva#" "bru#hi" | karma#peks%a#ya#m% va#kyam% karmatvena kathayati "hetune"ti | tvam% kimartham% "muhyasi#"ty arthah% || MoT_1,10.33 || kim%nis%t%ha#h% kiyata# kena kiyantah% ka#ran%ena te / a#dhayo nu vilumpanti mano geham iva#khavah% // Mo_1,10.34 // "te" "kiyantah%" "a#dhayah%" | "kim%nis%t%ha#h%" kim%vis%aya#h% santah% | "kiyata#" "kena" "ka#ran%ena" "manah%" "nu" "vilumpanti" | ke "iva" | "a#khava" "iva" | yatha# "a#khavah% geham% vilumpanti" | tathety arthah% | "nu"shabdah% prashnadyotakah% || MoT_1,10.34 || manye na#nucita#na#m% tvam a#dhi#na#m padam uttamah% / a#patsu ca#pto yo dhi#ro nirjita#s tena ca#dhayah% // Mo_1,10.35 // "a#ptah%" vica#raka#ri# | na hy ucitasy"a#nucitapadatvam%" yuktam iti bha#vah% || MoT_1,10.35 || yatha#bhimatam a#shu tvam bru#hi pra#psyasi ca#nagham / sarvam eva punar yena tava bhetsyanti na#dhayah% // Mo_1,10.36 // "yena" sarvapra#pan%ena || MoT_1,10.36 || vishva#mitrava#kyam% sarga#ntashlokenopasam%harati ity uktam asya sa mune raghuvam%shaketur a#karn%ya va#kyam ucita#rthavila#sagarbham / tatya#ja khedam abhigarjati va#riva#he barhi# yatha#bhyanumita#bhimata#rthasiddhih% // Mo_1,10.37 // "abhyanumita#" garjanahetukena#numa#nena jn~a#ta# | "abhimata#rthasya siddhih%" yas-ya | sa | iti shivam || MoT_1,10.37 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e dashamah% sargah% || 1,10 || ************************************************************************ iti pr%s%t%o muni#ndren%a sama#shva#sya ca ra#ghavah% / uva#ca vacanam% ca#ru dhi#rapu#rn%a#rthamantharam // Mo_1,11.1 // "dhi#ram%" ca tat "pu#rn%a#rthena" "mantharam%" nirbharam% ca "dhi#rapu#rn%a#rthamantharam" || MoT_1,11.1 || itah% param% vaira#gyaprakaran%a#rambhah% | smr%tva# tattvam paramagahanam% svasvaru#pa#khyam a#dyam% spr%s%t%va# mu#rdhna# gurucaran%ayor dhu#lipun~jam prayatna#t * kr%tva# devam% sharan%am anisham% vighnara#jam% ca t%i#ka# vaira#gya#khye prakaran%avare tanyate bha#skaren%a ** 14 ** sama#shva#sanaparam% shri#vasis%t%hashri#vishva#mitrayor va#kyam% shrutva# shri#ra#mo hr%dgatam% vaira#gyam prakat%i#karoti bhagavan bhavata# pr%s%t%o yatha#vad adhuna# kila / kathaya#my aham ajn~o 'pi ko lan*ghayati sadvacah% // Mo_1,11.2 // "bhavate"ti kulagurum% vasis%t%ham praty uktih% | kimartham% kathayasi#ty | atra#ha "ko" "lan*ghayati#"ti || MoT_1,11.2 || svayam% kr%ta#m pratijn~a#m% sampa#dayati aham% ta#vad ayam% ja#to nije 'smin pitr%sadmani / kramen%a vr%ddhim% sampra#ptah% pra#ptavidyash ca sam%sthitah% // Mo_1,11.3 // "ta#vac"chabdo vipratipattyabha#vava#cakah% || MoT_1,11.3 || tatah% sada#ca#raparo bhu#tva#ham munina#yaka / vihr%tas ti#rthaya#tra#rtham urvi#m ambudhimekhala#m // Mo_1,11.4 // spas%t%am || MoT_1,11.4 || eta#vata#tha ka#lena sam%sa#ra#stha#m ima#m mama / svaviveko jaha#ra#ntar oghas tat%alata#m iva // Mo_1,11.5 // "svavivekah%" ko 'ham iti vica#rah% || MoT_1,11.5 || vivekena pari#ta#tma# tena#ham% tad anu svayam / bhogani#rasaya# buddhya# pravica#ritava#n idam // Mo_1,11.6 // spas%t%am || MoT_1,11.6 || kim% tvaya# "pravica#ritam" ity | atra#ha kim% na#medam% vata sukham% yo 'yam% sam%sa#rasam%sr%tih% / ja#yate mr%taye loko mriyate janana#ya ca // Mo_1,11.7 // "vata" kas%t%e | "idam%" "sukham%" "kim%" "na#ma" bhavati | na bhavati#ty arthah% | "idam%" kim% | "sam%sa#re" "sam%sr%tih%" sam%saran%am% yasya | sah% ta#dr%shah% | "yah%" "ayam%" "lokah%" | "mr%taye" yat "ja#yate" | "janana#ya" ca yan "mriyate" || MoT_1,11.7 || mr%tijananaru#pasya sam%saran%asya duh%khatvam uktva# tada#shrayabhu#ta#na#m bha#va#na#m% duh%khayuktatvam% kathayati svasthita#h% sarva eveme sacara#caraces%t%ita#h% / a#pada#m patayah% pa#pa# bha#va# vibhavabhu#mayah% // Mo_1,11.8 // "sacara#caraces%t%ita#h%" calanasthitiru#pakriya#yukta#h% | "sarve" "eveme" 'nubhu#yama#na#h% | "bha#va#h%" stha#varajan*gamaru#pa#h% pada#rtha#h% | "a#pada#m" "patayah%" a#padyukta#h% bhavanti | pu#rvashlokoktajananamaran%aru#paduh%kha#shrayatva#d ity arthah% | "bha#va#h%" kathambhu#ta#h% | "svasthita#h%" svasmin sthita#h% | na tu parasparam% sambandhayukta#h% | punah% kathambhu#ta#h% | "vibhavabhu#mayah%" yatha#svam% shaktiyukta#h% || MoT_1,11.8 || nanu katham "bha#va#h%" "svasthita#h%" bhavanti | parasparam% tes%a#m% na#na#vidhasambandhadarshana#d ity | atra#ha ayah%shala#ka#sadr%sha#h% parasparam asan*ginah% / shlis%yante kevalam bha#va# manah%kalpanaya# svaya# // Mo_1,11.9 // ayam mama putra#dih% ayam mama pitra#dir iti "manah%kalpitena" san*kalpenaiva bha#va#na#m "parasparam%" sambandho 'sti | na tu parama#rthata iti bha#vah% || MoT_1,11.9 || nanu manasah% katham eta#vati# shaktir asti#ty | atra#ha manah%sama#yattam idam% jagad a#bhogi dr%shyate / manash ca#sad iha#bha#ti kena smah% parimohita#h% // Mo_1,11.10 // "a#bhogi" vista#rayuktam | "manasah%" "asattvam" asatyabhu#tapada#rtha#nusandha#nama#traru#patvena jn~eyam || MoT_1,11.10 || asataiva vayam% kas%t%am% vikri#ta# mu#d%habuddhayah% / mr%gatr%s%n%a#mbhasa# du#re vane mugdhamr%ga# iva // Mo_1,11.11 // "asata#" "eva" | na tu satyabhu#tena | manaseti shes%ah% || MoT_1,11.11 || na kenacic ca vikri#ta# vikri#ta# iva sam%sthita#h% / vata mu#d%ha# vayam% sarve jana#na# api shambaram // Mo_1,11.12 // "shambaram" ma#ya#m || MoT_1,11.12 || kim etes%u prapan~ces%u bhoga# na#ma sudurbhaga#h% / mudhaiva hi vayam moha#t sam%sthita# baddhabha#vana#h% // Mo_1,11.13 // "etes%u prapan~ces%u" madhye |" sudurbhaga#h%" atishayena durbhagatva#khyagun%ayukta#h% | "bhoga# na#ma kim" bhavanti | a#pa#tama#traraman%i#yatva#t na kin~cid api bhavanti#ty arthah% | "hi"shabdah% atah%shabda#rthe | "hi" atah% | "vayam" "etes%u" bhoges%u | "baddhabha#vana#h%" | "moha#t" "mudhaiva" "sam%sthita#h%" vyarthatva#t || MoT_1,11.13 || ajn~a#te bahuka#lena vyartha eva vayam% ghane / mohe nipatita# mugdha#h% shvabhre mugdhamr%ga# iva // Mo_1,11.14 // "mohe" bhogabha#vana#khye mohe | "bahuka#lena" bahuka#lam% ta#vat || MoT_1,11.14 || kim me ra#jyena kim bhogaih% ko 'ham% kim idam a#gatam / yan mithyaiva#stu tan mithya# kasya na#ma kim a#gatam // Mo_1,11.15 // [BhG I 32cd] "yat mithya#" bhavati "tat mithyaiva#stu" iti sambandhah% || MoT_1,11.15 || ava#ntaram upasam%ha#ram% karoti evam% vimr%shato brahman sarves%v eva tato mama / bha#ves%v aratir a#ya#ta# pathikasya marus%v iva // Mo_1,11.16 // spas%t%am || MoT_1,11.16 || sva#bhimatam a#vis%karoti tad etad bhagavan bru#hi kim idam parinashyati / kim idam% ja#yate bhu#yah% kim idam parivardhate // Mo_1,11.17 // "kim" iti katham ity asya#rthe || MoT_1,11.17 || jara#maran%am a#pac ca jananam% sampadas tatha# / a#virbha#vatirobha#vair vivartante punah% punah% // Mo_1,11.18 // bha#ves%u iti shes%ah% | "bha#vair" iti itthambha#ve tr%ti#ya# | "vivartante" ru#pa#ntaram% gacchanti || MoT_1,11.18 || bha#vais tair eva tair eva tucchair vayam ime kila / pashya jarjarata#m% ni#ta# va#tair iva giridruma#h% // Mo_1,11.19 // spas%t%am || MoT_1,11.19 || acetana# iva jana#h% pavanaih% pra#n%ana#mabhih% / dhvanantah% sam%sthita# vyartham% yatha# ki#cakaven%avah% // Mo_1,11.20 // "ki#cakaven%avo" hi vyartham% dhvananti || MoT_1,11.20 || sha#myati#dam% katham% duh%kham iti tapto 'smi cintaya# / jaraddruma ivogren%a kot%arasthena vahnina# // Mo_1,11.21 // spas%t%am || MoT_1,11.21 || sam%sa#raduh%khapa#s%a#n%ani#randhrahr%dayo 'py aham / nijalokabhaya#d eva galadba#s%pair na rodimi // Mo_1,11.22 // "sam%sa#raduh%kha#ny" eva "pa#s%a#n%a#h%" | taih% "ni#randhram%" "hr%dayam%" yasya | sah% ta#dr%shah% || MoT_1,11.22 || shu#nyasanmukhavr%tti#s tu shus%karodanani#rasa#h% / viveka eva hr%tsam%stho mamaika#ntes%u pashyati // Mo_1,11.23 // "shu#nya#" vyartha#sh ca ta#h% | "sanmukhavr%ttayah%" sanmukhavya#pa#ra#h% ta#h% | "eka#ntes%u" "vivekai"kapara "eva#"smi#ti bha#vah% || MoT_1,11.23 || bhr%sham muhya#mi sam%smr%tya bha#va#bha#vamayi#m% sthitim / da#ridryen%eva subhago du#re sam%sa#racintaya# // Mo_1,11.24 // "sthitim%" jagada#khya#m% sthitim | aham% ka "iva" | "subhaga iva" | yatha# "subhagah%" "da#ridryen%a" "muhyati" | tathety arthah% | atah% "sam%sa#racintaya#" "du#re" | sa# du#re bhavatv ity arthah% || MoT_1,11.24 || evam% sa#ma#nyena sam%sa#rapada#rtha#na#m% duh%khadata#m uktva# tad vishes%es%u pradha#nabhu#ta#ya#h% shriyah% kathayati mohayanti manovr%ttim% khan%d%ayanti gun%a#nalam / duh%khaja#lam prayacchanti vipralambhapara#h% shriyah% // Mo_1,11.25 // "mohayanti" avivekayuktata#m% kurvanti | aishvaryamadagrasta# hi pu#rva#paravica#rashu#nya# eva bhavanti | "vipralambhapara#h%" van~canapara#h% || MoT_1,11.25 || evam% shriyah% duh%khadatvam uktva# tat pradha#na#vayavabhu#tasya dhanasya#pi duh%khadatvam% kathayati cinta#nicayavakra#n%i na#nanda#ya dhana#ni me / samprasu#takalatra#n%i gr%ha#n%y ugra#pada#m% yatha# // Mo_1,11.26 // "cinta#nicayena#"rjana#dyartham prayuktena cinta#samu#hena | "vakra#n%i" kut%ila#ni | "ugra#pada#m%" hi bahu"kalatra#n%i" "gr%ha#n%i" duh%kha#yaiva bhavanti || MoT_1,11.26 || san*grahen%a sva#sva#sthyam% kathayati vividhados%adasha#paricintanaih% satatabhan*guraka#ran%akalpitaih% / mama na nirvr%tim eti mano mune nigad%itasya yatha# vanahastinah% // Mo_1,11.27 // "vividha#" ya#h% "dos%adasha#h%" | ta#sa#m "paricintanaih%" | kathambhu#taih% | "satatam%" "bhan*gura#n%i" ya#ni "ka#ran%a#ni" bhogaru#pa#n%i ka#ran%a#ni | taih% "kalpitaih%" svavis%ayataya# prakat%i#kr%taih% || MoT_1,11.27 || sarvados%amu#laka#ran%abhu#ta#n vis%aya#n sarga#ntashlokena nindati khala#h% ka#le ka#le nishi nishitamohaikamihika# gata#loke loke vis%ayahat%hacaura#h% sucatura#h% / pravr%tta#h% prodyukta# dishi dishi vivekaikaharan%e ran%e shakta#s tes%a#m% vadata vibudha#h% ke 'dya subhat%a#h% // Mo_1,11.28 // "khala#h%" atyantaduh%khaka#ritva#t durjanasadr%sha#s | tatha# "sucatura#h%" atica#turyayukta#h% | "vis%ayahat%hacaura#h%" | "nishi" laks%an%aya# avidya#ru#pa#ya#m% ra#trau | "nishita#" ti#ks%n%a# ya# "mohaikamihika#" | taya# "gata#loke" du#re gatavica#ra#khyapraka#she | "loke" asmin sam%sa#re | "ka#le ka#le" sarves%u ka#les%u | "dishi dishi" sarva#su diks%u | "prodyukta#h%" prakr%s%t%odyogabha#jah% | ata eva "vivekasya" samyagvica#rasya | yad "ekam%" "haran%am%" kevalam% haran%am% | tatra "pravr%tta#h%" bhavanti | he "vibudha#h%" yu#yam% | "vadata#dya" asmin samaye | "tes%a#m%" "vis%ayahat%hacaura#n%a#m%" "ran%e ke subhat%a#h%" "shakta#h%" bhavanti | na ke 'pi#ti bha#vah% | iti shivam || MoT_1,11.28 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e eka#dashah% sargah% || 1,11 || ************************************************************************ samanantaram eva prakr%ta#m% shri#ninda#m% vistaren%a kathayati iyam asmin vinoda#ya sam%sa#re parikalpita# / shri#r mune parimoha#ya sa#pi nu#nam anarthada# // Mo_1,12.1 // "nu#nam%" nishcayena | "anarthade"ti vishes%an%adva#rahetuh% || MoT_1,12.1 || anarthadatvam eva#sya#h% kathayati ulla#sabahula#n antah% kallola#n akrama#kula#n / jad%a#n prasravati spha#ra#n pra#vr%s%i#va taran*gin%i# // Mo_1,12.2 // iyam% shri#h% "ulla#sabahula#n" ulla#sapu#rn%a#n | "akrama#kula#n" kramollan*ghananirbha-ra#n | tatha# "jad%a#n" ja#d%yada#yitva#t jad%aru#pa#n | "kallola#n" darpa#khya#n maha#taran*ga#n | "prasravati" utpa#dayati | ka# "iva" | "taran*gin%i#va" | yatha# "taran*gin%i#" "pra#vr%s%i" vars%a#ka#le | uktavishes%an%a#n maha#taran*ga#n prasravati | tathety arthah% || MoT_1,12.2 || cinta#duhitaro bahvyo bhu#ridurlaliterita#h% / can~cala#h% prabhavanty asya#s taran*ga#h% sarito yatha# // Mo_1,12.3 // "bhu#ri#n%i" ya#ni "durlalita#ni" durvila#sa#h% | tair "i#rita#h%" can~calita#h% | uttha#pita# iti ya#vat || MoT_1,12.3 || es%a# hi padam ekatra na nibadhna#ti durbhaga# / mugdheva#niyata#ca#ram itash cetash ca dha#vati // Mo_1,12.4 // "hi" nishcaye | "aniyata#ca#ram%" ka#maca#rata ity arthah% | kriya#vishes%an%am etat || MoT_1,12.4 || janayanti# param% da#ham para#mr%s%t%a#n*gika# sati# / vina#sham eva dhatte 'ntar di#palekheva kajjalam // Mo_1,12.5 // spas%t%am || MoT_1,12.5 || gun%a#gun%avica#ren%a vinaiva kila pa#rshvagam / ra#japrakr%tivan mu#d%ha# dura#ru#d%ha#valambate // Mo_1,12.6 // "ra#japrakr%tivat" ra#jasvabha#vavat | ra#ja#pi hi "gun%a#gun%avica#ra"rahitam eva "pa#rshvagam" "avalambate" || MoT_1,12.6 || karman%a# tena tenais%a# vista#ram upagacchati / dos%a#shi#vis%avegasya yat ks%i#ravisara#yate // Mo_1,12.7 // "ks%i#rasya" "visarah%" sekah% | sa iva#carate "ks%i#ravisara#yate" || MoT_1,12.7 || ta#vac chi#tamr%dusparshah% parasve ca jane janah% / va#tyayeva himam% ya#vac chriya# na parus%i#kr%tah% // Mo_1,12.8 // shri#sparshe "janah%" "svasmin pare ca" maha#kat%hina eva bhavati#ti pin%d%a#rthah% | "va#tya#" hi "himam" "parus%i#karoti#"ty upama#natvena gr%hi#ta# || MoT_1,12.8 || pra#jn~a#h% shu#ra#h% kr%tajn~a#sh ca peshala# mr%davash ca ye / pa#m%sumus%t%yeva man%ayah% shriya# te malini#kr%ta#h% // Mo_1,12.9 // spas%t%am || MoT_1,12.9 || na shri#h% sukha#ya bhagavan duh%kha#yaiva hi kalpate / guptam% vina#shanam% dhatte mr%tim% vis%alata# yatha# // Mo_1,12.10 // spas%t%am || MoT_1,12.10 || shri#ma#n ajananindyash ca shu#rash ca#py avikatthanah% / samadr%s%t%ih% prabhush caiva durlabha#h% purus%a#s trayah% // Mo_1,12.11 // shriya# spr%s%t%ah% sa#han*ka#ratvena jananindya eva bhavati#ti bha#vah% || MoT_1,12.11 || es%a# hi vis%ama# duh%khabhogina#m% gahana# guha# / ghanamohagajendra#n%a#m% vindhyashailamaha#t%avi# // Mo_1,12.12 // spas%t%am% || MoT_1,12.12 || punah% ki#dr%shy asti#ty apeks%a#ya#m a#ha satka#ryapadmarajani# duh%khakairavacandrika# / saddr%s%t%idi#pika#va#tya# kallolaughataran*gin%i# // Mo_1,12.13 // "kallola#h%" darparu#pa#h% maha#taran*ga#h% || MoT_1,12.13 || sambhrama#bhra#dipadavi# vis%a#davis%avardhini# / keda#rika# vikalpa#na#m% khada# kubhayabhogina#m // Mo_1,12.14 // "khada#" guha# | "kubhaya#ni" eva "bhoginah%" sarpa#h% | tes%a#m || MoT_1,12.14 || himam% vaira#gyavalli#na#m% vika#rolu#kaya#mini# / ra#hudam%s%t%ra# vivekendoh% saujanya#mbhojacandrika# // Mo_1,12.15 // spas%t%am || MoT_1,12.15 || indra#yudhavad a#lolana#na#ra#gamanohara# / lola# tad%id ivotpannadhvam%sini# jad%asam%shraya# // Mo_1,12.16 // spas%t%am || MoT_1,12.16 || capala# varjita# ratya# nakuli# nakuli#naja# / vipralambhanata#tparyahetu#gramr%gatr%s%n%ika# // Mo_1,12.17 // "capala#" ca#palyagun%asahita# | ata eva "ratya#" "varjita#" kutra#pi ratim akurvati#ty arthah% | tatha# "nakuli#" atica#palatvena nakulastri#saru#pa# | tatha# "nakuli#naja#" dus%t%a# | akuli#najo hi dus%t%o bhavati | tatha# "vipralambhane" paravan~cane | yat "ta#tparyam" | tasya "hetush" ca#sau "ugramr%gatr%s%n%ika#" kat%hinamr%gatr%s%n%a#svaru#pa# || MoT_1,12.17 || lahari#vaikaru#pen%a ks%an%am padam akurvati# / cala# di#pashikheva#ti durjn~eya#gatigocara# // Mo_1,12.18 // na "gatau" gamane gocara# "agatigocara#" | "di#pashikha#"pi gatau agocara# eva bhavati || MoT_1,12.18 || sim%hi#va vigrahavyagrakari#ndrakulapa#tini# / khad%gadha#reva shishira# ti#ks%n%a# ti#ks%n%a#shaya#shraya# // Mo_1,12.19 // "vigrahavyagram%" yuddhavyagram% | yat "kari#ndrakulam%" hastikulam% | tatra patati#ti ta#dr%shi# tatsa#dhyatva#t | "sim%hi#" cedr%shi# bhavati | "shishira#" a#mukhe santa#paharitva#t | "ti#ks%n%a#shaya#h%" kat%hinacinta#h% | "a#shrayah%" yasya#h% | sa# || MoT_1,12.19 || na#nayopahata#rthinya# dura#dhiparipi#naya# / pashya#my abhavyaya# laks%mya# kin~cid duh%kha#d r%te sukham // Mo_1,12.20 // "upahata#n" ajn~a#naba#dhita#n | "arthate" a#lambanatvena ka#n*ks%ati#ti ta#dr%shya# || MoT_1,12.20 || dva#ren%otsa#rita# laks%mi#h% punar eti tamo'rin%a# / aho vata hr%tastha#na# nirlajja# durjana#spada# // Mo_1,12.21 // "tamo'rin%a#" geha#ntargatatamoniva#ran%a#rtham% kalpitena ks%udradva#ren%a || MoT_1,12.21 || sarga#ntashlokena shri#ninda#m% sama#payati manorama# kars%ati cittavr%ttim% kadaryasa#dhya# ks%an%abhan*gura# ca / vya#la#vali#garbhanivr%ttadeha# shvabhrotthita# pus%palateva laks%mi#h% // Mo_1,12.22 // "kadaryasa#dhya#" kukarmasa#dhya# | shri#paks%e "vya#la#vali#" duh%kha#vali# | iti shivam || MoT_1,12.22 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e dva#dashah% sargah% || 1,12 || ************************************************************************ evam% shri#ninda#m% kr%tva# ji#vitaninda#m% karoti a#yuh% pallavakon%a#gralamba#mbukan%abhan*guram / unmattam iva santyajya ya#ty aka#n%d%e shari#rakam // Mo_1,13.1 // "a#yuh%" ji#vitam% | "ya#ti#"ti sambandhah% | "aka#n%d%e" asamaye | tatsammatiru#pam% samayam ullan*ghyeti ya#vat || MoT_1,13.1 || vis%aya#shi#rvis%a#san*gaparijarjaracetasa#m / apraud%ha#tmaviveka#na#m a#yur a#ya#saka#ran%am // Mo_1,13.2 // spas%t%am || MoT_1,13.2 || ye tu vijn~a#tavijn~eya# vishra#nta# vitate pade / bha#va#bha#vasama#shvasta# a#yus tes%a#m% sukha#yate // Mo_1,13.3 // "vishra#nta#" a#tmatve nishcita#h% | "vitate" aparimite | "bha#va#bha#ves%u" prava#ha#gates%u na#shotpa#des%u | "sama#shvasta#h%" svabha#va#d apracyuta#h% || MoT_1,13.3 || vayam parimita#ka#raparinis%t%hitanishcaya#h% / sam%sa#ra#bhratad%itpun~je mune na#yus%i nirvr%ta#h% // Mo_1,13.4 // "parimitah%" pa#rimityayuktah% | yah% "a#ka#rah%" deha#diru#pah% a#ka#rah% | tatra "parinis%t%hitah%" nis%t%ha#m% gatah% | "nishcayah%" a#tmanishcayah% | yes%a#m% | te | "nirvr%tir" hi aparimitasvaru#panis%t%hatvam iti bha#vah% || MoT_1,13.4 || yujyate ves%t%anam% va#ya#v a#ka#shasya ca khan%d%anam / grathanam% ca taran*ga#n%a#m a#stha# na#yus%i yujyate // Mo_1,13.5 // "a#stha#" dr%d%hata#vishva#sah% || MoT_1,13.5 || pelavam% sharadi#va#bhram asneham iva di#pakam / taran*gakam iva#lolam% gatam evopalaks%yate // Mo_1,13.6 // a#yur iti shes%ah% | "pelavam%" laghu || MoT_1,13.6 || taran*gapratibimbendum% tad%itpun~jam% nabho'mbudam / grahi#tum a#stha#m badhna#mi na tv a#yus%i gatasthitau // Mo_1,13.7 // spas%t%am || MoT_1,13.7 || avishra#ntamana#h% shu#nyam a#yur a#tatam i#hate / duh%kha#yaiva vimu#d%ho 'ntar garbham ashvatari# yatha# // Mo_1,13.8 // "ashvatari#" kharastriya#m ashva#j ja#ta# vad%ava# | tasya# "garbhah%" kuks%ipa#t%anam% vina# na nirya#ti || MoT_1,13.8 || sam%sa#rasam%sr%ta#v ambhah%pheno 'smin sargasa#gare / ka#yavallya#m% raso ra#jan~ ji#vitam me na rocate // Mo_1,13.9 // "sargasa#gare" kathambhu#te | "sam%sa#re" "sam%sr%tih%" sam%saran%am% | yasya | ta#dr%she | "ambhah%phenah%" ambhovika#rah% phenah% | dasharatham prati iyam uktih% || MoT_1,13.9 || pra#pyam% sampra#pyate yena bhu#yo yena na shocyate / para#ya# nirvr%teh% stha#nam% yat taj ji#vitam ucyate // Mo_1,13.10 // "para#ya#" utkr%s%t%a#ya#h% || MoT_1,13.10 || taravo 'pi hi ji#vanti ji#vanti mr%gapaks%in%ah% / sa ji#vati mano yasya mananena na ji#vati // Mo_1,13.11 // "mananena" bhoga#nusandha#nena || MoT_1,13.11 || ja#ta#s ta eva jagati jantavah% sa#dhuji#vita#h% / ye punar neha ja#yante shes%a# ja#ni#ta gardabha#h% // Mo_1,13.12 // yu#yam% "ja#ni#ta" | kim ity apeks%a#ya#m a#ha | "shes%a#" iti | "shes%a#" "gardabha#h%" bhavanti || MoT_1,13.12 || bha#ro 'vivekinah% sha#stram bha#ro jn~a#nam% ca ra#gin%ah% / asha#ntam% ca mano bha#ro bha#ro 'na#tmavido vapuh% // Mo_1,13.13 // "avivekinah%" vivekarahitasya | "bha#ra"tvam% ca "sha#stra#"deh% samyagjn~a#na#dyarthakriya#ka#ritva#bha#vena jn~eyam || MoT_1,13.13 || ru#pam a#yur mano buddhir ahan*ka#ras tathehitam / bha#ro bha#radharasyeva sarvam% duh%kha#ya durdhiyah% // Mo_1,13.14 // "durdhiyah%" buddhirahitasya | buddhirahito hi "ru#pa#"dau samataya# pa#ravashyam% ya#ti | tatash ca duh%khe nimajjati || MoT_1,13.14 || avishra#ntamanah%pu#rn%am a#pada#m parama#spadam / ni#d%o rogavihan*ga#na#m a#yur a#ya#sanam% dr%d%ham // Mo_1,13.15 // "a#yuh%" kathambhu#tam | "avishra#ntam" paramapadavishra#ntirahitam% | yan "manas" | tena "pu#rn%am" || MoT_1,13.15 || pratyaham% khedam utsr%jya shanair alam ana#ratam / a#shv eva janmanah% shvabhram% ka#lena vinikhanyate // Mo_1,13.16 // ka#lana#shyatvam% hi a#yus%ah% prasiddham || MoT_1,13.16 || shari#rabilavishra#ntair vis%ada#haprada#yibhih% / rogair nipi#yate raudrair vya#lair iva vana#nilah% // Mo_1,13.17 // a#yur iti shes%ah% || MoT_1,13.17 || prasuva#nair avacchedam% tucchair antarava#sibhih% / duh%khair a#kr%s%yate kru#rair ghun%air iva jaraddrumah% // Mo_1,13.18 // "avacchedam%" chedanam | "prasuva#nair" utpa#dayadbhih% | "a#kr%s%yate" svavasham% ni#yate || MoT_1,13.18 || nu#nam% nigiran%a#ya#shu ghanagarvam ana#ratam / a#khur ma#rja#raken%eva maran%ena#valokyate // Mo_1,13.19 // "avalokyate" kada# etat grase iti dr%shyate || MoT_1,13.19 || garva#digun%agarbhin%ya# shu#nyaya#shaktivashyaya# / annam maha#shaneneva jarasa# pariji#ryate // Mo_1,13.20 // "ashaktivashyaya#" ashaktigrastaya# || MoT_1,13.20 || dinaih% katipayair eva parijn~a#ya gata#daram / durjanah% sajjaneneva yauvanena#vamucyate // Mo_1,13.21 // spas%t%am || MoT_1,13.21 || vina#shasuhr%da# nityam% jara#maran%abandhuna# / ru#pam% shid%gavaren%eva kr%ta#ntena#bhilas%yate // Mo_1,13.22 // spas%t%am || MoT_1,13.22 || sarga#ntashlokena ji#vitaninda#m% sama#payati sthirataya# sukhaha#ritaya# taya# satatam ujjhitam uttama phalgu ca / jagati na#sti tatha# gun%avarjitam maran%ama#rjitam a#yur idam% yatha# // Mo_1,13.23 // "uttame"ty a#mantran%am | "phalgu" nih%sa#ram | "maran%ena" "ma#rjitam%" san*ks%iptam | iti shivam || MoT_1,13.23 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e trayodashah% sargah% || 1,13 || ************************************************************************ adhuna#han*ka#raninda#m prastauti mudhaiva#bhyutthito moha#n mudhaiva parivardhate / mithya#mayena bhi#to 'smi durahan*ka#rashatrun%a# // Mo_1,14.1 // "mithya#mayena" mithya#svaru#pen%a || MoT_1,14.1 || ahan*ka#ravasha#d eva dos%akoshah% kadarthana#m / dada#ti di#nadi#na#na#m% sam%sa#ro vividha#kr%tih% // Mo_1,14.2 // "kadarthana#m%" duh%kham || MoT_1,14.2 || ahan*ka#ravasha#d a#pad ahan*ka#ra#d dura#dhayah% / ahan*ka#ravasha#d i#ha#py ahan*ka#ro maha#mayah% // Mo_1,14.3 // "i#ha#" bhoga#rtham% ces%t%a# || MoT_1,14.3 || tam ahan*ka#ram a#shritya paramam% ciravairin%am / na bhun~je na piba#my ambhah% kim u bhoga#n bhaje mune // Mo_1,14.4 // spas%t%am || MoT_1,14.4 || sam%sa#rarajjur a#di#rgha# mama cetasi mohini# / tata#han*ka#rados%en%a kira#teneva va#gura# // Mo_1,14.5 // "ahan*ka#rados%en%a#"han*ka#ra#khyena dos%en%a || MoT_1,14.5 || ya#ni duh%kha#ni di#rgha#n%i vis%ama#n%i maha#nti ca / ahan*ka#ra#t prasu#ta#ni ta#ny aga#t khadira# iva // Mo_1,14.6 // "aga#t" parvata#t || MoT_1,14.6 || shamendoh% saim%hikeya#syam% gun%ipadmamaha#shanim / jn~a#nameghasharatka#lam ahan*ka#ram% tyaja#my aham // Mo_1,14.7 // spas%t%am || MoT_1,14.7 || ahan*ka#ratya#gam eva karoti na#ham% ra#mo na me va#n~cha# bha#ves%u na ca me manah% / sha#nta a#situm iccha#mi sva#tmany eva jino yatha# // Mo_1,14.8 // dehasyaiva ra#matva#t | mama cinma#tratva#d iti bha#vah% | "sha#ntah%" ahan*ka#rarahitah% || MoT_1,14.8 || ahan*ka#ravasha#d yad yan maya# bhuktam% kr%tam% hr%tam / sarvam% tat tad avastv eva vastv ahan*ka#rariktata# // Mo_1,14.9 // "ahan*ka#rariktata#" ahan*ka#rara#hityam || MoT_1,14.9 || aham ity asti ced brahmann aham a#padi duh%khitah% / sampatsu sukhitas tasma#d anahan*ka#rita# dhanah% // Mo_1,14.10 // dhanayuktasya eva hi a#patsu sampatsu ca duh%kha#disparsho na bhavati#ti pu#rvava#kye bha#vah% | phalitam a#ha "tasma#d" iti | "tasma#t" tato hetoh% | "anahan*ka#rita# dhanah%" dhanam bhavati | deha#tmatve nishcitah% purus%o hi deha#rtham bhogaja#lam icchan bhogara#hityaru#pa#ya#m a#padi duh%khi# bhavati | tatsampattiru#pa#ya#m% sampadi sukhi# bhavati | cinma#tra#tmatve nishcito 'ham% na ta#dr%sho bhava#mi#ti bha#vah% || MoT_1,14.10 || ahan*ka#ram paritya#jya mune sha#ntamana#s tatha# / avatis%t%he gatodvego bhogaughe 'bhan*gura#spadam // Mo_1,14.11 // "avatis%t%he" tis%t%ha#mi | "ahan*ka#ram%" kathambhu#tam | "bhogaughe" bhogasamu#he | "abhan*gura#spadam" anashvarapratis%t%ham || MoT_1,14.11 || brahman ya#vad ahan*ka#rava#ridah% pravijr%mbhate / ta#vad vika#sam a#ya#ti tr%s%n%a#kut%ajaman~jari# // Mo_1,14.12 // spas%t%am || MoT_1,14.12 || ahan*ka#raghane sha#nte tr%s%n%a#navatad%illata# / sha#ntadi#pashikha#vr%ttya# kva#pi ya#syati satvaram // Mo_1,14.13 // spas%t%am || MoT_1,14.13 || ahan*ka#ramaha#vindhye manomattamatan*gajah% / visphu#rjati ghana#sphot%aih% stanitair iva va#ridah% // Mo_1,14.14 // "visphu#rjati" vilasati | "ghana#sphot%aih%" nivid%akarn%ata#laih% || MoT_1,14.14 || iha dehamaha#darya#m% ghana#han*ka#rakesari# / yo 'yam ullasati spha#ram% tenedam% jagad a#tatam // Mo_1,14.15 // anahan*ka#ritve hi sad api jagan na#sti apeks%a#vis%ayatva#bha#va#t || MoT_1,14.15 || tr%s%n%a#tantulavaprota# bahujanmaparampara# / ahan*ka#rograshid%gena kan%t%he mukta#vali# kr%ta# // Mo_1,14.16 // "shid%go" hi "tantuprota#m" "mukta#vali#m%" "kan%t%he" karoti || MoT_1,14.16 || putrada#rakalatra#n%i tantram mantravivarjitam / prasa#ritam aneneha durahan*ka#ravairin%a# // Mo_1,14.17 // spas%t%am || MoT_1,14.17 || prama#rjite 'ham ity asmin pade svayam akhidyata# / prama#rjita# bhavanty eva sarva# eva dura#dhayah% // Mo_1,14.18 // spas%t%am || MoT_1,14.18 || aham ity ambude sha#nte shanaih% sushamasha#lini / manomananasammohamihika# kva#pi gacchati // Mo_1,14.19 // "manasah%" yah% "mananasammohah%" mananaru#pah% | sa eva "mihika#" ni#ha#rah% || MoT_1,14.19 || nirahan*ka#ravr%tter me maurkhya#c chokena si#datah% / yat kin~cid ucitam brahmam%s tad a#khya#tum iha#rhasi // Mo_1,14.20 // prathamam ahan*ka#ram% svayam eva tyaja#mi | pashca#t tvaduktam% karomi#ti bha#vah% || MoT_1,14.20 || sarga#ntashlokena#han*ka#raninda#m% sama#payati sarva#pada#m% nilayam adhruvam antarastham unmuktam uttamagun%ena na sam%shraya#mi / yatna#d ahan*kr%tipadam parito 'tiduh%kham shes%en%a ma#m% samanusha#dhi maha#nubha#va // Mo_1,14.21 // "ahan*kr%tipadam" ahan*kr%tya#khyam% stha#nam | "shes%en%e"ti ahan*ka#ra#shrayan%am% tyaktva# yat kin~cit sama#jn~a#payasi tat sampa#daya#mi#ti bha#vah% | ahan*ka#rash ca idanta#vis%ayatvayogye dehe ahanta#vis%ayatvasan~jananam% jn~eyam | iti shivam || MoT_1,14.21 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e caturdashah% sargah% || 1,14 || ************************************************************************ evam ahan*ka#raninda#m% kr%tva# cittaninda#m prastauti dos%air jarjarata#m% ya#tam% satka#rya#d a#ryasevita#t / va#ta#ttapin~chalavavac cetash calati can~calam // Mo_1,15.1 // "dos%aih%" ra#ga#didos%aih% | "satka#rya#t" "calati" satka#rye sthairyen%a na tis%t%hati#ty arthah% || MoT_1,15.1 || itash cetash ca suvyagram% vyartham eva#bhidha#vati / du#ra#d du#rataram% di#nam% gra#me kauleyako yatha# // Mo_1,15.2 // "kauleyakah%" shva# || MoT_1,15.2 || na pra#pnoti kvacit kin~cit pra#ptair api maha#dhanaih% / na#ntah% sampu#rn%ata#m eti karan%d%aka iva#mbubhih% // Mo_1,15.3 // kin~cit pra#pto hi punah% kin~cid "api" na pra#rthayed iti bha#vah% || MoT_1,15.3 || nityam eva manah% shu#nyam% kada#sha#va#gura#vr%tam / na mana#n* nirvr%tim% ya#ti mr%go yu#tha#d iva cyutah% // Mo_1,15.4 // "shu#nyam%" nih%sa#ram || MoT_1,15.4 || taran*gatarala#m% vr%ttim% dadhad a#lu#nashi#rn%ata#m / parityajya ks%an%am api na mano ya#ti nirvr%tim // Mo_1,15.5 // "a#lu#nashi#rn%ata#m%" hastasparsha#sahatvam | matica#n~calyam iti ya#vat || MoT_1,15.5 || mano mananaviks%ubdham% disho dasha vidha#vati / mandara#hananodbhu#tam% ks%i#ra#rn%avapayo yatha# // Mo_1,15.6 // "mananaviks%ubdham" bhoga#nusandha#naks%ubdham || MoT_1,15.6 || kallolakalana#vartam ma#ya#makarama#litam / na niroddhum% samartho 'smi manomohamaha#rn%avam // Mo_1,15.7 // "kallola"ru#pa# ya# "kalana#" san*kalpah% | saiv"a#vartah%" yasya | tat | "ma#ya#" viparyayajn~a#nam || MoT_1,15.7 || bhogadu#rva#n*kura#ka#n*ks%i# shvabhrapa#tam acintayan / manoharin%ako brahman du#ram% viparidha#vati // Mo_1,15.8 // spas%t%am || MoT_1,15.8 || na kada#cana me cetas ta#m a#lu#navishi#rn%ata#m / tyajaty a#kulaya# vr%ttya# can~calatvam iva#rn%avah% // Mo_1,15.9 // "a#lu#navishi#rn%ata#m%" hastasparsha#sahatvam% | matica#n~calyam iti ya#vat || MoT_1,15.9 || cetash can~calaya# vr%ttya# cinta#nicayacan~curam / dhr%tim badhna#ti naikatra kesari# pan~jare yatha# // Mo_1,15.10 // "cinta#nicayena" cinta#samu#hena | "can~curam%" nirbharam || MoT_1,15.10 || mano moharatha#ru#d%ham% shari#ra#c chamata#sukham / haraty upagatodyogam% ham%sah% ks%i#ram iva#mbhasah% // Mo_1,15.11 // spas%t%am || MoT_1,15.11 || analpakalpana#talpe nili#na#sh cittavr%ttayah% / muni#ndra na prabudhyante tena tapto 'ham a#kulah% // Mo_1,15.12 // kalpana#grastam eva sada#sanmano 'sti#ti bha#vah% || MoT_1,15.12 || krod%i#kr%tadr%d%hagranthitr%s%n%a#su#trombhita#tmana# / vihago ja#lakeneva brahman baddho 'smi cetasa# // Mo_1,15.13 // "granthayo" 'tra ra#ga#diru#pa# jn~eya#h% || MoT_1,15.13 || satata#mars%adhu#mena cinta#jva#la#bilena ca / vahnineva tr%n%am% shus%kam mune dagdho 'smi cetasa# // Mo_1,15.14 // "satatam amars%ah%" krodha eva | "dhu#mah%" yasya | ta#dr%shena || MoT_1,15.14 || kru#ren%a jad%ata#m% ya#tas tr%s%n%a#bha#rya#nuga#mina# / shavah% kauleyakeneva brahman bhukto 'smi cetasa# // Mo_1,15.15 // spas%t%am || MoT_1,15.15 || taran*gatarala#spha#lavr%ttina# jad%aru#pin%a# / tat%avr%ks%a ivaughena brahman ni#to 'smi cetasa# // Mo_1,15.16 // "taran*ga"vat "tarala#spha#la#" atyantacan~cala# | "vr%ttih%" yasya | ta#dr%shena || MoT_1,15.16 || ava#ntaranipa#ta#ya shu#nyena#kraman%a#ya ca / tr%n%am% can%d%a#nileneva du#re nunno 'smi cetasa# // Mo_1,15.17 // "ava#ntares%u" bhogaru#pes%u paramavishra#ntirahites%u pades%u | yah% "nipa#tas" | tasmai | "a#kraman%a#ya" a#kraman%a#rtham% | "shu#nyene"ti manovishes%an%am || MoT_1,15.17 || sam%sa#rajaladher asma#n nityam uttaran%onmukhah% / setuneva payah%pu#ro rodhito 'smi kucetasa# // Mo_1,15.18 // spas%t%am || MoT_1,15.18 || pa#ta#la#d gacchata# pr%s%t%ham pr%s%t%ha#t pa#ta#laga#mina# / ku#paka#s%t%ham% kuda#mneva ves%t%ito 'smi kucetasa# // Mo_1,15.19 // spas%t%am || MoT_1,15.19 || mithyaiva spha#raru#pen%a vica#ravishara#run%a# / ba#lo veta#lakeneva gr%hi#to 'smi svacetasa# // Mo_1,15.20 // "gr%hi#tah%" svavashi#kr%tah% || MoT_1,15.20 || vahner us%n%atarah% shaila#d api kas%t%atarakramah% / vajra#d api dr%d%ho brahman durnigrahamanograhah% // Mo_1,15.21 // "kas%t%atarah%" "kramah%" ullan*ghanam% yasya | sah% "kas%t%atarakramah%" | "durnigraham%" duh%khena nirgrahi#tum% shakyam% | yat "manah%" | tasya "grahah%" grahanam% | "durnigrahamanograhah%" || MoT_1,15.21 || cetah% patati ka#ryes%u vihagash ca#mis%es%v iva / ks%an%ena viratim% ya#ti ba#lah% kri#d%anaka#d iva // Mo_1,15.22 // spas%t%am || MoT_1,15.22 || jad%aprakr%tir a#lolo vitata#vartavr%ttima#n / mano'bdhir i#hitavya#lo du#ra#n nayati ta#ta ma#m // Mo_1,15.23 // "jad%aprakr%tih%" jad%asvabha#vah% shi#taprakr%tish ca | "vitata#varta#" eva "vr%ttayah%" yasya | sah% | "i#hita#ni" ka#n*ks%ita#ni eva "vya#la#h%" sarpa#h% | yasya | sah% | ces%t%a#yuktasarpa#sh ca yasmin | sah% | "du#ra#n" "nayati" na#na#vis%ayes%u bhramayati || MoT_1,15.23 || yadi#dr%sham manas tava#sti tarhi tasya nigraham% kurv ity | atra#ha apy abdhipa#na#n mahatah% sumeru#llan*ghana#d api / api vahnyashana#t sa#dho vis%amash cittanigrahah% // Mo_1,15.24 // spas%t%am || MoT_1,15.24 || nanu cittanigraho duh%sa#dhya eva bhavatu | kim% tena setsyati#ty | atra#ha cittam% ka#ran%am artha#na#m% tasmin sati jagattrayam / tasmin ks%i#n%e jagat ks%i#n%am% tac cikitsyam prayatnatah% // Mo_1,15.25 // spas%t%am || MoT_1,15.25 || citta#d ima#ni sukhaduh%khashata#ni nu#nam abhya#gata#ny agavara#d iva ka#nana#ni / tasmin vivekavashatas tanuta#m praya#te manye mune nipun%am eva galanti ta#ni // Mo_1,15.26 // "ima#ni" anubhu#yama#na#ni | "agavara#t" parvatashres%t%ha#t | "nipun%am%" samyak || MoT_1,15.26 || sarga#ntashlokena cittaninda#m% sama#payati sakalagun%ajaya#sha# yatra baddha# mahadbhis tam arim iha vijetum% cittam abhyutthito 'ham / vigataratitaya#ntar na#bhinanda#mi laks%mi#m% jad%amalinavisha#la#m meghama#la#m ivenduh% // Mo_1,15.27 // "yatra" yasmin manasi | "abhyutthitah%" udyogayukto ja#tah% | iti shivam || MoT_1,15.27 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e pan~cadashah% sargah% || 1,15 || ************************************************************************ evam manoninda#m% kr%tva# tr%s%n%a#ninda#m prastauti ha#rda#ndhaka#rasharvarya# tr%s%n%ayeha durantaya# / caranti cetana#ka#she dos%akaushikapan*ktayah% // Mo_1,16.1 // "cetana#ka#she" citta#ka#she | "dos%a#h%" ra#ga#dayah% | yuktam% ca sharvarya#m% kaushikaca-ran%am || MoT_1,16.1 || antarda#haprada#yinya# samu#d%harasama#rdavah% / pan*ka a#dityadi#ptyeva shos%am% ni#to 'smi cintaya# // Mo_1,16.2 // "samu#d%ham%" dhr%tam% | "rasama#rdavam" a#sva#dakr%tam% jalakr%tam% ca ma#rdavam% ye-na | sah% | "cinta#" ca#tra tr%s%n%a# eva jn~eya# | tr%s%n%a#ya#h% cinta#ru#patva#napa#ya#t | evam uttaratra#pi jn~eyam || MoT_1,16.2 || mama cittamaha#ran%ye vya#mohatimira#kule / shu#nye ta#n%d%avini# matta# bhr%sham a#sha# pisha#cika# // Mo_1,16.3 // "a#sha#" tr%s%n%a# || MoT_1,16.3 || rajoracitani#ha#ra# ka#n~cana#vacayojjvala# / nu#nam% vika#sam a#ya#ti cinta# me 'shokaman~jari# // Mo_1,16.4 // "nu#nam%" nishcaye | "cinta#" "ashokaman~jari#" "me" "vika#sam" "a#ya#ti" | kathambhu#ta# | "rajasa#" svayam utpa#ditena lobhena | "racitah%" "ni#ha#rah%" ja#d%yam% yaya# | sa# | "rajasa#" para#-gen%a | "racitah%" utpa#ditah% | "ni#ha#rah%" yaya# seti ca | "ka#n~cana#vacayena" ka#n~canasan*grahen%a | "ujjvala#" jvalanti# | ka#n~cana#vacayavat ujjvala# ca || MoT_1,16.4 || alam antar bhrama#yais%a# tr%s%n%a# kavalita#shaya# / a#ya#ta# vimalolla#sam u#rmir ambunidha#v iva // Mo_1,16.5 // "antar" manasi | "bhrama#ya" mithya#jn~a#na#ya || MoT_1,16.5 || udda#makallolarava# deha#drau vahati#va me / taran*gitatara#ka#ra# taratr%s%n%a#taran*gin%i# // Mo_1,16.6 // taranti# ca#sau tr%s%n%a#taran*gin%i# "taratr%s%n%a#taran*gin%i#" || MoT_1,16.6 || vegam% sam%roddhum udito va#tyayeva jarattr%n%am / ni#tah% kalus%aya# kva#pi dhiya#yam% cittaca#takah% // Mo_1,16.7 // "vegam%" svaki#yam% vegam% | "dhiya#" tr%s%n%a#vis%t%aya# buddhya# || MoT_1,16.7 || ya#m% ya#m aham adhi#ta#stha#m a#shraya#mi gun%ashriyam / ta#m% ta#m% kr%ntati me tr%s%n%a# tantri#m iva kumu#s%ika# // Mo_1,16.8 // "adhi#ta#stha#m" shiks%itada#rd%hyam% | dr%d%ha#m iti ya#vat || MoT_1,16.8 || payasi#va jaratparn%am% va#ya#v iva jarattr%n%am / nabhasi#va sharanmeghash cinta#cakre bhrama#my aham // Mo_1,16.9 // "cinta#cakre" tr%s%n%a#cakre || MoT_1,16.9 || gantum a#spadam a#tmi#yam asamarthadhiyo vayam / cinta#ja#le vimuhya#mo ja#le shakunayo yatha# // Mo_1,16.10 // "a#tmi#yam a#spadam" parama#tmatattva#khyam% nijam% stha#nam || MoT_1,16.10 || tr%s%n%a#bhidha#naya# ta#ta dagdho 'smi jva#laya# tatha# / yatha# da#hopashamanam a#shan*ke na#mr%tair api // Mo_1,16.11 // spas%t%am || MoT_1,16.11 || du#ram% du#ram ito gatva# sametya ca punah% punah% / bhramaty a#shu digantes%u tr%s%n%onmatta# turan*gami# // Mo_1,16.12 // spas%t%am || MoT_1,16.12 || jad%asam%san*gin%i# tr%s%n%a# kr%tordhva#dhogama#gama# / ks%ubdha# granthimati# nityam araghat%t%ograrajjuvat // Mo_1,16.13 // "granthimati#" ra#ga#digranthiyukta# || MoT_1,16.13 || antar grathitaya# dehe sambhramocchidyama#naya# / rajjveva#shu bali#vardas tr%s%n%aya# va#hyate janah% // Mo_1,16.14 // "dehe" shari#re | "sambhramen%a" na tu yuktya# | "ucchidyama#naya#" na#shayitum a#rabdhaya# | "va#hyate" yatra tatra ni#yate || MoT_1,16.14 || putrada#rakalatra#ditr%s%n%aya# nityakr%s%n%aya# / khages%v iva kira#tyeha ja#lam% lokes%u racyate // Mo_1,16.15 // "putra#dibhir" eva hi lokah% sam%sa#re bandham a#pnoti || MoT_1,16.15 || bha#yayaty api dhi#reham andhayaty api seks%an%am / khedayaty api sa#nandam% tr%s%n%a# kr%s%n%eva sharvari# // Mo_1,16.16 // spas%t%am || MoT_1,16.16 || kut%ila# komalasparsha# vis%avais%amyasham%sini# / dahaty api mana#k spr%s%t%a# tr%s%n%a# kr%s%n%eva bhogini# // Mo_1,16.17 // spas%t%am || MoT_1,16.17 || bhinatti hr%dayam pum%sa#m ma#ya#mayavidha#yini# / daurbha#gyada#yini# di#na# tr%s%n%a# kr%s%n%eva ra#ks%asi# // Mo_1,16.18 // "ma#ya#" ev"a#mayah%" rogas | tam% karoti#ti ta#dr%shi# | "daurbha#gyada#yini#" vaivarn%yaka#rin%i# || MoT_1,16.18 || tandra#tantri#gan%am% koshe dadha#na# parives%t%itam / na#nande ra#jate brahmam%s tr%s%n%a#jarjaravallaki# // Mo_1,16.19 // "tandra#h%" vis%ayes%v avasa#da#h% | ta# eva "tantryas" | ta#sa#m% "gan%as" | tam% "parives%t%itam%" samyak baddham% | "a#nande" vishra#ntyavastha#ru#pe a#nande na#t%ye ca || MoT_1,16.19 || nityam eva#timalina# kat%ukonma#dasha#lini# / di#rgha# tanvi# ghanasneha# tr%s%n%a#gahvaravallari# // Mo_1,16.20 // "tr%s%n%a#" eva "gahvaravallari#" shvabhralata# || MoT_1,16.20 || ana#nandakari# shu#nya# nis%phala#tyartham unnata# / aman*galakari# kru#ra# tr%s%n%a# ks%i#n%eva man~jari# // Mo_1,16.21 // "ks%i#n%a# man~jari#" nissa#ra# man~jari# || MoT_1,16.21 || ana#varjitacitta#pi sarvam eva#nudha#vati / na ca#pnoti phalam% kin~cit tr%s%n%a# ji#rn%eva ka#mini# // Mo_1,16.22 // "ana#varjitacitta#" aramyatva#d avashi#kr%tajanahr%daya# || MoT_1,16.22 || sam%sa#ranr%tte mahati na#na#rasasama#kule / bhuvana#bhogaran*ges%u tr%s%n%a# jarad%hanartaki# // Mo_1,16.23 // "na#na#rasa#h%" sukha#diru#pa#h% shr%n*ga#ra#diru#pa#sh ca || MoT_1,16.23 || jara# kusumita# ru#d%ha# pa#totpa#taphala#valih% / sam%sa#rajan*gale di#rghe tr%s%n%a#vis%alata# tata# // Mo_1,16.24 // "ru#d%ha#" praroham% gata# || MoT_1,16.24 || yan na shaknoti tatra#pi dhatte ta#n%d%avita#m% gatim / nr%tyaty a#nandarahitam% tr%s%n%a# ji#rn%eva nartaki# // Mo_1,16.25 // spas%t%am || MoT_1,16.25 || bhr%sham% sphurati ni#ha#re sha#myaty a#loka a#gate / duh%khaughes%u padam% dhatte tr%s%n%a#capalavarhin%i# // Mo_1,16.26 // "ni#ha#re" mohe | "a#loke" jn~a#ne || MoT_1,16.26 || jad%akallolabahala# ciram% shu#nyatara#ntara# / ks%an%am ulla#sam a#ya#ti tr%s%n%a#pra#vr%t%taran*gin%i# // Mo_1,16.27 // "jad%akallolaih%" ja#d%yaru#paih% kallolaih% jalakallolaish ca || MoT_1,16.27 || nas%t%am utsr%jya tis%t%hantam% vr%ks%a#d vr%ks%am iva# param / purus%a#t purus%am% ya#ti tr%s%n%a# loleva paks%in%i# // Mo_1,16.28 // "tr%s%n%a#" "nas%t%am" "purus%am" "utsr%jya" "purus%a#t" tasma#n nas%t%a#t purus%a#t | "param" anyaru#pam% | "tis%t%hantam%" sthitiyuktam | "purus%am a# ya#ti" | ka# "iva" | "paks%in%i#va" | yatha# "paks%in%i#" "nas%t%am% vr%ks%am" parityajya "vr%ks%a#t" tasma#t nas%t%a#t | "aparam" anyaru#pam% | "tis%t%hantam% vr%ks%am% ya#ti" | tathety arthah% || MoT_1,16.28 || padam% karoty alan*ghye 'pi tr%pta#pi phalam i#hate / ciram% tis%t%hati naikatra tr%s%n%a#capalamarkat%i# // Mo_1,16.29 // spas%t%am || MoT_1,16.29 || idam% kr%tvedam a#ya#ti sarvam eva#saman~jasam / ana#ratam% ca yatate tr%s%n%a# ces%t%eva daiviki# // Mo_1,16.30 // "daiviki#" daivasambandhini# || MoT_1,16.30 || ks%an%am a#ya#ti pa#ta#lam% ks%an%am% ya#ti nabhastalam / ks%an%am bhramati dikkun~je tr%s%n%a#hr%tpadmas%at%padi# // Mo_1,16.31 // spas%t%am || MoT_1,16.31 || sarvasam%sa#rados%a#n%a#m% tr%s%n%aika# di#rghaduh%khada# / antah%purastham api ya# yojayaty atisan*kat%e // Mo_1,16.32 // "dos%a#n%a#m" iti nirdha#ran%e s%as%t%hi# | di#rghaduh%khatvam evottara#rdhena kathayati "antah%purastham" iti || MoT_1,16.32 || prayacchati param% ja#d%yam parama#lokarodhini# / mohani#ha#ragahana# tr%s%n%a#jaladama#lika# // Mo_1,16.33 // spas%t%am || MoT_1,16.33 || sarves%a#m% jantuja#la#na#m% sam%sa#ravyavaha#rin%a#m / pariprotamanoma#la#s tr%s%n%a# bandhanarajjavah% // Mo_1,16.34 // spas%t%am || MoT_1,16.34 || vicitravarn%a# vigun%a# di#rgha# malinasam%sthitih% / shu#nya#shu#nya#spada# tr%s%n%a# shakraka#rmukadharmin%i# // Mo_1,16.35 // malina#spadatvam% shakraka#rmukapaks%e megha#shrayatvena jn~eyam || MoT_1,16.35 || ashanir gun%asasya#na#m phalita# sharad a#pade / himam% sampatsarojinya#s tamasa#m% di#rghaya#mini# // Mo_1,16.36 // tr%s%n%a# ka# | "a#pade" a#padartham | "phalita#" "sharat" phalayukta# sharad | a#patpradety arthah% || MoT_1,16.36 || sam%sa#rana#t%akanat%i# ka#ya#layavihan*gami# / ma#nasa#ran%yaharin%i# smarasan*gi#tavallaki# // Mo_1,16.37 // spas%t%am || MoT_1,16.37 || vyavaha#ra#bdhilahari# mohama#tan*gashr%n*khala# / ma#rganyagrodhasubhaga# duh%khakairavacandrika# // Mo_1,16.38 // "ma#rge" "nyagrodha"ccha#ya#vat parin%a#maduh%kha#vahety arthah% || MoT_1,16.38 || jara#maran%aduh%kha#na#m eka# ratnasamudgika# / a#dhivya#dhivila#sa#na#m% nityamatta# vila#sini# // Mo_1,16.39 // "samudgika#" pet%ika# || MoT_1,16.39 || ks%an%am a#lokavimala# sa#ndhaka#ralava# ks%an%am / vyomavi#thi#sama# tr%s%n%a# ni#ha#ragahana# ks%an%am // Mo_1,16.40 // spas%t%am || MoT_1,16.40 || gacchatu#pashamam% tr%s%n%a# ka#ryavya#ya#masha#ntaye / tami# ghanatamah%kr%s%n%a# yatha# raks%onivr%ttaye // Mo_1,16.41 // "ka#rya"kr%tah% yah% "vya#ya#mah%" | tasya "sha#ntaye" | "tami#" ra#trih% || MoT_1,16.41 || ta#van muhyaty ayam% loko mu#ko vilulita#shayah% / ya#vad eva#nusandhatte tr%s%n%a#vis%avis%u#cika#m // Mo_1,16.42 // "vis%avis%u#cika#" vis%abhaks%an%akr%to rogavishes%ah% || MoT_1,16.42 || loko 'yam akhilam% duh%kham% cintayojjhita ujjhati / cinta#vis%u#cika#mantrash cinta#tya#go hi kathyate // Mo_1,16.43 // "duh%kham%" cinta#svaru#pam% duh%kham% || MoT_1,16.43 || tr%n%apa#s%a#n%aka#s%t%ha#di sarvam a#mis%ashan*kaya# / a#dadha#na# sphuraty antas tr%s%n%a# matsyi# hrade yatha# // Mo_1,16.44 // spas%t%am || MoT_1,16.44 || roga#rtir an*gaga# tr%s%n%a# gambhi#ram api ma#navam / utta#nata#m% nayaty a#shu su#rya#m%shava iva#mbujam // Mo_1,16.45 // "utta#nata#m" utta#napa#n%itvam% | ya#cakabha#vam iti ya#vat || MoT_1,16.45 || aho bata mahac citram% tr%s%n%a#m api maha#dhiyah% / dushcheda#m api kr%ntanti vivekena#mala#sina# // Mo_1,16.46 // spas%t%am || MoT_1,16.46 || na#sidha#ra# na vajra#gnir na tapta#yah%kan%a#rcis%ah% / tatha# ti#ks%n%a# yatha# brahmam%s tr%s%n%eyam% hr%di sam%sthita# // Mo_1,16.47 // spas%t%am || MoT_1,16.47 || kajjala#sitati#ks%n%a#gra#h% snehadi#rghadasha#para#h% / praka#sha# da#hadasparsha#s tr%s%n%a# di#pashikha# iva // Mo_1,16.48 // "kajjala#sita#sh" ca ta#h% "ti#ks%n%a#gra#sh" ca | "snehah%" ra#gah% tailam% ca | "dasha#" avastha# vartish ca || MoT_1,16.48 || api meru#pamam pra#jn~am api shu#ram api sthiram / tr%n%i#karoti tr%s%n%aika# nimes%en%a narottamam // Mo_1,16.49 // "tr%n%i#karoti" laghu#karoti#ty arthah% || MoT_1,16.49 || visti#rn%agahana# bhi#ma# ghanaja#larajomayi# / sa#ndhaka#rograni#ha#ra# tr%s%n%a# vindhyamaha#t%avi# // Mo_1,16.50 // "visti#rn%a#" ca#sau "gahana#" ca | vindhyamaha#t%avi#paks%e "visti#rn%a#ni gahana#ni" yasya#h% | seti | "ghana#" ca#sau bandhakatva#t "ja#la"ru#pa# ca | ta#dr%shi# ca#sau "rajomayi#" ca rajogun%amayi# ca | meghaja#lena rajasa# ca vya#ptety at%avi#paks%e | "sa#ndhaka#ra#" ajn~a#na#ndhyayukta# | "ugrani#ha#ra#" kat%hinamohayukta# || MoT_1,16.50 || sarga#ntashlokena tr%s%n%a#ninda#m% sama#payati ekaiva sarvabhuvana#ntaralabdhalaks%ya# durlaks%ata#m upagataiva purah%sthiteva / tr%s%n%a# sthita# jagati can~calavi#cima#le ks%i#ra#rn%ava#mbupat%ale madhureva shaktih% // Mo_1,16.51 // "durlaks%ata#m" "upagataiva#"tyanta#sattva#d iti bha#vah% | "madhura# shaktih%" ma#dhurya#khyo gun%ah% | iti shivam || MoT_1,16.51 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e s%od%ashah% sargah% || 1,16 || ************************************************************************ evam% tr%s%n%a#ninda#m% kr%tva# shari#raninda#m prastauti a#rdra#ntratantri#gahano vika#ri# parita#pava#n / dehah% sphurati sam%sa#re so 'pi duh%kha#ya kevalam // Mo_1,17.1 // "a#rdra#" rakta#rdra#h% | ya#h% "antratantryah%" | ta#bhih% "gahanah%" durgamah% | "vika#ri#" rogava#n || MoT_1,17.1 || deham eva vistaren%a vishinas%t%i ajn~o 'pi tajjn~asadr%sho valita#tmacamatkr%tih% / yuktya# bhavyo 'py abhavyo me na jad%o na#pi cetanah% // Mo_1,17.2 // "ajn~o 'pi" pa#s%a#n%atulyatvena#cetano 'pi | "tajjn~asadr%shah%" prama#tr%tvena bha#sama#natva#t | "valite"ti deha#hambha#vanayaiva param"a#tmacamatka#ro" vyavadha#nam% ya#ti | "yuktya#" yoga#diru#paya# yuktya# | "bhavyo 'pi" shres%t%ho 'pi moks%asa#dhanatva#t | "me abhavyah%" maddr%s%t%ya#bhavyah% || MoT_1,17.2 || jad%a#jad%adr%shor madhye dola#yitadura#shayah% / na viveki# na mu#d%ha#tma# moham eva prayacchati // Mo_1,17.3 // "jad%atve" pa#s%a#n%avat ces%t%a#shrayo na sya#t | "ajad%atve" gra#hyata#m% na ya#ya#d iti bha#vah% || MoT_1,17.3 || stokena#nanda#m a#ya#ti stokena#ya#ti khinnata#m / na#sti dehasamah% shocyo ni#co gun%abahis%kr%tah% // Mo_1,17.4 // "ni#co" hi "stokena#nandam a#ya#ti khinnata#m%" c"a#ya#ti" || MoT_1,17.4 || a#gama#pa#yina# nityam% dantakesarasha#lina# / vika#sismitapus%pen%a pratiks%an%am alan*kr%tah% // Mo_1,17.5 // spas%t%am || MoT_1,17.5 || bhujasha#khaughanamito dvija#nustambhasusthitah% / locana#livana#kra#ntah% shirah%pi#t%habr%hatphalah% // Mo_1,17.6 // spas%t%am || MoT_1,17.6 || sravadasrurasasrota# hastapa#dasupallavah% / gulphava#n ka#ryasan*gha#tavihan*gamatata#spadam // Mo_1,17.7 // "ka#ryasan*gha#tavihan*gama#na#m tatam%" visti#rn%am | "a#spadam" || MoT_1,17.7 || saccha#yo dehavr%ks%o 'yam% ji#vapa#nthagan%a#spadam / kasya#tmi#yah% kasya para a#stha#na#sthe kila#tra ke // Mo_1,17.8 // "a#stha#na#sthe" iti upeks%a# eva#tra yukteti bha#vah% || MoT_1,17.8 || bha#rasanta#ran%a#rthena gr%hi#ta#ya#m punah% punah% / na#vi dehalata#ya#m% ca kasya sya#d a#tmabha#vana# // Mo_1,17.9 // dehapaks%e "bha#rasanta#ran%a#rthena" sam%sa#rabha#rasama#ptaye | deham% vina# hi sam%sa#ro nashyati || MoT_1,17.9 || dehana#mni vane shu#nye bahugartasama#kule / tanu#ruha#san*khyatarau vishva#sam% ko 'dhigacchati // Mo_1,17.10 // "garta#h%" atra vis%aya#h% || MoT_1,17.10 || carmasna#yvasthivalite shari#rapat%ahe dr%d%he / ma#rja#ravad aham% na#ntas tis%t%ha#my aviratadhvanau // Mo_1,17.11 // "sna#yavah%" su#ks%mana#d%yah% "pat%aha#"ntare | "ma#rja#ro" hi tatra "na" tis%t%hati || MoT_1,17.11 || sam%sa#ra#ran%yasam%ru#d%ho vilasaccittamarkat%ah% / cinta#man~jarika#ka#ro di#rghaduh%khaghun%aks%atah% // Mo_1,17.12 // tr%s%n%a#bhujan*gami#dehah% kopaka#kakr%ta#layah% / smitapus%po drumah% shri#ma#n~ shubha#shubhamaha#phalah% // Mo_1,17.13 // suskandho dorlata#ja#lo hastastabakasundarah% / pavanaspandita#shes%asva#n*ga#vayavapallavah% // Mo_1,17.14 // sarvendriyakhaga#dha#rah% suja#nuh% sutvag unnatah% / sarasaccha#yaya# yuktah% ka#mapa#nthanis%evitah% // Mo_1,17.15 // mu#rdhni san~janita#di#rghashiroruhatr%n%a#valih% / ahan*ka#rajaradgr%ddhakula#yasus%irodarah% // Mo_1,17.16 // ucchinnava#sana#ja#lamu#latva#d durbala#kr%tih% / vya#ya#maviramah% ka#yavr%ks%o 'yam% na sukha#ya me // Mo_1,17.17 // "ahan*ka#ra" eva "gr%ddhah%" | tasya "kula#ya"bhu#tam% yat "sus%iram%" vivaram% | tat "udare" yasya | tat ta#dr%sham% | "durbala#kr%tih%" shithila#kr%tih% | "va#sanaya#" ahambha#vena gr%hi#ta eva hi dehah% dr%d%ha#kr%tih% bhavati | "vya#ya#mena" a#gha#tena | "viramah%" na#sho yasya | ta#dr%shah% | kulakam || MoT_1,17.12-17 || kalevaram ahan*ka#ragr%hasthasya maha#gr%ham / lut%hatv abhyetu va# sthairyam% kim anena mune hi me // Mo_1,17.18 // na hi paragr%hasya lut%hane sthairye va# sukhaduh%khe yukte iti bha#vah% || MoT_1,17.18 || pan*ktibaddhendriyapashum% valgattr%s%n%a#gr%ha#n*ganam / rajoran~jitasarva#n*gam% nes%t%am% dehagr%ham mama // Mo_1,17.19 // anena dehasya gra#mi#n%agr%hasadr%shatvam uktam || MoT_1,17.19 || ka#s%t%ha#sthika#s%t%hasan*ghat%t%aparisan*kat%akot%aram / antrada#mabhir a#baddham% nes%t%am% dehagr%ham mama // Mo_1,17.20 // "ka#s%t%ha" iti ka#s%t%haru#pam "asthika#s%t%ham%" | tasya yah% "san*ghat%t%ah%" nih%sandhibandham avastha#nam% | tena "parisan*kat%am%" paritah% samba#dham% | "kot%aram%" yasya | ta#dr%sham | "antrada#mabhir" antrarajjubhih% || MoT_1,17.20 || prasr%tasna#yutantri#kam% rakta#mbukr%takardamam / jara#makkoladhavalam% nes%t%am% dehagr%ham mama // Mo_1,17.21 // spas%t%am || MoT_1,17.21 || citrakr%tyabhr%ta#nantaces%t%a#vas%t%abdhasam%sthiti / mithya#mohamaha#sthu#n%am% nes%t%am% dehagr%ham mama // Mo_1,17.22 // "citrakr%tyes%u" na#na#vidhaka#ryes%u | "bhr%ta#h%" dha#rita#h% | ya#h% "anantaces%t%a#h%" | ta#bhir "avas%t%abdha#" bharita# | "sam%sthitih%" yasya | tat | gr%hapaks%e "citrakr%tya#ni" a#lekhya#ni | "mithya#mohah%" mithya#jn~a#nam eva "maha#sthu#n%a#" yasya | tat ta#dr%sham% | mithya#jn~a#nenaiva hi deho dha#ryate || MoT_1,17.22 || duh%kha#rbhakakr%ta#krandam% sukhashayya#manoharam / duri#ha#dagdhada#si#kam% nes%t%am% dehagr%ham mama // Mo_1,17.23 // "sukha#ny" eva "shayya#h%" | ta#bhih% "manoharam" | "duri#ha#h%" kutsita#h% ka#n*ks%a# eva "dagdhada#syah%" hatada#syah% yasya || MoT_1,17.23 || mala#d%hyavis%ayivyu#habha#n%d%opaskarasan*kat%am / ajn~a#naks%a#ravalitam% nes%t%am% dehagr%ham mama // Mo_1,17.24 // "vis%ayi#n%i" indriya#n%i | "ks%a#ram" bhasma || MoT_1,17.24 || gulphagulguluvishra#ntaja#nu#ccastambhamastakam / di#rghadorda#rusudr%d%ham% nes%t%am% dehagr%ham mama // Mo_1,17.25 // "gulguluh%" stambha#dha#rabhu#ta# shila# || MoT_1,17.25 || prakat%a#ks%agava#ks%a#ntah% kri#d%atprajn~a#gr%ha#n*ganam / cinta#duhitr%kam brahman nes%t%am% dehagr%ham mama // Mo_1,17.26 // spas%t%am || MoT_1,17.26 || mu#rdhajaccha#danacchannakarn%ashri#candrasha#likam / a#di#rgha#n*guliniryu#ham% nes%t%am% dehagr%ham mama // Mo_1,17.27 // "channa#" a#vr%ta# | "candrasha#lika#" shirogr%ham | "niryu#hah%" bahirgatada#ru || MoT_1,17.27 || sarva#n*gakud%yasan~ja#taghanaromayava#n*kuram / sam%shu#nyapi#t%hapit%hiram% nes%t%am% dehagr%ham mama // Mo_1,17.28 // "pi#t%hapit%hiram" madhyadeshah% || MoT_1,17.28 || nakhorn%ana#bhanilayaih% sha#ram a#ran%ita#ntaram / bha#n*ka#raka#ripavanam% nes%t%am% dehagr%ham mama // Mo_1,17.29 // "nilaya#h%" a#laya#h% | "sha#ram%" shavalam || MoT_1,17.29 || praveshanirgamavyagrava#tavegam ana#ratam / vitata#ks%agava#ks%am% ca nes%t%am% dehagr%ham mama // Mo_1,17.30 // "va#tah%" pra#n%ava#tah% || MoT_1,17.30 || jihva#markat%ika#kra#ntavadanadva#rabhi#s%an%am / dr%s%t%adanta#sthishakalam% nes%t%am% dehagr%ham mama // Mo_1,17.31 // spas%t%am || MoT_1,17.31 || tvaksudha#lepamasr%n%am% yantrasan~ca#racan~calam / manomanda#khunotkha#tam% nes%t%am% dehagr%ham mama // Mo_1,17.32 // "yantra"vad yah% "san~ca#rah%" | tena "can~calam" || MoT_1,17.32 || smitadi#paprabha#bha#si ks%an%am a#nandasundaram / ks%an%am% vya#ptam prabha#pu#rair nes%t%am% dehagr%ham mama // Mo_1,17.33 // spas%t%am || MoT_1,17.33 || samastaroga#yatanam% vali#palitapattanam / sarva#dhisa#ran*gavanam% nes%t%am mama kalevaram // Mo_1,17.34 // "sarva#dhaya" eva "sa#ranga#h%" | tes%a#m% "vanam" || MoT_1,17.34 || aks%arks%aks%obhavis%ama# shu#nya# nih%sa#rakot%ara# / tamogahanahr%tkun~ja# nes%t%a# deha#t%avi# mama // Mo_1,17.35 // "aks%a#n%i" eva "r%ks%a#s" | tes%a#m% yah% "ks%obhah%" | tena "vis%ama#" | "tamah%" ajn~a#nam andhaka#ram% ca || MoT_1,17.35 || deha#layam% dha#rayitum% na shakto 'smi muni#shvara / pan*kamagnam% samuddhartum% gajam alpabalo yatha# // Mo_1,17.36 // "deha#layam%" deha#khyam% gr%ham || MoT_1,17.36 || kim% shriya# kim% ca ka#yena kim ma#nena kim i#haya# / dinaih% katipayair eva ka#lah% sarvam% nikr%ntati // Mo_1,17.37 // spas%t%am || MoT_1,17.37 || raktama#m%samayasya#sya saba#hya#bhyantaram mune / na#shaikadharmin%o bru#hi keva ka#yasya ramyata# // Mo_1,17.38 // na#shasya ekah% dharmi# "na#shaikadharmi#" | tasya || MoT_1,17.38 || maran%a#vasare ka#ya# ji#vam% na#nusaranti ye / tes%u ta#ta kr%taghnes%u keva#stha# vata dhi#matah% // Mo_1,17.39 // spas%t%am || MoT_1,17.39 || mattebhakarn%a#gracalah% ka#yo lamba#mbubhan*gurah% / na santyajati ma#m% ya#vat ta#vad enam% tyaja#my aham // Mo_1,17.40 // ahanta#vis%ayatvena#grahan%a#d iti bha#vah% || MoT_1,17.40 || pavanaspandataralah% pelavah% ka#yapallavah% / jarjaras tanuvr%ttash ca nes%t%o 'yam% kat%uni#rasah% // Mo_1,17.41 // tanush ca#sau vr%ttash ca "tanuvr%ttah%" || MoT_1,17.41 || bhuktva# pi#tva# ciram% ka#lam ba#lapallavapelavam / tanuta#m ety ayatnena vina#sham anudha#vati // Mo_1,17.42 // a#dau "tanuta#m" "eti" | tato '"yatnena" "vina#sham" "anudha#vati" || MoT_1,17.42 || ta#ny eva sukhaduh%kha#ni bha#va#bha#vamaya#ny asau / bhu#yo 'py anubhavan ka#yah% pra#kr%to hi na lajjate // Mo_1,17.43 // spas%t%am || MoT_1,17.43 || suciram prabhuta#m% kr%tva# sam%sevya vibhavashriyam / nocchra#yam eti na sthairyam% ka#yah% kim iti pa#lyate // Mo_1,17.44 // "kim iti" kimartham% | "pa#lyate" raks%yate || MoT_1,17.44 || jara#ka#le jara#m eti mr%tyuka#le tatha# mr%tim / samam eva vishes%ajn~a ka#yo bhogidaridrayoh% // Mo_1,17.45 // he "vishes%ajn~a" | "bhogidaridrayoh%" "ka#yah%" "samam eva" nirvishes%am eva | "jara#ka#le" "jara#m" "eti" | "tatha#" "mr%tika#le" "mr%tim" eti | atah% shari#rabhogasa#dhana#rtham% yatno vyartha eveti bha#vah% || MoT_1,17.45 || sam%sa#ra#mbhodhijat%hare tr%s%n%a#kuharaka#ntare / suptas tis%t%hati mukteho mu#ko 'yam% ka#yakacchapah% // Mo_1,17.46 // "kacchapah%" ku#rmah% | "kuharakam%" randhram || MoT_1,17.46 || dahanaika#rthayogya#ni ka#yaka#s%t%ha#ni bhu#rishah% / sam%sa#ra#bdha#v ivohyante kan~cit tes%u naram% viduh% // Mo_1,17.47 // "dahana#"khyo yah% "ekah% arthah%" prayojanam% | tatra "yogya#ni" | kan~cit jn~a#tajn~eyaji#va#shrayam ity arthah% | "tes%u" iti nirdha#ran%e saptami# | anye pashava iva iti bha#vah% || MoT_1,17.47 || di#rghadaura#tmyacalaya# nipa#taphalaya#naya# / na dehalataya# ka#ryam% kin~cid asti vivekinah% // Mo_1,17.48 // "nipa#taphalaya#" na#shaphalaya# | "vivekinah%" a#tmavica#rayuktasya || MoT_1,17.48 || majjan kardamakoshes%u jhagity evam% jara#m% gatah% / na jn~a#yate ya#ty acira#t kva katham% dehadardurah% // Mo_1,17.49 // "deha" eva "dardurah%" bhekah% || MoT_1,17.49 || nih%sa#rasakala#rambha#h% ka#ya#sh capalava#yavah% / rajoma#rgen%a gacchanto dr%shyante neha kenacit // Mo_1,17.50 // "rajoma#rgen%a" lobhama#rgen%a dhu#limargen%a ca || MoT_1,17.50 || va#yor di#pasya manaso gacchato jn~a#yate gatih% / a#gacchatash ca bhagavan na shari#rasharasya nah% // Mo_1,17.51 // "nah%" asmatsambandhina ity arthah% || MoT_1,17.51 || baddha#sha# ye shari#res%u baddha#sha# ye jagatsthitau / ta#n mohamadironmatta#n dhig dhig astu punah% punah% // Mo_1,17.52 // spas%t%am || MoT_1,17.52 || na#ham% dehasya no deho mama na#yam aham% tatha# / iti vishra#ntacitta# ye te mune purus%ottama#h% // Mo_1,17.53 // "aham% tatha#" tadvat | "ayam%" deho | na#smi || MoT_1,17.53 || ma#na#vama#nabahula# bahula#bhamanorama#h% / shari#rama#trabaddha#stham% ghnanti dos%adr%sho naram // Mo_1,17.54 // "dos%adr%shah%" ra#ga#diru#pa#h% | "bahula#bhamanorama"tvam a#mukhe jn~eyam || MoT_1,17.54 || shari#rasan*gasha#yinya# pisha#cya# peshala#n*gaya# / ahan*ka#racamatkr%tya# chalena cchalita# vayam // Mo_1,17.55 // shari#rotsan*geti va# pa#t%hah% || MoT_1,17.55 || prajn~a# vara#ki# sarvaiva ka#yabaddha#sthaya#naya# / mithya#jn~a#nakura#ks%asya# chalita# kas%t%am ekika# // Mo_1,17.56 // ra#ks%asi# hi ekakam eva cchalayati || MoT_1,17.56 || na kin~cid api yasya#sti satyam% tena hata#tmana# / citram% dagdhashari#ren%a janata# vipralabhyate // Mo_1,17.57 // "kin~cid api" vipralambhakaran%am% kim api vastu | "vipralabhyate" van~cyate || MoT_1,17.57 || dinaih% katipayair eva nirjhara#mbukan%o yatha# / pataty ayam ayatnena jarjarah% ka#yapallavah% // Mo_1,17.58 // spas%t%am || MoT_1,17.58 || ka#yo 'yam acira#pa#yo budbudo 'mbunidha#v iva / vyartham% ka#ryapara#varte parisphurati nis%phalah% // Mo_1,17.59 // "ka#ryapara#varte" sam%sa#re || MoT_1,17.59 || mithya#jn~a#navika#re 'smin svapnasambhramapattane / ka#ye sphut%atara#pa#ye ks%an%am a#stha# na me dvija // Mo_1,17.60 // "svapnasambhramapattane" svapnasambhramadr%s%t%apattanatulye ity arthah% || MoT_1,17.60 || tad%itsu sharadabhres%u gandharvanagares%u ca / sthairyam% yena vinirn%i#tam% sa vishvasiti vigrahe // Mo_1,17.61 // "vishvasiti" vishva#sam% karoti || MoT_1,17.61 || sarga#ntashlokena shari#raninda#m% sama#payati satatabhan*guraka#ryaparampara#- vijayi ja#tajayam% shat%havr%ttis%u / sakalados%am idam% kukalevaram% tr%n%am iva#ham upojjhya sukham% sthitah% // Mo_1,17.62 // "satatabhan*gura#h%" ya#h% "ka#ryaparampara#h%" | ta#su "vijayah%" asya#sti#ti ta#dr%sham% | bhan*guraka#ryaparampara#sa#dhanam iti ya#vat | ata eva "shat%havr%ttis%u" kutsitavya#pa#res%u | "ja#tajayam" | iti shivam || MoT_1,17.62 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e saptadashah% sargah% || 1,17 || ************************************************************************ evam% shari#raninda#m% kr%tva# tatprathama#vastha#ru#pasya ba#lyasya ninda#m prastauti labdhva#pi tarala#ka#re ka#ryabha#rataran*gin%i / sam%sa#rasa#gare janma ba#lyam% duh%ka#ya kevalam // Mo_1,18.1 // spas%t%am || MoT_1,18.1 || tatkr%tam% duh%kham eva vistaren%a kathayati ashaktir a#padas tr%s%n%a# mu#kata# mu#d%habuddhita# / gr%dhnuta# lolata# dainyam% sarvam ba#lye pravartate // Mo_1,18.2 // spas%t%am || MoT_1,18.2 || ros%arodanaraudri#s%u dainyajarjarita#su ca | dasha#su bandhanam ba#lyam a#la#nam% karin%i#s%v iva || MoT_1,18.3 || "dasha#sv" iti vais%ayike a#dha#re saptami# | badhyate asminn iti "bandhanam" || MoT_1,18.3 || na mr%tau na jara#roge na ca#padi na yauvane / ta#sh cinta# na nikr%ntanti hr%dayam% shaishaves%u ya#h% // Mo_1,18.4 // jara# eva rogah% "jara#rogas" | tasmin || MoT_1,18.4 || tiryagja#tisama#rambhah% sarvair eva#vadhi#ritah% / lolo ba#lajana#ca#ro maran%a#d api duh%khadah% // Mo_1,18.5 // "tiryagja#ti"vat "sama#rambhah%" yasya | sah% | pashuja#titulyasama#rambha ity arthah% || MoT_1,18.5 || pratibimbam% ghana#jn~a#na#m% na#na#san*kalpapelavam / ba#lyam a#lu#nasam%shi#rn%amanah% kasya sukha#vaham // Mo_1,18.6 // "ba#lyam%" kathambhu#tam | "a#lu#nasam%shi#rn%am" atyantacan~calam% | "manah%" yasmin | tat ta#dr%sham | "ghana#jn~a#na#m" atyantajad%a#na#m% | "pratibimbam%" dr%s%t%a#ntah% || MoT_1,18.6 || jad%ashya#malaya#jasram% ja#tabhi#tya# pade pade / yad bhayam% shaishave buddhya# kasya#m a#padi tad bhavet // Mo_1,18.7 // "buddhya#" "bhayam%" buddhikr%tam bhayam% | na kasya#m api#ti bhavah% || MoT_1,18.7 || li#la#su durvila#ses%u duri#ha#su dura#shaye / paramam moham a#datte ba#lo balavada#padam // Mo_1,18.8 // "dura#shaye" kutsite citte | "moham%" kathambhu#tam "balavati#" "a#pad" yasma#t | tat ta#dr%sham || MoT_1,18.8 || vikalpakalila#rambham% durvila#sam% dura#spadam / shaishavam% sha#sana#yaiva purus%asya na sha#ntaye // Mo_1,18.9 // "sha#sana#ya" ma#ran%a#ya | "sha#ntaye" sukha#ya || MoT_1,18.9 || ye dos%a# ye dura#ca#ra# dus%krama# ye dura#dhayah% / te sarve sam%sthita# ba#lye durgarta iva kaushika#h% // Mo_1,18.10 // "kaushika#h% "ghu#ka#h% || MoT_1,18.10 || ba#lyam% ramyam iti vyarthabuddhayah% kathayanti ye / ta#n mu#rkhapurus%a#n brahman dhig astu hatacetasah% // Mo_1,18.11 // spas%t%am || MoT_1,18.11 || yatra lola#kr%ti manah% parisphurati vr%ttis%u / trailokyara#jyam api tat katham% vahati tus%t%aye // Mo_1,18.12 // "trailokyara#jyam" "api" trailokyara#jyaru#pam api | "vahati" prabhavati || MoT_1,18.12 || sarves%a#m eva sattva#na#m% sarva#vastha#su caiva hi / manash can~calata#m eti ba#lye dashagun%am% mune // Mo_1,18.13 // "tu"shabdo 'dhya#ha#ryah% | he "mune" | "ba#lye" tu "manah%" "dashagun%am%" "can~calata#m" "eti" || MoT_1,18.13 || manah% prakr%tyaiva calam ba#lyam% ca calata#varam / tayoh% sam%shlis%t%ayoh% ta#ta kenaiva#ntah% kuca#pale // Mo_1,18.14 // "calata#ya#m% varam" pradha#nam | bahucalam ity arthah% | he "ta#ta" | "tayoh%" manoba#latayoh% | "sam%shlis%t%ayoh%" satyoh% | "kuca#pale" "kenaiva" praka#ren%"a#ntah%" avasa#nam% sya#t | na kena#pi#ty arthah% || MoT_1,18.14 || stri#locanais tad%itpun~jair jva#la#ma#lais taran*gakaih% / ca#palam% shiks%itam brahman~ shaishava#n manaso 'tha va# // Mo_1,18.15 // "stri#locana#"dibhyo 'pi "shaishavam%" calam iti bha#vah% || MoT_1,18.15 || shaishavam% ca manash caiva sarva#sv eva hi vr%ttis%u / bhra#tara#v iva laks%yete satatam bhan*gurasthiti# // Mo_1,18.16 // "bhan*gurasthiti#" calasthiti# || MoT_1,18.16 || sarva#n%i dus%t%abhu#ta#ni sarve dos%a# dura#shaya#h% / ba#lyam evopaji#vanti shri#mantam iva ma#nava#h% // Mo_1,18.17 // "dura#shaya#h%" kat%hina#h% | "upaji#vanti" apeks%ante || MoT_1,18.17 || navam% navam pri#tikaram% na shishuh% pratyaham% yadi / pra#pnoti tad asau ya#ti vis%avegasya mu#rchana#m // Mo_1,18.18 // "navam% navam%" navi#nam% navi#nam% vastu || MoT_1,18.18 || stokena vasham a#ya#ti stokenaiti vika#rita#m / amedhya eva ramate ba#lah% kauleyako yatha# // Mo_1,18.19 // spas%t%am || MoT_1,18.19 || ajasram ba#s%pavadanah% kardama#ntar jad%a#shayah% / vars%oks%itasya taptasya sthalasya sadr%shah% shishuh% // Mo_1,18.20 // "kardama#ntah%" kardamamadhye | "jad%ah% a#shayah%" yasya | sah% ta#dr%shah% | "vars%oks%itam%" "taptasthalam" api#dr%sham eva bhavati || MoT_1,18.20 || bhaya#ha#raparam% di#nam% yatha#dr%s%t%a#bhila#s%i ca / lolabuddhih% vapur dhatte ba#lo duh%kha#ya kevalam // Mo_1,18.21 // spas%t%am || MoT_1,18.21 || svasan*kalpa#bhilas%ita#n bha#va#n apra#pya taptadhi#h% / duh%kham ety abalo ba#lo vinikr%tta iva#shaye // Mo_1,18.22 // spas%t%am || MoT_1,18.22 || duri#ha#labdhalaks%ya#n%i bahupaks%olvan%a#ni ca / ba#lasya ya#ni duh%kha#ni mune ta#ni na kasyacit // Mo_1,18.23 // "duri#ha#bhis" tatkartr%ka#bhih% dushces%t%a#bhih% | "labdham% laks%yam" a#spadam% yaih% | ta#ni | "bahuh%" yah% "paks%ah%" svavargah% | tena "ulvan%a#ni" kat%hina#ni | shara#n%a#m atropama#natvam% vyan*gyam || MoT_1,18.23 || ba#lo balavata#shvena manorathavila#sina# / manasa# tapyate nityam% gri#s%men%eva vanasthalam // Mo_1,18.24 // "ashvene"ty | atra#shv eveti pa#t%hah% || MoT_1,18.24 || vidya#gr%hagato ba#lah% para#m eti kadarthana#m / a#la#na iva na#gendro vis%avais%amyabhi#s%an%am // Mo_1,18.25 // spas%t%am || MoT_1,18.25 || na#na#manorathamayi# mithya#kalpitakalpana# / duh%kha#ya#tyantadi#rgha#ya ba#lata# pelava#shaya# // Mo_1,18.26 // "pelavah%" jad%ah% | "a#shayah%" yasya#m% | sa# ta#dr%shi# || MoT_1,18.26 || sambhr%s%t%am% tuhinam bhoktum indum a#da#tum ambara#t / va#n~chyate yena maurkhyen%a tat sukha#ya katham bhavet // Mo_1,18.27 // "sambhr%s%t%am" bharjitam || MoT_1,18.27 || antashciter ashaktasya shi#ta#tapaniva#ran%e / ko vishes%o maha#buddhe ba#lasyorvi#ruhasya ca // Mo_1,18.28 // "antashciteh%" na tu vikasitaciteh% | "citih%" shi#ta#tapajn~a#nam || MoT_1,18.28 || ud%d%i#nam abhiva#n~chanti paks%a#bhya#m% ks%utpara#yan%a#h% / bhaya#ha#rapara# nityam ba#la# vihagadharmin%ah% // Mo_1,18.29 // bhaya#ha#rayoh% para#h% "bhaya#ha#rapara#h%" || MoT_1,18.29 || shaishave guruto bhi#tir ma#tr%tah% pitr%tas tatha# / janato jyes%t%haba#la#c ca shaishavam bhayamandiram // Mo_1,18.30 // jyes%t%haba#lo hi kanis%t%haba#lam para#bhavati#ti "jyes%t%haba#la#c" "ce"ty uktam || MoT_1,18.30 || sarga#ntashlokena ba#lyaninda#m% sama#payati sakalados%adasha#vihata#shayam% sharan%am apy avivekavila#sinah% / iha na kasyacid eva maha#mune bhavati ba#lyam alam paritus%t%idam // Mo_1,18.31 // "aviveka" eva "vila#si#" | tasya "sharan%am%" gr%ham | aviveka#spadam ity arthah% | "api"shabdah% pa#dapu#ran%a#rthah% | iti shivam || MoT_1,18.31 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e 's%t%a#dashah% sargah% || 1,18 || ************************************************************************ evam ba#lyaninda#m% kr%tva# kramapra#pta#m% yauvananinda#m prastauti ba#lya#nartham atha tyaktva# puma#n abhihata#shayah% / a#rohati nipa#ta#ya yauvanam% shvabhrasambhramam // Mo_1,19.1 // "shvabhra"vat "sambhramo" yasmim%s ta#dr%sham | "pa#tash" ca#tra jara#gamanaru#pah% jn~eyah% || MoT_1,19.1 || tatratyam% nipa#tam% vistaren%a kathayati tatra#nantavila#sasya lolasya svasya cetasah% / vr%tti#r anusaran ya#ti duh%kha#d duh%kha#ntaram% jad%ah% // Mo_1,19.2 // "jad%ah%" na tu jn~a#ni# || MoT_1,19.2 || svacittabilasam%sthena na#na#sambhramaka#rin%a# / bala#t ka#mapisha#cena vivashah% paribhu#yate // Mo_1,19.3 // pu#rvashlokastham% "tatre"ti padam atra#py anuvartani#yam || MoT_1,19.3 || cinta#na#m% lolavr%tti#na#m% lalana#na#m iva#bhitah% / arpayaty avashash ceto jva#la#na#m a#tmajo yatha# // Mo_1,19.4 // "cinta#na#m%" kut%umbabharan%a#divis%aya#n%a#m% | yauvane purus%ah% yatha# "lalana#na#m%" "cetah%" "arpayati" tatha# "cinta#na#m" api#ti pin%d%a#rthah% | ko yath"a#tmajo" ba#lah% "yatha#" | "yatha#" sah% "jva#la#na#m%" "cetah% arpayati" | tathety arthah% || MoT_1,19.4 || te te dos%a# dura#rambha#s tatra tam% ta#dr%sha#shayam / tarun%am pravilumpanti dr%shya#s te naiva ye mune // Mo_1,19.5 // "tarun%am%" yauvana#vis%t%am purus%am | "pravilumpanti" vishra#nteh% cya#vayanti | "te te" ke | he "mune" | "te" tava | "ye" "dos%a#h%" "dr%shya#h%" "naiva" bhavanti | tebhyo nis%kra#ntatva#d iti bha#vah% | atha va# "ye dos%a#h% te naiva" na#nyena "dr%shya#h%" bhavanti#ti yojyam || MoT_1,19.5 || maha#narakabi#jena santatabhramada#yina# / yauvanena na ye nas%t%a# nas%t%a# na#nyena te jana#h% // Mo_1,19.6 // spas%t%am || MoT_1,19.6 || na#na#rasamayi# cinta#vr%tta#ntanicayombhita# / bhi#ma# yauvanabhu#r yena ti#rn%a# dhi#rah% sa ucyate // Mo_1,19.7 // spas%t%am || MoT_1,19.7 || nimes%abha#sura#ka#ram a#lolaghanagarjitam / vidyutpraka#sham anisham% yauvanam me na rocate // Mo_1,19.8 // spas%t%am || MoT_1,19.8 || vividha#vartabahulam pan*kalagnam% jad%a#shayam / taran*gabhan*guram bhi#mam% yauvanam me na rocate // Mo_1,19.9 // "a#varta#h%" ka#mavega#h% | "pan*kalagnam" pa#pagrastam | "jad%ah% a#shayah%" yasmim%s | ta#dr%sham || MoT_1,19.9 || sarvasya#gresaram pum%sah% ks%an%ama#tramanoharam / gandharvanagaraprakhyam% yauvanam me na rocate // Mo_1,19.10 // "sarvasya" "pum%sa" iti ja#tau ekavacanam | "agresaram" avyabhica#ri#ty arthah% || MoT_1,19.10 || is%uprapa#tama#tram% hi sukhadam% duh%khabha#suram / da#hados%apradam% nityam% yauvanam me na rocate // Mo_1,19.11 // "is%uprapa#tama#tram%" ks%anama#tram ity arthah% || MoT_1,19.11 || madhuram% sva#du tiktam% ca du#s%an%am% dos%abhu#s%an%am / sura#kallolasadr%sham% yauvanam me na rocate // Mo_1,19.12 // "madhuram" a#pa#te | "tiktam" parin%a#me || MoT_1,19.12 || asatyam% satyasan*ka#sham acira#d vipralambhadam / svapna#n*gana#san*gasamam% yauvanam me na rocate // Mo_1,19.13 // spas%t%am || MoT_1,19.13 || ks%an%apraka#shataralam mithya#racitacakrikam / ala#tacakrapratimam% yauvanam me na rocate // Mo_1,19.14 // spas%t%am || MoT_1,19.14 || mr%duspha#rataroda#ram antah%shu#nyam% ks%an%a#t ks%atam / sharadambudasan*ka#sham% yauvanam me na rocate // Mo_1,19.15 // spas%t%am || MoT_1,19.15 || a#pa#tama#traraman%am% sadbha#varahita#ntaram / veshya#stri#san*gamaprakhyam% yauvanam me na rocate // Mo_1,19.16 // "sadbha#vah%" sattvam% snehash ca || MoT_1,19.16 || ye kecana dura#rambha#s te sarve sarvaduh%khada#h% / ta#run%ye sannidhim% ya#nti mahotpa#ta# iva ks%aye // Mo_1,19.17 // spas%t%am || MoT_1,19.17 || ha#rda#ndhaka#raka#rin%ya# bhairava#ka#rava#n api / yauvana#ka#raya#minya# bibheti bhagava#n api // Mo_1,19.18 // "ha#rdam%" hr%tsambandhi | "andhaka#ram%" karoti#ti ta#dr%shya# | "bhagava#n" shri#maha#devah% | anyes%a#m% tu ka# kathety "api"shabda#bhipra#yah% || MoT_1,19.18 || suvismr%tashubha#ca#ram buddhivaidhuryada#yinam / dada#ty atitara#m es%a bhramam% yauvanavibhramah% // Mo_1,19.19 // "suvismr%tah%" "shubha#ca#rah%" yasmim%s | tam || MoT_1,19.19 || ka#nta#viyogaja#tena hr%di durdhars%avahnina# / yauvane dahyate jantus tarur da#va#gnina# yatha# // Mo_1,19.20 // "durdhars%avahnina#" durniva#ryen%a ka#ma#gnina# || MoT_1,19.20 || visti#rn%a#pi prasanna#pi pa#vany api hi yauvane / matih% kalus%ata#m eti pra#vr%s%i#va taran*gin%i# // Mo_1,19.21 // spas%t%am || MoT_1,19.21 || shakyate ghanakallolabhi#ma# rodhayitum% nadi# / na tu ta#run%yatarala# tr%s%n%a#taralita#ntara# // Mo_1,19.22 // "ta#run%yatarale"ty anena yauvananindaiveyam% jn~a#tavya# || MoT_1,19.22 || sa# ka#nta# tau stanau pi#nau te vila#sa#s tad a#nanam / ta#run%ya iti cinta#bhir ya#ti jarjarata#m% janah% // Mo_1,19.23 // "ta#run%ye" yauvane || MoT_1,19.23 || tarattaralatr%s%n%a#rtam% yuva#nam iha sa#dhavah% / pu#jayanti na tuccheham% jarattr%n%alavam% yatha# // Mo_1,19.24 // "taranti#" can~calata#m% gacchanti# | ya# "tarala# tr%s%n%a#" | taya# "a#rtam%" di#nam% || MoT_1,19.24 || na#sha#yaiva mada#ndhasya dos%amauktikadha#rin%ah% / abhima#namahebhasya nitya#la#nam% hi yauvanam // Mo_1,19.25 // "dos%a#h%" ra#ga#dayah% | "abhima#na" eva#han*ka#ra eva "mahebhas" | tasya || MoT_1,19.25 || manovipulamu#la#na#m% dos%a#shi#vis%adha#rin%a#m / ros%arodanavr%ks%a#n%a#m% yauvanam% navaka#nanam // Mo_1,19.26 // "ros%en%a" ya#ni "rodana#ni" | ta#ny eva "vr%ks%a#s" | tes%a#m || MoT_1,19.26 || rasakesarasamba#dham% kuvikalpadala#kulam / dushcinta#can~cari#ka#n%a#m pus%karam% viddhi yauvanam // Mo_1,19.27 // tvam% "yauvanam%" | "dushcinta#h%" eva bhogavis%aya#h% kucinta# eva | "can~cari#ka#h%" bhramara#h% | tes%a#m "pus%karam" a#dha#rabhu#tam padmam% | "viddhi" ja#ni#hi | kathambhu#tam | "rasa#h%" vis%aya#sva#da# eva | "kesara#h%" kin~jalka#s | taih% "samba#dham%" san*kat%am% | tatha# "kuvikalpa#h%" kutsita#h% vikalpa# eva "dala#ni" | taih% "a#kulam%" nirbharitam || MoT_1,19.27 || kr%ta#kr%takupaks%a#n%a#m% hr%tsarasti#raca#rin%a#m / a#dhivya#dhivihan*ga#na#m a#layo navayauvanam // Mo_1,19.28 // "kr%ta#kr%tau" vihita#vihitau eva | "kupaks%au" yes%a#m% | ta#dr%sha#na#m | vihitasya#pi dharma#khyashuddha#shuddhivyuttha#pakatvena "kr%ta#kr%te"ty uktam || MoT_1,19.28 || jad%a#na#m% gatasan*khya#na#m% kallola#na#m% vila#sina#m / anapeks%itamarya#do va#ridhih% pu#rn%ayauvanam // Mo_1,19.29 // "anapeks%itamarya#dah%" marya#darahita ity arthah% || MoT_1,19.29 || sarves%a#m% gun%aparn%a#na#m apanetum% rajastatah% / apanetum% sthito daks%o vis%amo yauvana#nilah% // Mo_1,19.30 // "apanetum%" "sthitah%" sarva#panayanashi#lah% | "rajasa#" rajogun%ena dhu#lya# ca | "tatah%" vya#ptah% | "vis%amah%" "yauvana#nilah%" "sarves%a#m%" "gun%aparn%a#na#m" "apanetum%" du#ri#kartum% | "daks%ah%" bhavati || MoT_1,19.30 || nayanti pa#n%d%uta#m% vaktram a#kula#vakarotkat%a#h% / a#rohanti para#m% kot%im% ru#ks%a# yauvanapa#m%savah% // Mo_1,19.31 // "a#kulah%" can~calah% | yah% "avakarah%" san*karah% | marjani#san*ks%iptam% raja iti ya#vat | tadvat "utkat%a#h%" udbhat%a#h% || MoT_1,19.31 || udbodhayati dos%a#li#m% nikr%ntati gun%a#valim / nara#n%a#m% yauvanolla#so vila#so dus%kr%tashriya#h% // Mo_1,19.32 // spas%t%am || MoT_1,19.32 || shari#rapan*kajarajash can~cala#m matis%at%padi#m / nibadhya mohayaty es%a naram% yauvanacandrama#h% // Mo_1,19.33 // "yauvana"vashenaiva purus%ah% "shari#ra#"sakto bhavati#ti bha#vah% || MoT_1,19.33 || shari#ras%an%d%akodbhu#ta# ramya# yauvanavallari# / lagnam eva manobhr%n*gam madayaty unnatim% gata# // Mo_1,19.34 // spas%t%am || MoT_1,19.34 || shari#ramaruta#pottha#m% yuvata#m mr%gatr%s%n%ika#m / manomr%ga#h% pradha#vantah% patanti vis%ama#t%avi#m // Mo_1,19.35 // "shari#ram" eva "maruh%" | tatra ta#pottha#m% "shari#ramaruta#pottha#m%" | "vis%ama#t%avi#m%" stri#tya#divis%ayaru#pam% vis%ama#ran%yam || MoT_1,19.35 || shari#rasharvari#jyotsna# cittakesarin%ah% sat%a# / lahari# ji#vita#mbhodher yuvata# me na rocate // Mo_1,19.36 // spas%t%am || MoT_1,19.36 || dina#ni katicid yeyam phalita# dehajan*gale / yuvata#sharad asya#m% hi na sama#shva#sam arhatha // Mo_1,19.37 // "phalita#" ka#nta#bhoga#diphalayukta# || MoT_1,19.37 || jhagity es%a praya#ty eva shari#ra#d yuvata#khagah% / ks%an%enaiva#lpabha#gyasya hasta#c cinta#man%ir yatha# // Mo_1,19.38 // spas%t%am || MoT_1,19.38 || yada# yada# para#m% kot%im abhya#rohati yauvanam / valganti sarasa#h% ka#ma#s tada# na#sha#ya kevalam // Mo_1,19.39 // "sarasa#h%" vis%ayarasapu#rn%a#h% | "ka#ma#h%" abhila#s%a#h% || MoT_1,19.39 || ta#vad eva vivalganti ra#gadves%apisha#cika#h% / na#stam eti samastais%a# ya#vad yauvanaya#mini# // Mo_1,19.40 // spas%t%am || MoT_1,19.40 || na#na#dhika#rabahale vara#ke ks%an%ana#shini / ka#runyam% kuru ta#run%ye mriyama#n%e sute yatha# // Mo_1,19.41 // spas%t%am || MoT_1,19.41 || hars%am a#ya#ti yo moha#t purus%ah% ks%an%abhan*gina# / yauvanena maha#mugdhah% sa vai naramr%gah% smr%tah% // Mo_1,19.42 // spas%t%am || MoT_1,19.42 || ma#namohamadonmattam% yauvanam% yo 'bhilas%yati / aciren%a sudurbuddhih% pashca#tta#pena yujyate // Mo_1,19.43 // "pashca#tta#pena" tanna#shakr%tena ity arthah% || MoT_1,19.43 || te dharmya#s te maha#tma#nas ta eva purus%a# bhuvi / ye sukhena samutti#rn%a#h% sa#dho yauvanasan*kat%a#t // Mo_1,19.44 // spas%t%am || MoT_1,19.44 || sukhena ti#ryate 'mbhodhir utkr%s%t%amakara#karah% / na kallolavanolla#si sados%am% hatayauvanam // Mo_1,19.45 // spas%t%am || MoT_1,19.45 || sarga#ntashlokena yauvananinda#m% sama#payati vinayabhu#s%itam a#ryajana#spadam% karun%ayojjvalam a#valitam% gun%aih% / iha hi durlabham an*ga suyauvanam% jagati ka#nanam ambaragam% yatha# // Mo_1,19.46 // eta#dr%sham% yauvanam prashastam eveti bha#vah% | iti shivam || MoT_1,19.46 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e ekonavim%shah% sargah% || 1,19 || ************************************************************************ evam% yauvananinda#m% sampa#dya tatprasan*gena stri#ninda#m prastauti ma#m%saputtalika#ya#sh ca yantralola#n*gapan~jare / sna#yvasthigranthisha#linya#h% striya#h% kim iva shobhanam // Mo_1,20.1 // "puttalika#ya#h%" putrika#ya#h% | "yantra"vat "lolam%" yat "an*gapan~jaram%" | tasmin | putrika#pi yantrastha# bhavati | na hi kin~cid api striya#h% shobhanam iti bha#vah% || MoT_1,20.1 || tvan*ma#m%saraktaba#s%pa#sru pr%thak kr%tva# vilocanam / sama#lokaya ramyam% cet kim mudha# parimuhyasi // Mo_1,20.2 // sarva#n*ga#na#m upalaks%an%am etat || MoT_1,20.2 || itah% kesha# ito raktam iti#yam pramada#tanuh% / kim etaya# ninditaya# karotu vipula#shayah% // Mo_1,20.3 // "vipula#shayasya#"tra ratir na yukteti bha#vah% || MoT_1,20.3 || va#sovilepanair ya#ni la#lita#ni punah% punah% / ta#ny an*ga#ny avalumpanti kravya#da#h% sarvadehina#m // Mo_1,20.4 // atah% stri#n%a#m api "kravya#da# avalumpanti#"ti bha#vah% || MoT_1,20.4 || meroh% shr%n*gatat%olla#sigan*ga#jalarayopama# / dr%s%t%a# yasmin stane mukta# ha#rasyolla#sasha#linah% // Mo_1,20.5 // shmasha#nes%u digantes%u sa eva lalana#stanah% / shvabhir a#sva#dyate ka#le laghupin%d%a iva#ndhasah% // Mo_1,20.6 // spas%t%am | yugmam || MoT_1,20.5-6 || raktama#m%sa#didigdha#ni karabhasya yatha# vane / tathaiva#n*ga#ni ka#minya#s tat praty api hi ko grahah% // Mo_1,20.7 // spas%t%am || MoT_1,20.7 || a#pa#taraman%i#yatvam% kalpyate kevalam% striya#h% / manye tad api na#sty atra mune mohaikaka#ran%e // Mo_1,20.8 // "atra" stri#shari#re || MoT_1,20.8 || vipulolla#sada#yinya# madonmathanapu#rvakam / ko vishes%o vika#rin%ya# madira#ya# iha striya#h% // Mo_1,20.9 // "madira#ya#" iti pan~cami# || MoT_1,20.9 || lalana#la#nasam%li#na# mune ma#navadantinah% / prabodham% na#dhigacchanti di#rghair api shama#n*kushaih% // Mo_1,20.10 // spas%t%am || MoT_1,20.10 || keshakajjaladha#rin%yas ti#ks%n%a#h% prakr%titah% sada# / dus%kr%ta#gnishikha# na#ryo dahanti tr%n%avan naram // Mo_1,20.11 // spas%t%am || MoT_1,20.11 || te vandya#s te maha#tma#nas ta eva purus%a# bhuvi / ye sukhena samutti#rn%a#h% sa#dho yauvatasan*kat%a#t // Mo_1,20.12 // "yauvatasan*kat%a#t" stri#samu#ha#khya#t || MoT_1,20.12 || jvalata#m atidu#re 'pi sarasa# api ni#rasam / striyo hi naraka#gni#na#m% da#ru ca#ru ca da#run%am // Mo_1,20.13 // "sarasa# api" "striyah%" "ni#rasam%" "da#ru" bhavanti#ti virodha#bha#sah% || MoT_1,20.13 || ki#rn%a#ndhaka#rakavari# taratta#rakalocana# / pu#rn%endubimbavadana# kumudotkaraha#sini# // Mo_1,20.14 // li#la#vilolapurus%a# ka#ryasam%ha#raka#rin%i# / param% vimohanam buddheh% ka#mini# di#rghaya#mini# // Mo_1,20.15 // spas%t%am || MoT_1,20.14-15 || pus%pa#bhira#mamadhura# karapallavala#sini# / bhramarabhru#vila#sa#d%hya# stabakastanadha#rin%i# // Mo_1,20.16 // pus%pakesaragaura#n*gi# narama#ran%atatpara# / dada#ty uttamavaivashyam% ka#nta# vis%amaha#lata# // Mo_1,20.17 // spas%t%am || MoT_1,20.16-17 || si#tka#rocchva#sama#tren%a bhujan*gadalanotkaya# / ka#ntayoddhriyate jantuh% karin%yevorago bila#t // Mo_1,20.18 // "bhujan*ga#h%" vit%a#h% sarpa#sh ca | "uddhriyate" a#kr%s%yate || MoT_1,20.18 || ka#mana#mna# kira#tena viki#rn%a# mugdhacetasa#m / na#ryo naravihan*ga#na#m an*gabandhanava#gura#h% // Mo_1,20.19 // spas%t%am || MoT_1,20.19 || lalana#vipula#la#ne manomattamatan*gajah% / ratishr%n*khalaya# brahman baddhas tis%t%hati mu#kavat // Mo_1,20.20 // spas%t%am || MoT_1,20.20 || janmapalvalamatsya#na#m% karmakot%arava#rin%a#m / pum%sa#m% durva#sana#rajjur na#ri# bad%ishapin%d%ika# // Mo_1,20.21 // "bad%ishe" hi matsyagrahan%a#rtham anna#di"pin%d%ika#" stha#pyate || MoT_1,20.21 || mandureva turan*ga#na#m a#la#nam iva dantina#m / pum%sa#m abjam iva#li#na#m bandhanam% va#malocana#h% // Mo_1,20.22 // spas%t%am || MoT_1,20.22 || na#na#rasamayi# citra# bhogabhu#mir iyam mune / striyam a#shritya sam%ya#ta# para#m iha hi sam%sthitim // Mo_1,20.23 // spas%t%am || MoT_1,20.23 || sarves%a#m% dos%aratna#na#m% susamudgikaya#naya# / duh%khashr%n*khalaya# nityam alam astu mama striya# // Mo_1,20.24 // "alam astu" du#re bhavatu || MoT_1,20.24 || kim% stanena kim aks%n%a# va# kim% nitambena kim bhruva# / ma#m%sama#traikasa#ren%a karomy aham avastuna# // Mo_1,20.25 // spas%t%am || MoT_1,20.25 || ito ma#m%sam ito raktam ito 'sthi#ni ca va#saraih% / brahman katipayair eva ya#ti stri# vishara#ruta#m // Mo_1,20.26 // "iti"shabda adhya#ha#ryah% || MoT_1,20.26 || ya#s ta# nis%parus%ais tu#lair la#lita#h% patibhih% striyah% / ta# mune pravibhakta#n*gyah% svapanti pitr%bhu#mis%u // Mo_1,20.27 // "nis%parus%aih%" komalaih% | "tu#laih%" tu#lavika#raih% shayani#yaih% | "pitr%bhu#mis%u" shmasha#nes%u || MoT_1,20.27 || yasmin ghananavasneham mukhe pattra#n*kurashriyah% / ka#ntena racita# brahman~ shi#ryate tat tu jan*gale // Mo_1,20.28 // "ghanah%" "navah%" "snehah%" yatra | tat | kriya#vishes%an%am etat || MoT_1,20.28 || kesha#h% shmasha#navr%ks%es%u ya#nti ca#maraleshata#m / asthi#ny ud%uvad a#bha#nti dinair avaniman%d%ale // Mo_1,20.29 // "dinaih%" svalpaka#lenety arthah% || MoT_1,20.29 || pibanti pa#m%savo raktam% kravya#da#sh ca#py anekashah% / carma#nalashikha# bhun*kte kham% ya#nti pra#n%ava#yavah% // Mo_1,20.30 // ity es%a# lalana#n*ga#na#m aciren%aiva bha#vini# / sthitir maya# vah% kathita# kim bhra#ntim anudha#vatha // Mo_1,20.31 // spas%t%am || MoT_1,20.30-31 || bhu#tapan~cakasan*ghat%t%asam%stha#nam% lalana#bhidham / rasa#d abhivahatv etat katham% na#ma dhiya#nvitah% // Mo_1,20.32 // "bhu#tapan~cakasya" yah% "san*ghat%t%ah%" | tasya "sam%stha#nam%" racana#vishes%ah% | "rasa#d" abhila#s%a#t | "abhivahatu" anuya#tu || MoT_1,20.32 || sha#kha#vita#nagahana# kat%vamlaphalasha#lini# / prata#notta#lata#m eti cinta# ka#nta#nusa#rin%i# // Mo_1,20.33 // "vita#nam%" samu#hah% | "prata#nair" upasha#kha#bhir | ya# "utta#lata#" udbhat%ata# | ta#m | "ka#nta#nusa#rin%i#" ka#nta#vis%aya# | "ka#nta#nusa#rin%i#" "cinta#" atyantam% ghani#bhavati#ti bha#vah% || MoT_1,20.33 || shocyata#m parama#m eti tarun%as tarun%i#ratah% / nibaddhah% karin%i#lobha#d vindhyakha#te yatha# dvipah% // Mo_1,20.34 // spas%t%am || MoT_1,20.34 || yasya stri# tasya bhogeccha# nih%stri#kasya na bhogabhu#h% / striyam% tyaktva# jagat tyaktam% jagat tyaktva# sukhi# bhavet // Mo_1,20.35 // "bhoges%u" strya#diru#pes%u | "bhogabhu#h%" bhogeccha# || MoT_1,20.35 || sarga#ntashlokena stri#ninda#m% sama#payati a#pa#tama#tramadhures%u duruttares%u bhoges%u na#ham alipaks%atipelaves%u / brahman rame maran%arogajara#dibhi#tya# sha#mya#my aham param upaimi vanam prayatna#t // Mo_1,20.36 // spas%t%am | iti shivam || MoT_1,20.36 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e vim%shah% sargah% || 1,20 || ************************************************************************ evam% prasan*ga#ya#ta#m% stri#ninda#m% kr%tva# prakaran%apra#ptam% jara#ninda#m prastauti aparya#ptam% hi ba#latvam ba#lyam pibati yauvanam / yauvanam% ca jara# pashca#t pashya karkashata#m mithah% // Mo_1,21.1 // "pibati" grasate || MoT_1,21.1 || hima#shanir iva#mbhojam% va#tyeva sharadambudam / deham% jara# jarayati sarit ti#ratarum% yatha# // Mo_1,21.2 // "jarayati" ji#rn%ata#m% nayati || MoT_1,21.2 || shithila#di#rghasarva#n*gam% jara#ji#rn%akalevaram / samam pashyanti ka#minyah% purus%am% karabham% tatha# // Mo_1,21.3 // "tatha#"shabdah% samuccaye || MoT_1,21.3 || shva#sa#ya#sakadarthinya# gr%hi#te jarasa# jane / pala#yya gacchati prajn~a# sapatnyeva hata#n*gana# // Mo_1,21.4 // "shva#sa#ya#saih%" "kadarthayati#"ti ta#dr%shya# || MoT_1,21.4 || da#sa#h% putra#h% striyash caiva ba#ndhava#h% suhr%das tatha# / hasanty unmattakam iva naram% va#rdhakakampitam // Mo_1,21.5 // spas%t%am || MoT_1,21.5 || dus%prajn~am% jarad%ham% di#nam% hi#nam% gun%apara#kramaih% / gr%dhro vr%ks%am iva#di#rgham% gardho hy abhyeti vr%ddhata#m // Mo_1,21.6 // dainyados%amayi# di#rgha# hr%di da#haprada#yini# / sarva#pada#m ekasakhi# vardhate va#rdhake spr%ha# // Mo_1,21.7 // "a#di#rgham%" samanta#d di#rgham | "gardhah%" lobhah% | "abhyeti" a#shrayati | "vr%ddhata#m" va#rdhakam | yugmam || MoT_1,21.6-7 || kartavyam% kim maya# kas%t%am paratrety atida#run%am / aprati#ka#rayogyam% hi va#rdhake vardhate bhayam // Mo_1,21.8 // spas%t%am || MoT_1,21.8 || ko 'ham% vara#kah% kim iva karomi katham eva va# / tis%t%ha#mi maunam eveti di#natodeti va#rdhake // Mo_1,21.9 // spas%t%am || MoT_1,21.9 || gardho 'bhyudeti solla#sam upabhoktum% na shakyate / hr%dayam% dahyate nu#nam% shaktidausthyena va#rdhake // Mo_1,21.10 // "gardhah%" upabhogalobhah% | "solla#sam" iti kriya#vishes%an%am || MoT_1,21.10 || jara#ji#rn%abaki# ya#vat ka#sakren*ka#raka#rin%i# / rauti rogoraga#ki#rn%a# ka#yadrumashirah%sthita# // Mo_1,21.11 // ta#vad a#gata eva#shu kuto 'pi paridr%shyate / ghana#ndhatimira#ka#n*ks%i# mune maran%akaushikah% // Mo_1,21.12 // "ka#sah%" rogavishes%ah% || MoT_1,21.11-12 || sa#yam%sandhya#praja#taiva tamah% samanudha#vati / jara# vapus%i dr%s%t%aiva mr%tim% samanudha#vati // Mo_1,21.13 // spas%t%am || MoT_1,21.13 || jara#kusumitam% dehadrumam% dr%s%t%vaiva du#ratah% / mr%tibhr%n*gi# drutam brahman narasya#ya#ti su#tsuka# // Mo_1,21.14 // sus%t%hu utsuka# "su#tsuka#" || MoT_1,21.14 || shu#nyam% nagaram a#bha#ti bha#ti cchinnalato drumah% / bha#ty ana#vr%s%t%ima#n desho na jara#jarjaram% vapuh% // Mo_1,21.15 // "shu#nyanagara#"dibhyo 'pi ashubham eva vr%ddhatvam iti bha#vah% || MoT_1,21.15 || ks%an%a#n nigiran%a#yaiva ka#sakvan%itaka#rin%i# / gr%dhri#va#mis%am a#datte tarasaiva naram% jara# // Mo_1,21.16 // spas%t%am || MoT_1,21.16 || dr%s%t%vaiva su#tsukeva#shu pragr%hya shirasi ks%an%a#t / praluna#ti jara# deham% kuma#ri# kairavam% yatha# // Mo_1,21.17 // spas%t%am || MoT_1,21.17 || si#tka#raka#rin%i# pa#m%suparus%a# parijarjaram / shari#ram% sha#tayaty es%a# va#tyeva tarupallavam // Mo_1,21.18 // "es%a#" jara# | jara#gr%hi#tah% "va#ta"gr%hi#tash ca purus%ah% "si#tka#ram% karoti" || MoT_1,21.18 || jarasopahato deho dhatte jarjarata#m% gatah% / tus%a#ranikara#ki#rn%aparimla#na#mbujashriyam // Mo_1,21.19 // spas%t%am || MoT_1,21.19 || jara#jyotsnoditaiveyam% shirah%shikharipr%s%t%hatah% / vika#sayati sam%rabdhava#ta#m% ka#sakumudvati#m // Mo_1,21.20 // "sam%rabdhah%" a#rabdhah% | "va#tah%" va#tarogah% yaya# | sa# | ta#m || MoT_1,21.20 || paripakvam% sama#lokya jara#ks%a#ravidhu#saram / shirah%kus%ma#n%d%akam bhun*kte pum%sah% ka#lah% kileshvarah% // Mo_1,21.21 // "shira" eva "kus%ma#n%d%akam" phalavishes%ah% || MoT_1,21.21 || jara#jahnusutodyukta# mu#la#ny asya nikr%ntati / shari#rati#ravr%ks%asya calasya#yu#m%s%i satvaram // Mo_1,21.22 // "udyukta#" pravr%tta# | "a#yu#m%s%i" "mu#la#ni" a#yura#khya#ni mu#la#ni || MoT_1,21.22 || jara#ma#rja#rika# bhuktayauvana#khutayendhita# / param ulla#sam a#ya#ti shari#ra#mis%agardhini# // Mo_1,21.23 // spas%t%am || MoT_1,21.23 || ka#cid asti jagaty asmin na#man*galakari# tatha# / yatha# jara#kroshakari# dehajan*galajambuki# // Mo_1,21.24 // spas%t%am || MoT_1,21.24 || ka#sashva#sasasi#tka#ra# duh%khadhu#matamomayi# / jara#jva#la# jvalaty es%a# yaya#sau dagdha eva hi // Mo_1,21.25 // "asau" vr%ddhah% || MoT_1,21.25 || jarasa# vakrata#m eti shukla#vayavapallava# / ta#ta tanvi# tanur nr%#n%a#m% lata# pus%pa#nata# yatha# // Mo_1,21.26 // spas%t%am || MoT_1,21.26 || jara#karpu#radhavalam% dehakarpu#rapa#dapam / mune maran%ama#tan*go nu#nam uddharati ks%an%a#t // Mo_1,21.27 // spas%t%am || MoT_1,21.27 || maran%asya mune ra#jn~o jara#dhavalaca#mara# / a#gacchato 'gre nirya#ti sva#dhivya#dhipata#kini# // Mo_1,21.28 // spas%t%am || MoT_1,21.28 || na jita#h% shatrubhih% san*khye ye nis%pis%t%a#drikot%ayah% / te jara#ji#rn%ara#ks%asya# pashya#shu vijita# mune // Mo_1,21.29 // spas%t%am || MoT_1,21.29 || jara#tus%a#radhavale shari#rasadana#ntare / shaknuvanty aks%ashishavah% spanditum% na mana#g api // Mo_1,21.30 // "aks%ashishavah%" indriyaba#laka#h% || MoT_1,21.30 || sam%sa#rasam%sr%ter asya# gandhakut%ya#h% shirogata# / dehayas%t%ya# jara#na#mni# ca#marashri#r vira#jate // Mo_1,21.31 // "gandhakut%ya#h%" "shirasi" "ca#maram%" stha#pyate | ghat%akut%ya# iti va# pa#t%hah% || MoT_1,21.31 || jara#candrodayasite shari#ranagare sthite / ks%an%a#d vika#sam a#ya#ti mune maran%akairavam // Mo_1,21.32 // spas%t%am || MoT_1,21.32 || jara#sudha#lepasite shari#ra#ntah%pura#ntare / ashaktir a#dhir a#rtish ca tis%t%hanti sukham an*gana#h% // Mo_1,21.33 // spas%t%am || MoT_1,21.33 || abha#va#gre sara# yatra jara# jayati jantus%u / kas tatreha sama#shva#so mama mandamater mune // Mo_1,21.34 // "abha#vasya" maran%asy"a#gre sara#" || MoT_1,21.34 || sarga#ntashlokena jara#ninda#m% sama#payati kim% tena durji#vitadurgrahen%a jara#m% gatena#pi hi ji#vyate yat / jara# jagatya#m ajita# nara#n%a#m% sarvais%an%a#s ta#ta tiraskaroti // Mo_1,21.35 // "tena" prasiddhena | "durji#vitadurgrahen%a" kutsitaji#vita#khyena dus%t%agrahen%a | "jara#gatena#pi" sata# "kim%" "ji#vyate" kimartham% ji#vyate | vyartham% ji#vyate iti ya#vat | "hi" nishcaye | he "ta#ta" | "yad" yasma#t ka#ran%a#t | "jagatya#m%" jagati | "ajita#" "jara# nara#n%a#m%" "sarvais%an%a#h%" samasta#h% ces%t%a#h% | "tiraskaroti" nayati | iti shivam || MoT_1,21.35 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e ekavim%shah% sargah% || 1,21 || ************************************************************************ evam% jara#ninda#m% kr%tva# ka#laninda#m prastauti vikalpakalpana#nalpakalpitair alpabuddhibhih% / bhedair uddharata#m% ni#tah% sam%sa#rakuhakabhramah% // Mo_1,22.1 // "bhedaih%" kathambhu#taih% | vikalpakalpana#bhih% "analpam" atyantam% | "kalpitaih%" | asatyabhu#tair ity arthah% | "sam%sa#ra "eva "kuhakabhramah%" mithya#bhramah% || MoT_1,22.1 || sata#m% katham iva#stheha ja#yate ja#lapan~jare / ba#la# eva#ttum icchanti phalam makurabimbitam // Mo_1,22.2 // "iha" "ja#lapan~jare" indraja#lapan~jararu#pe sam%sa#re ity arthah% | bha#metivat prayogah% | "attum" bhaks%itum || MoT_1,22.2 || iha#pi vidyate yais%a# pelava# sukhabha#vana# / a#khus tantum iva#shes%am% ka#las ta#m api kr%ntati // Mo_1,22.3 // "ashes%am" iti kriya#vishes%an%am | "ta#m%" sukhabha#vana#m || MoT_1,22.3 || na tad asti#ha yad ayam% ka#las sakalaghasmarah% / grasate na jagajja#tam maha#bdhim iva va#d%avah% // Mo_1,22.4 // spas%t%am || MoT_1,22.4 || samastasa#ma#nyataya# bhi#mah% ka#lo maheshvarah% / dr%shyasatta#m ima#m% sarva#m% kavali#kartum udyatah% // Mo_1,22.5 // spas%t%am || MoT_1,22.5 || mahata#m api no devah% pratipa#layati ks%an%a#t / ka#lah% kavalita#nantavishvo vishva#tmata#m% gatah% // Mo_1,22.6 // "no" "pratipa#layati" na prati#ks%ate | "vishva#tmata#m%" vya#pakata#m% || MoT_1,22.6 || yugavatsarakalpa#khyaih% kin~cit prakat%ata#m% gatah% / ru#pair alaks%yaru#pa#tma# sarvam a#kramya tis%t%hati // Mo_1,22.7 // su#ryava#ra#divashena jn~a#tair iti shes%ah% || MoT_1,22.7 || ye ramya# ye shubha#rambha#h% sumeruguravo 'pi ye / ka#lena vinigi#rn%a#s te karabhen%eva pallava#h% // Mo_1,22.8 // spas%t%am || MoT_1,22.8 || nirdayah% kat%hinah% kru#rah% karkashah% kr%pan%o 'dhamah% / na tad asti yad adya#pi na ka#lo nigiraty ayam // Mo_1,22.9 // paunaruktyaprayogah% krodha#veshaba#hulyam% su#cayati || MoT_1,22.9 || ka#lah% kavalanaika#ntamatir atti giri#n api / anantair api bhogaughair na#yam% tr%pto maha#shanah% // Mo_1,22.10 // "maha#shanah%" bahva#shi# || MoT_1,22.10 || haraty ayam% na#shayati karoty atti nihanti ca / ka#lah% sam%sa#ranr%tye hi na#na#ru#pair yatha# nat%ah% // Mo_1,22.11 // spas%t%am || MoT_1,22.11 || bhinatti pravibha#gastho bhu#tabi#ja#ny ana#ratam / jagaty asattaya# can~cva# da#d%ima#ni yatha# shukah% // Mo_1,22.12 // "pravibha#ge" ti"s%t%ha"ti#ti ta#dr%shah% | pravibha#gaka#ri#ty arthah% || MoT_1,22.12 || shubha#shubhavis%a#n%a#gravilu#najanapallavah% / sphu#rjati sphi#tajanata#ji#vara#ji#vini#gajah% // Mo_1,22.13 // "sphi#ta#" spha#ratvam% gata# | "ji#vara#ji#vini#" ji#vayukta# padmini# || MoT_1,22.13 || virin~camajjabrahma#n%d%abr%hadvilvaphaladrumam / brahmaka#nanam a#bhogi param a#vr%tya tis%t%hati // Mo_1,22.14 // "brahma#n%d%e" hi "virin~ca" eva sa#rabhu#to bhavati#ti "virin~camajje"ty uktam% | "a#vr%tya" a#ccha#dya | etena brahman%y api ka#lasparsha uktah% || MoT_1,22.14 || ya#mini#bhramari#pu#rn%a# racayan dinaman~jari#h% / vars%akalpakala#valli#r na kada#cana khidyate // Mo_1,22.15 // ka#la iti shes%ah% | ka#lah% kim% kurvan | "vars%akalpakala#valli#" "racayann" iti yojyam || MoT_1,22.15 || bhidyate na#vabhagno 'pi dagdho 'pi hi na dahyate / dr%shyate na#tidr%shyo 'pi dhu#rtacu#d%a#man%ir mune // Mo_1,22.16 // "atidr%shya"tvam% ka#lasya r%tugun%a#didarshanena jn~eyam | "na dr%shyate" a#ka#ra#bha#va#t | "dhu#rto 'pi" evam%vidho bhavati#ti "dhu#rtacu#d%a#man%ir" ity uktam || MoT_1,22.16 || ekenaiva nimes%en%a kin~cid uttha#payaty alam / kin~cid vina#shayaty uccair manora#jyavad a#tatah% // Mo_1,22.17 // spas%t%am || MoT_1,22.17 || durvila#savila#sinya# ces%t%aya# paripus%t%aya# / darvyeva su#pakr%t su#pam% janam a#vartayan sthitah% // Mo_1,22.18 // "a#vartayan" bhramayan || MoT_1,22.18 || tr%n%am pa#m%sum mahendram% ca sumerum parn%am arn%avam / a#tmaspha#rataya# sarvam a#tmasa#tkartum udyatah% // Mo_1,22.19 // "a#tmanah%" ya# "spha#rata#" vya#pakata# | taya# | "a#tmasa#tkartum" sva#dhi#nam% kartum || MoT_1,22.19 || krauryam atraiva parya#ptam% lubdhata#traiva sam%sthita# / sarvam% daurbha#gyam atraiva sarvam atraiva ca#palam // Mo_1,22.20 // "atraiva" asmin ka#le eva | "parya#ptam" pu#rn%am || MoT_1,22.20 || prerayam%l li#laya#rkendu# kri#d%ati#ha nabhastale / niks%iptavi#t%a#yugalo nije ba#la iva#n*gane // Mo_1,22.21 // "vi#t%a#" kandukam% || MoT_1,22.21 || sarvabhu#ta#sthima#la#bhir a#pa#davalita#kr%tih% / vilasaty es%a kalpa#nte ka#lah% kalpitakalpanah% // Mo_1,22.22 // "kalpita#h%" "kalpana#h%" jagadru#pa#h% kalpana#h% | yena | sah% || MoT_1,22.22 || asyod%d%a#maranr%ttasya kalpa#nte 'n*gavinirgataih% / prasphuraty ambare merur bhu#rjatvag iva va#yubhih% // Mo_1,22.23 // "sphurati" a#ka#she bhramati || MoT_1,22.23 || rudro bhu#tva# bhavaty es%a mahendro 'tha pita#mahah% / shukro vaishravan%ash ca#pi punar eva na kin~cana // Mo_1,22.24 // spas%t%am || MoT_1,22.24 || dhatte 'jasrotthitadhvasta#n sarga#n amitabha#sura#n / anya#n anya#n apy ananya#n vi#ci#n abdhir iva#tmani // Mo_1,22.25 // "ajasram" "utthita#m%sh" ca ta#n "dhvasta#m%sh" ca "sarga#n" sr%s%t%i#n | "anya#n anya#n" iti vi#psa# | "api"shabdah% "ananya#n" ity anena sambadhyate || MoT_1,22.25 || maha#kalpa#bhidha#nebhyo vr%ks%ebhyah% parisha#tayan / deva#suragan%a#n pakva#n phalabha#ra#n avasthitah% // Mo_1,22.26 // "parisha#tayan" chedayan || MoT_1,22.26 || a#lolabhu#tamas%akaghun*ghuma#na#m prapa#tina#m / brahma#n%d%od%umbaraugha#na#m br%hatpa#dapata#m% gatah% // Mo_1,22.27 // "ghun*ghume"ti shabda#nukaran%am | "ud%umbarah%" phalavishes%ah% | tatra hi mas%aka#h% ba#hulyena tis%t%hanti || MoT_1,22.27 || satta#ma#trakumudvatya# cijjyotsna#pariphullaya# / vapur vinodayaty es%ah% kriya#priyatama#nvitah% // Mo_1,22.28 // "kriya#priyatama#nvitah%" "sah%" ka#lah% | "cid" eva praka#sharu#patva#t "jyotsna#" | taya# "pariphullaya#" prakat%i#bhu#taya# | "satta#ma#trakumudvatya#" | "vapuh%" a#tma#nam% | "vinodayati" sada#sattaya# kriyaya# yuto bhavati#ti || MoT_1,22.28 || ananta#pa#yaparyantam baddhapi#t%ham% nijam% vapuh% / maha#shailavad uttun*gam avalambya vyavasthitah% // Mo_1,22.29 // "ananta#pa#yaparyantam" anta#pa#yaparyantarahitam% | na#sharahitam ity arthah% || MoT_1,22.29 || kvacic chya#matamah%shya#mam% kvacit ka#ntiyutam% tatam / dvayena#pi krama#d riktam% svabha#vam bha#vayan sthitah% // Mo_1,22.30 // "shya#mam%" yat "tamah%" | tena "shya#mam%" | ["svabha#vam" "bha#vayan"] svaru#pam% sampa#dayann iti ya#vat | etena ra#tridivase sandhya# ceti trayam uktam || MoT_1,22.30 || sam%li#na#san*khyasam%sa#rasa#raya# sva#tmasattaya# / gurvi#va bha#raghanaya# nibaddhapadata#m% gatah% // Mo_1,22.31 // "sam%li#nah%" "asan*khyasam%sa#ra#n%a#m%" "sa#ro" yasya#m% | sa# | taya# | gurvi# hi "nibaddhapadata#m%" gacchati iti "gurvi#"ty uktam || MoT_1,22.31 || na khidyate na mriyate na tis%t%hati na gacchati / na#stam eti na codeti maha#kalpashatair api // Mo_1,22.32 // spas%t%am || MoT_1,22.32 || kevalam% jagada#rambhali#laya# ghanahelaya# / ya#payaty a#tmana#tma#nam anahan*ka#ram a#natam // Mo_1,22.33 // "ghana#" "hela#" yasya#m% | ta#dr%shya# | "ya#payati" sama#payati | ahan*ka#ra#bhave hi ka#lo nashyati | svana#shakri#d%a#m api svayam eva karoti#ti bha#vah% || MoT_1,22.33 || ya#mini#pan*kakalila#m% dinakokanada#vali#m / kriya#bhramarika#m mandam% sarah%su a#ropayan sthitah% // Mo_1,22.34 // "sarah%su" artha#t bhuvanaru#pes%u | "a#ropayan" kalpayan | su#ryaru#pen%eti shes%ah% || MoT_1,22.34 || gr%hi#tva# bhi#s%an%ah% kr%s%n%a#m% rajani#m% ji#rn%ama#rjani#m / a#lokakanakaks%odam a#haraty abhito 'vanim // Mo_1,22.35 // "a#harati" samma#rjayati | ra#trim% vidha#ya praka#sham upasam%harati#ti bha#vah% || MoT_1,22.35 || san~ca#rayan kriya#n*gulya# kon%akes%v arkadi#pika#m / jagatsadmani ka#run%ya#t kva kim asti#ti vi#ks%ate // Mo_1,22.36 // "kon%akes%u" dikkon%es%u | anyo 'pi hi di#pika#m prajva#lya sadmani kva kim asti#ti pashyati || MoT_1,22.36 || preks%ya#ha#ni nimes%en%a su#rya#ks%n%a# pa#kavanty alam / lokapa#laphala#ny atti jagajji#rn%avana#d ayam // Mo_1,22.37 // "su#rya#ks%n%a#" su#rya#khyena caks%us%a# | "aha#ni" "preks%ya" kan~cit ka#lam prati#ks%yety arthah% || MoT_1,22.37 || jagajji#rn%akut%i#ki#rn%a#n arpayaty ugrakot%are / kramen%a gun%avallokaman%i#n mr%tyusamudgake // Mo_1,22.38 // "jagajji#rn%akut%ya#m% ki#rn%a#n" viks%ipta#n | anyo 'pi hi kut%ya#m% viks%ipta#n man%i#n samudgake 'rpayati || MoT_1,22.38 || gun%air a#pu#ryate yaiva lokaratna#vali# bhr%sham / bhu#s%a#rtham iva ta#m an*ge kr%tva# bhu#yo nikr%ntati // Mo_1,22.39 // anyo 'pi ra#ja#dih% ratna#vali#m an*ge kr%tva# li#laya# kr%ntati || MoT_1,22.39 || dinaham%sa#nusr%taya# nishendi#varama#laya# / ta#ra#kesaraya#jasram% capalo valayaty alam // Mo_1,22.40 // "valayati" a#vr%ttam% sampa#dayati | bhuvanam iti shes%ah% || MoT_1,22.40 || shailorn%adyudhara#shr%n*gajagadu#rn%a#yusaunikah% / pratyaham pibati preks%ya ta#ra#raktakan%a#n api // Mo_1,22.41 // "shaila#" eva "u#rn%a#" yasya | tat | ta#dr%sham% | "dyudhare" dya#va#pr%thivyau eva "shr%n*ge" yasya | tat | ta#dr%sham% ca | i#dr%sham% ca yat "jagat" tad eva "u#rn%a#yuh%" mes%ah% | tasya "saunikah%" him%sakah% || MoT_1,22.41 || ta#run%yanalini#soma a#yurma#tan*gakesari# / na tad asti na yasya#yam% tuccha#tucchasya taskarah% // Mo_1,22.42 // spas%t%am || MoT_1,22.42 || kalpakelivila#sena pis%t%apa#titajantuna# / nyagbha#vodbhavaha#sena ramate sva#tmana#tmani // Mo_1,22.43 // "pis%t%a#h%" cu#rn%i#kr%ta#h% | ata eva "pa#tita#h%" "jantavo" yena | sah% | ta#dr%shena | ka#la iti shes%ah% | tr%ti#ya#ntatrayam% "sva#tmane"ty asya vishes%an%atvena yojyam || MoT_1,22.43 || karta# bhokta#tha sam%harta# smarta# sarvam padam% gatah% / sarvam eva karoti#dam% na karoti ca kin~cana // Mo_1,22.44 // nakin~cidru#patva#t na kin~cit karan%am% jn~eyam || MoT_1,22.44 || sarga#ntashlokena ka#laninda#m% sama#payati sakalam apy akala#kalita#ntaram% subhagadurbhagaru#padharam% vapuh% / prakat%ayan sahasaiva ca gopayan vilasati#ha hi ka#labalam% nr%s%u // Mo_1,22.45 // "sakalatva#kala"tva#dikam% vis%ayavibha#gena jn~eyam% | "prakat%ayan" "gopayan" ity atra sarvana#mastha#na#bha#ve 'pi numa#gama a#rs%ah% | iti shivam || MoT_1,22.45 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e dva#vim%shah% sargah% || 1,22 || ************************************************************************ evam% ka#laninda#m% kr%tva# ka#lavila#sam% kathayati asyod%d%a#marali#lasya du#ra#stasakala#padah% / sam%sa#re ra#japutrasya ka#lasya#kalitaujasah% // Mo_1,23.1 // asminn a#carato di#nair mugdhair bhu#tamr%gavrajaih% / a#khet%akam% jarjarite jagajjan*galaja#lake // Mo_1,23.2 // ekadeshollasacca#ruvad%ava#nalapan*kaja# / kri#d%a#pus%karin%i# ramya# kalpaka#lamaha#rn%avah% // Mo_1,23.3 // spas%t%am || MoT_1,23.1-3 || kat%utikta#mlabhu#ta#d%hyaih% sadadhiks%i#rasa#garaih% / tair eva taih% paryus%itair jagadbhih% ka#lyavartanam // Mo_1,23.4 // "kat%utikta#mla#h%" atyantata#masikata#masikara#jasika#h% | kat%va#dirasavishes%ayukta#sh ca ye "bhu#ta#h%" cara#cara#h% bhu#ta#h% siddhadravya#n%i ca | taih% "a#d%hyaih%" yuktaih% | paredyuh% us%itaih% "paryus%itaih%" | na tu navair ity arthah% | "ka#lyavartanam" pra#bha#tikabhojanam% | "asye"ti sarga#dyashlokastham% sarvatra yojyam || MoT_1,23.4 || can%d%i# caturasan~ca#ra# sarvama#tr%gan%a#nvita# / sam%sa#ravanavinyastanarain%a#kars%an%i# vr%ki# // Mo_1,23.5 // asya ka#lasya "can%d%i#"ti na#madheya# shaktih% | "vr%ki#" bhavati#ti sambandhah% | "ma#tr%gan%ah%" prasiddhah% | ra#japutro 'pi a#khet%aka#rtham% vr%ki#m pa#layati || MoT_1,23.5 || pr%thvi# karatale pr%thvi# pa#napa#tri# rasa#nvita# / kamalotpalakalha#ralolaja#lakama#lita# // Mo_1,23.6 // "pr%thvi#" visti#rn%a# || MoT_1,23.6 || vira#vi# vikat%a#spha#lo nr%sim%ho bhujapan~jare / sat%a#vikat%api#na#m%sah% ka#ntah% kri#d%a#shakuntakah% // Mo_1,23.7 // "nr%sim%hah%" narasim%hah% | ra#japutrasya#pi vila#sa#rtham pan~jare sim%ho bhavati || MoT_1,23.7 || ala#buvi#n%a#madhurah% sharadvyoma#malacchavih% / devah% kila maha#ka#lo li#la#kokilaba#lakah% // Mo_1,23.8 // "maha#ka#lah%" sam%ha#ra#dhika#ri# "deva"vishes%ah% || MoT_1,23.8 || ajasrasphu#rjita#ka#ro va#ntaduh%khashara#shanih% / abha#vana#makodan%d%ah% parisphurati sarvatah% // Mo_1,23.9 // "va#nta#h%" udgi#rn%a#h% | "duh%kha#ny" eva "shara#shanayah%" | yena | sah% | abha#vana#ma# ca#sau kodan%d%ah% "abha#vana#makodan%d%ah%" || MoT_1,23.9 || sarga#ntashlokena ka#lavila#savarn%anam% sama#payati anuttamasphuritavila#savardhito bhraman haran parivilasan vida#rayan / jarajjagaj jarad%havilolamarkat%ah% parisphuradvapur iha ka#la i#hate // Mo_1,23.10 // "i#hate" na#na#vidha#h% ces%t%a#h% karoti | iti shivam || MoT_1,23.10 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e trayovim%shah% sargah% || 1,23 || ************************************************************************ evam% ka#lavila#sam uktva# daivavila#sam prastauti atraiva durvila#sa#na#m% cu#d%a#man%ir iva#parah% / karoty asti#ti lokena daivam% ka#lash ca kathyate // Mo_1,24.1 // "karoti" iti kriya#kathanam | "asti#ti" satta#kathanam% | "ka#lo" 'tra kr%ta#nto 'bhipretah% | tasyaiva "daiva"parya#yatva#t || MoT_1,24.1 || kriya#ma#tra#d r%te yasya svaparispandaru#pin%ah% / na#nyad a#laks%yate ru#pam% karman%o na sami#hitam // Mo_1,24.2 // teneyam akhila# bhu#tasantatir nityapelava# / ta#pena himama#leva ni#ta# vidhurata#m bhr%sham // Mo_1,24.3 // "yasya" daivasya | "kriya#ma#tram%" vina# | "na ru#pam a#laks%yate" | "na#"pi "karman%ah%" "sami#hitam%" karma#lambanam% ka#n*ks%itam | "a#laks%yate" | kimartham | ayam% kin~cit karoti#ti "teneyam" "bhu#tasantatir vidhurata#m% ni#ta#" || MoT_1,24.2-3 || yad idam% dr%shyate kin~cij jagada#bhogiman%d%alam / tat tasya nartana#ga#ram iha#sa#v abhinr%tyati // Mo_1,24.4 // "tasya" daivasya || MoT_1,24.4 || asya na#ma#ntarakathana#bhipra#yen%a#ha tr%ti#yam% ca kr%ta#nteti na#ma bibhrat suda#run%am / ka#pa#likavapur mattam% daivam% jagati nr%tyati // Mo_1,24.5 // "ka#pa#likavapuh%" ka#pa#likatulyah% || MoT_1,24.5 || asyaiva sarva#dha#ratvam% kathayati nr%tyato hi kr%ta#ntasya nita#ntam avira#gin%ah% / nityam% niyatika#nta#ya# mune paramaka#minah% // Mo_1,24.6 // shes%ah% shashikala#shubhro gan*ga#va#hash ca tau tridha# / upavi#te avi#ta#bhe ubhe sam%sa#ravaks%asi // Mo_1,24.7 // "tau" kau | "shes%ah% gan*ga#va#hash" ca | "avi#ta#bhe" shobha#yukte | "sam%sa#ra" eva "vaks%as" | tatra || MoT_1,24.6-7 || candra#rkaman%d%ale hemakat%ake karamu#layoh% / li#la#sarasijam% haste bra#hmam brahma#n%d%akarn%ikam // Mo_1,24.8 // "bra#hmam" brahman%ah% a#sanabhu#tam padmam | "brahma#n%d%asya karn%ikam" karnika#bhu#tam% | tanmadhyavartitva#t || MoT_1,24.8 || ta#ra#binducitam% lolapus%kara#vartapallavam / eka#rn%avapayodhautam ekam ambaram ambaram // Mo_1,24.9 // "ambaram" a#ka#sham | "ambaram%" vastram || MoT_1,24.9 || evam%ru#pasya tasya#gre niyatir nityaka#mini# / anastamitasam%rambham a#rambhaih% parinr%tyati // Mo_1,24.10 // "a#rambhaih%" yamaniyamaru#paih% | nartakasya sami#pe hi nartaki# api nr%tyati || MoT_1,24.10 || tasya# nartanalola#ya# jaganman%d%apakot%are / aruddhaspandaru#pa#ya# a#gama#pa#yacan~cure // Mo_1,24.11 // ca#rubhu#s%an%am an*ges%u devaloka#ntara#vali# / a#pa#ta#lam% nabho lambam% kavari#man%d%alam br%hat // Mo_1,24.12 // "deva#na#m" ya#ni "loka#ntara#n%i" | tes%a#m "a#vali#" "an*ges%u" "ca#rubhu#s%an%am" bhavati | "nabhah%" kathambhu#tam | "a#pa#ta#lam" pa#ta#lam% ta#vat | "lambam%" vya#pakam% | nr%tyantya#sh ca "kavari#" lamba# bhavati || MoT_1,24.11-12 || naraka#li# ca man~ji#rama#la# kalakala#kula# / prota# dus%kr%tasu#tren%a pa#ta#lacaran%e cala# // Mo_1,24.13 // "man~ji#rama#la#" kin*kin%i#ma#la# || MoT_1,24.13 || kastu#rika#tilakakam% kriya#sakhyopakalpitam / citritam% citraguptena ya#me vadanapat%t%ake // Mo_1,24.14 // "ya#me" yamasambandhini | "vadanapat%t%ake" mukhapat%t%ake | 'rtha#t yamasha#sanapat%t%aru#pake mukhe | "citraguptena citritam%" citraguptakartr%kam% citritam% | citraguptalikhita# lipir iti ya#vat | "kastu#rika#tilakam" bhavati | kathambhu#tam% | "kriya#sakhya#" kriya#shaktiru#paya# sakhya# | "upakalpitam" citraguptam a#vishya racitam | "sakhi#" hi sakhya#s tilakam% karoti || MoT_1,24.14 || ka#li#ru#pam upastha#ya kalpa#ntes%u kriya#kulam / nr%tyaty es%a# punar devi# sphut%acchailaghana#ravam // Mo_1,24.15 // "ka#li#" ka#lashaktih% | tasya# "ru#pam upastha#ya" a#shritya | pu#rvavr%tta#peks%aya# "punar" iti prayogah% || MoT_1,24.15 || pashca#tpralambavibhra#ntakauma#rarathabarhibhih% / netratrayabr%hadrandhrabhu#ribha#n*ka#rabhi#s%an%aih% // Mo_1,24.16 // lambalolasharaccandraviti#rn%aharamu#rdhajaih% / uccaracca#rumanda#ragauri#kavarica#maraih% // Mo_1,24.17 // utta#n%d%ava#cala#ka#rabhairava#daratumbakaih% / ran%atsahasrarandhrendradehabhiks%a#kapa#lakaih% // Mo_1,24.18 // shus%ka# shari#rakhat%va#n*gabhan*gair a#pu#rita#mbaram / bha#yayaty a#tmana#tma#nam api kr%s%n%air ghana#sitam // Mo_1,24.19 // kulakam | "shus%ka#" shos%an%adharmayukta# | prakr%tatva#t iyam% niyatih% | "a#tmana#" "ghana#sitam" atyantakr%s%n%am | "a#tma#nam api bha#yayati" bhaya#vis%t%am% karoti | anyes%a#m% tu ka# katheti bha#vah% | "a#tma#nam" kathambhu#tam | "shari#rasya" ye "khat%va#n*gabhan*ga#h%" artha#t khat%va#n*gabhan*garu#pa#h% avayava#h% | taih% "a#pu#rita#mbaram" | "shari#rakhat%va#n*gaih%" kathambhu#taih% | "pashca#d" itya#di | "pashca#tpralambah%" ata eva "vibhra#ntah%" bhraman | "kauma#rah%" kuma#rasambandhi# | "rathabarhi#" yes%a#m% | taih% | "bha#n*ka#ra#h%" va#takr%ta#h% jn~eya#h% | "lambash" ca#sau "lolash "ca yah% "sharaccandras" | tena "viti#rn%a#h%" datta#h% | kr%ta# iti ya#vat | "hara"vat "mu#rdhaja#h%" yes%a#m% | taih% | yatha# harasya kesha#h% candrakalaya# bha#sita#h% bhavanti | tatha#sya#h% pu#rn%ena sharaccandren%eti bha#vah% | "uccaracca#rumanda#ra#" vilasacca#rumanda#ra# | ya# "gauri#kavari#" | sa# eva "ca#maram%" yes%a#m% | taih% | "utta#n%d%avah%" ca#sau "acala#ka#rah% "| "bhairavah%" maha#bhairavah% | sa ev"a#daratumbakah%" a#daravis%ayah% va#dyabha#n%d%avishes%ah% yes%a#m% | taih% | "ran%anti sahasrarandhra#n%i" netraru#pa#n%i randhrasahasra#n%i yasya | ta#dr%shah% yah% "indradehah%" | sa eva "bhiks%a#kapa#lakam%" yes%a#m% | taih% | tatha# "kr%s%n%aih%" | idam% ca sthu#ladr%s%t%yartham ba#hyadhya#nam uktam | su#ks%madr%s%t%i#n prati tu bhan*gya# kuma#ra#dis%v api niyatisparshah% uktah% || MoT_1,24.16-19 || vishvaru#pashirashcakraca#rupus%karama#laya# / ta#n%d%aves%u vivalganti# maha#kalpes%u ra#jate // Mo_1,24.20 // "vishvaru#pasya" vira#jo | yat "shirashcakram%" | tad eva "ca#rupus%karama#la#" | taya# || MoT_1,24.20 || pramattapus%kara#vartad%amaru#d%d%a#mara#ravaih% / tasya#h% kila pala#yante kalpa#nte tumbura#dayah% // Mo_1,24.21 // "d%amaravah%" va#dyabha#n%d%avishes%a#h% | "ud%d%a#mara#h%" udbhat%a#h% | "tumbure"ti gandharvana#ma || MoT_1,24.21 || nr%tyato 'nte kr%ta#ntasya candraman%d%alaha#sinah% / ta#raka#candraka#ca#ruvyomapin~cha#vacu#linah% // Mo_1,24.22 // ekasmin~ shravan%e di#rgha# himava#n asti mudrika# / apare 'pi maha#meruh% ka#nta# ka#n~canakarn%ika# // Mo_1,24.23 // "ante" kalpa#nte | "candraman%d%alam" eva "ha#sah%" | tadyuktasya | "candraka#n%i" [...] | ta#bhih% "ca#ru" yat | "vyomai"va "pin~cham%" | tad "avacu#lam%" shirobhu#s%an%am% yasya | ta#dr%shasya | "mudrika#" shvetah% karn%a#bharan%avishes%ah% || MoT_1,24.22-23 || atraiva kun%d%ale lole candra#rkau gan%d%aman%d%ale / loka#loka#calashren%i# sarvatah% kat%imekhala# // Mo_1,24.24 // "gan%d%aman%d%ale" gan%d%abhittau | kat%istha# mekhala# "kat%imekhala#" || MoT_1,24.24 || itash cetash ca gacchanti# vidyudvalayavarn%ika# / anila#ndolita# bha#ti ni#rada#m%shukapat%t%ika# // Mo_1,24.25 // "vidyudvalaya" eva "varn%ika#" bhu#s%an%avishes%ah% yasya#s | ta#dr%shi# "vidyudvalayavarn%ika#" || MoT_1,24.25 || musulaih% pat%t%isaih% shu#laih% pra#sais tomaramudgaraih% / ti#ks%n%aih% ks%i#n%ajagadvra#takr%ta#ntair iva sambhr%taih% // Mo_1,24.26 // sam%sa#rabandhana#di#rghe pa#she ka#lakaracyute / shes%abhogamaha#su#tre protair ma#la#sya shobhate // Mo_1,24.27 // "sam%sa#rabandhana#"rtham | "a#" samanta#d | "di#rghe" | "asya" samanantaroktasya | daiva#paraparya#yasya kr%ta#ntasya || MoT_1,24.26-27 || ji#vollasanmakarika#ratnatejobhir ujjvala# / sapta#bdhikan*kan%ashren%i# bhujayor asya bhu#s%an%am // Mo_1,24.28 // "ji#vena ullasantah%" | saji#va# iti ya#vat | "makara#h%" ya#sa#m% | ta#h% | "kan*kan%es%v" api makarika#h% bhavanti | kim% tu nirji#va#h% || MoT_1,24.28 || vyavaha#ramaha#varta# sukhaduh%khaparampara# / rajah%pu#rn%a# tamah%shya#ma# roma#li# tasya ra#jate // Mo_1,24.29 // "vyavaha#ra#n%a#m maha#varta#h%" punah% punar a#gamana#ni yasya#m% | sa# | ta#dr%shi# "sukhaduh%khaparampara#" "tasya" "roma#li#" "ra#jate" | kathambhu#ta# | "rajah%pu#rn%a#" rajogun%abharita# | tatha# "tamah%shya#ma#" tamogun%amalina# | "roma#li#" api a#vartayukta# rajah%pu#rn%a# tamah%shya#ma# ca bhavati || MoT_1,24.29 || evampra#ya#m% sa kalpa#nte kr%ta#ntas ta#n%d%avodbhat%a#m / upasam%hr%tya nr%tyeha#m% sr%s%t%ya# saha maheshvarah% // Mo_1,24.30 // punar ha#syamayi#m% nr%ttali#la#m% sarvasvaru#pin%i#m / tanoti#ma#m% jara#duh%khashoka#bhinayabhu#s%ita#m // Mo_1,24.31 // "sr%s%t%ya# saha" niyatya# saha | "punah%" sarga#rambhe | "ima#m%" jagadru#pa#m || MoT_1,24.30-31 || sarga#ntashlokenaitat sama#payati bhu#yah% karoti bhuvana#ni vana#ntara#n%i loka#ntara#n%i janaja#lakakalpana#m% ca / a#ca#raca#rukalana#m% ca cala#cala#m% ca pan*ka#d yatha#rbhakajano racana#m akhinnah% // Mo_1,24.32 // "cala#cala#m" atyantacala#m | iti shivam || MoT_1,24.32 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e caturvim%shah% sargah% || 1,24 || ************************************************************************ evam% daivavila#sam uktva# phalitam a#ha vr%tte 'sminn eva caites%a#m% ka#la#di#na#m maha#mune / sam%sa#rana#mni kaiva#stha# ma#dr%sha#na#m bhavatv iha // Mo_1,25.1 // ata iti shes%ah% | "vr%tte" carite | "a#di"shabdena daiva#di#na#m% grahan%am || MoT_1,25.1 || vikri#ta# iva tis%t%ha#ma etair daiva#dibhir vayam / dhu#rtaih% prapan~cacaturair mugdha# vanamr%ga# iva // Mo_1,25.2 // spas%t%am || MoT_1,25.2 || es%o 'na#ryasama#ca#rah% ka#lah% kavalanonmukhah% / jagaty aviratam% lokam pa#tayaty a#padarn%ave // Mo_1,25.3 // spas%t%am || MoT_1,25.3 || dahaty ante dura#sha#bhir daivo da#run%aces%t%aya# / lokam pus%panika#sha#bhir jva#la#bhir dahano yatha# // Mo_1,25.4 // spas%t%am || MoT_1,25.4 || dhr%tim% vidhurayaty eka#mayada#ru#pavallabha# / stri#tva#t svabha#vacapala# niyatir niyamonmukhi# // Mo_1,25.5 // "a#mayada#" rogada#yini# | na ru#pen%a vallabha# "aru#pavallabha#" || MoT_1,25.5 || grasate 'viratam bhu#taja#lam% sarpa iva#nilam / kr%ta#ntah% karkasha#ca#ro jara#m% ni#tva# jagadvapuh% // Mo_1,25.6 // "jagad" eva "vapuh%" yasya | ta#dr%shah% || MoT_1,25.6 || yamanirghr%n%ara#jendro na#rtam% na#ma#nukampate / sarvabhu#tadaya#ca#ro jano durlabhata#m% gatah% // Mo_1,25.7 // "a#rtam%" di#nam || MoT_1,25.7 || sarva# eva mune phalguvibhava# bhu#taja#tayah% / duh%kha#yaiva duranta#ya da#run%a# lobhabhu#mayah% // Mo_1,25.8 // "phalguvibhava#h%" nissa#ravibhavayukta#h% || MoT_1,25.8 || a#yur atyantataralam mr%tyur ekas tu nis%t%hurah% / ta#run%yam% ca#titaralam ba#lyam% jad%ataya# hr%tam // Mo_1,25.9 // spas%t%am || MoT_1,25.9 || kala#kalan*kito loko bandhavo bhavabandhanam / bhoga# bhavamaha#roga#s tr%s%n%a# ca mr%gatr%s%n%ika# // Mo_1,25.10 // "kala#bhih%" paravan~cana#khya#bhih% kala#bhih% | "kalan*kitah%" || MoT_1,25.10 || shatravash cendriya#n%y eva satyam% ya#tam asatyata#m / praharaty a#tmanaiva#tma# mana eva manoripuh% // Mo_1,25.11 // "a#tma#" | "a#tmana#" svayam | "praharaty" a#tma#nam% | durvikalpair iti shes%ah% | "mana" "eva" ashuddhamanah% eva | na tv anyah% | "manoripuh%" shuddhasya manaso ripuh% bhavati || MoT_1,25.11 || ahan*ka#rah% kalan*ka#ya buddhayah% paripelava#h% / kriya# dus%phalada#yinyo li#la#h% stri#nis%t%hata#m% gata#h% // Mo_1,25.12 // "paripelava#" ati#ks%n%a#h% || MoT_1,25.12 || va#n~cha#vis%ayasha#linyah% sacamatkr%tayah% kr%ta#h% / na#ryo dos%apata#kinyo rasa# ni#rasata#m% gata#h% // Mo_1,25.13 // "va#n~cha#vis%aya#sh" ca ta#h% "sha#linyash" ca a#pa#taraman%i#ya#sh ca | ta#dr%shyah% "na#ryah%" | "sacamatkr%tayah%" camatka#rayukta#h% | "kr%ta#h%" kalpita#h% | bha#vita# iti ya#vat | ki#dr%shyah% "na#ryah%" | "dos%apata#kinyah%" | ra#ga#didos%amayatva#t ra#ga#di"dos%apata#kinyah%" | "rasa#h%" sha#stra#divis%aya#h% abhila#s%a#h% | "ni#rasata#m%" shus%kata#m% "gata#h%" || MoT_1,25.13 || vastv avastutaya# ca#ttam% dattam% cittam ahan*kr%tau / abha#varodhita# bha#va# bhava#nto na#dhigamyate // Mo_1,25.14 // asma#bhih% | "vastu" satyam% vastu | "avastutaya#" deho 'ham ity evam%ru#pen%a avastubha#ven"a#ttam%" gr%hi#tam% | tatha# "cittam" "ahan*kr%tau" "dattam" ahan*ka#ragrastam% kr%tam ity arthah% | "bha#va#h%" "abha#varodhita#h%" na#shagr%hi#ta#h% | na jn~a#ta# iti shes%ah% | atah% "bhava#ntah%" "na#dhigamyate" na pra#pyate || MoT_1,25.14 || tapyate kevalam% sa#dho matir a#kulita#ntara# / ra#gorago vilasati vira#gam% nopagacchati // Mo_1,25.15 // "vira#gam%" ra#ga#bha#vah% | "nopagacchati" na#gacchati || MoT_1,25.15 || rajogun%ahata# dr%s%t%is tamah% samparivardhate / na ca#dhigamyate sattvam% tattvam atyantadu#ratah% // Mo_1,25.16 // "tattvam" parama#rthah% || MoT_1,25.16 || sthitir asthirata#m% ya#ta# mr%tir a#gamanonmukhi# / dhr%tir vaidhuryam a#ya#ti ratir nityam avastuni // Mo_1,25.17 // "avastuni" avastubhu#te deha#dau || MoT_1,25.17 || matir ma#ndyena malina# pa#taikaparamam% vapuh% / jvalati#va jara# dehe pravisphu#rjati dus%kr%tam // Mo_1,25.18 // "ma#ndyena" ja#d%yena || MoT_1,25.18 || yatnena#ya#ti yuvata# du#re sajjanasan*gatih% / gatir na vidyate ka#cit kvacin nodeti satyata# // Mo_1,25.19 // "yuvata#" laks%an%aya# strya#saktih% || MoT_1,25.19 || mano vimuhyati#va#ntar mudita# du#rato gata# / nojjvala# karun%odeti du#ra#d a#ya#ti ni#cata# // Mo_1,25.20 // spas%t%am || MoT_1,25.20 || dhi#rata#dhi#rata#m eti pa#totpa#taparo janah% / sulabho durjana#shles%o durlabhah% sa#dhusan*gamah% // Mo_1,25.21 // "dhi#rata#" "adhi#rata#m" "eti" nashyati#ty arthah% || MoT_1,25.21 || a#gama#pa#yino bha#va# bha#vana# bhavabandhani# / ni#yate kevalam% kva#pi nityam bhu#taparampara# // Mo_1,25.22 // "ni#yate" | ka#leneti shes%ah% || MoT_1,25.22 || disho 'pi hi na dr%shyante desho 'py avyapadeshabha#k / shaila# api hi shi#ryante kaiva#stha# ma#dr%she jane // Mo_1,25.23 // "deshah%" "avyapadeshabha#k" desheti vyapadesham% na bhajati#ti ta#dr%k sya#t | deshasya#pi desheti na#ma ka#lena na sya#d ity arthah% | yatredr%sha#na#m i#dr%sha# dasha# bhavis%yanti tatra "ma#dr%she jane ka# eva a#stha#" ko vishva#sah% sya#d iti bha#vah% || MoT_1,25.23 || dravanty api samudra#sh ca shi#ryante ta#raka# api / siddha# api na sidhyanti kaiva#stha# ma#dr%she jane // Mo_1,25.24 // spas%t%am || MoT_1,25.24 || adyate 'sattaya#pi dyaur bhuvanam% ca#pi bhajyate / dhara#pi ya#ti vaidhuryam% kaiva#stha# ma#dr%she jane // Mo_1,25.25 // "asattaya#" na#shena | "dyaur" "api" "adyate" grasyate || MoT_1,25.25 || da#nava# api di#ryanti dhruvo 'py adhruvaji#vitah% / amara# api ma#ryante kaiva#stha# ma#dr%she jane // Mo_1,25.26 // "ma#ryante" | ka#leneti shes%ah% || MoT_1,25.26 || shakro 'py a#kramyate shakrair yamo 'pi hi niyamyate / va#yor apy asty ava#yus%t%vam% kaiva#stha# ma#dr%she jane // Mo_1,25.27 // "shakraih%" navi#naih% shakraih% || MoT_1,25.27 || somo 'pi vyomata#m eti ma#rta#n%d%o 'py eti khan%d%anam / rugn%ata#m agnir apy eti kaiva#stha# ma#dr%she jane // Mo_1,25.28 // "vyomata#m" | na#sham ity arthah% || MoT_1,25.28 || parames%t%hy apy anis%t%ha#va#n harate harim apy ajah% / bhavo 'py abhavata#m% ya#ti kaiva#stha# ma#dr%she jane // Mo_1,25.29 // "bhavo 'py" shri#maha#devo 'pi | "abhavata#m" amaha#devabha#vam || MoT_1,25.29 || ka#lah% shakalata#m eti niyatish ca#pi ni#yate / kham apy a#li#yate 'nante kaiva#stha# ma#dr%she jane // Mo_1,25.30 // "anante" antarahite kasmim%shcid vastuni || MoT_1,25.30 || ashravya#va#cyadurdarshatantren%a#jn~a#tamu#rtina# / bhuvana#ni vid%ambyante kena#pi bhramada#yina# // Mo_1,25.31 // "ashravyam%" tatha# "ava#cyam%" tatha# "durdarsham%" "tantram%" van~canopa#yah% | yasya | ta#dr%shena | "kena#"pi#ti anirva#cyenety arthah% || MoT_1,25.31 || ahan*ka#rakala#m etya sarvatra#ntarava#sina# / na so 'sti tris%u lokes%u yas teneha na badhyate // Mo_1,25.32 // deha#dau a#tmabha#vah% "ahan*ka#rah%" | "tena" kena#pi#ty arthah% || MoT_1,25.32 || shila#shailakat%apres%u sa#shvasu#to diva#karah% / vanapa#s%a#n%avan nityam avashah% paridolyate // Mo_1,25.33 // shila#yukta#h% shaila#h% "shila#shaila#h%" | tes%a#m% "kat%apra#h%" samu#ha#h% | tes%u "paridolyate" dolanam% ka#ryate || MoT_1,25.33 || dhara#golakam antah%sthasura#suragan%a#spadam / ves%t%yate dhis%n%yacakren%a pakva#ks%ot%am iva tvaca# // Mo_1,25.34 // "dhara#golakam" bhu#golam% | "ves%t%yate" ves%t%anayuktam% kriyate | "dhis%n%yacakren%e"ti karan%e tr%ti#ya# || MoT_1,25.34 || divi deva# bhuvi nara#h% pa#ta#le 'surabhoginah% / kalpita#h% kalpama#tren%a ni#yante jarjara#m% dasha#m // Mo_1,25.35 // "asurabhoginah%" daityasarpa#h% | "kalpama#tren%a" kalpama#traparima#n%ena || MoT_1,25.35 || ka#mash ca jagati#sha#naran%alabdhapara#kramah% / akramen%aiva vikra#nto lokam a#kramya valgati // Mo_1,25.36 // "i#sha#nena" yah% "ran%ah%" | tena "labdhah%" "para#kramah%" | yena | ta#dr%shah% || MoT_1,25.36 || vasanto mattama#tan*go madaih% kusumavars%anah% / a#moditakakupcakrash ceto nayati vakrata#m // Mo_1,25.37 // "madaih%" madava#ribhih% | "vakrata#m%" ka#makala#vidagdhatvam | ka#maprasan*geneha vasanta#bhidha#nam || MoT_1,25.37 || anurakta#n*gana#lokalocana#lokita#kr%ti / spas%t%i#kartum manah% shakto na viveko maha#n api // Mo_1,25.38 // "maha#n api vivekah% manah% spas%t%i#kartum%" shuddhi#kartum% | "shakto na" bhavati | "manah%" kathambhu#tam% | "anurakto" yah% "an*gana#lokah%" | tasya yat "locana#lokitam" dr%s%t%ipa#tas | tadvad "a#kr%tih%" yasya | ta#dr%sham | atyantacalam ity arthah% || MoT_1,25.38 || paropaka#raka#rin%ya# para#rtya# paritaptaya# / buddha eva sukhi# manye sva#rthashi#talaya# dhiya# // Mo_1,25.39 // "buddhah%" jn~a#ni# | "sva#rthe" svaprayojane | "shi#talaya#" | na sva#rthanimittam paritaptayeti ya#vat || MoT_1,25.39 || utpannadhvam%sinah% ka#lavad%ava#nalapa#tinah% / san*khya#tum% kena shakyante kallola# ji#vita#mbudheh% // Mo_1,25.40 // "ji#vita#mbudheh%" "kallola#h%" ji#va# ity arthah% || MoT_1,25.40 || sarva eva nara# moha#d dura#sha#pa#shapa#tinah% / dos%agulmakasa#ran*ga# nigi#rn%a# janmajan*gale // Mo_1,25.41 // "dos%agulmakasa#ran*ga#h%" dos%apriya# ity arthah% | mr%go gulmapriyo bhavati | "nigi#rn%a#h%" grasta#h% | moheneti shes%ah% | sa#ran*ga# api pa#shapa#tinah% "jan*gale" kira#tena grasta# bhavanti || MoT_1,25.41 || san*ks%i#yate jagati janmaparampara#su lokasya tair iha kukarmabhir a#yur etat / a#ka#shapa#dapalata#kr%tapa#shakalpam% yes%a#m phalam% na hi vica#ravido 'pi vidmah% // Mo_1,25.42 // "a#ka#shapa#dapalata#kr%tapa#shakalpam" asad ity arthah% | "iha" karma kurvanti#ti bha#vah% || MoT_1,25.42 || sarga#ntashlokenaitat sama#payati adyotsavo 'yam r%tur es%a tatheha ya#tra# te ba#ndhava#h% sukham idam% sa vishes%abhogah% / ittham% mudhaiva kalayan svavikalpaja#lam a#lolapelavamatir galati#ha lokah% // Mo_1,25.43 // "a#lolapelavamatir" atican~calasvalpabuddhir ity arthah% | "svavikalpaja#lam" ity anena "utsava#"di#na#m atyanta#sattvam uktam | iti shivam || MoT_1,25.43 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e pan~cavim%shah% sargah% || 1,25 || ************************************************************************ punar api sam%sa#radurvilasitam eva kathayati anyac ca ta#ta#titara#m aramye manorame veha jagatsvaru#pe / na kin~cid apy eti tad arthaja#tam% yena#tivishra#ntim upaiti cetah% // Mo_1,26.1 // aham bravi#mi#ti shes%ah% | he "ta#ta#"ham "anyac ca" bravi#mi | kim bravi#s%i#ty apeks%a#ya#m a#h"a#titara#m" iti | "manorame va#" manorame iva | "arthaja#tam" pada#rthasamu#hah% | atyantavishra#ntau hi satya#m anya#rthavis%aya#ka#n*ks%a# na punar udbhaved iti bha#vah% || MoT_1,26.1 || ba#lye gate kalpitakelilole vayomr%ge da#radari#s%u ki#rn%e / shari#rake jarjarata#m praya#te vidu#yate kevalam eva lokah% // Mo_1,26.2 // "vayomr%ge" yauvana#khye mr%ge | "jarjarata#m%" vr%ddhatvam% | "vidu#yate" santapyate || MoT_1,26.2 || jara#tus%a#ra#bhihata#m% shari#ra- sarojini#m% du#ratare viha#ya / ks%an%a#d gate ji#vitacan~cari#ke janasya sam%sa#rasaro vishus%kam // Mo_1,26.3 // "viha#ya" tyaktva# | "ji#vitacan~cari#ke" ji#vita#khye bhramare || MoT_1,26.3 || yada# yada# pa#kam upaiti nu#nam% tada# tadeyam% navam a#tanoti / jara#bhara#nalpanavaprasu#nam% vijarjara# ka#yalata# nara#n%a#m // Mo_1,26.4 // "nu#nam%" nishcaye | "navam" iti kriya#vishes%an%am | tena na paunaruktyam | a#shcaryam% ca pa#kam% gata#ya#h% lata#ya#h% navaprasu#nasya navam a#tananam || MoT_1,26.4 || tr%s%n%a#nadi# sa#rataraprava#ha- grasta#khila#nantapada#rthaja#ta# / tat%asthasantos%asuvr%ks%amu#la- nika#s%adaks%a# vahati#ha loke // Mo_1,26.5 // spas%t%am || MoT_1,26.5 || shari#ranaush carmanibaddhabandha# bhava#mbudha#v a#lulita# bhramanti# / pravrod%yate pan~cabhir indriya#khyair adho vahanti# makarair adhi#na# // Mo_1,26.6 // "pan~cabhir" "indriya#khyaih%" "makaraih%" "shari#ranauh%" "pravrod%yate" magna# sampa#dyate iti sambandhah% | "a#lulitam%" samanta#c can~calam || MoT_1,26.6 || tr%s%n%a#lata#ka#nanaca#rin%o 'mi# sha#kha#shatam% ka#mamahi#ruhes%u / paribhramantah% ks%apayanti ka#mam manomr%ga# no phalam a#pnuvanti // Mo_1,26.7 // "ka#mam%" nishcaye | "tr%s%n%a#lata#na#m%" yat "ka#nanam" | tatra "caranti#"ti ta#dr%sha#s | tatha# "paribhramantah%" paribhraman%ashi#la#h% | "ami#" "manomr%ga#h%" | "ka#mamahi#ruhes%u" ka#nanagates%u paramaka#ma#khyavr%ks%es%u | gatam "sha#kha#shatam%" | artha#t ava#ntaraka#maru#pam% "sha#kha#shatam%" | "ks%apayanti" ca#layanti | svavis%ayam% kurvanti#ti ya#vat | tatha#pi "phalam%" "no" "a#pnuvanti" || MoT_1,26.7 || kr%cchres%u du#ra#stavis%a#damoha#h% sva#myes%v anutsiktamano'bhira#ma#h% / sudurlabha#h% samprati sundari#bhir ana#hata#ntah%karan%a# maha#ntah% // Mo_1,26.8 // "kr%cchres%u" a#patsu | "sva#myes%u" sampatsu | "anutsiktam%" darparahitam% sat | "manah%" | ten"a#bhira#ma#h%" || MoT_1,26.8 || taranti ma#tan*gaghat%a#taran*gam% ran%a#mbudhim% ye mayi te na shu#ra#h% / shu#ra#s ta eveha manastaran*gam% ye svendriya#mbhodhim imam% taranti // Mo_1,26.9 // spas%t%am || MoT_1,26.9 || aklis%t%aparyantaphala#bhira#ma# na dr%shyate kasyacid eva ka#cit / kriya# dura#sha#hatacittavr%tter ya#m etya vishra#ntim upaiti lokah% // Mo_1,26.10 // spas%t%am || MoT_1,26.10 || ki#rtya# jagad dikkuharam prata#paih% shriya# gr%ham% sattvabalena laks%mi#m / ye pu#rayanty aks%atadhairyabandha# na te jagatya#m% sulabha# maha#ntah% // Mo_1,26.11 // spas%t%am || MoT_1,26.11 || apy antarastham% girishailabhitter vajra#laya#bhyantarasam%sthitam% va# / sarvam% sama#ya#nti samiddhavega#h% sarva#h% shriyah% santatam a#padash ca // Mo_1,26.12 // shila#na#m iyam% shaila# | sa# ca#sau bhittih% "shailabhittih%" | gireh% shailabhittih% "girishailabhittis" | tasya#h% || MoT_1,26.12 || putra#sh ca da#ra#sh ca dhanam% ca buddhya# prakalpyate ta#ta rasa#yanam% ca / sarvam% tu tan na#ma karoty atha#nte yatra#tiramya# vis%amu#rchanaiva // Mo_1,26.13 // "prakalpyate" kalpanaya# bha#vyate | "rasa#yanam" | amr%tam iva | "ca"shabda iva#rthah% | "ante" parin%a#me || MoT_1,26.13 || vis%a#dayukto vis%ama#m avastha#m upa#gatah% ka#yavayo'vasa#ne / bha#va#n smaran sva#n abhidharmarikta#n~ jano jara#va#n abhidahyate 'ntah% // Mo_1,26.14 // "ka#yavayo'vasa#ne" vr%ddhatve | "bha#va#n" abhila#s%a#n | abhitah% dharmen%a rikta#n "abhidharmarikta#n" | "antah%" manasi || MoT_1,26.14 || ka#ma#rthadharma#ptikr%sha#ntara#bhih% kriya#bhir a#dau divasa#ni ni#tva# / cetash caladbarhin%apin~chalolam% vishra#ntim a#gacchatu kena pum%sa#m // Mo_1,26.15 // "ka#ma#rthadharma#n%a#m%" ya# "a#ptih%" | taya# "kr%sha#ntara#bhih%" nih%sa#ra#bhih% | moks%a#rtham% na kashcit kriya#m% karoti#ti bha#vah% || MoT_1,26.15 || purogatair apy anava#ptaru#pais taran*gin%i#tun*gataran*gakalpaih% / kriya#phalaih% daivavasha#d upetair vid%ambyate bhinnarucir hi lokah% // Mo_1,26.16 // "hi" nishcaye | "vid%ambyate" van~cyate | "kriya#phala#na#m%" ca "anava#ptaru#pa"tvam% ks%an%anashvaratvena jn~eyam || MoT_1,26.16 || ima#ny amu#ni#ti vibha#vita#ni ka#rya#n%y aparyantamanorama#n%i / janasya ja#ya#janaran~janena jat%a#jara#ntam% jarayanti cetah% // Mo_1,26.17 // "ja#ya#janaran~janene"ti hetau tr%ti#ya# | "jat%a#na#m%" ya# "jara#" | tad"antam" || MoT_1,26.17 || parn%a#ni shi#rn%a#ni yatha# taru#n%a#m% sametya janma#shu layam praya#nti / tathaiva loka#h% svavivekahi#na#h% sametya gacchanti kuto 'py ahobhih% // Mo_1,26.18 // "svavivekahi#na#h%" a#tmavica#rarahita#h% || MoT_1,26.18 || itas tato du#rataram% vihr%tya pravishya geham% divasa#vasa#ne / vivekiloka#shrayisa#dhukarma- rikte 'hni ya#te ka upaiti nidra#m // Mo_1,26.19 // spas%t%am || MoT_1,26.19 || vidra#vite shatrujane samaste sama#gata#ya#m abhitash ca laks%mya#m / sevyanta eta#ni sukha#ni ya#vat ta#vat sama#ya#ti kuto 'pi mr%tyuh% // Mo_1,26.20 // spas%t%am || MoT_1,26.20 || kuto 'pi sam%vardhitatuccharu#pair bha#vair ami#bhih% ks%an%adr%s%t%anas%t%aih% / vilobhyama#na# janata# jagatya#m% na vetty upa#ya#tam aho na ya#tam // Mo_1,26.21 // "kuto 'pi" anirva#cya#t kasma#ccid vastunah% | "bha#vaih%" pada#rthaih% | "upa#ya#tam" bha#vavis%ayajanma | "ya#tam" bha#vavis%ayasaran%am || MoT_1,26.21 || yiya#subhih% ka#lamukham% kriyante janaid%akais te hatakarmabandha#h% / ye pi#nata#m eva bala#d upetya shari#rabandhe nanu te bhavanti // Mo_1,26.22 // "janaid%akaih%" jana#khyaih% mes%aih% | "te" "hatakarmabandha#h%" kutsitakarmaprapan~ca#h% | "kriyante" | "te" ke | "ye" pratisvam% sthita#h%" "ye "bala#d" hat%hena | "pi#nata#m" "eva" na tu ks%i#nata#m | "etya" a#gatya | "te" tava | "shari#rabandhe" shari#rabandha#rtham% | "nanu" "bhavanti" nishcayena bhavanti#ty arthah% | karmavasha#d eva hi purus%ah% dehabandham pra#pnoti || MoT_1,26.22 || ajasram a#gacchati satvareyam ana#ratam% gacchati satvaraiva / kuto 'pi lola# janata# jagatya#m% taran*gama#la# ks%an%abhan*gureva // Mo_1,26.23 // "janata#" janasamu#hah% || MoT_1,26.23 || pra#n%a#paha#raikapara# nara#n%a#m mano manoha#ritaya# haranti / raktacchada#h% s%at%padacan~cala#ks%yo vis%adruma#lolalata#h% striyash ca // Mo_1,26.24 // "haranti" svavashi#kurvanti mohayanti ca | "raktacchada#h%" raktapattra#h% rakta#dhara#sh ca | "lolalata#h%" lolasha#kha#h% | laks%an%aya# lolabhuja#sh ca || MoT_1,26.24 || ito 'nyatash copagata# mudhaiva sama#nasan*ketanibandhabha#va# / ya#tra#sama#san*gasama# nara#n%a#m% kalatramitravyavaha#rama#ya# // Mo_1,26.25 // "san*ketah%" gantavyo deshah% | yatha# "ya#tra#ya#m" ma#rge jana# anyo'nyam% ra#trau militva# prabha#te "sama#nam%" gantavyam% desham% gacchanti | tatha# sam%sa#re 'pi putra#dibhih% militva# mr%tva# paraloka#khyam% desham% gacchanti | atas tes%u bha#vabandhanam% na yuktam iti bha#vah% || MoT_1,26.25 || pradi#pasha#ntis%v iva bhuktabhu#ri- dasha#sv atisnehanibandhani#s%u / sam%sa#rama#ya#su cala#cala#su na jn~a#yate tattvam ata#ttviki#s%u // Mo_1,26.26 // "atisnehah%" ra#ga#dhikyam% taila#dhikyam% ca | sa "nibandhanam%" ka#ran%am% ya#sa#m% | ta#h% | ta#dr%shi#s%u "cala#cala#su" atican~cala#su | "ata#ttviki#s%u" asatya#su || MoT_1,26.26 || sam%sa#rasam%rambhakucakrikeyam pra#vr%t%payobudbudabhan*gura#pi / asa#vadha#nasya janasya buddhau cirasthirapratyayam a#tanoti // Mo_1,26.27 // atyantam bhramyama#n%a# "cakrika#pi" "asa#vadha#nasya" "janasya" "buddhau" "sthirata#pratyayam" a#dadha#ti | atyantavaira#gya#vis%t%atva#t "ku"shabdaprayogah% || MoT_1,26.27 || shobhojjvala# dainyavasha#d vinas%t%a# gun%a#h% sthita#h% samprati jarjaratve / a#shva#sana# du#rataram praya#ta# janasya hemanta iva#mbujasya // Mo_1,26.28 // "jarjaratve "na#shaunmukhye | "janasya#shva#sana#" janakartr%kam "a#shva#sanam" || MoT_1,26.28 || punah% punar daivavasha#d upetya svadehabha#ren%a kr%ta#paka#rah% / vilu#yate yatra taruh% kut%ha#rair a#shva#sane tatra hi kah% prasan*gah% // Mo_1,26.29 // "yatra" "daivavasha#t" "punah% punah% upetya" upa#gatya | "svadehabha#ren%a" sha#khopasha#khabha#ren%a | "kr%tah% apaka#ro" yasya | sah% "taruh% kut%ha#raih%" janena "lu#yate" | "hi" nishcaye | "tatra" tasmin sam%sa#re | "a#shva#sane kah% prasan*gah%" ka# yuktata# bhavati | "upetye"ty asya "kr%te"ty anena sahaikakartr%tvam br%hadbhaya#ya eva bhavati#ti bha#vah% || MoT_1,26.29 || manoramasya#py atidos%avr%tter antar vigha#ta#ya samutthitasya / vis%adrumasyeva janasya san*ga#d a#sa#dyate samprati mu#rcchanaiva // Mo_1,26.30 // "ati"shayena "dos%e vr%ttir" yasya | sah% | tasya || MoT_1,26.30 || ka#s ta# dr%sho ya#su na santi dos%a#h% ka#s ta# disho ya#su na duh%khada#hah% / ka#s ta#h% praja# ya#su na bhan*guratvam% ka#s ta#h% kriya# ya#su na na#ma ma#ya# // Mo_1,26.31 // "ma#ya#" kapat%ah% || MoT_1,26.31 || kalpa#bhidha#naks%an%aji#vino 'pi kalpaughasan*khya#kalane virin~ca#h% / atah% kala#sha#lini ka#laja#le laghutvadi#rghatvadhiyo 'py asatya#h% // Mo_1,26.32 // "kalpaugha#na#m%" "kalane" gan%ane | kriyama#n%e iti shes%ah% | kriyama#n%e sati "virin~ca#" "api" brahma#n%ah% api | "kalpa#bhidha#naks%an%aji#vinah%" bhavanti | phalitam a#h"a#ta" iti | "kala#h%" kalpa#diru#pa#h% | ta#bhih "sha#lini" || MoT_1,26.32 || sarvatra pa#s%a#n%amaya# mahi#dhra# mr%da# mahi# da#rubhir eva vr%ks%a#h% / ma#m%sair jana#h% paurus%abaddhabha#va# na#pu#rvam asti#ha vika#rahi#nam // Mo_1,26.33 // "paurus%e" purus%aka#re | "baddha#h%" "bha#va#h%" yes%a#m% | te || MoT_1,26.33 || a#lokyate cetanaya#nuviddhah% payonibaddho 'n%ucayo nabhah%sthah% / pr%thagvibha#gena pada#rthalaks%mya# etaj jagan netarad asti kin~cit // Mo_1,26.34 // "cetanaya#" "anuviddhah%" vya#ptah% | "nabhah%sthah% payonibaddhah%" jala#vas%t%abdhah% | "an%ucayah%" parama#n%usamu#hah% | "pada#rthalaks%mya#h% pr%thagvibha#gena" pada#rthalaks%mi#sambandhina# pr%thak vibha#gena | "a#lokyate" | uktavishes%an%a#h% parama#n%ava eva na#na#rthabha#vena dr%shyante iti ya#vat | "etaj jagad" asti | "itarat" anyat | "kin~cij jagan" "na#sti" | pada#rthana#na#bha#vasyaiva jagattva#t | atash ca#tra kim% ramyatvam% kim% va#ramyatvam iti bha#vah% || MoT_1,26.34 || camatkr%tish ceha manasviloke cetashcamatka#rakari# nara#n%a#m / svapne 'pi sa#dho vis%ayam% kada#cit kes%a#n~cid apy eti na citraru#pa# // Mo_1,26.35 // "iha" sam%sa#re | "manasviloke" iti nirdha#ran%e | tes%a#m api manasvina#m madhye sam%sa#re citta#nandakari# "kes%a#m api" "camatkr%tir" na#sti#ti pin%d%a#rthah% || MoT_1,26.35 || adya#paya#te tv api kalpana#ya# a#ka#shavalli#phalavanmahattve / udeti na#lobhalava#hata#na#m uda#ravr%tta#ntamayi# kathaiva // Mo_1,26.36 // "adya#"smin vaira#gyasamaye | "kalpana#ya#h%" sam%sa#rakalpana#ya#h% | "uda#ravr%tta#ntamayi#" "katha#" adhya#tmasha#strakatha# | "alobhalava#hata#na#m%" lobharahita#na#m asma#kam ity arthah% | etadanubhave tu ka# kathety "eva"shabda#bhipra#yah% || MoT_1,26.36 || a#da#tum icchan padam uttama#na#m% svacetasaivopahato 'dya lokah% / pataty ashan*kam pashur adriku#t%a#d a#ni#lavalli#dalava#n~chayeva // Mo_1,26.37 // spas%t%am || MoT_1,26.37 || ava#ntaranyastanirarthaka#m%sa- ccha#ya#lata#pattraphalaprasu#na#h% / shari#ra eva ks%atasampadash ca shvabhradruma# adyatana# nara#sh ca // Mo_1,26.38 // "shvabhradruma#h%" kathambhu#ta#h% | "ava#ntare" na tu vishra#ntistha#ne | "nyasta#ni" stha#pita#ni | "nirarthaka#ni" anyes%a#m upayogitva#bha#vena arthashu#nya#ni | "am%saccha#ya#lata#pattraphalaprasu#na#ni" yaih% | te | "adyatana#h%" "nara#h%" kathambhu#ta#h% | "shari#re eva "svashari#ra#rtham eva | na tu paropaka#ra#rtham% | "ks%atasampadah%" | "am%sa"shabdo 'tra laks%an%aya# drumaskandava#cakah% | anyat svayam abhyu#ham || MoT_1,26.38 || kvacij jana# ma#rdavasundares%u kvacit kara#les%u ca san~caranti / dasha#ntara#les%u nirantares%u vana#ntas%an%d%es%v iva kr%s%n%asha#ra#h% // Mo_1,26.39 // "dasha#ntara#les%u" dasha#madhyes%u || MoT_1,26.39 || dha#tur nava#ni divasam prati bhi#s%an%a#ni ramya#n%i ca#valulita#khilama#nava#ni / ka#rya#n%i kas%t%aphalapa#kahatodaya#ni visma#payanti na shat%hasya mana#m%si kes%a#m // Mo_1,26.40 // "dha#tuh%" daivasya | "divasam" "prati" pratidivasam% | "avalulita#h%" ca#n~calyam% ni#ta#h% | "akhila#h%" "ma#nava#h%" yaih% | ta#ni | "shat%hasye"ti dha#ta#ram prati kopa#tishayam% su#cayati || MoT_1,26.40 || sarga#ntashlokenaitat sama#payati janah% ka#ma#sakto vividhakukala#vedanaparah% samah% svapne 'py asmin~ jagati sulabho na#dya sujanah% / kriya# duh%kha#san*ga#d vidhuravidhura# nu#nam akhila# na ja#ne netavya# katham iva dasha# ji#vitamayi# // Mo_1,26.41 // "ka#ma#saktah%" svapnayojanama#traparah% | "a#vedanam" prakat%i#karan%am | iti shivam || MoT_1,26.41 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e s%ad%vim%shah% sargah% || 1,26 || ************************************************************************ evam% jagato nityata#m uktva#tha tadviparya#sam% kathayati yac cedam% dr%shyate kin~cij jagat stha#varajan*gamam / tat sarvam asthiram brahman svapnasan*gamasannibham // Mo_1,27.1 // spas%t%am || MoT_1,27.1 || asthiratvam eva vistaratah% kathayati shus%kasa#garasan*ka#sho nikha#to yo 'dya dr%shyate / sa pra#tar abhrasam%vi#to nagah% sampadyate mune // Mo_1,27.2 // "nikha#tah%" gartah% || MoT_1,27.2 || yo vanavyu#havisti#rn%o vili#d%hagagano 'calah% / dinair eva sa ya#ty urvi#samata#m% ku#pata#m% ca va# // Mo_1,27.3 // "vili#d%hagaganah%" vya#pta#ka#shah% || MoT_1,27.3 || yad an*gam adya sam%vi#tam% kausheyasragvilepanaih% / digambaram% tad eva shvo du#re visharita#vat%e // Mo_1,27.4 // "shvo" dine | "visharita#" vishi#rn%o bhavita# || MoT_1,27.4 || yatra#dya nagaram% dr%s%t%am% vicitra#ca#racan~calam / tatraivodeti divasaih% sam%shu#nya#ran%yadhanvata# // Mo_1,27.5 // "dhanva#" maruh% || MoT_1,27.5 || yah% puma#n adya tejasvi# man%d%ala#ny adhitis%t%hati / sa bhasmaku#t%ata#m% ra#jan divasair adhigacchati // Mo_1,27.6 // "man%d%ala#ni" desha#n | "bhasmaku#t%ata#m" bhasmacayabha#vam || MoT_1,27.6 || aran%ya#ni# maha#bhi#ma# ya# nabhoman%d%alopama# / pata#ka#ccha#dita#ka#sha# saiva sampadyate puri# // Mo_1,27.7 // spas%t%am|| MoT_1,27.7 || ya# lata#valita# bhi#ma# bha#ty adya vipina#vali# / divasair eva sa# ya#ti mune marumahi#padam // Mo_1,27.8 // "marumahi#padam" marumahi#bha#vam || MoT_1,27.8 || salilam% sthalata#m% ya#ti sthali# bhavati va#ribhu#h% / viparyasyati sarvam% hi saka#s%t%ha#mbutr%n%am% jagat // Mo_1,27.9 // "viparyasyati" viparya#sam% ya#ti || MoT_1,27.9 || anityam% yauvanam ba#lyam% shari#ram% dravyasan~caya#h% / bha#va#d bha#va#ntaram% ya#nti taran*gavad ana#ratam // Mo_1,27.10 // "bha#va#t" ekasma#t svaru#pa#t | "bha#va#ntaram" anyat svaru#pam || MoT_1,27.10 || va#ta#ttadi#pakashikha#lolam% jagati ji#vitam / tad%itsphuran%asan*ka#sha# pada#rthashri#r jagattraye // Mo_1,27.11 // "va#ta#tta#" va#tagr%hi#ta# || MoT_1,27.11 || viparya#sam iyam% ya#ti bhu#ribhu#taparampara# / bi#jara#shir iva#jasram prathama#nah% punah% punah% // Mo_1,27.12 // "prathama#nah%" upyama#nah% || MoT_1,27.12 || manah%pavanaparyastabhu#ribhu#tarajah%pat%a# / pa#totpa#tapara#vartavara#bhinayabhu#s%ita# // Mo_1,27.13 // a#laks%yate sthitir iyam% ja#gati# janitabhrama# / nr%tta#veshavivr%tteva sam%sa#ra#rabhat%i#nat%i# // Mo_1,27.14 // "manah%pavanena paryasta#h%" i#rita#h% | ye "bhu#ribhu#ta#s" | te eva "rajah%pat%ah%" rajovr%tah% pat%ah% | yasya#h% | sa# | "para#vartah%" punara#vr%ttiru#po bhramah% | "ja#gati# sthitih%" jagadru#pa# sthitih% | "nr%tte" ya "a#veshah%" | tatra "vivr%tta#" pravr%tta# | "sam%sa#re" sam%sa#ra#khye ran*ge | ya# "a#rabhat%i#" | tasya#h% "nat%i#" | "a#rabhat%i#" raudrarasavr%ttivishes%ah% || MoT_1,27.13-14 || gandharvanagara#ka#raviparya#savidha#yini# / apa#n*gabhan*guroda#ravyavaha#ramanorama# // Mo_1,27.15 // tad%ittaralam a#lokam a#tanva#na# punah% punah% / sam%sa#raran~jana# brahman nr%ttamatteva ra#jate // Mo_1,27.16 // "sam%sa#rasya" "ran~jana#" ra#gah% | "nr%ttamatteva ra#jate" | kathambhu#ta# | "gandharvanagara#ka#rah%" yah% "viparya#sah%" | tam% "vidadha#ti#"ti ta#dr%shi# | tath"a#pa#n*ga"vat "bhan*gurah%" | "apa#n*ges%u" ca "bhan*gurah%" | yah% "uda#ravyavaha#rah%" | tena "manorama#" | tatha# "tad%ittaralam" atican~calam | "a#lokam%" svavis%ayam% jn~a#nam% svashari#rapraka#shanam% ca | "punah%" "punah% a#tanva#na#" || MoT_1,27.15-16 || divasa#s te maha#ntas te sam%padas ta#h% kriya#sh ca ta#h% / sarvam% smr%tipadam% ya#tam% ya#mo vayam api ks%an%a#t // Mo_1,27.17 // "te divasa#" iti sambandhah% | "tac"chabdena pu#rva#nubhu#ta#na#m% divasa#na#m% smaran%am || MoT_1,27.17 || pratyaham% ks%ayam a#ya#ti pratyaham% ja#yate punah% / adya#pi hataru#pa#ya# na#nto 'sya# dagdhasam%sr%teh% // Mo_1,27.18 // spas%t%am || MoT_1,27.18 || tiryaktvam purus%a# ya#nti tiryan~co narata#m api / deva#sh ca#devata#m% caite kim eveha vibho sthiram // Mo_1,27.19 // "tiryag"a#di#na#m "purus%atva#"digamanam% svabha#vadva#ren%a jn~eyam atha va# janmadva#ren%a || MoT_1,27.19 || racayan rashmija#lena ra#tryaha#ni punah% punah% / ativa#hya ravih% ka#yam% vina#sha#vadhim i#ks%ate // Mo_1,27.20 // "ativa#hya" pravartayitva# || MoT_1,27.20 || brahma# vis%n%ush ca rudrash ca sarva# va# bhu#taja#tayah% / na#sham eva#nudha#vanti salila#ni#va va#d%avam // Mo_1,27.21 // spas%t%am || MoT_1,27.21 || dyauh% ks%ama# va#yur a#ka#sham parvata#h% sarito dishah% / vina#shava#d%avasyaitat sarvam% sam%shus%kam indhanam // Mo_1,27.22 // suda#hyatvasu#cakam% "sam%shus%kam" iti || MoT_1,27.22 || dhana#ni bandhavo bhr%tya# mitra#n%i vibhava#sh ca ye / vina#shabhayabhi#tasya sarvam% ni#rasata#m% gatam // Mo_1,27.23 // mameti shes%ah% || MoT_1,27.23 || svadante ta#vad evaite bha#va# jagati dhi#matah% / ya#vat smr%tipatham% ya#ti na vina#shakura#ks%asah% // Mo_1,27.24 // spas%t%am || MoT_1,27.24 || ks%an%am aishvaryam a#ya#ti ks%an%am eti daridrata# / ks%an%am% vigatarogatvam% ks%an%am a#gatarogata# // Mo_1,27.25 // spas%t%am || MoT_1,27.25 || pratiks%an%am% viparya#sada#yina# mahata#muna# / jagadbhramen%a ke na#ma dhi#manto 'pi na mohita#h% // Mo_1,27.26 // spas%t%am || MoT_1,27.26 || tamah%pan*kasama#labdham% ks%an%am a#ka#shaman%d%alam / ks%an%am% kanakanih%s%yandakomala#lokasundaram // Mo_1,27.27 // ks%an%am% jaladani#la#bjama#la#valitakot%aram / ks%an%am ud%d%a#mararavam% ks%an%am mu#kam avasthitam // Mo_1,27.28 // ks%an%am% ta#ra#vilasitam% ks%an%am arken%a bhu#s%itam / ks%an%am indukr%ta#hla#dam% ks%an%am% sarvabahis%kr%tam // Mo_1,27.29 // a#gama#pa#yaparaya# sthitya# sam%sthitana#shaya# / na bibheti#ha sam%sa#re dhi#ro 'pi ka iva#naya# // Mo_1,27.30 // "sthitya#" jagatsthitya# | adhi#rasya tu ka# katheti bha#vah% || MoT_1,27.27-30 || a#padah% ks%an%am a#ya#nti ks%an%am a#ya#nti sampadah% / ks%an%am% janma#tha maran%am mune kim iva na ks%an%am // Mo_1,27.31 // sarvam% ks%an%e eveti bha#vah% || MoT_1,27.31 || pra#g a#si#d anya eveha ta#tas tv anyetaro dinaih% / apy ekaru#pam bhagavan kin~cid asti na susthitam // Mo_1,27.32 // "ta#tah%" dasharathah% | anyasma#t itarah% "anyetarah%" || MoT_1,27.32 || ghat%asya pat%ata# dr%s%t%a# pat%asya#pi ghat%asthitih% / na tad asti na yad dr%s%t%am% viparyasyati sam%sr%tau // Mo_1,27.33 // "dr%s%t%e"ti ka#la#ntare mr%ttva#didva#ren%a "viparyasyati" viparya#sam% gacchati || MoT_1,27.33 || ashu#ren%a hatah% shu#ra ekena#pi shatam% hatam / pra#kr%ta#h% prabhuta#m% ya#ta#h% sarvam a#vartate jagat // Mo_1,27.34 // "a#vartate" parivr%ttim bhajate || MoT_1,27.34 || janateyam% viparya#sam ajasram anugacchati / jad%aspandapara#marsha#t taran*ga#na#m iva#vali# // Mo_1,27.35 // "janata#" janasamu#hah% | "jad%ah%" yah% "spandah%" | tena "para#marsha#t" sparsha#t | ja#d%ya#d iti ya#vat | "jalaspande" yah% "para#marshah%" | tasma#d iti ca || MoT_1,27.35 || ba#lyam adya dinair eva yauvanashri#s tato jara# / dehe 'pi naikaru#patvam% ka#stha# ba#hyes%u vastus%u // Mo_1,27.36 // spas%t%am || MoT_1,27.36 || ks%an%am a#nandita#m eti ks%an%am eti vis%a#dita#m / ks%an%am saumyatvam a#ya#ti sarvasmin nat%avan manah% // Mo_1,27.37 // "sarvasmin" sarves%u pra#n%is%u || MoT_1,27.37 || itash ca#nyad itash ca#nyad itash ca#nyad ayam% vidhih% / racayan vastu na#ya#ti khedam% li#la#sv iva#rbhakah% // Mo_1,27.38 // spas%t%am || MoT_1,27.38 || cinoty unma#dayaty atti nihanty a#hanti ca#tmasa#t / jagajja#tam idam% dha#ta# pa#totpa#tashatair iha // Mo_1,27.39 // "cinoti" vardhayati | "unma#dayati" unma#dayuktam% karoti | "atti" bhaks%ayati | "nihanti" na#shayati | "a#tmasa#t" sva#dhi#nam% karoti | "a#hanti" samanta#n na#shayati || MoT_1,27.39 || ks%an%ena#nyad dinena#nyat pra#tar anyad itas tatah% / racayan van~cana#daks%o vidhir dr%s%t%o na kenacit // Mo_1,27.40 // "na dr%s%t%ah%" indriya#vis%ayatva#t || MoT_1,27.40 || yad adya tat tu na pra#tar yat pra#tas tat tu na#dya ca / yad anyada# tu tan na#dya sarvam a#vartatetara#m // Mo_1,27.41 // spas%t%am || MoT_1,27.41 || santata#ni#ha duh%kha#ni sukha#ni virala#ni ca / satatam% ra#tryaha#ni#va vivartante naram prati // Mo_1,27.42 // "santata#ni" avicchinna#ni | "naram" "prati" pratipurus%am || MoT_1,27.42 || a#virbha#vatirobha#vabha#gino bhavabha#vinah% / janasya sthirata#m% ya#nti na#pado na ca sampadah% // Mo_1,27.43 // "a#virbha#vatirobha#vau" bhajati#ti ta#dr%shasya | "bhave" sam%sa#re | "bha#vah%" pra#durbha#vah% asya#sti#ti ta#dr%shasya || MoT_1,27.43 || pada#t padam ayam pa#pah% sarvam a#padi pa#tayan / hela#vivalita#shes%ah% khalah% ka#lalavah% sthitah% // Mo_1,27.44 // gacchann iti shes%ah% | "helaya#" na tu yatnena | "vivalitam%" ru#pa#ntaram% ni#tam | "ashes%am" | yena | sah% || MoT_1,27.44 || sarga#ntashlokenaitat sama#payati samavis%amadasha#vipa#kabhinna#s tribhuvanabhu#taparampara#phalaugha#h% / samayapavanapa#tita#h% patanti pratidinam a#tatasam%sr%tidrumebhyah% // Mo_1,27.45 // "samavis%amadasha#na#m%" yah% "vipa#kah%" parin%a#mah% | tena "bhinna#h%" | tadyukta# iti ya#vad | iti shivam || MoT_1,27.45 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e saptavim%shah% sargah% || 1,27 || ************************************************************************ evam% jagadviparya#sam uktva# tatkr%ta#m% viraktata#m pratipa#dayati iti medhopada#va#gnidagdhe mahati cetasi / prasphuranti na bhoga#sha# mr%gatr%s%n%a#h% sarassv iva // Mo_1,28.1 // "iti medha#" eva "upada#va#gni" dava#gnisami#pam% | tena "dagdhe" || MoT_1,28.1 || pratyaham% ca#tikat%uta#m eti sam%sa#rasam%sthitih% / ka#lapa#kavasholla#sirasa# nimbalata# yatha# // Mo_1,28.2 // "ka#lena" yah% "pa#kah%" | tasya "vashena" "ulla#si# rasah%" | yasya#h% | sa# || MoT_1,28.2 || vr%ddhim a#ya#ti daurjanyam% saujanyam% ya#ti ta#navam / karan~jakarkashe ra#jan pratyaham% janacetasi // Mo_1,28.3 // "ra#jann" iti dasharatham prati kathanam% | "karan~ja"vat kan%t%akavat | "karkashe" | ato janasan*ga#n mama viratih% ja#teti bha#vah% | evam uttaratra#pi bha#vayojana# ka#rya# || MoT_1,28.3 || bhajyate bhuvi marya#da# jhagity eva disham prati / shus%keva ma#s%ashimika# t%a#n*ka#rakat%hina#ravam // Mo_1,28.4 // spas%t%am || MoT_1,28.4 || ra#jyebhyo bhogapu#gebhyash cinta#vanto mahi#shvara#h% / nirastacinta#kalika# varam eka#ntashi#lata# // Mo_1,28.5 // "ra#jyebhyah%" ra#jya#rtham% | phalitam a#ha "niraste"ti | ata ity adhya#ha#ryam || MoT_1,28.5 || na#nanda#ya mamodya#nam% na sukha#ya mama shriyah% / na hars%a#ya mama#rtha#sha# sha#mya#mi manasa# saha // Mo_1,28.6 // "sha#mya#mi" nakin~cidbha#vana#ru#pa#m% sha#ntim% gaccha#mi || MoT_1,28.6 || anityash ca#sukho lokas tr%s%n%a# ta#ta durutsaha# / ca#palopahatam% cetah% katham% ya#sya#mi nirvr%tim // Mo_1,28.7 // spas%t%am || MoT_1,28.7 || na#bhinanda#mi maran%am% na#bhinanda#mi ji#vitam / yatha# tis%t%ha#mi tis%t%ha#mi tathaiva vigatajvaram // Mo_1,28.8 // anena ca ji#vanmuktapadapra#ptih% su#cita# | yatha#sthitatvam% hi ji#vanmuktim% vina# na sambhavati || MoT_1,28.8 || kim me ra#jyena kim bhogaih% kim arthena kim i#hitaih% / ahan*ka#ravasha#d etat sa eva galito mama // Mo_1,28.9 // ahan*ka#ra#bha#ve hi nakin~cidru#pah% purus%ah% kim% ra#jya#dibhih% karoti || MoT_1,28.9 || janma#valivaratra#ya#m indriyagranthayo dr%d%ha#h% / ye lagna#s tadvimoks%a#rtham% ye yatante ta uttama#h% // Mo_1,28.10 // "tadvimoks%a#rtham" indriyagranthi#na#m% vimoks%a#rtham || MoT_1,28.10 || dalitam ma#nini#lokair mano makaraketuna# / komalam% khuranis%pes%aih% kamalam% karin%a# yatha# // Mo_1,28.11 // "ma#nini#lokair" iti karan%e tr%ti#ya# | "makaraketune"ti kartari || MoT_1,28.11 || adya cet svasthaya# buddhya# muni#ndra na cikitsyate / bhu#yash cittacikitsa#ya#m% kah% kila#vasarah% kutah% // Mo_1,28.12 // "adya" sakalasa#magrya#nvite samaye |" svasthaya#" sa#magri#cinta#hi#naya# || MoT_1,28.12 || nanu vis%ayasevanam% tyaktva# kimartham% cikitsa#paro bhavati#ty | atra#ha vis%am% vis%ayavais%amyam% na vis%am% vis%am ucyate / janma#ntaraghna# vis%aya# ekadehaharam% vis%am // Mo_1,28.13 // "vis%aya"kr%tam% "vais%amyam" "vis%ayavais%amyam" | janma#ntare ghnanti "janma#ntaraghna#h%" va#sana#ru#pen%a sthitatva#t || MoT_1,28.13 || te eva tva#m% katham% tyajanti#ty | atra#ha na sukha#ni na duh%kha#ni na mitra#n%i na bandhavah% / na ji#vitam% na maran%am bandha#ya jn~asya cetasah% // Mo_1,28.14 // "bandha#ya" ra#gadves%aru#pabandha#rtham | "jn~asya" vivekayuktasya || MoT_1,28.14 || nanu tava jn~atvam kuto 'sti#ty apeks%a#ya#m% jn~atvakaran%am eva pra#rthayate tad bhava#mi yatha# brahman pu#rva#paravida#m% vara / vi#tashokabhaya#ya#so jn~as tathopadisha#shu me // Mo_1,28.15 // spas%t%am || MoT_1,28.15 || va#sana#ja#lavalita# duh%khakan%t%akasan*kat%a# / nipa#totpa#tabahala# bhi#maru#pa#jn~ata#t%avi# // Mo_1,28.16 // spas%t%am || MoT_1,28.16 || krakacogravinis%pes%am% sod%hum% shakto 'smy aham mune / sam%sa#ravyavaha#rottham% na#sha#vis%amavaishasam // Mo_1,28.17 // "a#shaya#" kr%tam% "vis%amam%" kat%hinam% |" vaishasam%" him%sanam | "a#sha#vis%amavaishasam" || MoT_1,28.17 || idam% na#sti#dam asti#ti vyavaha#rijanabhramah% / dhunoti#dam% calam% ceto rajora#shim iva#nilah% // Mo_1,28.18 // "dhunoti" kampayati || MoT_1,28.18 || tr%s%n%a#tantulavaprotaji#vasan~cayamauktikam / cidaccha#n*gataya# nityam prakat%am% cittana#yakam // Mo_1,28.19 // sam%sa#raha#ram aratih% ka#lavya#lavibhu#s%an%am / trot%aya#my aham akru#ra#m% va#gura#m iva kesari# // Mo_1,28.20 // "cid" eva "accham" "an*gam%" svaru#pam% | yasya | sah% | tasya bha#vah% tat"ta#" | taya# | cinmayatvenety arthah% | "prakat%am%" vedyata#m% gatam% | anyatha# hy acinmayatva#d vedyam% katham% sya#t | cidaviruddhasya cidvis%ayi#bhu#tasyaiva vedyatvayoga#t | ha#ro 'pi "prakat%o" vishado bhavati | "cittam" eva "na#yakah%" utpa#dakah% madhyaman%ish ca yasya | tam% | "akru#ra#m%" komala#m || MoT_1,28.19-20 || ni#ha#ram% hr%daya#t%avya#m manastimiram a#shu me / kenacij jn~a#nadi#pena bhinddhi tattvavida#m% vara // Mo_1,28.21 // "hr%dayam%" hr%tkamalam eva "at%avi#" aran%yam% | tatra "ni#ha#ram%" | "kenacit" maya# vaktum ashakyenety arthah% || MoT_1,28.21 || vidyanta eveha na te maha#tman dura#dhayo na ks%ayam a#pnuvanti / ye san*gamenottamama#nasa#na#m% nisha#tama#m%si#va nisha#karen%a // Mo_1,28.22 // he "maha#tman" | "iha" loke | "te" "dura#dhayo na" "vidyante" "ye uttama#na#m% san*gamena ks%ayam% na#pnuvanti" uttamama#nasasan*gamena dura#dhayo nashyanti#ti bhavah% || MoT_1,28.22 || sarga#ntashlokenaitat sama#payati a#yur va#yuvighat%t%ita#bjapat%ali#lamba#mbuvad bhan*guram bhoga# meghavita#namadhyavilasatsauda#mini#can~cala#h% / lolo yauvanala#lana#jalarayash cety a#kalayya drutam mudraiva#dridr%d%ha#rpita# nanu maya# citte ciram% sha#ntaye // Mo_1,28.23 // "vita#nam%" samu#hah% | "la#lana# "vila#sah% | "mudra# "maunam% | vis%aya#vedanam iti ya#vat | kathambhu#ta# | "adri"vat parvatavat | "dr%d%ha#" | iti shivam || MoT_1,28.23 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e as%t%a#vim%shah% sargah% || 1,28 || ************************************************************************ evam% viraktata#m pratipa#dya vaira#gyakr%ta#vastha#kathanam prastauti evam abhyutthita#narthasa#rthasan*kat%akot%aram / jagad a#lokya nirmagnam manomananakardame // Mo_1,29.1 // mano me bhramati#vedam% sambhramash copaja#yate / ga#tra#n%i parikampante pattra#n%i#va jarattaroh% // Mo_1,29.2 // "abhyutthitah%" abhyudayam% gatah% | yah% "anarthasa#rtha" anarthasamu#hah% | tena "san*kat%am%" samba#dham% | "kot%aram" madhyam% yasya | tat | "manasah%" yat "mananam" san*kalpa#paraparya#yo manana#khyo dharmah% | sa eva "kardamah%" | tasmin | "sambhramah%" a#vegah% | "ga#tra#n%i" an*ga#ni || MoT_1,29.1-2 || ana#ptottamasantos%acaryotsan*ga#kula# matih% / shu#nya#spada# bibheti#ha ba#leva#lpabaleshvara# // Mo_1,29.3 // "ana#ptah%" | "uttamasantos%asya" "carya#ya#h%" kriya#ya#h% | "utsan*gah%" an*kah% | yaya# | sa# | ta#dr%shi# ca#sau | ata ev"a#kula#" ca | ba#la#pi ana#ptapriyasakhyutsan*ga# a#kula# bhavati | "alpabalah% i#shvarah%" patir | yasya#h% | sa# | ta#dr%shi# | "alpabaleshvara#" "shu#nya#spada#" ca "ba#la#" hi sphut%am eva "bibheti" || MoT_1,29.3 || vikalpebhyo lut%hanty eta#sh ca#ntah%karan%avr%ttayah% / shvabhrebhya iva sa#ran*gyas tuccha#lambavid%ambita#h% // Mo_1,29.4 // "vikalpebhyah% lut%hanti" anyasma#d vikalpa#d anyam% vikalpam% ya#nti#ty arthah% | atha va# moham% gacchanti#ti | "antah%karan%avr%ttayah%" kathambhu#ta#h% | "tuccha#h%" a#pa#tama#tramadhuratvena nih%sa#ra#h% | ye "a#lam%ba#h%" vis%aya#s | tair "vid%ambita#h%" van~cita#h% | svonmukha#h% kr%ta# iti ya#vat || MoT_1,29.4 || aviveka#spadabhras%t%a#h% kas%t%e ru#d%ha# na satpade / andhaku#pam iva#panna# vara#ka#sh caks%ura#dayah% // Mo_1,29.5 // "kas%t%e" vis%aya#khye kat%hine pade ity arthah% || MoT_1,29.5 || na#vasthitim upa#ya#ti na ca ya#ti yathepsitam / cinta# ji#veshvara#yatta# ka#nteva#priyasadmani // Mo_1,29.6 // "avasthitim%" sthairyam | "yathepsitam%" svepsitam artham | "ji#va" eva "i#shvarah%" patih% | tasy"a#yatta#" vashya# | na tu sva#dhi#na# || MoT_1,29.6 || jarjari#kr%tya vastu#ni tyajanti# bibhrati# tatha# / ma#rgashi#rs%a#ntavalli#va dhr%tir vidhurata#m% gata# // Mo_1,29.7 // "jarjari#kr%tya" nirvidya | "bibhrati#" | nava#ni#ti shes%ah% | "dhr%tih%" laks%an%aya# dhairyayukta# buddhih% || MoT_1,29.7 || apahastitasarva#rtham anavasthitir a#sthita# / gr%hi#tvotsr%jya ca#tma#nam avasthitir avasthita# // Mo_1,29.8 // "apahastita#h%" hasta#d ati#ta#h% | "sarve artha#h%" yatra | tat | nis%prayojanam ity arthah% | "anavasthitih%" aratih% | "a#sthita#" dr%d%hi#bhu#ta# | "avasthitih%" ratih% | "a#tma#nam% gr%hi#tva#" "utsr%jya" "ca#vasthita#" shithila#sthitety arthah% || MoT_1,29.8 || calita#calitena#ntar avas%t%ambhena me matih% / daridra#cchinavr%ks%asya mu#leneva vid%ambyate // Mo_1,29.9 // "daridrair" "a#cchinno" mu#ladesham% ta#vac chinnash ca#sau "vr%ks%as" | tasya | "mu#lena" kartra# | "calita#calitena" ks%an%am acalitena | avas%t%ambhena dhairyen%a | upalaks%ita# "me matih%" karmabhu#ta# | "vid%ambyate" 'nukriyate | mama matih% chinnavr%ks%amu#lavad an*kurajanana#samartha#sti#ti bha#vah% || MoT_1,29.9 || cetash can~calam a#bhogi bhuvana#ntarviha#ri ca / sambhramam% na jaha#ti#dam% svavima#nam iva#marah% // Mo_1,29.10 // "a#bhogi" vikalpa#khya#bhogayuktam || MoT_1,29.10 || ato 'tuccham ana#ya#sam anupa#dhi gatabhramam / kim% tat sthitipadam% sa#dhu yatra shan*ka# na vidyate // Mo_1,29.11 // sthiteh% yogyam padam% "sthitipadam%" | "shan*ka#" na#shashan*ka# || MoT_1,29.11 || sarva#rambhasama#rambha#h% sujana# janaka#dayah% / vyavaha#rapara# eva katham uttamata#m% gata#h% // Mo_1,29.12 // "sarva#rambhes%u" "sama#rambhah%" yes%a#m% | te | sarvaka#rin%a iti ya#vat | "sujana#h%" sajjana#h% || MoT_1,29.12 || lagnena#pi kila#n*ges%u bahuna# bahuma#nada / katham% sam%sa#rapan*kena puma#n iha na lipyate // Mo_1,29.13 // "na lipyate" sva#veshenotpa#ditaih% sukhaduh%khaih% pa#papun%yaih% va# na gr%hyate || MoT_1,29.13 || ka#m% dr%s%t%im% samupa#shritya bhavanto vi#takalmas%a#h% / maha#nto vicaranti#ha ji#vanmukta# maha#shaya#h% // Mo_1,29.14 // ta#m% mama#pi kathayeti bha#vah% || MoT_1,29.14 || lobhayanto bhaya#yaiva vis%aya#bhogabhoginah% / bhan*gura#ka#ravibhava#h% katham a#ya#nti bhavyata#m // Mo_1,29.15 // "bhaya#yaiva" na tu sukha#ya | "vis%aya#h%" "bhoga#h%" | bhogayukta#h% bhoginah% "bhogabhoginah%" | pus%t%ashari#rayuktasarpasvaru#pa# ity arthah% | "bhan*gura#ka#rah%" nashvarasvabha#vah% | "vibhavah%" utpattistha#nam% yes%a#m% | ta#dr%sha#h% | "bhavyata#m" ra#ga#nutpa#dakatvena raman%i#yata#m || MoT_1,29.15 || mohama#tan*gamr%dita# kalan*kakalita#ntara# / param prasa#dam a#ya#ti shemus%i#sarasi# katham // Mo_1,29.16 // "kalan*ko" 'tra bhoga#nusandha#naru#po jn~eyah% | "shemus%i#" buddhih% | sa# eva "sarasi#" || MoT_1,29.16 || sam%sa#ra eva nivasan~ jano vyavaharann api / na bandham% katham a#ya#ti padmapattre payo yatha# // Mo_1,29.17 // spas%t%am || MoT_1,29.17 || a#tmavat tr%n%avad vedam% sakalam% janayan~ jagat / katham uttamata#m eti manomanmatham aspr%shan // Mo_1,29.18 // "janayan" utpa#dayan | laks%an%aya# ja#nan ity arthah% | mano hi jn~a#nadva#ren%aiva sarvam% janayati | ubhayatha#pi moks%a eveti bha#vah% || MoT_1,29.18 || kam maha#purus%am pa#ram upaya#tam bhavodadheh% / a#ca#ren%a#nusr%tya#yam% jano ya#ti na dus%kr%tam // Mo_1,29.19 // spas%t%am || MoT_1,29.19 || kim% tad yad ucitam% shreyah% kim% tat sya#d ucitam phalam / vartitavyam% ca sam%sa#re katham% na#ma#saman~jase // Mo_1,29.20 // "asaman~jase" vis%ame || MoT_1,29.20 || tat tvam% kathaya me kin~cid yena#sya jagatah% prabho / vedmi pu#rva#para#m% dha#tush ces%t%itasya#samasthitim // Mo_1,29.21 // "yena" kathitena | "pu#rva#para#m" antadvayayukta#m% | samagra#m iti ya#vat | "asamasthitim%" vis%ama#m% sthitim% | "jagatah%" kathambhu#tasya | "dha#tush ces%t%itasya" brahmaces%t%itaru#pasya || MoT_1,29.21 || hr%daya#ka#shashashinash cetaso malama#rjanam / yatha# me ja#yata#m brahmam%s tatha# nirvighnam a#cara // Mo_1,29.22 // "malama#rjanam" sam%shaya#khyamalama#rjanam || MoT_1,29.22 || kim iha sya#d upa#deyam% kim% va# heyam athetarat / katham% vishra#ntim a#ya#tu cetash capalam adrivat // Mo_1,29.23 // "atha itarad" upeks%yam% kim asti || MoT_1,29.23 || kena pa#vanamantren%a duh%sam%sr%tivis%u#cika# / sha#myati#yam ana#ya#sam a#ya#sashataka#rin%i# // Mo_1,29.24 // spas%t%am || MoT_1,29.24 || katham% shi#talata#m antar a#nandataruman~jari#m / pu#rn%acandra iva#ks%i#n%a#m% ra#ka#m a#sa#daya#my aham // Mo_1,29.25 // "ra#ka#m" pu#rn%ima#m || MoT_1,29.25 || pra#pya#ntah%pu#rn%ata#m antar na shoca#mi yatha# punah% / santo bhavantas tattvajn~a#s tathaivopadishantu ma#m // Mo_1,29.26 // spas%t%am || MoT_1,29.26 || sarga#ntashlokenaitat sama#payati anuttama#nandapadapradha#na- vishra#ntiriktam% hi mano maha#tman / kadarthayanti#ha bhr%sham% vikalpa#h% shva#no vane deham iva#lpaji#vam // Mo_1,29.27 // "kadarthayanti" mathnanti | iti shivam || MoT_1,29.27 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e ekonatrim%shah% sargah% || 1,29 || ************************************************************************ evam% vaira#gyakr%ta#m avastha#m uktvopa#yam pras%t%um prasta#vam% karoti proccavr%ks%acalatpattralamba#mbulavabhan*gure / a#yus%i#sha#nashi#ta#m%shukala#mr%duni dehake // Mo_1,30.1 // keda#ravirat%adbhekakan%t%hatvakkon%abhan*gure / va#gura#valaye jantoh% suhr%tsvajanasan*game // Mo_1,30.2 // va#sana#va#tavalitakada#sha#tad%iti sphut%e / mohaughamihika#meghe ghanam% sphu#rjati garjati // Mo_1,30.3 // nr%tyaty utta#n%d%avam% can%d%e lole lobhakala#pini / suvika#sini sasphot%am anarthakut%ajadrume // Mo_1,30.4 // kru#re kr%ta#ntama#rja#re sarvabhu#ta#khuha#rin%i / ashrutaspandasan~ca#re kuto 'py uparipa#tini // Mo_1,30.5 // ka upa#yo gatih% ka# va# ka# cinta# kah% sama#shrayah% / keneyam ashubhodarka# na bhavej ji#vita#t%avi# // Mo_1,30.6 // "i#sha#nashi#ta#m%shukala#" shri#maha#devashirah%stha# candrakala# | "rat%atah%" "bhekasya" "kan%t%hatvak" atyanta"bhan*gura#" bhavati | iti tasya# upama#natvena grahan%am | "mihika#meghe" ni#ha#rayukte meghe | kathambhu#te | "va#sana#va#tena" "valita#" ya# "kada#sha#" | sa# eva "tad%it" yasya | ta#dr%she | "sphut%e" prakat%e | "utta#n%d%avam" udbhat%am% | "sasphot%am%" sphot%anayuktam% | sashabdam ity arthah% | "kr%ta#ntama#rja#re" kathambhu#te | "ashrutaspandah% san~ca#ro" yasya | ta#dr%she | "ashubhodarka#" ashubhottaraphala# | "ji#vitam" ev"a#t%avi# "vanam || MoT_1,30.1-6 || na tad asti pr%thivya#m% va# divi deves%u va# kvacit / sudhiyas tuccham apy etad yan na ya#ti naramyata#m // Mo_1,30.7 // "naramyata#m" iti nasama#so 'yam | aramyata#m ity arthah% | sarvatra sarvam% "sudhiyah%" aramyata#m eva ya#ti#ti bha#vah% | "api"shabdah% pa#dapu#ran%a#rthah% || MoT_1,30.7 || ayam% hi dagdhasam%sa#ro ni#randhrakalana#kulah% / katham% susva#duta#m eti ni#raso mu#rkhata#m% vina# // Mo_1,30.8 // mu#rkhata#bha#ve tu susva#duta#m% naiti#ti bha#vah% || MoT_1,30.8 || a#sha#prativis%a# kena ks%i#rasna#nena ramyata#m / upaiti pus%pashubhren%a madhuneva suvallari# // Mo_1,30.9 // "a#sha#" eva "prativis%a#" tiktadravyavishes%ah% | "kena" kim%ru#pen%a || MoT_1,30.9 || apamr%s%t%amalodeti ks%a#lanena#mr%tadyutih% / manashcandramasah% kena tena ka#makalan*kinah% // Mo_1,30.10 // "apamr%s%t%am%" nas%t%am% | "malam%" yasya#h% | sa# | "tena kene"ti prashnah% | "manashcandramasah%" kathambhu#tasya | "ka#ma" eva "kalan*kah%" asya#sti#ti ta#dr%shasya || MoT_1,30.10 || dr%s%t%asam%sa#ragatina# dr%s%t%a#dr%s%t%avina#shina# / kena va# vyavahartavyam% sam%sa#ravanavi#this%u // Mo_1,30.11 // "dr%s%t%a# sam%sa#ragatih%" yena | sah% | ta#dr%shena | tatha# "dr%s%t%a#dr%s%t%ayoh%" "vina#shah%" asya#sti#ti ta#dr%shena | pada#rthadharma#dharma#dyati#tena ji#vanmukteneti ya#vat | "kena" kena praka#ren%a | "sam%sa#ravanavi#this%u" "vyavahartavyam%" vyavaha#rah% kartavyah% || MoT_1,30.11 || ra#gadves%amaha#roga# bhogapu#rva#tipu#tayah% / katham% jantor na ba#dhante sam%sa#ra#ran%yaca#rin%ah% // Mo_1,30.12 // "ra#gadves%a#" eva "maha#roga#h%" | te "sam%sa#ra#ran%yaca#rin%o" "jantoh%" "katham% na ba#dhante" | kathambhu#ta#h% | "bhoga#h%" "pu#rvam%" ka#ran%am% yes%a#m% | te | ta#dr%sha#sh ca te '"tipu#tayash" ca#tishayena pu#tigandha#sh ca | ra#ga#digatah% pu#tih% | artha#d dhars%a#mars%au jn~eyau | rogapaks%e tu prasiddha#rtha eva || MoT_1,30.12 || katham% ca vi#ravaira#gnau patata#pi na dahyate / pa#vake pa#rateneva rasena rasasha#lina# // Mo_1,30.13 // ks%atriyaja#titva#d iyam uktih% | "pa#ratena" "rasena" pa#rata#khyena rasena || MoT_1,30.13 || tarhi vyavaha#ram eva ma# kurv ity | atra#ha yasma#t kila jagaty asmin vyavaha#rakriya#m% vina# / na sthitih% sambhavaty abdhau patitasya#jala# yatha# // Mo_1,30.14 // "sthitih%" avastha#nam || MoT_1,30.14 || ra#gadves%avinirmukta# sukhaduh%khavivarjita# / kr%sha#nor da#hahi#neva shikha# na#sti#ha satkriya# // Mo_1,30.15 // spas%t%am || MoT_1,30.15 || manomananama#ninya#h% sata#pa#bhuvanatraye / ks%ayayuktim% vina# na#sti bru#ta ta#m alam uttama#h% // Mo_1,30.16 // "sata#pam" "a#" samanta#d | "bhuvanatrayam%" | tasmin | "manomananama#ninya#h% ks%ayayuktim% vina# na#sti" | ta#paniva#rakam iti shes%ah% | atah% he "uttama#h%" | yu#yam% "ta#m%" ks%ayayuktim% | "bru#ta" kathayatety arthah% | "a#bhuvanatrayam" ity atra a#n*shabdo 'bhivya#pakatve samasyate | a#nagaram itivat || MoT_1,30.16 || vyavaha#ravato yuktya# duh%kham% na#ya#ti me yaya# / atha va#vyavaha#rasya bru#ta ta#m% gatim uttama#h% // Mo_1,30.17 // "avyavaha#rasya" vyavaha#rarahitasya | "gatim%" yuktim || MoT_1,30.17 || tat katham% kena va# kim% va# kr%tam uttamacetasa# / pu#rvam% yenaiti vishra#mam paramam pa#vanam manah% // Mo_1,30.18 // "kenottamacetasa#" "pu#rvam%" "tat kim%" "kr%tam% katham% va# kr%tam%" | "tat kim" mameti shes%ah% | "yena" mama "manah%" "pa#vanam%" sat "paramam%" "vishra#mam" "eti" || MoT_1,30.18 || yatha# ja#na#si bhagavam%s tatha# mohanivr%ttaye / bru#hi me sa#dhavo yena yu#yam% nirduh%khata#m% gata#h% // Mo_1,30.19 // nanu katham aham% vaktum% shaknomi#ty atra#ha "sa#dhava" iti || MoT_1,30.19 || atha va# ta#dr%shi# brahman yuktir yadi na vidyate / na yuktim mama va# kashcid vidyama#na#m api sphut%am // Mo_1,30.20 // svayam% caiva na ca#pnomi ta#m% vishra#ntim anuttama#m / tad aham% tyaktasarveho nirahan*ka#rata#m% gatah% // Mo_1,30.21 // na bhoks%ye na piba#my ambu na#ham paridadhe 'mbaram / karomi na#ham% vya#pa#ram% sna#nada#na#shana#dikam // Mo_1,30.22 // he "brahmann" | "atha va# yadi ta#dr%shi# yuktir na vidyate" | "vidyama#na#m api" "yuktim% kashcin mama" "na" | bru#ya#d iti shes%ah% | "svayam% ca" "ta#m% vishra#ntim%" yatha#tatha#labdhaya# yuktya# kr%tam% vishra#mam | atija#d%ya#n "na#pnomi" | "tada#ham%" "nirahan*ka#rata#m% gato" 'ta eva "tyaktasarvehah% "san | "na bhoks%ye" | tilakam || MoT_1,30.20-22 || " " na ca tis%t%ha#mi ka#ryes%u sampatsv a#paddasha#su ca / na kin~cid api va#n~cha#mi dehatya#ga#d r%te mune // Mo_1,30.23 // spas%t%am || MoT_1,30.23 || kevalam% vigata#shan*ko nirmamo gatamatsarah% / maunam eveha tis%t%ha#mi lipikarmasv iva#rpitah% // Mo_1,30.24 // spas%t%am || MoT_1,30.24 || atha kramen%a santyajya sashva#socchva#sasam%vidam / sannivesham% tyaja#mi#mam anartham% dehana#makam // Mo_1,30.25 // shva#sash cocchva#sash ca | tau "shva#socchva#sau" | ta#bhya#m% saha vartate iti "sashva#socchva#sa#" | ta#dr%shi# "sam%vit" | ta#m% | "sannivesham%" sam%stha#nam || MoT_1,30.25 || nanu samata#vis%ayatvena svasambandhitaya# sthitasya dehasya tya#gah% katham% sidhyati#ty | atra#ha na#ham asya na me dehah% sha#mya#my asnehadi#pavat / sarvam eva parityajya tyaja#mi#dam% kalevaram // Mo_1,30.26 // spas%t%am || MoT_1,30.26 || sarga#ntashlokena shri#ra#mava#kyam upasam%harati ity uktava#n amalashi#takara#bhira#mo ra#mo mahattaravivekavika#siceta#h% / tu#s%n%i#m babhu#va purato mahata#m% ghana#na#m% keka#ravashramavasha#d iva ni#lakan%t%hah% // Mo_1,30.27 // "ni#lakan%t%hah%" mayu#rah% | iti shivam || MoT_1,30.27 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e trim%shah% sargah% || 1,30 || ************************************************************************ shri#va#lmi#kih% shri#bharadva#jam prati kathayati vadaty evam manomohavinivr%ttikaram% vacah% / ra#me ra#ji#vapattra#ks%e tasmin ra#jakuma#rake // Mo_1,31.1 // sarve babhu#vus tatrastha# vismayotphullalocana#h% / dhr%ta#mbara# deharuhair girah% shrotum ivodgataih% // Mo_1,31.2 // vira#mava#sana#pa#stasamastabhavava#sana#h% / muhu#rtam amr%ta#mbhodhivi#ci#vilulita# iva // Mo_1,31.3 // "deharuhaih%" romabhih% | "dhr%ta#mbara#h%" dhr%tavastra#h% | romakan~cuka#nvita#h% ity arthah% | "deharuhaih%" kathambhu#tair "iva" | "girah%" shri#ra#ma"girah%" "shrotum udgataih%" utthitair "iva" | "vira#mava#sanaya#" nivr%ttiva#sanaya# | "apa#sta#h%" tyakta#h% | "samasta#h%" "bhavava#sana#h%" yaih% | te "vilulita#h%" can~cali#kr%ta#h% || MoT_1,31.1-3 || ta# giro ra#mabhadrasya tasya citra#rpitair iva / sam%shruta#h% shr%n%ukair antar a#nandaparipi#varaih% // Mo_1,31.4 // "shr%n%ukaih%" shrotr%bhih% || MoT_1,31.4 || shr%n%uka#n eva vishes%en%a kathayati vasis%t%havishva#mitra#dyair munibhih% sam%sadi sthitaih% / jayantaghr%s%t%ipramukhair mantribhir mantrakovidaih% // Mo_1,31.5 // spas%t%am || MoT_1,31.5 || nr%pair dasharathaprakhyaih% pauraih% pa#rashava#dibhih% / sa#mantai ra#japutraish ca bra#hman%air brahmava#dibhih% // Mo_1,31.6 // spas%t%am || MoT_1,31.6 || tatha# bhr%tyair ama#tyaish ca pan~jarasthaish ca paks%ibhih% / kri#d%a#mr%gair gataspandais turan*gair gatacarvan%aih% // Mo_1,31.7 // "gatacarvan%aih%" tyaktabhojanaih% || MoT_1,31.7 || kausalya#pramukhaish caiva nijava#ta#yanasthitaih% / sam%sha#ntabhu#s%an%a#ra#vair aspandair vanita#gan%aih% // Mo_1,31.8 // spas%t%am || MoT_1,31.8 || udya#navalli#nilayair vit%an*kanilayair api / aks%ubdhapaks%atatibhir vihagair virata#ravaih% // Mo_1,31.9 // siddhair nabhashcaraish caiva tatha# gandharvakinnaraih% / na#radavya#sapulahapramukhair munipun*gavaih% // Mo_1,31.10 // spas%t%am || MoT_1,31.9-10 || anyaish ca devadeveshavidya#dharamahoragaih% / ra#masya ta# vicitra#rtha# mahoda#ra# girah% shruta#h% // Mo_1,31.11 // spas%t%am || MoT_1,31.11 || atha tu#s%n%i#m% sthitavati ra#me ra#ji#valocane / tasmin raghukula#ka#shashasha#n*kasamasundare // Mo_1,31.12 // sa#dhuva#dagira# sa#rdham% siddhasa#rthasami#rita# / vita#nakasama# vyomnah% pus%pavr%s%t%ih% papa#ta ha // Mo_1,31.13 // spas%t%am% || MoT_1,31.12-13 || pus%pavr%s%t%im% vishinas%t%i manda#rakoshavishra#ntabhramaradvandvana#dini# / madira#modasaundaryamuditonmadama#nava# // Mo_1,31.14 // spas%t%am || MoT_1,31.14 || vyomava#tavinunneva ta#raka#n%a#m parampara# / patiteva dhara#pi#t%ham% svargastri#hasitacchat%a# // Mo_1,31.15 // spas%t%am || MoT_1,31.15 || vr%s%t%is%v ekasharanmeghalava#valir iva cyuta# / haiyan*gavi#napin%d%a#na#m i#riteva parampara# // Mo_1,31.16 // "vr%s%t%is%u" "vr%s%t%y"antah% || MoT_1,31.16 || himavr%s%t%ir ivoda#ra# mukta#ha#racayopama# / aindavi#rashmima#leva ks%i#rormi#n%a#m iva#tatih% // Mo_1,31.17 // spas%t%am|| MoT_1,31.17 || kin~jalka#modavalita# bhramadbhr%n*gakadambaka# / si#tka#raga#yada#modamadhura#niladolita# // Mo_1,31.18 // "si#tka#reti" shabda#nukaran%am || MoT_1,31.18 || prabhramatketakavyu#ha# prasaratkairavotkara# / prapatatkundavalaya# valatkuvalaya#laya# // Mo_1,31.19 // spas%t%am || MoT_1,31.19 || a#pu#rita#n*gana#ra#magr%haccha#danacatvara# / udgri#vapurava#stavyavarana#ri#vilokita# // Mo_1,31.20 // "an*gana#ni" c"a#ra#ma#sh" ca "gr%haccha#dana#ni" ca "catvara#n%i" ca | ta#ni "a#pu#rita#ni" "an*gana#"di#ni yaya# | sa# | darshanotsuko hi "udgri#vo" bhavati || MoT_1,31.20 || nirabhrotpalasan*ka#shavyomavr%s%t%ir ana#kula# / adr%s%t%apu#rva# sarvasya janasya janitasmaya# // Mo_1,31.21 // spas%t%am || MoT_1,31.21 || adr%s%t%apu#rvasiddhaughakarotkarasami#rita# / sa# muhu#rtacaturbha#ge pus%pavr%s%t%ih% papa#ta ha // Mo_1,31.22 // "ha" iti nipa#tah% pa#dapu#ran%a#rthah% || MoT_1,31.22 || a#pu#ritasabha#loke sha#nte kusumavars%an%e / ima#n siddhagan%a#la#pa#n~ shushruvus te sabha#gata#h% // Mo_1,31.23 // spas%t%am || MoT_1,31.23 || siddhagira eva kathayati a#kalpam% siddhasena#su bhramadbhir abhito divam / apu#rvam adya tv asma#bhih% shrutam% shrutirasa#yanam // Mo_1,31.24 // "shrut"au karn%e | "rasa#yanam" amr%tam || MoT_1,31.24 || yad anena kiloda#ram uktam% raghukulenduna# / vi#tara#gataya# tad dhi va#kpater apy agocaram // Mo_1,31.25 // spas%t%am || MoT_1,31.25 || aho vata mahat pun%yam adya#sma#bhir idam% shrutam / vaco ra#mamukhodbhu#tam amr%ta#hla#dakam% dhiyah% // Mo_1,31.26 // spas%t%am || MoT_1,31.26 || sarga#ntashlokam% kathayati upashama#mr%tasundaram a#dara#d adhigatottamata#padam es%a yat / kathitava#n ucitam% raghunandanah% sapadi tena vayam pratibodhita#h% // Mo_1,31.27 // "pratibodhita#h%" jn~a#nayukta#h% sampa#dita#h% | iti shivam || MoT_1,31.27 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e ekatrim%shah% sargah% || 1,31 || ************************************************************************ siddha# eva parasparam% kathayanti pa#vanasya#sya vacasah% proktasya raghuketuna# / nirn%ayam% shrotum ucitam% vaks%yama#n%am mahars%ibhih% // Mo_1,32.1 // na#radavya#sapulahapramukha# munipun*gava#h% / a#gacchata#shv avighnena sarva eva mahars%ayah% // Mo_1,32.2 // pata#mah% paritah% pun%ya#m eta#m% da#sharathi#m% sabha#m / ni#randhrakanaka#mbhoja#m padmini#m iva s%at%pada#h% // Mo_1,32.3 // spas%t%am || MoT_1,32.1-3 || shri#va#lmi#kih% shri#bharadva#jam prati kathayati ity uktva# sa# samastaiva vyoma#va#saniva#sini# / ta#m papa#ta sabha#m% tatra divya# muniparampara# // Mo_1,32.4 // "vyomni" yah% "a#va#sah%" | tatra "nivasa"ti#ti ta#dr%shi# || MoT_1,32.4 || muniparampara#m% vishinas%t%i agrasthitamarutpr%s%t%haran%advi#n%amuni#shvara# / payah%pi#naghanashya#mavya#samecakita#mbara# // Mo_1,32.5 // "agre sthita#h%" "marutah%" yasya#m% | sa# | ta#dr%shi# ca#sau "pr%s%t%he" ca "ran%advi#n%a#h%" "muni#shvara#h%" yasya#m% | sa# | ta#dr%shi# || MoT_1,32.5 || bhr%gvan*girah%pulastya#dimunina#yakaman%d%ita# / cyavanodda#lakoshi#rasharaloma#dipa#lita# // Mo_1,32.6 // spas%t%am || MoT_1,32.6 || parasparapara#marsha#d duh%sam%stha#namr%ga#jina# / lola#ks%ama#la#valaya# sukaman%d%aludha#rin%i# // Mo_1,32.7 // "para#marsha#t" san*ghat%t%a#t || MoT_1,32.7 || ta#ra#valir iva#nyonyakr%tashobha#tisha#yini# / kausumi# vr%s%t%ir anyeva dviti#yeva#rkaman%d%ali# // Mo_1,32.8 // spas%t%am || MoT_1,32.8 || ta#ra#ja#la iva#mbhodo vya#so hy atra vyara#jata / ta#raugha iva shi#ta#m%shur na#rado 'tra vyara#jata // Mo_1,32.9 // spas%t%am || MoT_1,32.9 || deves%v iva svara#dhi#shah% pulastyo 'tra vyara#jata / a#ditya iva deva#na#m an*gira#sh ca vyara#jata // Mo_1,32.10 // spas%t%am || MoT_1,32.10 || atha#sya#m% siddhasena#ya#m patantya#m% nabhaso rasa#t / uttasthau munisampu#rn%a# tada# da#sharathi# sabha# // Mo_1,32.11 // spas%t%am || MoT_1,32.11 || mishri#bhu#ta# virejus te nabhashcaramahi#cara#h% / parasparavr%ta#n*ga#bha# bha#sayanto disho dasha // Mo_1,32.12 // "parasparam% vr%ta#" "an*ga#na#m" "a#bha#" yaih% | te || MoT_1,32.12 || nabhashcaramahi#cara#n vishinas%t%i ven%ughan%t%a#vr%takara# li#la#kamaladha#rin%ah% / du#rva#n*kura#kra#ntashikha#h% sacud%a#man%imu#rdhaja#h% // Mo_1,32.13 // spas%t%am || MoT_1,32.13 || jat%a#kat%aprakapila# maulima#litamastaka#h% / prakos%t%haga#ks%avalaya# ma#n%ikyavalaya#nvita#h% // Mo_1,32.14 // "jat%a#kat%apren%a" jat%a#samu#hena | "kapila#h%" || MoT_1,32.14 || ci#ravalkalasam%vi#ta#h% srakkausheya#valun%t%hita#h% / vilolamekhala#pa#sha#sh calanmukta#kala#pinah% // Mo_1,32.15 // spas%t%am || MoT_1,32.15 || vasis%t%havishva#mitrau ta#n pu#jaya#m a#satuh% ks%an%a#t / arghyaih% pa#dyair vacobhish ca nabhashcaramaha#gan%a#n // Mo_1,32.16 // spas%t%am || MoT_1,32.16 || sarva#ca#ren%a siddhaugham pu#jaya#m a#sa bhu#patih% / siddhaugho bhu#patim% caiva kushalaprashnava#rtaya# // Mo_1,32.17 // spas%t%am || MoT_1,32.17 || tais taih% pran%ayasam%rambhair anyo'nyam pra#ptasatkriya#h% / upa#vishan vis%t%ares%u nabhashcaramahi#cara#h% // Mo_1,32.18 // "pran%ayasam%rambhaih%" snehasam%rambhaih% || MoT_1,32.18 || vacobhih% pus%pavars%en%a sa#dhuva#dena ca#bhitah% / ra#mam% tam pu#jaya#m a#suh% purah% pran%atam a#sthitam // Mo_1,32.19 // spas%t%am || MoT_1,32.19 || a#sa#m% cakre ca tatra#sau ra#jalaks%mya# vira#jitah% / vishva#mitro vasis%t%hash ca va#madevash ca mantrin%ah% // Mo_1,32.20 // "asau" shri#ra#mah% || MoT_1,32.20 || na#rado devaputrash ca vya#sash ca munipun*gavah% / mari#cir atha durva#sa# munir a#n*girasas tatha# // Mo_1,32.21 // spas%t%am || MoT_1,32.21 || kratuh% pulastyah% pulahah% sharaloma# muni#shvarah% / va#tsya#yano bharadva#jo va#lmi#kir munipun*gavah% // Mo_1,32.22 // spas%t%am || MoT_1,32.22 || udda#laka r%ci#kash ca sharya#tish cyavanas tatha# / u#s%mapa#sh ca ghr%ta#rcish ca sha#lud%ir va#lud%is tatha# // Mo_1,32.23 // spas%t%am || MoT_1,32.23 || ete ca#nye ca bahavo vedaveda#n*gapa#raga#h% / jn~a#tajn~eya# maha#tma#nah% sam%sthita#s tatra na#yaka#h% // Mo_1,32.24 // "na#yaka#h%" shres%t%ha#h% || MoT_1,32.24 || vasis%t%havishva#mitra#bhya#m% saha te na#rada#dayah% / idam u#cur anu#ca#na# ra#mam a#namita#nanam // Mo_1,32.25 // "anu#ca#na#h%" sa#n*gavedajn~a#h% || MoT_1,32.25 || aho vata kuma#ren%a kalya#n%agun%asha#lini# / va#g ukta# paramoda#ravira#garasagarbhin%i# // Mo_1,32.26 // spas%t%am || MoT_1,32.26 || parinis%t%hitava#kya#rthasubodham ucitam% sphut%am / uda#ram priyacarya#rham avihvalam aviplutam // Mo_1,32.27 // abhivyaktapadam% caiva nis%t%ham% spas%t%am% ca tus%t%imat / karoti ra#ghavaproktam% vacah% kasya na vismayam // Mo_1,32.28 // "parinis%t%hitah%" a#ka#n*ks%a#rahitah% | "va#kya#rthah%" yasmin | tat "parinis%t%hitava#kya#rtham%" | ta#dr%sham ca tat "subodham%" ca tat | "sphut%am" prakat%a#rtham | "priyacarya#m" priyavyavaha#ram "arhati#"ti ta#dr%sham | "avihvalam%" vya#kulata#rahitam | "aviplutam%" kena#pi ba#dhitum ashakyam | "tus%t%imat" shrotuh% tus%t%ika#ritvena tus%t%imat || MoT_1,32.27-28 || shata#d ekatamasyaiva sarvoda#racamatkr%teh% / i#psita#rtha#rpan%aika#ntadaks%a# bhavati bha#rati# // Mo_1,32.29 // "sarvebhyah% uda#ra#" udbhat%a# | "camatkr%tih%" camatka#ro | yasya | ta#dr%shasya | na tu sarve eta#dr%sha#h% bhavanti#ti bha#vah% || MoT_1,32.29 || shri#ra#mam prati kathayati kuma#ra tva#m% vina# kasya vivekaphalasha#lini# / evam% vika#sam a#ya#ti prajn~a# vanalata# yatha# // Mo_1,32.30 // spas%t%am || MoT_1,32.30 || prajn~a#di#pashikha# yasya ra#masyeva hr%di sthita# / prajvalaty alam a#lokaka#rin%i# sa puma#n smr%tah% // Mo_1,32.31 // spas%t%am || MoT_1,32.31 || raktama#m%sa#sthiyantra#n%i bahu#ny atitata#ni ca / pada#rtha#n apakars%anti na#sti tes%u sacetanam // Mo_1,32.32 // "atitata#ni bahu#ni raktama#m%sa#sthiyantra#n%i" dehanis%t%ha#h% purus%a# iti ya#vat | santi kathambhu#ta#ni | "pada#rtha#n" "apakars%anti" ja#d%yena jetr%#n%i | kim% tu "tes%u" kin~cid api "raktama#m%sa#sthiyantram" "sacetanam%" vica#rayuktam% | "na#sti" | kashcid api purus%ah% sacetano na#sti#ty arthah% || MoT_1,32.32 || janmamr%tyujara#duh%kham anuya#nti punah% punah% / vimr%shanti na sam%sa#rapashavah% parimohita#h% // Mo_1,32.33 // "vimr%shanti#"ty atra#pi "janmamr%tyujara#duh%kham" ity etad eva karma | "sam%sa#rapashavah%" ajn~a#ninah% || MoT_1,32.33 || kathan~cit kvacid evaiko dr%shyate vimala#shayah% / pu#rva#paravica#ra#rho yatha#yam arisu#danah% // Mo_1,32.34 // "pu#rva#paravica#ra#rhah%" samyagvica#rayogyah% || MoT_1,32.34 || anuttamacamatka#raphala#h% subhagamu#rtayah% / bhavya# hi virala# loke sahaka#radruma# iva // Mo_1,32.35 // "bhavya#h%" vivekayukta#h% || MoT_1,32.35 || samyagdr%s%t%ir jagajja#tau svavivekacamatkr%tih% / asmin bhavyamata#v antar iyam anyeva dr%shyate // Mo_1,32.36 // asma#bhih% | "bhavyamatau" "asmin" garbharu#pe shri#ra#me | "samyagdr%s%t%ih%" samyagdr%s%t%isvaru#pa# | "iyam%" "svavivekacamatkr%tih%" a#tmavivekacamatka#rah% | "jagajja#tau" jagatsthitau | "anya# iva" navi#na# iva | "dr%shyate" || MoT_1,32.36 || sulabha#h% subhaga# loka#h% phalapallavasha#linah% / ja#yante taravo deshe na tu candanapa#dapa#h% // Mo_1,32.37 // "subhaga#h%" a#ka#rama#tren%a manohara#h% || MoT_1,32.37 || vr%ks%a#h% prativane santi satyam% suphalapallava#h% / na tv apu#rvacamatka#ro lavan*gah% sulabhah% sada# // Mo_1,32.38 // spas%t%am || MoT_1,32.38 || jyotsneva shi#ta# shashinah% sutaror iva man~jari# / pus%pa#d a#modalekheva dr%s%t%a# ra#ma#c camatkr%tih% // Mo_1,32.39 // "camatkr%tih%" vaira#gyaru#pety arthah% || MoT_1,32.39 || asma#d udda#madaura#tmyadaivanirma#n%anirmiteh% / dvijendra# dagdhasam%sa#ra#t sa#ro hy atyantadurlabhah% // Mo_1,32.40 // he "dvijendra#h%" | "dagdhasam%sa#ra#t" kathambhu#ta#t | atyantavais%amyaka#ritvena "udda#madaura#tmyam%" yad "daivam%" vidhih% | tasya yat "nirma#n%am%" racanam% | tatah% "nirmitih%" sampattir | yasya | sah% | ta#dr%sha#t | nirma#n%anirmityoh% sa#ma#nyavishes%abha#vena bhedo dras%t%avyah% | atra vaira#gyotkars%a#t daivam prati asu#ya# na yukteti na#nyatha# shan*kitavyam || MoT_1,32.40 || yatante sa#rasampra#ptau ye yashonidhayo dhiya# / dhanya# dhuri sata#m% gan%ya#s ta# eva purus%ottama#h% // Mo_1,32.41 // spas%t%am || MoT_1,32.41 || na ra#men%a samo 'sti#ha tris%u lokes%u kashcana / vivekava#n uda#ra#tma# maha#tma# ceti no matih% // Mo_1,32.42 // spas%t%am || MoT_1,32.42 || sarga#ntashlokena vaira#gyaprakaran%am% sama#payati sakalalokacamatkr%tika#rin%o 'py abhimatam% yadi ra#ghavacetasah% / phalati no tad ime vayam eva hi sphut%ataram munayo hatabuddhayah% // Mo_1,32.43 // "abhimatam%" samanantaroktasya prashnasyottaram | iti shivam || MoT_1,32.43 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gyaprakaran%e dva#trim%shah% sargah% || 1,32 || ************************************************************************ shrotr%#n%a#m bha#vana#veshasatkr%tasva#ntasha#lina#m * vaira#gya#khyaprakaran%avya#khya# satphalada#stv iyam ** 15 ** yacchaktya#veshavashatah% sa#marthyam% ka#ryagocaram * bha#va#na#m astu yatno 'yam% tatka#ryatvena nishcitah% ** 16 ** va#sana#bi#jara#ga#khyadrumonmu#lanapan%d%itah% * vaira#gya#khyah% payah%pu#rah% sphurata#n mama ma#nase ** 17 ** iti shivam || iti shri#ka#shmi#raman%d%ala#ntarvartya#ra#dhyapa#damaha#ma#heshvaravaid%u#ryakan%t%ha#tmajashri#madavata#rakan%t%haputrashri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% vaira#gya#khyam prakaran%am% sama#ptam || tad eva#ha anarthah% pra#pyate yatra sha#strita#d api paurus%a#t / anarthakam% tu balavat tatra jn~eyam% svapaurus%am // Mo_2,5.6 // "yatra" purus%en%a "sha#strita#d api paurus%a#t anarthah% pra#pyate tatra anarthakam" anarthotpa#dakam% "svapaurus%am" asha#stri#yam% paurus%am% | "balavaj jn~eyam" | tanmadhye pravis%t%a#d balavatah% svapaurus%a#d eva#sau anartha utpanna iti "jn~eyam" iti bha#vah% | artha#t tu yatra anarthah% na pra#pyate tatra sha#stri#yam eva balavaj jn~eyam | dvayoh% paurus%ayosh ca sarvatra sandhir asti asaha#yasyaikakasyottha#na#sam%bhava#t || MoT_2,5.6 || purus%asya kartavyam% darshayati param% paurus%am a#shritya dantair danta#n vicu#rn%ayan / shubhena#shubham udyuktah% pra#ktanam% paurus%am% jayet // Mo_2,5.7 // "param% paurus%am" sha#stroktam% paurus%am | "udyuktah%" udyogayuktah% | "pra#ktanam% paurus%am" va#sana#khyam pra#ktanam | api "shubham%" shubhaka#ry eva | yatah% shubha# va#sanaiva moks%ada#yini# proktety "ashubham" ity uktam || MoT_2,5.7 || pra#ktanah% purus%a#rtho 'sau ma#m% niyojayati#ti dhi#h% / bala#d adhaspadi#ka#rya# pratyaks%a#d adhika# na sa# // Mo_2,5.8 // pratyaks%en%a tu paurus%asyaiva niyojane sa#marthyam% dr%s%t%am ity etad abhipretya "pratyaks%a#d adhika# na se"ty uktam || MoT_2,5.8 || ta#vat ta#vat prayatnena yatitavyam% svapaurus%am% / pra#ktanam% paurus%am% ya#vad ashubham% sha#myati svayam // Mo_2,5.9 // "svapaurus%am% yatitavyam" sha#stra#nusa#ren%a svavis%ayam% prati yatnayuktam% ka#ryam% | "yatitavyam" iti n%icyuktah% prayogah% || MoT_2,5.9 || dos%ah% sha#myaty asandeham% pra#ktano 'dyatanair gun%aih% / dr%s%t%a#nto 'tra hyastanasya dos%asya#dyagun%aih% ks%ayah% // Mo_2,5.10 // spas%t%am || MoT_2,5.10 || asaddaivam adhah% kr%tva# nityam udyuktaya# dhiya# / sam%sa#rottaran%am% bhu#tyai yateta#dha#tum a#tmani // Mo_2,5.11 // "bhu#tyai" muktiru#pa#yaishvarya#ya || MoT_2,5.11 || na gantavyam anudyogaih% sa#myam% purus%agardabhaih% / udyogas tu yatha#sha#stram% lokadvitayasiddhaye // Mo_2,5.12 // spas%t%am || MoT_2,5.12 || sam%sa#rakuhara#d asma#n nirgantavyam% svayam% bala#t / paurus%am% yatnam a#shritya harin%eva#ripan~jara#t // Mo_2,5.13 // "sam%sa#rakuhara#t" sam%sa#rashvabhra#t | "harin%a#" sim%hena | "aripan~jara#t" aribhu#ta#t pan~jara#t || MoT_2,5.13 || pratyaham% pratyaveks%eta narash caritam a#tmanah% / sam%tyajet pashubhis tulyam% shrayet satpurus%ocitam // Mo_2,5.14 // "pratyaveks%eta" ki#dr%sham iti vimarshavis%ayam% kurya#t || MoT_2,5.14 || kim%citka#nta#nnapa#na#dikalilam% komalam% gr%he / vran%e ki#t%a iva#sva#dya vayah% ka#ryam% na bhasmasa#t // Mo_2,5.15 // "kalilam%" pa#pajanakam | "komalam%" a#mukhe komalataya# pratibha#sama#nam | "vran%e" randhre || MoT_2,5.15 || shubhena paurus%en%a#shu shubham a#sa#dyate phalam / ashubhena#shubham% nityam% daivam% na#ma na kim%cana // Mo_2,5.16 // spas%t%am || MoT_2,5.16 || pratyaks%adr%s%t%am utsr%jya yo 'numa#namana#s tv asau / svabhuja#bhya#m imau sarpa#v iti preks%ya pala#yata#m // Mo_2,5.17 // "svabhuja#bhya#m" iti pan~cami# || MoT_2,5.17 || daivam% sam%prerayati ma#m iti mugdhadhiya#m% mukham / adr%s%t%ashres%t%hadr%s%t%i#na#m% dr%s%t%va# laks%mi#r nivartate // Mo_2,5.18 // "adr%s%t%a#" | "shres%t%ha#" uttama# | "dr%s%t%ih%" paurus%a#khya# dr%s%t%ih% | yaih% tes%a#m || MoT_2,5.18 || tasma#t purus%ayatnena vivekam% pu#rn%am a#shrayet / a#tmajn~a#namaha#rtha#ni sha#stra#n%i pravica#rayet // Mo_2,5.19 // "a#tmajn~a#nam" eva "maha#n arthah%" yes%a#m% ta#ni || MoT_2,5.19 || citte cintayata#m artham% yatha#sha#stram% nijehitaih% / asam%sa#dhayata#m eva mu#d%ha#na#m% dhig duri#psitam // Mo_2,5.20 // "nijehitaih%" svapaurus%aih% | "duri#psitam" dus%t%aka#n*ks%itam || MoT_2,5.20 || paurus%am% ca na ca#nantam% na yatnam abhiva#n~chate / na yatnena#pi mahata# tailam a#sa#dyate 'shmanah% // Mo_2,5.21 // "paurus%am anantam%" antarahitam% | "na ca" bhavati | kim% tu niyatam eva bhavati | "paurus%am%" kartr% | "yatnam na abhiva#n~chate" na svotpa#dakatvena ka#n*ks%ate | yatnena svasya niyamam% na lan*ghayati iti ya#vat | purus%o "mahata#pi yatnena" svasmin niyatam% paurus%am% na lan*ghayitum% shaknoti#ti bha#vah% | etad dr%s%t%a#ntena sugamam% karoti | "na yatnene"ti || MoT_2,5.21 || pu#rvoktam eva#rtham% sphut%ayati yatha# ghat%ah% parimito yatha# parimitah% pat%ah% / niyatah% parima#n%asthah% purus%a#rthas tathaiva vah% // Mo_2,5.22 // atah% svapaurus%a#vis%aye a#ka#shagamana#dau na yatitavyam iti bha#vah% || MoT_2,5.22 || sa ca sha#stra#rthasatsan*gasama#ca#rair nijam% phalam / dada#ti#ti svabha#vo 'yam anyatha#narthasiddhaye // Mo_2,5.23 // "anyatha#" sha#stra#rthasatsan*gasama#ca#ra#n%a#m abha#ve || MoT_2,5.23 || svaru#pam% paurus%asyaitad daivam% vyavaharan narah% / ya#ti nis%phalayatnatvam% na kada#cana kashcana // Mo_2,5.24 // "paurus%asya svaru#pam daivam vyavaharan" daivam iti na#mna# vyavaharan | na tu parama#rthato daivam iti ja#nann iti ya#vat || MoT_2,5.24 || dainyada#ridryaduh%kha#rta# apy anye purus%ottama#h% / paurus%en%aiva yatnena ya#ta# devendratulyata#m // Mo_2,5.25 // spas%t%am || MoT_2,5.22 || a# ba#lya#c caivam abhyastaih% sha#strasatsan*gama#dibhih% / gun%aih% purus%ayatnena svo 'rthah% sam%pra#pyate hi taih% // Mo_2,5.26 // "svo 'rthah%" moks%a#khyah% ka#n*ks%ito 'rthah% | "purus%en%e"ti shes%ah% | "hi"shabdah% nishcaye | "taih%" prasiddhaih% "gun%air" iti karan%e tr%ti#ya# | "yatnene"ti tu hetau || MoT_2,5.26 || upasam%ha#ram% karoti iti pratyaks%ato dr%s%t%am anubhu#tam% kr%tam% shrutam / daivottham iti manyante ye hata#s te kubuddhayah% // Mo_2,5.27 // "kr%tam shrutam" anus%t%hitam | sarvam "daiva#t uttham" asti | "iti ye manyante" | "te kubuddhayah% hata#h%" nas%t%a#h% || MoT_2,5.27 || a#lasyam% yadi na bhavej jagaty anarthah% ko na sya#d bahudhaniko bahushruto va# / a#lasya#d iyam avanih% sasa#gara#nta# sam%pu#rn%a# narapashubhish ca nirdhanaish ca // Mo_2,5.28 // "narapashubhih%" ajn~a#nibhih% | "nirdhanaih%" daridraih% | tasma#d dhanaka#n*ks%ibhih% moks%aka#n*ks%ibhir va# paurus%am eva ka#ryam iti bha#vah% || MoT_2,5.28 || paurus%a#nus%t%ha#napraka#ram% kathayati ba#lye gate 'viratakalpitakelilole paugan%d%aman%d%anavayah%prabhr%ti prayatna#t / satsan*gamaih% padapada#rthavibuddhabuddhih% kurya#n narah% svagun%ados%avica#ran%a#ni // Mo_2,5.29 // "aviratam% kalpita#" ya# "kelih%" | taya# "lole ba#lye" | ba#labha#ve "gate" sati | purus%ah% "paugan%d%asya#"vastha#vishes%asya "man%d%ana"bhu#tam% yat "vayah%" | tatah% "prabhr%ti" yauvana#t prabhr%ti iti ya#vat | "prayatna#t" yatnena | "svagun%ados%avica#ran%a#ni kurya#t" | kaih% kr%tva# | "satsan*gamaih%" sa#dhusan*gamaih% | satsan*gama#bha#ve hi svagun%ados%avica#ran%am ashakyakriyam eva | purus%ah% katham%bhu#tah% | "padapada#rthavibuddhabuddhih%" | padapada#rthayoh% vibuddha# buddhih% yasya | ta#dr%shah% | padapada#rthajn~a ity arthah% || MoT_2,5.29 || shri#va#lmi#kih% sarga#ntashlokena bharadva#jam% prati tatratyam% dina#vasa#nam% kathayati ity uktavaty atha munau divaso jaga#ma sa#yantana#ya vidhaye 'stam ino jaga#ma / sna#tum% sabha# kr%tanamaskaran%a# jaga#ma shya#ma#ks%aye ravikaraish ca saha#jaga#ma // Mo_2,5.30 // "munau" vasis%t%he | "iti" evam | "uktavati" sati | "divasah% jaga#ma" avasa#nam% gatah% | yatah% "inah%" su#ryah% | "astam% jaga#ma" | "sabha#" da#sharathi# sabha# | "kr%tanamaskaran%a#" kr%tamuninamaska#ra# sati# | "sa#yantana#ya" "vidhaye" sa#yam% sandhya#rtham% | "sna#tum% jaga#ma" | sa# "sabha# shya#ma#ks%aye" ra#triks%aye | "ravikaraih%" su#ryakaraih% | "saha a#jaga#ma ca" | iti shivam || MoT_2,5.30 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uprakaran%e pan~camah% sargah% || 2,5 || ************************************************************************ prabha#te shri#vasis%t%hah% shri#ra#mam% prati pu#rvasargoktavastuphalitam% kathayati tasma#t pra#kpaurus%am% daivam% na#nyat tat projjhya du#ratah% / sa#dhusan*gamasaccha#strair ji#vam utta#rayed bala#t // Mo_2,6.1 // "tasma#t" pu#rvasargokta#t hetoh% | "pra#kpaurus%am%" pra#ktanam% paurus%am% | "daivam" bhavati | "anyat" paurus%a#d bhinnam% kim%cid daivam | "na" bhavati | atah% purus%ah% "tat" daivam% | "du#ratah% projjhya" artha#t adyatanam% shubham% paurus%am a#shritya | "sa#dhusan*gamasaccha#straih%" hetubhu#taih% | "ji#vam bala#t" hat%hena | "utta#rayet" | "sam%sa#ra#d" iti shes%ah% || MoT_2,6.1 || yatha# yatha# prayatnah% sya#d bhaved a#shu phalam% tatha# / iti paurus%am eva#sti daivam astu tad eva vah% // Mo_2,6.2 // "prayatnah%" paurus%am | "tat" yus%ma#bhih% an*gi#kr%tam% "daivam" | "vah% eva" yus%ma#kam ev"a#stu" || MoT_2,6.2 || duh%kha#d yatha# duh%khaka#le ha# kas%t%am iti kathyate / ha#kas%t%ashabdaparya#yas tatha# ha# daivam ity api // Mo_2,6.3 // "tatha# ha# kas%t%am iti"vat "ha# daivam iti" di#na#na#m evoktir asti#ti bha#vah% || MoT_2,6.3 || pra#ksvakarmetara#ka#ram% daivam% na#ma na vidyate / ba#lah% prabalapum%seva taj jetum iva shakyate // Mo_2,6.4 // "pra#ksvakarman%ah%" pra#ktanasvakarman%ah% | "itara#ka#ram daivam% na#ma na vidyate" | pra#ktana#t svakarman%ah% pr%thaksatta#m% na bhajate ity arthah% | atah% pum%sa# "tat" daivam% | "jetum% shakyate" ken"eva" | "prabalapum%sa# iva" | yatha# tena "ba#lo jetum% shakyate" tathety arthah% || MoT_2,6.4 || hyastano dus%t%a a#ca#ra a#ca#ren%a#dya ca#run%a# / yatha#shu shubhata#m% ya#ti pra#ktanam% kukr%tam% tatha# // Mo_2,6.5 // "adya#ca#ren%a" adya kr%tena#ca#ren%a | "tatha#" tadvat | "pra#ktanam% kukr%tam" adyatanena sukr%tena "shubhata#m% ya#ti" || MoT_2,6.5 || tajjaya#ya yatante ye na la#bhalavalampat%a#h% / te mu#d%ha#h% pra#kr%ta# di#na#h% sthita# daivapara#yan%a#h% // Mo_2,6.6 // "tajjaya#ya" kuva#sana#ru#papra#ktana#shubhapaurus%ajaya#ya | "la#bhalave" sa#m%sa#rikapada#rtha#ptiru#pe la#bhaleshe | "lam%pat%a#h" lobhayukta#h% | "pra#kr%ta#h%" ni#ca#h% || MoT_2,6.6 || paurus%en%a kr%tam% karma daiva#d yad abhinashyati / tatra na#shayitur jn~eyam% paurus%am% balavattaram // Mo_2,6.7 // "na#shayituh%" na#shakasya ka#la#deh% || MoT_2,6.7 || yad ekavr%ntaphalayor apy ekam% shu#nyakot%aram / tatra prayatnah% sphuritas tatha# tadrasasam%vidah% // Mo_2,6.8 // ekasmin vr%nte sthitau phalau "ekavr%ntaphalau" | tayoh% "api" madhya#t "eka"phalam% "shu#nyakot%aram" sa#rarahitamadhyam% "yat" bhavati | artha#t dviti#yam% sa#rabharitamadhyam% jn~eyam | "tatra" tasmin stha#ne | "tadrasasam%vidah%" tayoh% phalayoh% ya# rasaru#pa# sam%vit | tasya#h% tadrasasyeti ya#vat | "tatha#" tena praka#ren%a | "yatnah%" paurus%am% "sphuritah%" | raseneva ta#dr%sham% paurus%am% kr%tam% yenaikam% phalam% sa#rarahitam% sam%pannam% | na tv anyashan*kitasya daivasya#tra ka#pi shaktir asti#ti bha#vah% || MoT_2,6.8 || yat praya#nti jagadbha#va#h% sam%siddha# api sam%ks%ayam / ks%ayaka#rakayatnasya tatra jn~eyam% mahad balam // Mo_2,6.9 // "ks%ayaka#rakasya" na#shakartuh% ka#lasya | yah% "yatnah%" paurus%am | tasya || MoT_2,6.9 || bhiks%uko man*galebhena nr%po yat kriyate bala#t / tad ama#tyebhapaura#n%a#m% prayatnasya mahat phalam // Mo_2,6.10 // "man*galebhena" man*galahastina# | "bhiks%ukah% nr%pah%" ra#ja# | "bala#t yat kriyate ama#tyebhapaura#n%a#m%" ra#jyaprada#tr%#n%a#m% mantriman*galahastina#gara#n%a#m% | "prayatnasya" tadra#jyada#naru#pasya paurus%asya saha"phalam%" bhavati | na daivasya || MoT_2,6.10 || paurus%ena#nnam a#kramya yatha# dantair vicu#rn%yate / alpam% paurus%am a#kramya tatha# shu#ren%a cu#rn%yate // Mo_2,6.11 // "yatha# dantaih% paurus%en%a annam a#kramya" svavashi#kr%tya | "cu#rn%yate" | "tatha# shu#ren%a#"dyatanapaurus%ayuktena purus%en%a | "alpam%" pra#ktanatvena ji#rn%apra#yam% | "paurus%am% a#kramya cu#rn%yate" || MoT_2,6.11 || anubhu#tam% hi mahata#m% la#ghavam% yatnasha#lina#m% / yathes%t%am% viniyujyante te taih% karmasu los%t%avat // Mo_2,6.12 // "hi" yasma#t | asma#bhih% "yatnasha#lina#m%" paurus%asha#lina#m% | "mahata#m% la#ghavam%" ca#turyam | "anubhu#tam%" pratyaks%am% dr%s%t%am | katham% anubhu#tam ity | atra#ha | "yathes%t%am" iti | yatah% "taih%" yatnasha#libhih% | "te" artha#t paurus%arahita#h% purus%a#h% | "yathes%t%am%" sveccha#nusa#ren%a | "los%t%avat karmasu viniyujyante" || MoT_2,6.12 || shaktasya paurus%am% dr%shyam adr%shyam% va#pi yad bhavet / tad daivam ity ashaktena buddham a#tmany abuddhina# // Mo_2,6.13 // "shaktasya" mahata# paurus%en%a yuktasya | dr%shyasya purus%a#der adr%shyasya ka#la#desh ca | "dr%shyam adr%shyam% va# yat paurus%am% bhavet" | "abuddhina#" samyagjn~a#narahitena | "ashaktena" tadapeks%aya# shaktirahitena purus%en%a | "tat" shaktasya paurus%am | "a#tmani" svasmin vis%aye | "daivam% buddham" jn~a#tam | anyatha# daivena me kr%tam iti na bru#ya#t || MoT_2,6.13 || bhu#ta#na#m% balavadbhu#tayatno daivam iti sthitam / tasthus%a#m apy adhis%t%ha#tr%vata#m etat sphut%am% mithah% // Mo_2,6.14 // "balavadbhu#tayatnah%" | "bhu#ta#na#m" ks%udrabhu#ta#na#m% upari | "daivam iti sthitam" bhavati | purus%o hi yatra na parya#pto bhavati tatraiva daivena me kr%tam iti kathayati | na kevalam etan mayaiva jn~a#tam% kim%tv anyair api#ty a#ha | "tasthus%a#m" iti | "api"shabdah% samuccaye | "mithah%" anyo'nyam | "adhis%t%ha#tr%vata#m% tasthus%a#m" prerakayukta#na#m% sthita#na#m purus%a#n%a#m "api" | "etat" maya# uktah% arthah% | "sphut%am%" prakat%o bhavati | te hi parasparam% ks%udrataratama#dibhedena#dhis%t%heya#h% bhavanti | utkr%s%t%ataratama#dibhedena tv adhis%t%ha#ta#rah% | adhis%t%ha#ta# eva ca#dhis%t%heyam% prati daivam | atah% etes%u madukto 'rthah% sphut%a eva bhavati iti bha#vah% || MoT_2,6.14 || nanu bhiks%ukara#jyavis%aye 'yam% nya#yo na#sti#ty | atra#ha sha#strama#tyebhapaura#n%a#m avikalpya# svabha#vadhi#h% / sa# ya# bhiks%ukara#jyasya kartri# dhartri# praja#sthiteh% // Mo_2,6.15 // "sha#sta#" purohitah% | sa ca "ama#tyash" ca | "ibhash" ca man*galahasti# ca | "paura#sh" ca | tes%a#m | "sa# svabha#vadhi#h%" svabha#va#t utthita# bhiks%ura#jyada#naru#pa# buddhih% | "avikalpya#" na#shayitum ashakya#shakta# iti ya#vat bhavati | "sa#" ka# | "ya# bhiks%ukara#jyasya kartri#" bhavati | taddva#ren%a "praja#sthiteh% dhartri#" ca bhavati | ato 'tra#py ayam eva nya#ya iti bha#vah% | iyam% hi ri#tih% | yatra deshe ra#ja# mriyate | tasya putrash ca na sya#t | tatra man*galahasti# yam% namati | tam eva ra#ja#nam% kurvanti#ti || MoT_2,6.15 || aihikah% pra#ktanam% hanti pra#ktano 'dyatanam% bala#t / sarvada# purus%aspandas tatra#nudvegava#n~ jayi# // Mo_2,6.16 // "purus%aspandah%" paurus%am | "tatra" dvayoh% paurus%ayoh% madhye | "anudvegava#n" udvegarahitah% | laks%an%aya# atibala ity arthah% || MoT_2,6.16 || nanu tatra kah% pra#yah% balava#n asti#ty | atra#ha dvayor adyatanasyaiva pratyaks%a#d balita# bhavet / daivam% jetum ato yatnair ba#lo yu#neva shakyate // Mo_2,6.17 // "pratyaks%a#t" pratyaks%aprama#n%ena | dr%shyate hi adyatanah% shubha#ca#rah% hyastanam ashubham% na#shayan | phalitam a#ha | "daivam" iti | "atah% yatnaih%" adyatanaih% paurus%aih% | "daivam%" pra#ktanam% paurus%am% | "jetum shakyate" | keneva | "yu#neva" | yatha# "yu#na# ba#lah% jetum% shakyate" tathety arthah% || MoT_2,6.17 || meghena ni#yate yad va# vatsaropa#rjita# kr%s%ih% / meghasya purus%a#rtho 'sau jayaty adhikayatnava#n // Mo_2,6.18 // atra#pi na daivasya ka#cic chaktir asti#ti bha#vah% || MoT_2,6.18 || kramen%opa#rjite 'py arthe nas%t%e ka#rya# na khedita# / na balam% yatra me shaktam% tatra ka# paridevana# // Mo_2,6.19 // "balam" paurus%am | na hi janah% ashakyah% ra#jya#divastupra#ptyartham% pratyaham% "paridevana#"yukto bhavati#ti bha#vah% || MoT_2,6.19 || yan na shaknomi tasya#rthe yadi duh%kham% karomy aham / tad ama#nitamr%tyor me yuktam% pratyaharodanam // Mo_2,6.20 // "ama#nitamr%tyoh%" ta#vad mr%tyupa#tam api anan*gi#kurvatah% || MoT_2,6.20 || deshaka#lakriya#dravyavashato visphuranty ami# / sarva eva jagadbha#va# jayaty adhikayatnava#n // Mo_2,6.21 // "bha#va#h%" mr%tyva#diru#pa#h% pada#rtha#h% || MoT_2,6.21 || phalitam% kathayati tasma#t paurus%am a#shritya saccha#straih% satsama#gamaih% / prajn~a#m amalata#m% ni#tva# sam%sa#ra#mbunidhim% tara // Mo_2,6.22 // "amalata#m" ra#ga#dimalara#hityam || MoT_2,6.22 || pra#ktanash caihikash ca#sau purus%a#rthau phaladrumau / aihikah% purus%a#rthash ca jagaty abhyadhikas tayoh% // Mo_2,6.23 // phalotpa#dakau drumau "phaladrumau" || MoT_2,6.23 || karma yah% pra#ktanam% tuccham% na nihanti shubhehitaih% / ajn~o jantur ani#sho 'sau va#n*manah%sukhaduh%khayoh% // Mo_2,6.24 // "karma" paurus%am | "ani#shah%" asamarthah% | "va#n*manah%sukhaduh%khau" apy "asau" na#shayitum% na shaknoti | shari#raduh%khana#she tu ka# katheti bha#vah% || MoT_2,6.24 || yas tu#da#racamatka#rah% sada#ca#raviha#rava#n / sa nirya#ti jaganmoha#n mr%gendrah% pan~jara#d iva // Mo_2,6.25 // "sada#ca#ren%a" sa#dhva#ca#ren%a | "viha#rah%" vidyate yasya | ta#dr%shah% | "sa" iti | "sa" eva shubhapaurus%abha#janam iti bha#vah% || MoT_2,6.25 || kashcin ma#m% prerayaty evam ity anarthakukalpane / yah% sthito dr%s%t%am utsr%jya tya#jyo 'sau du#rato 'dhamah% // Mo_2,6.26 // "dr%s%t%am" pratyaks%adr%s%t%aphalam% paurus%am || MoT_2,6.26 || vyavaha#rasahasra#n%i ya#ny upa#ya#nti ya#nti ca / yatha#sha#stram% vihartavyam% tes%u tyaktva# sukha#sukhe // Mo_2,6.27 // "yatha#sha#stram" svasha#stra#natikramen%a | "vihartavyam%" viha#rah% ka#ryah% || MoT_2,6.27 || yatha#sha#stram anucchinna#m% marya#da#m% sva#m anujjhatah% / upatis%t%hanti sarva#n%i ratna#ny ambunidher iva // Mo_2,6.28 // "sva#m" svaja#tyanusa#rin%i#m | "upatis%t%hanti" sami#pam a#gacchanti | "sarva#n%i" sakala#ni shreya#m%si || MoT_2,6.28 || sva#rthapra#pakaka#ryaikaprayatnaparata# budhaih% / prokta# paurus%ashabdena sa# siddhyai sha#strayantrita# // Mo_2,6.29 // "sva#rthapra#pake" svaprayojanasa#dhake "ka#rye" | "ekam" atyantam% | "prayatnaparata#" "sha#strayantrita#" sha#strabuddha# || MoT_2,6.29 || kriya#ya#h% spandadharmin%ya#h% sva#rthasa#dhakata# svayam / sa#dhusan*gamasha#stra#rthati#ks%n%aya#bhyu#hyate dhiya# // Mo_2,6.30 // "spandadharmin%ya#h%" spandasvaru#pa#ya#h% "kriya#ya#h%" | "sva#rthasa#dhakata# svayam" anyanirapeks%am% bhavati | "sa#dhusan*gamasha#stra#rthati#ks%n%aya# dhiya#" sambandhini# "sva#rthasa#dhakata#" "abhyu#hyate" vivecyate | ka# "sva#rthasa#dhakata#" | shubha# | ka# shubheti vyavastha#pyate ity arthah% || MoT_2,6.30 || anantam% samata#nandam% parama#rtham% vidur budha#h% / sa yebhyah% pra#pyate 'nantam% te sevya#h% sha#strasa#dhavah% // Mo_2,6.31 // sarvatra samadarshitvam% "samata#" | tadru#pah% "a#nandah%" "samata#nandah%" | "parama#rtham" paramopa#deyam% | "sah%" samata#nandah% | paurus%am a#shrityopa#syah% || MoT_2,6.31 || pra#ktanam% paurus%am% tac ced daivashabdena kathyate / tad yuktam etad etasmin na#sti na#pavada#mahe // Mo_2,6.32 // "tat" prasiddham% | "pra#ktanam% paurus%am% daivashabdena cet" yadi | "kathyate" | "yus%ma#bhir" iti shes%ah% | "tat" kathanam% | "yuktam%" bhavati | yata "etat" samata#nandapra#ptyupa#yatvam | "etasmin na#sti" | atah% vayam% "na#pavada#mahe" tadapava#dam% na kurmah% | upeks%a#vis%ayatva#d iti bha#vah% || MoT_2,6.32 || mu#d%haih% prakalpitam% daivam anyad yais te ks%ayam% gata#h% / nityam% svapaurus%a#d eva lokadvayahitam% bhavet // Mo_2,6.33 // "anyat" pra#ktanapaurus%a#t | "ks%ayam" anudyogakr%tam% na#sham || MoT_2,6.33 || hyastani# dus%kriya#bhyeti shobha#m% satkriyaya# yatha# / adyaivam% pra#ktani# tasma#d yatna#t satka#ryava#n bhava // Mo_2,6.34 // "adyatanaye"ti shes%ah% | "yatha#" adyatanaya# "satkriyaya# hyastani# dus%kriya# shobha#m% abhyeti" | "evam" tatha# | "pra#ktani#" pra#gjanmabhava# va#sana#ru#pa# "dus%kriya#" | "adya" adyatanaya# saccha#strasevana#diru#paya# "satkriyaya#" | "shobha#m" shuddhatvam "abhyeti" | atah% tvam "satka#ryava#n bhava" || MoT_2,6.34 || kara#malakavad dr%s%t%am% paurus%a#d eva yat phalam / mu#d%hah% pratyaks%am utsr%jya daivamohe nimajjati // Mo_2,6.35 // "mu#d%hah%" daiva#t phalava#di# ajn~a#ni# | "pratyaks%am" pratyaks%aprama#n%asiddham% paurus%am "utsr%jya" | "daivamohe" daivaru#pe bhrame "majjati" | kutah% tat | tat kutah% "yat" yatah% | asma#bhih% "phalam kara#malakavat paurus%a#d eva dr%s%t%am" pratyaks%am anubhu#tam || MoT_2,6.35 || sakalaka#ran%aka#ryavivarjitam% nijavikalpabala#d upakalpitam / tad anapeks%ya hi daivam asanmayam% shraya shubha#shaya paurus%am a#tmanah% // Mo_2,6.36 // "sakala#ni" ya#ni "ka#ryaka#ran%a#ni" | taih% "varjitam" | atyanta#satsvaru#pam ity arthah% | ata eva "nijavikalpabala#t upakalpitam" sam%pa#ditam% | "tat asanmayam% daivam anapeks%ya" | he "shubha#shaya" | tvam "a#tmanah% paurus%am% a#shraya" | daivavasho ma# bhaveti bha#vah% || MoT_2,6.36 || sha#straih% sada#caritajr%m%bhitadeshadharmair yat kalpitam% phalam ati#va cirapraru#d%ham / tasmin hr%di sphurati no 'param eti cittam an*ga#vali# tad anu paurus%am etad a#huh% // Mo_2,6.37 // "sha#straih%" saccha#straih% | "sata#m%" sa#dhu#na#m% | yat "a#caritam%" a#ca#rah% | tena pravr%ttah% | avicchinnaprava#hen%a#gata#h% ye "deshadharma#h%" | taih% c"a#ti#va cirapraru#d%ham%" atyantabahuka#la#t prabhr%ti prasiddham% | "yat phalam% kalpitam" sa#dhyatvena nishcitam% bhavati | "tasmin" phale | "hr%di sphurati" sam%pa#dani#yataya# vilasati sati | "cittam" "aparam" proktaphaletaram% vastu yat | "no eti" na gacchati | "tad anu" citta#nantaram% | "an*ga#vali#" hasta#dyavayavapan*ktir | api "aparam%" yat | "no eti" | api tu tatsa#dhanaikaparam% bhavati | pan%d%ita#h% "etat paurus%am a#huh%" kathayanti | na tu yatha# tatha# hasta#dica#lanam iti bha#vah% || MoT_2,6.37 || buddhvaiva paurus%aphalam% purus%atvam etad a#tmaprayatnaparataiva sadaiva ka#rya# / neya# tatah% saphalata#m% parama#m atha#sau saccha#strasa#dhujanapan%d%itasevanena // Mo_2,6.38 // purus%en%a "etat" svena#nubhu#yama#nam% | "purus%atvam" purus%abha#vam | "paurus%aphalam%" | "paurus%am%" pu#rvashlokoktasvaru#papaurus%am% | "phalam%" yasya | ta#dr%k | "buddhva#" eva | "a#tmaprayatnaparata#" paurus%anirvr%ttatvam | "sada# eva ka#rya#" | "tatah%" karan%a#nantaram% | purus%en%"a#sau" a#tmaprayatnaparata# | "saccha#strasa#dhujanapan%d%itasevanena" "parama#m" utkr%s%t%a#m | "saphalata#m" moks%a#khyaphalayuktata#m "neya#" | "atha"shabdah% pa#dapu#ran%a#rthah% || MoT_2,6.38 || daivapaurus%avica#raca#rubhish cetasa# caritam a#tmapaurus%am / nityam eva jayati#ti bha#vitaih% ka#rya a#ryajanasevanodyamah% // Mo_2,6.39 // purus%aih% "a#ryajanasevanodyamah% ka#ryah%" | katham%bhu#taih% | "daivapaurus%ayoh%" yah% "vica#rah%" svaru#pavivecanam% | tena "ca#rubhih% " | punah% katham%bhu#taih% | manasa# "iti" evam | "bha#vitaih%" nishcitaih% iti | kim "iti" | "caritam" anus%t%hitam | "a#tmapaurus%am nityam" sada# "jayati" | sarvaphalajanakatva#t sarvotkars%en%a vartata iti || MoT_2,6.39 || sarga#ntashlokena#py etad eva kathayati janmaprabandhamayam a#mayam es%a ji#vo buddhvaihikam% sahajapaurus%am eva siddhyai / sha#ntim% nayatv avitathena varaus%adhena pr%s%t%ena tus%t%iparapan%d%itasevanena // Mo_2,6.40 // "ji#vah%" purus%ah% | "aihikam%" iha loke shakyatvena sthitam% "paurus%am%" | "siddhyai" siddhyartham% "buddhva#" | tatah% tada#shrayan%ena#nus%t%hitena "tus%t%iparapan%d%itasevanena" hetuna# | "pr%s%t%ena" tasma#d eva pan%d%ita#t "pr%s%t%ena" | "avitathena" saphalena | "varaus%adhena" samyagjn~a#na#khyavaraus%adhena | "janmaprabandhamayam" janmasanta#naru#pam% | "a#mayam" rogam% | "sha#ntim% nayatu" | iti shivam || MoT_2,6.40 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uvyavaha#raprakaran%e s%as%t%hah% sargah% || 2,6 || ************************************************************************ om% atyantopa#deyatvena punar api paurus%acarca#m eva prastauti pra#pya vya#dhivinirmuktam% deham alpa#dhivedhitam / tatha#tma#nam% sama#dadhya#d yatha# bhu#yo na ja#yate // Mo_2,7.1 // "alpo" yah% "a#dhih%" ji#vanopa#ya#dinimitta# cittapi#d%a# | tena "vedhitam" ta#d%ana#yuktam kr%tam | "sama#dadhya#t" cinma#tratattve sama#dha#nayuktam% kurya#t || MoT_2,7.1 || daivam% purus%aka#ren%a yo 'tivartitum icchati / iha ca#mutra ca jayet sa sam%pu#rn%a#bhiva#n~chitah% // Mo_2,7.2 // "daivam" anudyogaru#pam daivam | "sam%pu#rn%e abhiva#n~chite" bhogamoks%aru#pe ka#n*ks%ite yasya "sah%" || MoT_2,7.2 || ye samudyogam utsr%jya sthita# daivapara#yan%a#h% / te dharmam arthaka#mau ca na#shayanty a#tmavidvis%ah% // Mo_2,7.3 // "a#tmavidvit%tvam%" ca tes%a#m% bhogamoks%aru#pa#tmakaka#ryana#shakatva#j jn~eyam || MoT_2,7.3 || sam%vitspando manah%spanda indriyaspanda eva ca / eta#ni purus%a#rthasya ru#pa#n%y ebhyah% phalodayah% // Mo_2,7.4 // "ebhyah%" sam%vida#dispandebhyah% || MoT_2,7.4 || sam%vittattva#d eva paurus%ottha#nam% kathayati yatha# sam%vedanam% cetas tatha#ntah%spandam r%cchati / tathaiva ka#yash calati tathaiva phalabhoktr%ta# // Mo_2,7.5 // "yatha#" yena praka#ren%a | "sam%vedanam" sam%vidah% sphuran%am sya#t | "tatha#" tena praka#ren%a | "cetah% antah%spandam" sam%kalpa#khya#m ces%t%a#m | "r%cchati" gacchati | "tathaiva" cittaspanda#nusa#ren%a eva | "ka#yah% calati" hita#hitapra#ptipariha#raru#pa#m% kriya#m% prati ces%t%ate | tatah% "tathaiva" ka#yacalana#nusa#ren%aiva | "phalabhoktr%ta#" bhavati | "ji#vasye"ti shes%ah% || MoT_2,7.5 || a#ba#lam etat sam%siddham% yatra yatra yatha# tatha# / daivam% tu na kvacid dr%s%t%am ato jayati paurus%am // Mo_2,7.6 // "a#ba#lam%" ba#laparyantam | "etat" maduktam | phalitam a#h"a#ta" iti || MoT_2,7.6 || purus%a#rthena deveshagurur es%a br%haspatih% / shukro daityendraguruta#m% purus%a#rthena ca#sthitah% // Mo_2,7.7 // deveshasya guruh% "deveshaguruh%" || MoT_2,7.7 || dainyada#ridryaduh%kha#rta# api sa#dho narottama#h% / paurus%en%aiva yatnena ya#ta# devendratulyata#m // Mo_2,7.8 // "devendratulyata#m" indrasa#myam || MoT_2,7.8 || maha#nto vibhava#d%hya# ye na#na#shcaryasama#shraya#h% / paurus%en%aiva dos%en%a naraka#tithita#m% gata#h% // Mo_2,7.9 // "dos%en%a" dos%ahetuna# | uccha#striteneti ya#vat || MoT_2,7.9 || bha#va#bha#vasahasres%u dasha#su vividha#su ca / svapaurus%avasha#d eva vivr%tta# bhu#taja#tayah% // Mo_2,7.10 // "vivr%tta#h%" ru#pa#ntaram% gata#h% | "bha#va#bha#va#"dya#vis%t%a#h% sam%panna# iti ya#vat || MoT_2,7.10 || sha#strato gurutash caiva svatash ceti trisiddhita# / sarvatra purus%a#rthasya na daivasya kada#cana // Mo_2,7.11 // tribhih% praka#raih% siddhita# "trisiddhita#" | "phalam" iti shes%ah% | "svatah%" sha#stra#di vina# svapratibha#ma#tra#d eva | kecid dhi "sha#stra#t" siddha# bhavanti | kecit "gurutah%" | kecit "svatah%" || MoT_2,7.11 || ashubhes%u sama#vis%t%am% shubhes%v eva#vata#rayet / yatnena cittam ity a#shu sarvasha#stra#rthasam%grahah% // Mo_2,7.12 // "ashubhes%u" bhoga#rjanaru#pes%v ashubhaka#ryes%u || MoT_2,7.12 || yac chreyo yad atuccham% ca yad apa#yavivarjitam / tat tad a#cara yatnena putreti guravah% sthita#h% // Mo_2,7.13 // "putra" he shis%ya | "sthita#h%" | "upades%t%r%tvene"ti shes%ah% || MoT_2,7.13 || yatha# yatha# prayatno me phalam a#shu tatha# tatha# / ity aham% paurus%a#d eva phalabha#n* na tu daivatah% // Mo_2,7.14 // "ity" evam% | nishcayava#n bhaved iti bha#vah% || MoT_2,7.14 || paurus%a#d dr%shyate siddhih% paurus%am% dhi#mata#m% kramah% / daivam a#shva#sana#ma#tram% duh%khapelavabuddhis%u // Mo_2,7.15 // "duh%khena pelava#" udyoga#saha# | "buddhih%" yes%a#m% tes%u || MoT_2,7.15 || pratyaks%apramukha#n nityam% prama#n%am% paurus%ah% kramah% / phalato dr%shyate loke desha#ntaragama#dika#t // Mo_2,7.16 // asma#bhih% "paurus%ah%" purus%asambandhi# "kramah%" | pa#daca#lana#diru#pam% paurus%am iti ya#vat | "desha#ntaragama#dika#t phalatah%" phala#t | "nityam% prama#n%am%" arthakriya#ka#ri "dr%shyate" | "phalatah%" katham%bhu#ta#t | "pratyaks%am%" pratyaks%aprama#n%am% | "pramukham%" gra#hakatvena pradha#nam% yasya | ta#dr%sha#t pratyaks%adr%s%t%a#d ity arthah% | atah% paurus%am eva saphalam% | na daivam iti bha#vah% || MoT_2,7.16 || bhokta# tr%pyati na#bhokta# ganta# gacchati na#gatih% / vakta# vakti na ca#vakta# paurus%am% saphalam% nr%n%a#m // Mo_2,7.17 // spas%t%am || MoT_2,7.17 || paurus%en%a durantebhyah% sam%kat%ebhyah% subuddhayah% / samuttaranty ayatnena na tu mu#kataya#naya# // Mo_2,7.18 // "mu#kataya#" daivaparatvaru#pen%a udyogara#hityena || MoT_2,7.18 || yo yo yatha# prayatate sa sa tadvat phalaikabha#k / na tu tu#s%n%i#m% sthiteneha kenacit pra#pyate phalam // Mo_2,7.19 // "tadvat" tatha# | "tu#s%n%i#m% sthitena" udyogarahitena tis%t%hata# || MoT_2,7.19 || shubhena purus%a#rthena shubham a#sa#dyate phalam / ashubhena#shubham% ra#ma yathecchasi tatha# kuru // Mo_2,7.20 // spas%t%am || MoT_2,7.20 || purus%a#rthaphalapra#ptir deshaka#lavasha#d iha / pra#pta# ciren%a shi#ghram% va# ya#sau daivam iti smr%ta# // Mo_2,7.21 // "pra#ptih%" "pra#pte"ti ka#ryam% karoti itivat prayogah% | "asau" "purus%a#rthaphalapra#ptih%" || MoT_2,7.21 || na daivam% dr%shyate dr%s%t%ya# na ca loka#ntare sthitam / uktam% daiva#bhidha#nena svam% loke karman%ah% phalam // Mo_2,7.22 // spas%t%am || MoT_2,7.22 || purus%o ja#yate loke vardhate ks%i#yate punah% / na tatra dr%shyate daivam% jara#yauvanaba#lyava#n // Mo_2,7.23 // "tatra" purus%e || MoT_2,7.23 || desha#d desha#ntarapra#ptir hastasthadravyadha#ran%am / vya#pa#rash ca tatha#n*ga#na#m% paurus%en%a na daivatah% // Mo_2,7.24 // spas%t%am || MoT_2,7.24 || arthapra#pakaka#ryaikaprayatnaparata# budhaih% / prokta# paurus%ashabdena sarvam a#sa#dyate 'naya# // Mo_2,7.25 // "arthapra#pakam%" yat "ka#ryam%" | tatra "ekam" kevalam% | "prayatnaparata#" || MoT_2,7.25 || anarthapra#ptika#ryaikaprayatnaparata# tu ya# / sokta# pronmattaces%t%eti na kim%cit pra#pyate 'naya# // Mo_2,7.26 // "anarthapra#ptau" anarthapra#ptyartham% yat "ka#ryam" | tatra "ekam prayatnaparata#" || MoT_2,7.26 || kriya#ya#h% spandadharmin%ya#h% sva#rthasa#dhakata# svayam / sa#dhusan*gamasaccha#strati#ks%n%ayonni#yate dhiya# // Mo_2,7.27 // "unni#yate" nishci#yate || MoT_2,7.27 || anantam% samata#nandam% parama#rtham% svakam% viduh% / tad yebhyah% pra#pyate yatna#t sevya#s te sha#strasa#dhavah% // Mo_2,7.28 // "svakam parama#rtham" nijam% paramaprayojanam || MoT_2,7.28 || saccha#stra#digun%o matya# saccha#stra#digun%a#n matih% / vardhete te mitho 'bhya#sa#t sarobda#v iva ka#latah% // Mo_2,7.29 // "saccha#stra#di"ru#pah% "gun%ah% matya#" bhavati | buddhirahitasya "saccha#stra#dau" pravr%ttyabha#va#t | "matih% saccha#stra#digun%a#t" bhavati | "te" saccha#stra#digun%amati# | "mithah%" anyonyam% | "abhya#sa#t vardhete" vr%ddhim% gacchatah% | ka#v "iva" | "sarobda#v iva" | yatha# "sarobdau" saromeghau | "ka#latah% mithah% vardhete" tathety arthah% | kada#cid dhi sarah% meghavr%s%t%ena jalena vardhate | kada#cit tu meghah% sarasah% gr%hi#tena jaleneti || MoT_2,7.29 || a#ba#lya#d alam abhyastaih% sha#strasatsam%gama#dibhih% / gun%aih% purus%ayatnena svo 'rthah% sam%pra#pyate hitah% // Mo_2,7.30 // "purus%ayatnena" paurus%en%"a#bhyastaih%" anushi#litaih% | "svah% arthah%" moks%a#khyam% nijam% prayojanam || MoT_2,7.30 || paurus%en%a jita# daitya#h% stha#pita# bhuvanakriya#h% / racita#ni jaganti#ha vis%n%una# na tu daivatah% // Mo_2,7.31 // spas%t%am || MoT_2,7.31 || sarga#ntashlokena shri#ra#masya paurus%am% kartavyatvenopadishati jagati purus%aka#raka#ran%e 'smin kuru raghuna#tha ciram% tatha# prayatnam / vrajasi tarusari#sr%pa#bhidha#na#m% subhaga yatha# na dasha#m ashan*kam eva // Mo_2,7.32 // "jagati" katham%bhu#te | "purus%aka#rah%" paurus%am% "ka#ran%am%" yasya | ta#dr%she | cinma#trapaurus%a#d eva hi jagad utpannam | "prayatnam" paurus%am | "tarusari#sr%pa#bhidha#na#m% dasha#m%" tarva#diru#pata#m ity arthah% | tarva#dayo hi paurus%ara#hityenaiva duh%kham anubhavanti#ti tes%a#m% grahan%am% kr%tam | iti shivam || MoT_2,7.32 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uvyavaha#raprakaran%e saptamah% sargah% || 2,7 || ************************************************************************ om% punah% daivanira#karan%am% karoti | om% na#kr%tir na ca karma#n%i na#spadam% na para#kramah% / tan mithya#jn~a#navat praud%ham% daivam% na#ma kim ucyate // Mo_2,8.1 // pu#rva#rdhe "yasye"ti shes%ah% || MoT_2,8.1 || svakarmaphalasam%pra#pta#v idam ittham iti#ha ya#h% / giras ta# daivana#mnaita#h% prasiddhim% samupa#gata#h% // Mo_2,8.2 // "idam ittham iti gira" idam% ittham% sam%pannam iti va#cah% || MoT_2,8.2 || tathaiva mu#d%hamatibhir daivam asti#ti nishcayah% / a#tto duravabodhena rajja#v iva bhujan*gamah% // Mo_2,8.3 // "a#tto" gr%hi#tah% | "duravabodhena" ajn~a#nena | "iva"shabdah% yatha#sha#bda#rthe || MoT_2,8.3 || hyastani# dus%kriya#bhyeti shobha#m% satkriyaya# yatha# / adyaivam% pra#ktani# tasma#d yatna#t satka#ryava#n bhava // Mo_2,8.4 // gata#rtho 'yam || MoT_2,8.4 || mu#d%ha#numa#nasam%siddham% daivam% yasya#sti durmateh% / daiva#d da#ho 'stu ma# veti vaktavyam% tena pa#vake // Mo_2,8.5 // "mu#d%ha#numa#nasam%siddham% daivam% yasya durmateh%" ajn~a#ninah% | "asti" parama#rthasad asti | "tena" durmatina# | "pa#vake" agnau sthitva# | "daiva#d da#hah% astu ma#"stu "veti vaktavyam" | tatra tv asau naitad vaktum% shaknoti da#haikalabdher iti bha#vah% || MoT_2,8.5 || daivam eveha cet karma pum%sah% kim iva ces%t%aya# / sna#nada#na#shana#da#ra#n daivam eva karis%yati // Mo_2,8.6 // "karma" karmasam%pa#dakam ity arthah% | na caitat sam%bhavati akim%citkurvatah% "sna#na#"dyanupapatter iti bha#vah% || MoT_2,8.6 || kim% va# sha#stropadeshena mu#ko 'yam% purus%ah% kila / sam%ca#ryate tu daivena kim% kasyehopadishyate // Mo_2,8.7 // "sam%ca#ryate" sam%caran%ashi#lah% sam%pa#dyate | "kim" iti | "kena" iti shes%ah% | daiva#n*gi#ka#re na ko 'pi "kasya#"py upadesham% kurya#d iti bha#vah% || MoT_2,8.7 || na ca nih%spandata# loke dr%s%t%eha shavata#m% vina# / spandash ca phalasam%pra#ptis tasma#d daivam% nirarthakam // Mo_2,8.8 // spas%t%am || MoT_2,8.8 || nanu daivena sahaiva purus%ah% ka#ryam% karoti#ty | atra#ha na ca#mu#rtena daivena mu#rtasya sahakartr%ta# | hasta#di#n i#hatash caiva na daivena kvacit kr%tam || MoT_2,8.9 || "amu#rtena" mu#rtirahitena "daivena" | "hasta#di#n i#hatah%" ces%t%atah% | "mu#rtasya" purus%asya | "sahakartr%ta# ca na" bhavati | atah% "daivena kr%tam" daivakartr%kam% ka#ryam% | "kvacit na" bhavati || MoT_2,8.9 || nanu manobuddhya#divad amu#rtasya#pi daivasya mu#rtena saha kartr%tvam asty evety | atra#ha manobuddhivad apy etad daivam% neha#nubhu#yate / a#gopa#lam% kila pra#jn~ais tena daivam asat sada# // Mo_2,8.10 // mr%tashari#re kartr%tva#darshana#n "manobuddhi#" kalpyete | na ca daivasya#tra kashcid upayoga iti | na tatkalpana#vasara iti bha#vah% || MoT_2,8.10 || nanu kada#cit tasma#d eva dr%shya#t shari#ra#deh% ka#ryam% dr%s%t%am% kada#cin na dr%s%t%am iti adr%s%t%asya daivasya kalpana# yuktaivety | atra#ha pr%thak ced buddhir anyo 'rthah% saiva cet ka#nyata# tayoh% / kalpana# va# prama#n%am% cet paurus%am% kim% na kalpyate // Mo_2,8.11 // "buddhih%" jn~a#nam% | "pr%thak cet" yady asti | tad"a#rthah% anya" ekasma#t dviti#yah% pr%thag iti ya#vat | asti buddhih% "sa# eva" | na tu bhinna# "ced" bhavati | tada# "tayoh%" arthayoh% "ka# anyata#" bhavati | ato 'tra kevalasaddr%shya#c chari#ra#der eva ka#ryam% bhavatv iti bha#vah% | nanv atra buddhipr%thaktvopayogo na#sti | kalpana#ya# eva prama#n%atva#d ity | atra#ha | "kalpane"ti | "kalpana#" prathamam% "prama#n%am%" na#sti "ced" | "va#"sti | tada# "paurus%am% kim% na kalpyate" | kalpanaya# sam%bha#vyate sama#nanya#yatva#t || MoT_2,8.11 || punar api prakr%tam% mu#rta#mu#rtayoh% sahakartr%tva#sam%bhavam eva kathayati na#mu#rtena ca san*go 'sti nabhaseva vapus%matah% / mu#rtam% ca dr%shyate lagnam% tasma#d daivam% na vidyate // Mo_2,8.12 // "vapus%matah%" mu#rtasya shari#rin%ah% | "amu#rtena" mu#rtirahitena daivena | "san*gah%" sahakartr%tvam% "na#sti" | ken"eva" | "nabhasa# iva" | nanu tatha#pi amu#rtam eva kartr% bhavatv ity | atra#ha | "mu#rtam% ce"ti | asma#bhih% "mu#rtam" eva "lagnam%" ka#ryalagnam% "dr%shyate" | atah% tasyaiva kartr%tvam% yuktam iti bha#vah% | phalitam% kathayati | "tasma#d" iti | "tasma#t" tato hetoh% | "daivam% na vidyate" | tatkalpana#ya#h% nirastatva#t || MoT_2,8.12 || viniyokta#tha bhu#ta#na#m asty anyat tajjagattraye / sherata#m% bhu#tavr%nda#ni daivam% sarvam% karis%yati // Mo_2,8.13 // "viniyokta#" prerakah% | "anyad" daiva#khyam% anyat vastu | "sherata#m" ka#ryes%v anudyogam% bhajanta#m || MoT_2,8.13 || daivenettham% niyukto 'smi kim% karomi#dr%sham% sthitam / sama#shva#sanava#g es%a# na daivam% parama#rthatah% // Mo_2,8.14 // "i#dr%sham sthitam" i#dr%sham sam%pannam || MoT_2,8.14 || mu#d%haih% prakalpitam% daivam% tatpara#s te ks%ayam% gata#h% / pra#jn~a#s tu purus%a#rthena padam uttamam a#gata#h% // Mo_2,8.15 // "tatpara#h%" svayam%kalpitadaivapara#h% | "te" mu#d%ha#h% | "purus%a#rthena" paurus%en%a | "uttamam% padam" moks%a#khyam utkr%s%t%am% stha#nam || MoT_2,8.15 || ye shu#ra# ye ca vikra#nta# ye pra#jn~a# ye ca pan%d%ita#h% / tais taih% kair iva loke 'smin vada daivam% pracaks%yate // Mo_2,8.16 // "pracaks%yate" kathyate | na kena#pi pracaks%yate iti bha#vah% || MoT_2,8.<16 || ka#lavidbhir vinirn%i#ta# yasya#sti ciraji#vita# / sa cej ji#vati sam%chinnashira#s tad daivam uttamam // Mo_2,8.17 // "ka#lavidbhih%" daivajn~aih% || MoT_2,8.17 || ka#lavidbhir vinirn%i#tam% pa#n%d%ityam% yasya ra#ghava / anadhya#pita eva#sau tajjn~ash ced daivam uttamam // Mo_2,8.18 // "tajjn~ah%" pan%d%itah% || MoT_2,8.18 || vishva#mitren%a munina# daivam utsr%jya du#ratah% / paurus%en%aiva sam%pra#ptam% bra#hman%yam% ra#ma na#nyatha# // Mo_2,8.19 // spas%t%am || MoT_2,8.19 || ami#bhir na parai ra#ma purus%air munita#m% gataih% / paurus%en%aiva sam%pra#pta# ciram% gaganagamita# // Mo_2,8.20 // "ami#bhih%" paurus%ayuktair ebhir eva | "paraih%" paurus%arahitaih% sa#ma#nyajantubhih% | "gaganagamita#" parama#ka#shaca#ritvam || MoT_2,8.20 || utsa#dya devasam%gha#ta#m%sh cakrus tribhuvanodare / paurus%en%aiva yatnena sa#mra#jyam% da#naveshvara#h% // Mo_2,8.21 // "utsa#dya" ba#dhitva# | "devasam%gha#ta#n" devasamu#ha#n | "da#naveshvara#h%" hiran%ya#ks%ya#dayah% || MoT_2,8.21 || a#lu#nashi#rn%am a#bhogi jagad a#jahrur ojasa# / paurus%en%aiva yatnena da#navebhyah% sureshvara#h% // Mo_2,8.22 // "a#lu#nashi#rn%am" atican~calam || MoT_2,8.22 || ra#ma paurus%ayuktyaiva salilam% dha#ryate na va# / ciram% karan%d%ake yuktya# na daivam% tatra ka#ran%am // Mo_2,8.23 // "karan%d%ake" randhrayukte ka#n%d%asa#dhite dravyavishes%e | kenacit prayogena hi karan%d%e 'pi jalam% tis%t%hati || MoT_2,8.23 || haran%a#da#nasam%rambhavibhramabhramabhu#mis%u / shaktata# dr%shyate ra#ma na daivasyaus%adher iva // Mo_2,8.24 // "haran%e"tya#dy upalaks%an%am% sarvakriya#n%a#m || MoT_2,8.24 || sarga#ntashlokenaitat sama#payati sakalaka#ran%aka#ryavivarjitam% nijavikalpavasha#d upakalpitam / tvam anaveks%ya hi daivam asanmayam% shraya shubha#shaya paurus%am uttamam // Mo_2,8.25 // gata#rtho 'yam | iti shivam || MoT_2,8.25 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uprakaran%e 's%t%amah% sargah% || 2,8 || ************************************************************************ om% atra shri#ra#mah% pr%cchati bhagavan sarvadharmajn~a pratis%t%ha#m alam a#gatam / yal loke tad vada brahman daivam evam% kim ucyate // Mo_2,9.1 // he "bhagavan" | "brahman" vasis%t%ha | katham%bhu#ta | "sarvadharmajn~a" | tvam "vada" | "yat daivam loke evam pratis%t%ha#m" prasiddhim | "a#gatam%" | "tat" pan%d%itaih% "kim%"ru#pam% kathyate | na hi asiddham% vastu prasiddhim a#ya#ti iti bha#vah% || MoT_2,9.1 || shri#vasis%t%hah% uttaram% kathayati paurus%am% sarvaka#rya#n%a#m% kartr% ra#ghava netarat / phalabhoktr% ca sarvatra na daivam% tatra ka#ran%am // Mo_2,9.2 // he "ra#ghava" | "paurus%am% sarvaka#rya#n%a#m% kartr%" bhavati | "itarat" anyat daiva#di | kartr% "na" bhavati | na kevalam% kartr eva | kim% tu "phalabhoktr% ca" bhavati | sva#vis%t%apurus%adva#ren%eti bha#vah% | "daivam% tatra ka#ran%am% na" bhavati | ato daivam% na#sti#ti bha#vah% || MoT_2,9.2 || daivam% na kim%cit kurute na ca bhun*kte na vidyate / na dr%shyate na#driyate kevalam% kalpanedr%shi# // Mo_2,9.3 // "i#dr%shi#" daivam eva sarvam% karoti#ty evam%ru#pa# | na ca kalpana#ya#h% satyatvam iti bha#vah% || MoT_2,9.3 || siddhasya paurus%en%eha phalasya phalasha#lina#m / shubha#shubha# va# sam%pattir daivashabdena kathyate // Mo_2,9.4 // pan%d%itaih% "phalasha#lina#m%" phalabha#ja#m% | "paurus%en%a" shubha#shubhena paurus%en%a | "siddhasya phalasya shubha# ashubha# va# sam%pattih% daivashabdena kathyate" | "ajn~avyavaha#ra#rtham" iti shes%ah% || MoT_2,9.4 || paurus%oparata# nityam is%t%a#nis%t%asya vastunah% / pra#ptir is%t%a#py anis%t%a# va# daivashabdena kathyate // Mo_2,9.5 // pan%d%itaih% "paurus%e uparata#" nis%t%ha#m% gata# | "is%t%a#nis%t%asya vastunah% is%t%a# anis%t%a# va# pra#ptih% daivashabdena kathyate" | "api"shabdah% pa#dapu#ran%a#rthah% || MoT_2,9.5 || bha#vi# tv avashyam eva#rthah% purus%a#rthaikasa#dhanah% / yah% so 'smim%l lokasam%gha#te daivashabdena kathyate // Mo_2,9.6 // "bha#vi#" bhavanashi#lah% | "purus%a#rthah%" paurus%am "ekam% sa#dhanam%" yasya | ta#dr%shah% | "lokasam%gha#te" lokasamu#he || MoT_2,9.6 || na tu ra#ghava lokasya kasyacit kim%cid eva hi / daivam a#ka#shakalpam% hi karoti na karoti va# // Mo_2,9.7 // "hi" yasma#darthe | "a#ka#shakalpam" a#ka#shavad atyantatuccham | na hi vandhya#sutah% "kasyacit kim%cit" "karoti na karoti ve"ti bha#vah% | dviti#yo "hi"shabdah% nishcaye || MoT_2,9.7 || purus%a#rthasya siddhasya shubha#shubhaphalodaye idam ittham% sthitam iti yoktis tad daivam ucyate || MoT_2,9.8 || "ukteh%" svaru#pam% kathayati | "idam ittham% sthitam" " iti#"ti | "siddham" sam%pannam || MoT_2,9.8 || ittham% mama#bhavad buddhir ittham% me nishcayo hy abhu#t / iti karmaphala#va#ptau yoktis tad daivam ucyate // Mo_2,9.9 // "ittham%" karmaphalasa#dhanaru#pa# | "karmaphalasya#va#ptau" pra#ptau | "ukti"ma#tram eva "daivam" iti bha#vah% || MoT_2,9.9 || is%t%a#nis%t%aphalapra#pta#v evam ityarthava#cakam / a#shva#sana#ma#travaco daivam ity eva kathyate // Mo_2,9.10 // "a#shva#sana#ma#travacah%" katham%bhu#tam% | "evam" | "iti" yah% "arthah%" | tasya "va#cakam" niyamava#cakam ity arthah% || MoT_2,9.10 || shri#ra#mah% pr%cchati bhagavan sarvadharmajn~a pra#g yat karmopasam%citam | / tad etad daivam ity uktam apamr%s%t%am% katham% tvaya# // Mo_2,9.11 // "pra#k" pitrantargatabi#jata#vastha#ya#m | "apamr%s%t%am" na#shitam || MoT_2,9.11 || shri#vasis%t%hah% uttaram% kathayati sa#dhu ra#ghava ja#na#si shr%n%u vaks%ya#mi te 'khilam / daivam% na#sti#ti te yena sthira# buddhir bhavis%yati // Mo_2,9.12 // spas%t%am || MoT_2,9.12 || tad eva kathayati ya# magna# va#sana# pu#rvam% babhu#va kila bhu#rishah% / saiveyam% karmabha#vena nr%#n%a#m% parin%atim% gata# // Mo_2,9.13 // "pu#rvam" pitrantargatabi#jata#vastha#ya#m | "bhu#rishah%" bhu#ripraka#ren%a | vartama#na# "ya# va#sana#" shubha#shubha# va# bha#vana# | "magna#" | "bi#je" iti shes%ah% bhavati | "sa# eveyam% nr%#n%a#m% karmabha#vena" karmaru#pen%a | "parin%atim%" ru#pa#ntaram% | "gata#" | tadanuru#pam eva sarve karma kurvanti#ti bha#vah% || MoT_2,9.13 || jantur yadva#sano na#ma tatkarma# bhavati ks%an%a#t / anyakarma#nyabha#vash cety etan naivopapadyate // Mo_2,9.14 // "anyabha#vah%" anyava#sana# || MoT_2,9.14 || gra#mago gra#mam a#pnoti pattana#rthi# ca pattanam / yo yo yadva#sanas tat tat sa sa prayatate tatha# // Mo_2,9.15 // "gra#magasya ca " gra#magamanava#sana# sphut%a# eva#nyatha# na ya#ya#t || MoT_2,9.15 || yad eva ti#vrasam%vega#d iha karma kr%tam% pura# / tad eva daivashabdena parya#yen%a hi kathyate // Mo_2,9.16 // "iha" ihalokaparalokataya# dviru#pe sam%sa#re | "pura#" pitrantargatabi#jata#vastha#ya#m | "karma"karan%am% ca#tra pitr%dva#ren%aiva jn~eyam || MoT_2,9.16 || upasam%ha#ram% karoti evam% daivam% svakarma#n%i karma praud%ha# svava#sana# / va#sana# manaso na#nya# mano hi purus%ah% smr%tah% // Mo_2,9.17 // "evam" anena praka#ren%a | "svakarma#n%i" pra#k kr%ta#ni nijakarma#n%i | "daivam%" bhavati | "praud%ha# va#sana# karma" bhavati | tadanusa#ren%aiva tasya prakr%tatva#t | "va#sana# manasah% anya# na" bhavati | "hi" nishcaye | "manah% purus%ah%" bhavati | atah% daivasya purus%a#d vyatirikta# satta# na#sti#ti bha#vah% || MoT_2,9.17 || punar apy etad eva kathayati yad daivam% ta#ni karma#n%i karma sa#dho mano hi tat / mano hi purus%as tasma#d daivam% na#sti#ti nishcayah% // Mo_2,9.18 // "karme"ty atra yacchabda#dhya#ha#rah% | "yat" "karma" | "tat mano" bhavati || MoT_2,9.18 || ekam eva mano jantor yatha# prayatate hi yat / nu#nam% tat tad ava#pnoti svata eva na daivatah% // Mo_2,9.19 // spas%t%am || MoT_2,9.19 || manash cittam% va#sana# ca karma daivam% svanishcayah% / ra#ma pum%nishcayasyaita#h% sam%jn~a#h% sadbhir uda#hr%ta#h% // Mo_2,9.20 // "pum%nishcayasya" pum%ru#pasya nishcayasya | purus%asyeti ya#vat || MoT_2,9.20 || evam%na#ma# hi purus%o dr%d%habha#vanaya# yatha# / nityam% prayatate ra#ma phalam a#pnoty alam% tatha# // Mo_2,9.21 // "evam%na#ma#" mana itya#dina#mayuktah% || MoT_2,9.21 || upasam%ha#ram% karoti evam% purus%aka#ren%a sarvam eva raghu#dvaha / pra#pyate netaren%eha tasma#t sa shubhado 'stu te // Mo_2,9.22 // "sah%" purus%aka#rah% | "shubhado" ji#vanmukta#khyashubhaphalapradah% | "te" ity upalaks%an%am | tena sarves%a#m% shubhaphalapradah% bhavatu ity arthah% || MoT_2,9.22 || shri#ra#mah% pr%cchati pra#ktanam% va#sana#ja#lam% niyojayati ma#m% yatha# / mune tathaiva tis%t%ha#mi kr%pan%ah% kim% karomy aham // Mo_2,9.23 // atah% paurus%am% kim%cid api na#sti#ti bha#vah% || MoT_2,9.23 || shri#vasis%t%hah% uttaram% kathayati ata eva hi he ra#ma shreyah% pra#pnos%i sha#shvatam / svaprayatnopani#tena paurus%en%aiva na#nyatha# // Mo_2,9.24 // "hi" nishcaye | "ata eva" pu#rvokta#t ka#ran%a#d eva | "paurus%en%a" katham%bhu#tena | "svaprayatnopani#tena" | ra#hoh% shira itivad ayam% prayogah% || MoT_2,9.24 || dvividho va#sana#vyu#hah% shubhash caiva#shubhash ca te / pra#ktano vidyate ra#ma dvayor ekataro 'tha va# // Mo_2,9.25 // "va#sana#vyu#hah%" va#sana#samu#hah% | "atha va#" paks%a#ntare | "dvayoh%" madhye | "ekatarah%" shubhah% ashubho va# asti || MoT_2,9.25 || va#sanaughena shuddhena tatra ced adya ni#yase / tat kramen%a shubhenaiva padam% pra#pnos%i sha#shvatam // Mo_2,9.26 // "ni#yase" sva#nusa#ren%a karma ka#ryase | "padam" moks%a#khyam% stha#nam% || MoT_2,9.26 || atha ced ashubho bha#vas tva#m% yojayati san*kat%e / pra#ktanas tad asau yatna#j jetavyo bhavata# bala#t // Mo_2,9.27 // "ashubho bha#vah%" ashubha# va#sana# | "bala#t" hat%ha#t || MoT_2,9.27 || nanv anyah% cetana#ru#pah% kashcin ma#m% prerayati | tat katham aham% svayam% kim%cit kartum% shaknomi#ty | atra#ha pra#jn~a cetana#ma#tras tvam% na dehas tvam% jad%a#tmakah% / tad eva cetasy anyena cet tat tvam% kveva vidyase // Mo_2,9.28 // he "pra#jn~a" | asmin~ shloke vaks%yama#n%e upadeshe yogyatvam | "cetana#ma#trah%" asi "tvam" | "jad%ah% dehah% na#"si | "tad eva" cetana#ma#tram eva san | "tvam anyena" hetukartr%bhu#tena kr%tva# | "cet" yadi | "cetasi" citikriya#m% prati kartr%tvam% bhajasi | "tat" tada# | "tvam" na "vidyase" na#si | tasyaiva sattva#t | na hi dvayoh% satta# yukta# vyarthatva#t || MoT_2,9.28 || punar api pu#rvashlokottara#rdhanishcitam artham eva kathayati anyas tva#m% cetayati cet tat tvayy asati ko 'parah% / kam imam% cetayet tasma#d anavastha# na va#stavi# // Mo_2,9.29 // "anyah% tva#m cet cetayati" citikriya#kartr%tvam prerayati | "tat" tada# | "tvayi asati" pu#rvoktayuktya# satta#m abhajati sati | sa iti "kam imam" kim%ru#pam | idanta#spandam% tva#m% | "cetayet" citikriya#kartr%tvam% prati prerayet | na hy asatah% preran%am% yuktam iti bha#vah% | atah% anyah% kashcit preryah% kalpani#yah% | so 'pi tvatsama#nayogaks%ema eveti kutra#pi preryataya# vishra#ntir na sya#d | atah% tvam eva preryaprerakabha#vena sthito 'si#ty abhipra#yen%opasam%ha#ram% karoti | "tasma#d" iti | "tasma#t" tato hetoh% | "anavastha#" prerya#navasthitih% | "va#stavi#" parama#rthabhu#ta# | "na" bhavati | tavaiva preryaprerakatva#bhya#m% sthitatva#t | ato na kashcit tava#nyah% prerakah% asti#ti bha#vah% || MoT_2,9.29 || prakr%tam anusarati shubha#shubha#bhya#m% ma#rga#bhya#m% vahanti# va#sana#sarit / paurus%en%a prayatnena yojani#ya# shubhe pathi // Mo_2,9.30 // "yojani#ya#" pravartani#ya# | bhogatya#gapara#marsha#khyam% shubha#nusandha#nam eva satatam% ka#ryam iti bha#vah% || MoT_2,9.30 || ashubhes%u sama#vis%t%am% shubhes%v eva#vata#rayet / svamanah% purus%a#rthena balena balina#m% vara // Mo_2,9.31 // "sama#vis%t%am" sam%li#nam | "avata#rayet" nayet || MoT_2,9.31 || ashubha#c calitam% ya#ti shubham% tasma#d api#tarat / jantosh cittam% tu pashuvat tasma#t tat pa#layed bala#t // Mo_2,9.32 // "ashubha#t" bhoga#rjanapara#marsharu#pa#t ashubha#nusandha#na#t | "tasma#d api" shubha#d api | "pa#layed" ashubha#t raks%et || MoT_2,9.32 || samata#sa#ntvanena#shu na dra#g iti shanaih% shanaih% / paurus%en%a prayatnena pa#layec cittaba#lakam // Mo_2,9.33 // "samata#" sarvam idam% brahmety evam%ru#pa# buddhih% | taya# yat "sa#ntvanam" sama#shva#sanam% tena | "na dra#g iti" na jhat%iti | etasya#rtham% svakan%t%hena kathayati | "shanaih% shanair" iti samyagvica#ren%a | na tu pra#n%arodhana#diru#pen%a hat%henety arthah% || MoT_2,9.33 || va#sanaughas tvaya# pu#rvam abhya#sena ghani#kr%tah% / shubho va#py ashubho ra#ma shubham adya ghani#kuru // Mo_2,9.34 // "adya" | "madupadeshene"ti shes%ah% || MoT_2,9.34 || pra#gabhya#savasha#d ya#ta# yada# te va#sanodayam / tada#bhya#sasya sa#phalyam% viddhi tvam arimardana // Mo_2,9.35 // "abhya#sasya" samastasya#bhya#sasya || MoT_2,9.35 || ida#ni#m api te ya#ti ghanata#m% va#sana#nagha / abhya#savashatas tasma#c chubha#bhya#sam upa#hara // Mo_2,9.36 // "ida#ni#m" asmin janmani | "upa#hara" a#naya || MoT_2,9.36 || pu#rvam% ced ghanata#m% ya#ta# na#bhya#sa#t tava va#sana# / vardhis%yate tu neda#ni#m api ta#ta sukhi# bhava // Mo_2,9.37 // va#sana#ra#hityama#trasyaiva parame pade yatatva#t iti bha#vah% || MoT_2,9.37 || sam%digdha#ya#m api bhr%sham% shubham eva sama#hara / asya#m% tu va#sana#vr%ddhau shubha#d dos%o na kashcana // Mo_2,9.38 // "asya#m% va#sana#vr%ddhau sam%digdha#ya#m" kim abhya#sa#d vardhate na veti sandehavis%aya#ya#m "api" satya#m% | tvam% "bhr%sham% shubham eva sama#hara" abhya#savis%ayi#kuru | yatah% "shubha#t kashcana dos%o na" bhavati || MoT_2,9.38 || sandehasya#yuktata#m% kathayati yad yad abhyasyate loke tanmayenaiva bhu#yate / ity a#kuma#ram% prajn~es%u dr%s%t%am% sandehavarjitam // Mo_2,9.39 // "loke" sam%sa#re | "purus%en%e"ti shes%ah% || MoT_2,9.39 || shubhava#sanaya# yuktas tad atra bhava bhu#taye / param% paurus%am a#shritya vijityendriyapan~cakam // Mo_2,9.40 // "bhu#taye" ji#vanmukta#khyasam%patpra#ptaye || MoT_2,9.40 || avyutpannamana# ya#vad bhava#n ajn~a#tatatpadah% / gurusha#straprama#n%ais tu nirn%i#tam% ta#vad a#cara // Mo_2,9.41 // "avyutpannamana#h%" jn~a#narahitah% | ata ev"a#jn~a#tatatpadah%" ajn~a#tabrahma#khyotkr%s%t%astha#nah% | "nirn%i#tam" tatpadanirn%ayam | bha#ve ktaprayoge "nirn%i#tam" iti siddham || MoT_2,9.41 || tatah% kas%a#yapa#kena nu#nam% vijn~a#tavastuna# / shubho 'py asau tvaya# tya#jyo bha#vanaugho nira#dhina# // Mo_2,9.42 // "kas%a#yapa#kena" laks%an%aya# parakot%ipra#ptya# | "bha#vanaughah%" nirn%ayaru#pah% va#sana#samu#hah% | "nira#dhina#" shubhava#sana#khyacittapi#d%a#rahitena || MoT_2,9.42 || sarga#ntashlokena shri#ra#masya#vastha#nam anus%t%heyatvenopadishati yad atisubhagam a#ryasevitam% tac chubham anusr%tya manojn~abha#vabuddhya# / adhigamaya padam% sada#vishokam% tad anu tad apy avamucya sa#dhu tis%t%ha // Mo_2,9.43 // tvam% | "yat atisubhagam" ata ev"a#ryasevitam" bhavati | "tac chubham%" paurus%am | "manojn~abha#va#" shubhava#sana# ya# matih% | taya# karan%abhu#taya# | "anusr%tya" satata#nus%t%ha#navis%ayata#m% ni#tva# | "avishokam%" duh%kharahitam% | "padam%" ji#vanmuktiru#pam% stha#nam% | "adhigamaya" pra#pnuhi | a#rs%ah% sva#rthe n%ic | "tad anu" ka#la#ntare | "tad api" ji#vanmuktipadam api "avamucya" | "sa#dhu" samyak | "tis%t%ha" videhamuktau sthiri#bhavety arthah% | iti shivam || MoT_2,9.43 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uprakaran%e navamah% sargah% || 2,9 || ************************************************************************ om% paramam upasam%ha#ram% karoti atah% paurus%am a#shritya shreyase nityaba#ndhavam / eka#gram% kuru cittam% tvam% shr%n%u coktam idam% mama // Mo_2,10.1 // "uktam" upadesham || MoT_2,10.1 || ava#ntara#bhipa#ti#ni sva#ru#d%ha#ni manoratham / paurus%en%endriya#n%y a#shu sam%yamya samata#m% naya // Mo_2,10.2 // "ava#ntares%u" bhogaru#pes%u madhyames%u vishra#ntistha#nes%u | na tu parama#tmaru#pe parame vishra#ntistha#ne | "abhipa#ti#ni" patanashi#la#ni | "manoratham%" citta#nusandha#nam | "sva#ru#d%ha#ni" sus%t%hu a#ru#d%ha#ni | "indriya#n%i sam%yamya" pratya#hr%tya | "samata#m%" ra#gadves%arahitatvam "naya" | anyatha# na shros%yasi#ti bha#vah% || MoT_2,10.2 || iha#mutra ca siddhyartham% purus%a#rthaphalaprada#m / moks%opa#yamayi#m% vaks%ye sam%hita#m% sa#rasammita#m // Mo_2,10.3 // "moks%opa#yamayi#m%" moks%asya yah% upa#yah% tanmayi#m tadva#caka#m ity arthah% | "sam%hita#m" sha#stram | "sa#rasammita#m" sa#ratulya#m || MoT_2,10.3 || apunargrahan%a#ya#ntas tyaktva# sam%sa#rava#sana#m / sam%pu#rn%au shamasantos%a#v a#da#yoda#raya# dhiya# // Mo_2,10.4 // sapu#rva#parava#kya#rthavica#ravis%aya#dr%tam / manah% samarasam% kr%tva# sa#nusandha#nam a#tmani // Mo_2,10.5 // sukhaduh%khaks%ayakaram% maha#nandaikasa#dhanam / moks%opa#yam imam% ra#ma vaks%yama#n%am% maya# shr%n%u // Mo_2,10.6 // he "ra#ma" | tvam% "maya# vaks%yama#n%am% moks%opa#yam% shr%n%u" | kim% kr%tva# | "apunargrahan%a#ye"tya#di | sus%uptau tyakta#m api va#sana#m% purus%ah% punah% gr%hn%a#ti#ti "apunargrahan%a#ye"ty uktam | "antah%" manasi | anyatha# na shrotum% shaknos%i#ti bha#vah% | "a#da#ya" gr%hi#tva# | "manah%" katham%bhu#tam% | "a#tmani samarasam" ekarasam | na tu vis%ayes%u viks%iptam% | tatha# "sapu#rva#parah%" sam%pu#rn%ah% yah% "va#kya#rthavica#rah%" | sa eva "vis%ayah%" sam%ca#rastha#nam | tatr"a#dr%tam" || MoT_2,10.4-6 || ima#m% moks%akatha#m% shrutva# saha sarvair vivekibhih% / padam% ya#syasi nirduh%kham% na#sho yatra na vidyate // Mo_2,10.7 // "padam" vishra#ntistha#nam || MoT_2,10.7 || evam% shri#ra#masya paurus%am a#shrayan%i#yatvenopadishya vishva#mitrapreran%aya# smr%tam% brahmoktam upadesham% kathayitum% prasta#vam% karoti idam uktam% pura#kalpe brahman%a# parames%t%hina# / sarvaduh%khaks%ayakaram% parama#shva#sanam% dhiyah% // Mo_2,10.8 // "idam%" vaks%yama#n%am% | "dhiyah%" buddheh% | "parama#shva#sanam" utkr%s%t%am% a#shva#sanaka#ri || MoT_2,10.8 || shri#ra#mah% pr%cchati kenoktam% ka#ran%enedam% brahman pu#rvam% svayam%bhuva# / katham% ca bhavata# pra#ptam etat kathaya me prabho // Mo_2,10.9 // "idam%" vaks%yama#n%am% jn~a#nam || MoT_2,10.9 || shri#vasis%t%hah% uttaram% kathayati asty anantavila#sa#tma# sarvagah% sarvasam%shrayah% / cida#ka#sho 'vina#sha#tma# pradi#pah% sarvavastus%u // Mo_2,10.10 // "cida#ka#shah%" cid iti na#madheyah% a#ka#shah% "cida#ka#shah%" | sah% "asti" parama#rthasan bhavati | katham%bhu#tah% | "ananta#h%" aparicchinna#h% | ye "vila#sa#h%" sarga#vabha#sanasam%kocanaru#pa#h% vila#sa#h% te | "a#tma#" svaru#pam% yasya sah% | tatha# "sarvagah%" sarvavya#pakatva#t upaca#ren%a sarvaganta# | na hi mukhyam% sarvagatvam asya sam%bhavati nis%kriyatvena gamikriya#na#shrayatva#t | punah% katham%bhu#tah% | "sarves%a#m" samasta#na#m% bha#va#bha#vasvaru#pa#n%a#m% pada#rtha#na#m% | "sam%shrayah%" sphu#rtipradatvena satta#pradatvena ca#shrayah% | punah% katham%bhu#tah% | "avina#sha#tma#" vina#shasya#pi sa#ks%itaya# satta#pradatvena ca tena rahitah% a#tma# yasya sah% | na hi svasphu#rtipradasya svasatta#pa#dakasya ca kashcit a#varan%am% kartum% shaktah% tada#vr%tau svasya#py asiddhatva#t | punah% katham%bhu#tah% | "sarvavastus%u pradi#pah%" praka#shakatva#t | nanu kutra#sa#v asti#ti cen | na | sarvatra vartama#nasya kutreti vaktum ashakyatva#t | nanu tatha#pi katham% na#sau sarvatra dr%shyate iti ced | asad etat | dras%t%rekasvaru#pe tasmin katham% na dr%shyata ity asya#pi vaktum ashakyatva#t | tatha#pi ko 'sa#v iti cet | yah% pr%cchati sa eveti bru#mah% | nanu kah% pr%cchati iti cet | ahantaya# atipra#kat%yena bha#sama#nah% sah% svayam eva sva#ntah% vica#ryata#m ity alam% rahasyodgha#t%anena || MoT_2,10.10 || tatah% kim ity | atra#ha spanda#spandasama#ka#ra#t tato vis%n%ur aja#yata / spandama#narasa#pu#ra#t taran*gah% sa#gara#d iva // Mo_2,10.11 // "spanda#spandayoh%" sr%s%t%ya#veshauda#si#nyayoh% "sama#ka#ra#t" cittva#khyasama#na#ka#rayukta#t | "tatah%" tasma#c cida#ka#sha#t | "vis%n%uh%" bha#visr%s%t%isthitika#ri# na#ra#yan%a#khyo devata#vishes%ah% | samas%t%iru#pam% shuddhabuddhitattvam% c"a#ja#yata" | sam%ha#raka#ran%asya shuddha#han*ka#raru#pasya rudrasya kathanam% sr%s%t%ima#trakathana#ka#n*ks%aya# na kr%tam | vis%n%uh% ka "iva" | "taran*ga iva" | yatha# "spandama#narasa#pu#ra#t sa#gara#t taran*gah%" ja#yate tathety arthah% || MoT_2,10.11 || sumerukarn%ika#t tasya digdala#d dhr%daya#mbuja#t / ta#raka#kesaravatah% parames%t%hi# vyaja#yata // Mo_2,10.12 // "tasya" na#ra#yan%asya shuddhabuddhitattvasya ca | "sumerukarn%ika#t" tatha# "ta#raka#kesara#t hr%daya#mbuja#t" hr%tkamala#t tadantargata#t brahma#n%d%a#t iti ya#vat | bha#visarvajagada#dha#ratvayogya#t svaru#palesha#c ca | "parames%t%hi#" bha#visr%s%t%yutpattika#ri# brahma#khyo devata#vishes%ah% | samas%t%iru#pam% shuddhamanastattvam% ca "vyaja#yata" || MoT_2,10.12 || vedaveda#rthadeveshamuniman%d%alama#litam / so 'sr%jat sakalam% sargam% vikalpaugham% yatha# manah% // Mo_2,10.13 // "sakalam%" jagat ba#hyatvena bha#sama#nam% samastam% jagat | samas%t%ibhu#tashuddhamanastattvaru#pa#t | parames%t%hina eva hi sarvam% jagad utpannam | atropama#natvam% vyas%t%iru#pasya "manasah%" jn~eyam | samas%t%iru#pasya manasah% upameyatva#t || MoT_2,10.13 || jambudvi#pasya kon%e 'smin vars%e bha#ratana#mani / sa sasarja janam% putrair a#dhivya#dhipariplutam // Mo_2,10.14 // "janam" ma#navajanam | "putraih%" praja#patibhih% kr%tva# sa#ma#nyajanaish ca || MoT_2,10.14 || janam% vishinas%t%i bha#va#bha#vavis%an%n%a#n*gam utpa#tadhvam%satatparam / sarge 'smin bhu#taja#ti#na#m a#pya#yanakaram% param // Mo_2,10.15 // "bhu#taja#ti#na#m%" deva#di#na#m | "a#pya#yanakaram" havyakavya#didva#ren%a tr%ptikaram || MoT_2,10.15 || janasya tasya duh%kham% sad dr%s%t%va# sakalalokakr%t / jaga#ma karun%a#m i#shah% putraduh%kha#d yatha# pita# // Mo_2,10.16 // "tasya janasya" ma#navajanasya | "i#shah%" brahma# shuddhamanastattvam% ca | "karun%a#m%" daya#m | atra ca shuddhamanasah% karun%a# sr%jyama#nasmr%tika#racitta#veshadva#ren%a jn~eyety alam% rahasyodgha#t%anena || MoT_2,10.16 || nanu tatah% kim akarod ity | atra#ha ka etes%a#m% hata#sha#na#m% duh%khasya#nto hata#yus%a#m / sya#d iti ks%an%am eka#grash cintaya#m a#sa bhu#tapah% // Mo_2,10.17 // "hata#sha#na#m%" nas%t%a#na#m% | "hata#yus%a#m%" nashvara#n%a#m% | "antah%" avasa#nam% || MoT_2,10.17 || brahman%ah% cinta#m upasam%harati iti sam%cintya bhagava#n sasarja punar i#shvarah% / tapo dharmam% ca da#nam% ca satyam% ti#rtha#ni caiva ha // Mo_2,10.18 // "sasarja" svayam% | kr%tes%u smr%tisha#stres%u jana#n prati kartavyatvena dr%s%t%ava#n ity arthah% || MoT_2,10.18 || etat sr%s%t%va# punar devash cintaya#m a#sa bhu#takr%t / pum%sa#m% na#nena sarvasya duh%khasya#nta iti svayam // Mo_2,10.19 // spas%t%am || MoT_2,10.19 || punah% kena pum%sa#m% sarvasya duh%khasya#ntah% bhavis%yati#ty a#shan*kya cintayati nirva#n%am% na#ma paramam% sukham% yena punar janah% / na ja#yate na mriyate taj jn~a#na#d eva labhyate // Mo_2,10.20 // tan nirva#n%am% kena sya#d ity a#shan*kya cintayati | "taj jn~a#na#d" iti | "tat" nirva#n%am | "jn~a#na#t eva" parama#tmatattvajn~a#na#t eva | na tu tapah%prabhr%tibhyah% "labhyate" || MoT_2,10.20 || "eva"ka#raprayogayogyata#m% svayam eva sa#dhayati sam%sa#rottaran%e jantor upa#yo jn~a#nam eva hi / tapo da#nam% tatha# ti#rtham an%u#pa#yah% praki#rtitah% // Mo_2,10.21 // "an%u#pa#yah%" ava#ntaropa#yah% || MoT_2,10.21 || tarhi jana#na#m% jn~a#nam% katham% setsyati#ty a#shan*kya cintayati tat ta#vad duh%khamoks%a#rtham% janasya#sya maha#tmanah% / pratyagram% tarun%opa#yam a#shu prakat%aya#my aham // Mo_2,10.22 // iyam% cinta# tu utpa#dayis%yama#n%ajn~a#nopadeshaka#racinta#veshadva#ren%a jn~eya# || MoT_2,10.22 || parames%t%hicinta#m upasam%harati iti sam%cintya bhagava#n brahma# kamalasam%bhavah% / manasa# parisam%kalpya ma#m utpa#ditava#n imam // Mo_2,10.23 // "ma#m" proktasvacintodbhavastha#nabhu#ta#na#m upadeshaka#ra#n%a#m% madhye mukhyabhu#tam% tva#dr%shajanajn~a#notpa#danasamartham% moks%opa#ya#khyasha#stropadeshakam% vasis%t%ha#khyam% "ma#m" | "manase"ti ra#hoh% shira itivat prayogah% || MoT_2,10.23 || nanu kenopa#da#naka#ran%ena tvam utpanna ity | atra#ha kuto 'py utpanna eva#shu tato 'ham% samupasthitah% / pitus tasya purah% shi#ghram u#rmir u#rmer iva#nagha // Mo_2,10.24 // "kuto 'pi" anirva#cya#t kasma#ccid upa#da#naka#ran%a#t | "utpannah% aham" | "tatah% tasya pituh% purah% shi#ghram upasthitah%" pra#ptah% | ka "ivo"tpannah% | "u#rmir u#rmer iva" parama#rthavica#re sarves%a#m utpattir adr%shyeveti sa#ma#nyotpattir eva#troktety alam% rahasyodgha#t%anena || MoT_2,10.24 || ki#dr%shah% tvam upasthitah% kim% ca kr%tava#n ity | atra#ha kaman%d%aludharo na#thah% sakaman%d%aluna# maya# / sa#ks%ama#lah% sa#ks%ama#lam% sa pran%amya#bhiva#ditah% // Mo_2,10.25 // "sa#ks%ama#lam" iti pu#rvaka#lakriya#vishes%an%am | etena svasya dhya#nam uktam || MoT_2,10.25 || tatah% tava tena kim uktam% kr%tam% cety | atra#ha ehi putreti ma#m uktva# sa sva#bjasyottare dale / shukle 'bhra iva shi#ta#m%shum% yojaya#m a#sa pa#n%ina# // Mo_2,10.26 // atra shuddhamanah%sparshah% mayi ja#tah% iti bhan*gya# uktam || MoT_2,10.26 || mr%gakr%ttipari#dha#no mr%gakr%ttinija#mbaram / ma#m uva#ca pita# brahma# sa ham%sah% sa#rasam% yatha# // Mo_2,10.27 // "ma#m" vasis%t%ha#khyam% ma#m | vacanam% ca#tra#ntarah% para#marshah% jn~eyah% || MoT_2,10.27 || kim uva#cety | atra#ha muhu#rtama#tram% te putra ceto va#naracan~calam / ajn~a#nam abhya#vishatu shashah% shashadharam% yatha# // Mo_2,10.28 // a#ntarabha#vena sthitashuddhacittavashenaiva hi sarves%a#m ajn~a#nitvam% jn~a#nitvam% ca bhavati | etena prathamam% svasya jn~a#nitvam% dyotitam || MoT_2,10.28 || brahmavacanam upasam%harati iti tena#shu shaptah% san vica#rasamanantaram / aham% vismr%tava#n sarvam% svaru#pam amalam% dvijah% // Mo_2,10.29 // "aham% dvijah%" vasis%t%ha#khyah% bra#hman%ah% | svam% "svaru#pam%" | "vismr%tava#n" vyasma#rs%am iti sambandhah% || MoT_2,10.29 || atha#ham% di#nata#m% ya#tah% sthito 'sam%buddhaya# dhiya# / duh%khashoka#bhisam%tapto ja#to jana iva#dhamah% // Mo_2,10.30 // "asam%buddhaya#" nishcayarahitaya# || MoT_2,10.30 || kas%t%am% sam%sa#rana#ma#yam% dos%ah% katham iva#gatah% / iti cintitava#n antas tu#s%n%i#m eva vyavasthitah% // Mo_2,10.31 // aham "iti cintitava#n" iti sam%bandhah% | etena ajn~a#nitva#nantaram svasya vaira#gyapra#durbha#vah% su#citah% || MoT_2,10.31 || atha#bhyadha#t sa ma#m% ta#tah% putra kim% duh%khava#n asi / duh%khopagha#tam% ma#m% pr%ccha sukhi# nityam% bhavis%yasi // Mo_2,10.32 // "atha#bhyadha#t" uktava#n | etena vaira#gya#nantaram mama jn~a#nam% prati aunmukhyam% ja#tam iti su#citam || MoT_2,10.32 || nanu tatas tvaya# kim% kr%tam ity | atra#ha tatah% pr%s%t%ah% sa bhagava#n maya# sakalalokakr%t / hemapadmadalasthena sam%sa#ravya#dhibhes%ajam // Mo_2,10.33 // etena "maya#" svayam eva vimars%ah% kr%ta iti su#citam || MoT_2,10.33 || nanu tvaya#sau kim% pr%s%t%as tena ca kim uktam% ity | atra#ha katham% na#tha mahad duh%kham ayam% sam%sa#ra a#gatah% / katham% ca ks%i#yate jantor iti pr%s%t%ena tena me // Mo_2,10.34 // taj jn~a#nam% subahu proktam% yaj jn~a#tva# pa#vanam% param / aham% pitur api pra#yah% kila#dhika iva sthitah% // Mo_2,10.35 // "pituh%" a#dhikyam shuddhamanastattva#tilan*ghanena pra#pta# cinma#trata# jn~eya# | etena svasya svatah%siddhatvam uktam | trividha# hi siddha#h% uttarottaram utkars%avantah% santi | gurutah% sha#stratah% svata iti || MoT_2,10.34-35 || tato viditavedyam% ma#m% nijaprakr%tim a#sthitam / sa uva#ca jagatkarta# vakta# sakalaka#ran%am // Mo_2,10.36 // mayi idam% sphuritam ity a#ntaro 'bhipra#yah% || MoT_2,10.36 || kim uva#cety | atra#ha sha#pena#jn~apadam% ni#tva# pr%cchakas tvam% maya# kr%tah% / putra#sya jn~a#nasa#rasya samastajanasiddhaye // Mo_2,10.37 // mama madhye evedam ajn~atvam% pra#durbhu#tam a#si#t iti mama sphuritam iti bha#vah% || MoT_2,10.37 || punah% kim uva#cety | atra#ha ida#ni#m% sha#ntasha#pas tvam% param% bodham upa#gatah% / sam%sthito 'ham ivaika#tma# kanakam% kanaka#d iva // Mo_2,10.38 // "ida#ni#m aham%" jn~a#ni# ja#ta ity api mama sphuritam iti bha#vah% || MoT_2,10.38 || tato 'pi punah% kim uva#cety | atra#ha gaccheda#ni#m% maha#pi#t%he jambudvi#pa#ntarasthitam / sa#dho bha#ratavars%am% tvam% loka#nugrahahetuna# // Mo_2,10.39 // spas%t%am% || MoT_2,10.39 || tatra kriya#ka#n%d%apara#s tvaya# putra maha#dhiyah% / upadeshya#h% kriya#ka#n%d%akramen%a kramasha#linah% // Mo_2,10.40 // spas%t%am || MoT_2,10.40 || viraktacitta#sh ca tatha# maha#pra#jn~a# vira#gin%ah% / upadeshya#s tvaya# sa#dho jn~a#nena#nandada#yina# // Mo_2,10.41 // tatah% aham% vaira#gyarahita#na#m% karmaka#n%d%adva#ren%opadesham% karomi | virakta#na#m% tu jn~a#naka#n%d%adva#ren%ety api sphuritam | anyatha# tvadupadeshe 'py aham% na pravarteyam iti bha#vah% || MoT_2,10.41 || brahmava#kyam upasam%harati iti tena niyukto 'ham% pitra# kamalayonina# / iha ra#ghava tis%t%ha#mi ya#vad bhu#taparam%para# // Mo_2,10.42 // "ya#vad bhu#taparam%pare"ty upades%t%r%bhu#tajn~a#nisa#ma#nyenoktam svasya ciraji#vitvena va# | ba#hya arthas tu sphut%ataya# na pratipadam uktah% || MoT_2,10.42 || sarga#ntashlokenaitat sama#payati kartavyam asti mama neha hi kim%cid eva stha#tavyam ity abhimana# bhuvi sam%sthito 'smi / sam%sha#ntaya# satatasuptadhiyeva vr%ttya# ka#ryam% karomi na ca kim%cid aham% karomi // Mo_2,10.43 // "hi" nishcaye | "mama" samastajn~a#nisanta#nasya vasis%t%ha#khyasya ca | "iha" loke | "kim%cit" "eva kartavyam% na#sti" parama#tmatattvapra#ptya# kr%takr%tyatva#t | tatha#pi "aham bhuvi" bhu#mau | "sam%sthitah% asmi" | katham%bhu#tah% | stha#tavyam maya# iha#vashyam% | niyatyanurodhena "stha#tavyam iti" evam "abhimana#h%" abhinivis%t%amana#h% nishcitamana# iti ya#vat | "aham% sam%sha#ntaya#" la#bha#la#bha#nusandha#naru#paks%obharahitaya# "vr%ttya#" va# | pa#ren%a "ka#ryam" shari#raya#tra#nimittam% karma | akaran%e pratyava#yanimittam% nityam% karma ca "karomi" | "vr%ttya#" kaya# "iva" | "satatasupta#" ya# "dhi#h%" | taya# "iva#"tyantasha#ntayety arthah% | tatha#pi "aham% kim%cid" api "na ca karomi" na#ham% karteti nishcaya#nubha#va#d ity arthah% | iti shivam || MoT_2,10.43 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uprakaran%e dashamah% sargah% || 2,10 || ************************************************************************ pu#rvasargoktasyopasam%ha#raka#n*ks%aya# para#marsham% karoti etat te kathitam% sarvam% jn~a#na#vataran%am% bhuvi / maya# svam i#hitam% caiva kamalodbhavakalpitam // Mo_2,11.1 // "svam i#hitam" nijaces%t%itam | "kamalodbhavena" brahman%a# shuddhamanastattvena ca | "kalpitam" a#virbha#vitam% iti | anena praka#ren%aiveha jn~a#nam iha#vati#rn%am iti bha#vah% || MoT_2,11.1 || tad idam% paramam% jn~a#nam% shrotum adya tava#nagha / bhr%sham utkan%t%hitam% ceto mahatah% sukr%todaya#t // Mo_2,11.2 // "tat" brahman%a# uktam || MoT_2,11.2 || shri#ra#mah% pr%cchati katham% brahman bhagavato loke jn~a#na#vata#ran%e / sarga#d anantaram% buddhih% pravr%tta# parames%t%hinah% // Mo_2,11.3 // "katham%" kimartham% ity arthah% || MoT_2,11.3 || shri#vasis%t%hah% uttaram% kathayati parame brahman%i brahma# svabha#vavashatah% svayam / ja#tah% spandamayo nityam u#rmir ambunidha#v iva // Mo_2,11.4 // "parame" utkr%s%t%acinma#trasvaru#pe | "spandamayah%" parimita#ham%para#marshamayah% || MoT_2,11.4 || sr%s%t%vaivam a#tatam% sargam% sargasya sakala# gati#h% / bhu#tabhavyabhavis%yatstha# dadarsha parameshvarah% // Mo_2,11.5 // "dadarsha" | "jn~a#nanetren%e"ti shes%ah% || MoT_2,11.5 || satkriya#kramaka#lasya kr%ta#deh% ks%aya a#gate / moham a#lokya loka#na#m% ka#run%yam agamat prabhuh% // Mo_2,11.6 // "moham" bhavis%yantam ity arthah% || MoT_2,11.6 || tato ma#m i#shvarah% sr%s%t%va# jn~a#nena#yojya ca#sakr%t / visasarja mahi#pi#t%he lokasya#jn~a#nasha#ntaye // Mo_2,11.7 // "ma#m" vasis%t%ha#khyam% "ma#m" | "jn~a#nena" parama#tmajn~a#nena | "a#yojya" sam%yojya || MoT_2,11.7 || yatha#ham% prahitas tena tatha#nye 'pi mahars%ayah% / sanatkuma#rapramukha# na#rada#dya#sh ca bhu#rishah% // Mo_2,11.8 // etena ye bhu#ta# bhavis%yantash copades%t%a#rah% santi tatra#pi#yam eva ri#tir asti#ti su#citam || MoT_2,11.8 || kriya#kramen%a pun%yena tatha# jn~a#nakramen%a ca / manomaha#mayottabdham uddhartum% lokam i#rita#h% // Mo_2,11.9 // "i#rita#h%" visarjita#h% | kim% kartum | "lokam" adhika#ribheda#t "kriya#kramen%a jn~a#nakramen%a ca uddhartum" | "lokam%" katham%bhu#tam | "mana" eva "maha#mayah%" maha#rogah% | ten"ottabdham" baddham || MoT_2,11.9 || mahars%ibhis tatas tais tu ks%i#n%e kr%tayuge pura# / krama#t kriya#krame shuddhe pr%thivya#m% tanuta#m% gate // Mo_2,11.10 // kriya#kramavidha#na#rtham% marya#da#niyama#ya ca | / pr%thagdeshavibha#gena bhu#pa#la#h% parikalpita#h% // Mo_2,11.11 // spas%t%am || MoT_2,11.10-11 || bahu#ni smr%tisha#stra#n%i yajn~asha#stra#n%i ca#vanau / dharmaka#ma#rthe siddhyartham% kalpita#ny udita#ny atha // Mo_2,11.12 // pari"kalpita#ni" kr%ta#ni | "mahars%ibhir" iti shes%ah% | yal lokaih% tes%a#m upadeshah% na shruta iti bha#vah% | "atha"shabdah% uttarashlokena sam%bandhani#yah% || MoT_2,11.12 || ka#lacakre vahaty asmim%s tato vigalite krame / pratyaham% bhojanapare jane sha#lyarjanonmukhe // Mo_2,11.13 // dvandva#ni sam%pravr%tta#ni vis%aya#rtham% mahi#bhuja#m / dan%d%yata#m% sam%praya#ta#ni bhu#ta#ni bhuvi bhu#rishah% // Mo_2,11.14 // "dvandva#ni" dvandvayuddha#ni | "vis%aya#rtham" desha#rtham | "dan%d%yata#m%" dan%d%ayogyata#m | parada#ragamana#dipa#pakaran%a#t iti bha#vah% || MoT_2,11.13-14 || tato yuddham% vina# bhu#pa# mahi#m% pa#layitum% krama#t / asamartha#s tad a#ya#ta#h% praja#bhih% saha di#nata#m // Mo_2,11.15 // spas%t%am || MoT_2,11.15 || tes%a#m% dainya#panoda#rtham% samyaksr%s%t%ikrama#ya ca / tato 'smada#dibhih% prokta# mahatyo jn~a#nadr%s%t%ayah% // Mo_2,11.16 // "tes%a#m" ra#jn~a#m || MoT_2,11.16 || adhya#tmavidya# teneyam% pu#rvam% ra#jasu varn%ita# / tad anu prasr%ta# loke ra#javidyety uda#hr%ta# // Mo_2,11.17 // "ra#javidya# ra#jaguhyam" itya#dina# gi#ta#dau "ra#javidya#"shabdena vyavaha#ra#t iti bha#vah% || MoT_2,11.17 || ra#javidya# ra#jaguhyam adhya#tmagrantham uttamam / jn~a#tva# ra#ghava ra#ja#nah% para#m% nirduh%khata#m% gata#h% // Mo_2,11.18 // "ra#jaguhyam" iti adhya#tmavidya#ya#h% aparam% na#ma || MoT_2,11.18 || atha ra#jasv ati#tes%u bahus%v amalaki#rtis%u / asma#d dasharatha#d ra#ma ja#to 'dya tvam iha#vanau // Mo_2,11.19 // spas%t%am || MoT_2,11.19 || tava ca#tiprasanne 'smin~ ja#tam% manasi pa#vanam / nirnimittam idam% ca#ru vaira#gyam arimardana // Mo_2,11.20 // "nirnimittam" bi#bhatsa#diru#pam% nimittam% vina# || MoT_2,11.20 || nanu nirnimittavaira#gyena ko 'tishayah% mama#sti#ty | atra#ha sarvasyaiva hi bhavyasya sa#dhor api vivekinah% / nimittapu#rvam% vaira#gyam% ja#yate ra#ma ra#jasam // Mo_2,11.21 // spas%t%am || MoT_2,11.21 || idam% tv apu#rvam utpannam% camatka#rakaram% sata#m | tava#nimittam% vaira#gyam% sa#ttvikam% svavivekajam || MoT_2,11.22 || spas%t%am || MoT_2,11.22 || bi#bhatsam% vis%amam% dr%s%t%va# ko na#ma na virajyate / sata#m% tu#ttamavaira#gyam% viveka#d eva ja#yate // Mo_2,11.23 // "bi#bhatsam" bi#bhatsarasa#lambanam dravyam || MoT_2,11.23 || te maha#nto maha#prajn~a# nimittena vinaiva hi / vaira#gyam% ja#yate yes%a#m% ta eva#malama#nasa#h% // Mo_2,11.24 // amalama#nasatvam% vina# hi nirnimittam% vaira#gyam% notpadyate iti bha#vah% || MoT_2,11.24 || svavivekacamatka#rapara#marshaviraktaya# / ra#jate hi dhiya# jantur yuveva vanama#laya# // Mo_2,11.25 // "svavivekasya" yah% "camatka#rah%" | tasya yah% "para#marshah%" | tena "viraktaya#" ba#hyapada#rthara#garahitaya# | na tu bi#bhatsena viraktaya# || MoT_2,11.25 || para#mr%shya vivekena sam%sa#raracana#m ima#m / vira#gam% ye 'dhigacchanti ta eva purus%ottama#h% // Mo_2,11.26 // spas%t%am || MoT_2,11.26 || svavivekavasha#d eva vica#ryedam% punah% punah% / indraja#lam% paritya#jyam% saba#hya#bhyantaram% bala#t // Mo_2,11.27 // "indraja#lam " sam%sa#ra#khyam indraja#lam | "paritya#jyam" samanta#t tya#gavis%ayata#m% neyam || MoT_2,11.27 || shmasha#nam a#padam% dainyam% dr%s%t%va# ko na virajyate / tad vaira#gyam% param% shreyah% svato yad abhija#yate // Mo_2,11.28 // spas%t%am || MoT_2,11.28 || akr%trimavira#gas tvam% mahatta#m alam a#gatah% / yogyo 'si jn~a#nasa#rasya bi#jasyeva mr%dusthalam // Mo_2,11.29 // spas%t%am || MoT_2,11.29 || prasa#da#t parameshasya na#thasya parama#tmanah% / tva#dr%shasya shubha# buddhir vivekam anudha#vati // Mo_2,11.30 // na tv atra#tmaprayatnah% kashcit prabhavati#ti bha#vah% || MoT_2,11.30 || kriya#kramen%a mahata# tapasa# niyamena ca / da#nena ti#rthaya#tra#bhish ciraka#lavivekatah% // Mo_2,11.31 // dus%kr%te ks%ayam a#panne parama#rthavica#ran%e / ka#kata#li#yayogena buddhir jantoh% pravartate // Mo_2,11.32 // "ka#kata#li#yayogene"ty anena "kriya#krama#"deh% shaithilyam% su#citam | "ka#kata#li#yena" "parama#"tma"vica#ran%a"nimitta"buddhiyogah%" | ta#vat tu kriya#krama#dir avashyam anus%t%heyah% | tasya#pi leshatah% tam% praty upa#yatva#t | na ca tatraiva man*ktavyam | sadguru#pa#sa#der anyasya mukhyasyopa#yasya#pi sattva#t ity alam || MoT_2,11.32 || kriya#para#s ta#vad alam% cakra#vr%ttibhir a#dr%ta#h% / bhramanti#ha jana# ya#van na pashyanti param% padam // Mo_2,11.33 // "kriya#para#h%" kriya#m evopa#yatvena manyama#na#h% | "param padam" cinma#tra#khyam utkr%s%t%am% stha#nam | "cakra#vr%ttibhih% kriya#para#h%" paunah%punyena sakriya#rata# ity arthah% || MoT_2,11.33 || yatha#bhu#tam imam% dr%s%t%va# sam%sa#ram% tanmayi#m% dhiyam / parityajya param% ya#nti nira#la#na# gaja# iva // Mo_2,11.34 // "yatha#bhu#tam dr%s%t%va#" yatha#sti tatha# dr%s%t%va# | "tanmayi#m%" sam%sa#ramayi#m | "param" utti#rn%am shuddhacinma#tratattvam | "ya#nti" tadru#pam% sva#tma#nam anubhavanti || MoT_2,11.34 || vis%ameyam ananteha# ra#ma sam%sa#rasam%sr%tih% / dehamukta# maha#tantur vina# jn~a#nam% na nashyati // Mo_2,11.35 // "ananta#h% i#ha#h%" bha#va#bha#varu#pa#h% ces%t%a#h% yasya#h% | ta#dr%shi# "sam%sa#rasam%sr%tih%" sam%sa#rasaran%ih% | dehamukta# na#ma maha#tantuh% "dehamukta# maha#tantuh%" | "jn~a#nam" cinma#tratattvajn~a#nam || MoT_2,11.35 || jn~a#nayuktiplavenaiva sam%sa#ra#bdhim% sudustaram / maha#dhiyah% samutti#rn%a# netaren%a raghu#dvaha // Mo_2,11.36 // "jn~a#na"ru#pa# ya# "yuktih%" upa#yah% | sa eva "plavah%" | tena || MoT_2,11.36 || ta#m ima#m% jn~a#nayuktim% tvam% sam%sa#ra#m%bhodhita#rin%i#m / shr%n%us%va#vahito buddhya# nitya#vahitaya#naya# // Mo_2,11.37 // "avahitaya# buddhya#" vina# shrotum% na shaknos%i#ti bha#vah% || MoT_2,11.37 || yasma#d anantasam%rambha# jagato duh%khari#tayah% / cira#ya#ntar dahanty eta# vina# yuktim anindita // Mo_2,11.38 // "yuktim" jn~a#na#khya#m% yuktim || MoT_2,11.38 || shi#tava#ta#tapa#di#ni dvandvaduh%kha#ni ra#ghava / jn~a#nayuktim% vina# kena sahyata#m% ya#nti sa#dhus%u // Mo_2,11.39 // "kena" kena#nyenopa#yena | na kena#pi#ty arthah% | atra tu ba#lavr%ddhayoh% maricabhaks%an%am% dr%s%t%a#ntatvena yojyam || MoT_2,11.39 || a#patanti pratipadam% yatha#ka#lam% dahanti ca / duh%khacinta# naram% mu#d%ham% tr%n%am agnishikha# iva // Mo_2,11.40 // duh%khada#yinyah% cinta#h% "duh%khacinta#h%" | ta#sh ca bhogavis%aya#h% jn~eya#h% || MoT_2,11.40 || pra#jn~am% vijn~a#tavijn~a#nam% samyagdarshinam a#dhayah% / na dahanti vanam% vars%adabdam agnishikha# iva // Mo_2,11.41 // "pra#jn~am%" katham%bhu#tam | "vijn~a#tam" anubhu#tam | "vijn~a#nam%" vijn~a#naru#pam a#tmatattvam% yena tam | "a#dhayah%" cinta#h% | "vanam%" kathambhu#tam | "vars%antah% abda#h%" megha#h% yasya tat || MoT_2,11.41 || a#dhivya#dhipara#varte sam%sa#ramaruma#rute / ks%ubhite 'pi na tattvajn~o bhajyate kalpavr%ks%avat // Mo_2,11.42 // "a#dhivya#dhyoh% para#vartah%" paunah%punyena#vr%ttih% yasmin | ta#dr%she "ks%ubhite" bha#va#bha#va#khyah% ks%obhayukte | "na" "bhajyate" hars%ashokavasham% na ya#ti | "sam%sa#ramaruma#rute ks%ubhite" sati#ti yojyam | "kalpavr%ks%o 'pi ma#rute ks%ubhite" sati "na bhajyate" || MoT_2,11.42 || tattvam% jn~a#tum ato yatna#d dhi#ma#n eva hi dhi#mata# / pra#ma#n%ikah% prabuddha#tma# pras%t%avyah% pran%aya#nvitam% // Mo_2,11.43 // "pra#ma#n%ikah%" prama#n%avakta# | "prabuddhah%" jn~a#tah% | "a#tma#" cinma#traru#pah% parama#tma# yena | sah% "prabuddha#tma#" | "pran%aya#nvitam" ya#cn~a#sahitam | etadvyatiriktas tu pr%s%t%ah% viruddham eva kim%cid bru#ya#d iti bha#vah% || MoT_2,11.43 || pra#ma#n%ikasya pr%s%t%asya vaktur uttamacetasa# / yatnena vacanam% gra#hyam am%shukeneva kun*kumam // Mo_2,11.44 // "yatnena#"vadha#nena || MoT_2,11.44 || atattvajn~am ana#deyavacanam% va#gvida#m% vara / yah% pr%cchati naram% tasma#n na#sti mu#d%hataro 'parah% // Mo_2,11.45 // na tattvam% ja#na#ti#ti ta#dr%sham | deha#da#v a#tma#bhima#ninam ity arthah% || MoT_2,11.45 || pra#ma#n%ikasya tajjn~asya vaktuh% pr%s%t%asya yatnatah% / na#nutis%t%hati yo va#kyam% na#nyas tasma#n nara#dhamah% // Mo_2,11.46 // "va#kyam% na#nutis%t%hati" taduktava#kyava#cyam artham% na sam%pa#dayati || MoT_2,11.46 || tajjn~ata#tajjn~ate pu#rvam% vaktur nirn%i#ya ka#ryatah% / yah% karoti narah% prashnam% pr%cchakah% sa maha#matih% // Mo_2,11.47 // "ka#ryatah%" na tu vacanama#tra#t | vacanama#tren%a hi bahavah% brahmajn~a#ninam a#tma#nam darshayanti || MoT_2,11.47 || anirn%i#ya pravakta#ram% ba#lah% prashnam% karoti yah% / adhamah% pr%cchakah% sa sya#n na maha#rthasya bha#janam // Mo_2,11.48 // "ba#lah%" ba#lavat mu#d%hah% | "maha#rthasya" moks%a#khyasya paramaprayojanasya || MoT_2,11.48 || pu#rva#parasama#dha#naks%amabuddha#v anindite / pr%s%t%am% pra#jn~ena vaktavyam% na#dhame pashudharmin%i // Mo_2,11.49 // "pra#jn~ena" buddhimata# gurun%a# | "pr%s%t%am%" prashnavis%ayi#kr%tam% vastu | "anindite" | tatha# "pu#rva#parayoh%" pu#rva#parava#kyabha#ga#rthayoh% | yat "sama#dha#nam" anyo'nyaviruddhata#panayanam | tatra "ks%ama# buddhih%" yasya | ta#dr%she pras%t%ari vaktavyam | "adhame" ata eva "pashudharmin%i" mu#d%hataya# pashusadr%she pras%t%ari | "na" vaktavyam vyarthatva#t || MoT_2,11.49 || pra#ma#n%ika#rthayogyatvam% pr%cchakasya#vica#rya va# / yo vakti tam iha pra#jn~a#h% pra#hur mu#d%hatamam% naram // Mo_2,11.50 // "pr%cchakasya" mu#d%hataratva#t asya "mu#d%hatamatvam" | bahu#na#m% ja#tipariprashne hi mu#d%hatamah% | pr%cchaka#d api mu#d%hah% asau kim% bru#ya#d iti bha#vah% || MoT_2,11.50 || tvam ati#va gun%a#dha#rah% pr%cchako raghunandana / aham% ca vaktum% ja#na#mi sa ca yogo 'yam a#vayoh% // Mo_2,11.51 // "sah%" tava "gun%a#dha#ra"pr%cchakatvam mama ta#dr%k vaktr%tvam iti "yogah%" sadr%shasam%bandhah% || MoT_2,11.51 || yad aham% vacmi tad yatna#t tvaya# shabda#rthakovida / etad vastv iti nirn%i#ya hr%di ka#ryam akhan%d%itam% // Mo_2,11.52 // nirn%ayasvaru#pam% kathayati | "etad" iti | "etat" shri#vasis%t%hoktam% "vastu" | parama#rthasatyam bhavati | pu#rvam% bhaktima#tren%aiva madvacanam% satyataya# gra#hyam% | tatah% tatsatyata# svayam eva prakat%i#bhavis%yati | anyatha#ram%bhama#tre eva svavikalpakr%ta#bhih% su#ks%meks%ika#bhih% tava kim%cid api na setsyati#ti bha#vah% || MoT_2,11.52 || nanu yadi tvaduktam%mayi na lagati tada# kim% ka#ryam ity | atra#ha maha#n asi virakto 'si tajjn~o 'si janata#sthitau / tvayi vastu lagaty antah% kun*kuma#mbu yatha#m%shuke // Mo_2,11.53 // yatah% tvam "maha#n" na tu ni#cah% "asi" | ni#co hi ni#cataya# svalpena#pi ks%ubhyati | tatha# "viraktah%" sam%sa#rikapada#rthes%u viraktah% "asi" | anyatha# hi pada#rtha#vis%t%abuddheh% te yogyata# na sya#t | tatha# "janata#ya#h% sthitau" racana#ya#m% | "tajjn~ah%" nipun%ah% "asi" | anyatha# hi taddr%s%t%a#nta#nusa#ren%a proktah% upadeshah% tvayi na laget | atah% "vastu" maduktaparama#rthatattvam% | "tvayi lagati" | kim% "yatha#" | "kun*kuma#mbu" "yatha#" | yatha# tat "am%shuke" lagati tathety arthah% || MoT_2,11.53 || ukta#vadha#naparama# parama#rthavivecini# / vishaty artham% tava prajn~a# jalamadhyam iva#rkabha# // Mo_2,11.54 // "ukte" madukte | yat "avadha#nam" | tad eva "paramam" gra#hyatvenotkr%s%t%am% yasya#h% | ta#dr%shi# | tatha# "parama#rthasya" maduktava#kya#ntara#rthasya | "vivecini# tava prajn~a# artham" madva#kya#rtham% | "vishati" vartama#nasami#pe vartama#na# | atra dr%s%t%a#ntam a#ha | "jale"ti || MoT_2,11.55 || yad yad vacmi tava#deyam% hr%di ka#ryam% prayatnatah% / na cet pras%t%avya eva#ham% na tvayeha nirarthakam // Mo_2,11.55 // "a#deyam%" a#da#na#rham tat tad ity adhya#ha#ryam || MoT_2,11.55 || nanu tvadva#kyahr%tkaran%e kah% praya#sah% asti yenaivam% bravi#s%i#ty | atra#ha mano hi capalam% ra#ma sam%sa#ravanamarkat%am / sam%rodhya hr%di yatnena shrotavya# parama#rthagi#h% // Mo_2,11.56 // "hi" yasma#t | "mano"nirodhe 'vashyam% praya#sah% | tam% vina# ca madva#kyahr%tkaran%am% na sam%bhavati | ato 'sty eva madva#kyahr%tkaran%e praya#sa iti bha#vah% || MoT_2,11.56 || nanu svaki#yam% ba#ndhavajanam% tyaktva# katham% tvadva#kyama#traparo bhaveyam ity | atra#ha avivekinam ajn~a#nam asajjanaratim% janam / ciram% du#rataram% kr%tva# pu#jani#ya# hi sa#dhavah% // Mo_2,11.57 // avidyama#nam jn~a#nam% yasya tam "ajn~a#nam" | "asajjanebhyah%" viratih% sajjanes%u "ratish" ca prathamam% moks%asa#dhanam iti bha#vah% || MoT_2,11.57 || nanu sa#dhupu#janena mama kim% setsyati#ty | atra#ha nityam% sajjanasam%parka#d viveka upaja#yate / vivekapa#dapasyaite bhogamoks%au phale smr%te // Mo_2,11.58 // spas%t%am || MoT_2,11.58 || katham% vivekasyedr%shah% prabha#vo 'sti#ty | atra#ha moks%adva#re dva#rapa#la#sh catva#rah% pariki#rtita#h% / shamo vica#rah% sam%tos%ash caturthah% sa#dhusam%gamah% // Mo_2,11.59 // etaih% vyastaih% samastair va# vina# na kashcin moks%am% pra#pnoti#ti vivekasya moks%asa#dhakatvam asti#ti bha#vah% || MoT_2,11.59 || ete sevya#h% prayatnena catva#ro dvau trayo 'thava# / dva#ram udgha#t%ayanty ete moks%ara#jagr%he bala#t // Mo_2,11.60 // spas%t%am || MoT_2,11.60 || ekam% va# sarvayatnena pra#n%a#m%s tyaktva# sama#shrayet / etasmin vashage ya#nti catva#ro 'pi vasham% yatah% // Mo_2,11.61 // "etasmin" ekasmin | "ekash" ca#trottarashloka#nurodhena viveki# jn~eyah% || MoT_2,11.61 || nanu katham ekenaiva ka#ryam% setsyati#ty | atra#ha saviveko hi sha#strasya jn~a#nasya tapaso dyuteh% / bha#janam% bhu#s%an%a#ka#ro bha#skaras tejasa#m iva // Mo_2,11.62 // "bhu#s%an%a"bhu#tah% "a#ka#rah%" yasya | ta#dr%shah% || MoT_2,11.62 || vivekaparipanthinah% prajn~a#ma#ndyasya#narthotpa#dakatvam% kathayati ghanata#m upaya#tam% hi prajn~a#ma#ndyam acetasa#m% / ya#ti stha#varata#m ambu ja#d%ya#t pa#s%a#n%ata#m iva // Mo_2,11.63 // "prajn~a#ma#ndyam ghanata#m upaya#tam%" sat | "stha#varata#m ya#ti" iti sam%baddhah% || MoT_2,11.63 || nanu yady aham% prajn~a#ma#ndyena vivekayogyo na sya#m% tarhi kim% ka#ryam ity | atra#ha tvam% tu ra#ghava saujanyagun%asha#stra#rthadr%s%t%ibhih% / vika#sita#ntah%karan%ah% sthitah% padma ivodaye // Mo_2,11.64 // ima#m% jn~a#nadr%sham% shrotum avaboddhum% ca sanmate / arhasy uddhr%takarn%asthajantur vi#n%a#dhvanim% yatha# // Mo_2,11.65 // sujanasya bha#vah% "saujanyam" | tadyukta#h% gun%a#h% "saujanyagun%a#h%" | te ca "sha#stra#rthadr%s%t%ayash" ca | ta#bhih% "vika#sitam%" prajn~a#ma#ndyarahitam "antah%karan%am%" yasya sah% | tatha# "uddhr%tam%" nis%ka#sitam% | "karn%astham% jantu"malam% yasya sah% | ta#dr%shah% | ato vivekayogya eva#si#ti bha#vah% || MoT_2,11.64-65 || nanu katham etad ity | atra#ha vaira#gya#bhya#sayogena samasaujanyasam%pada# / tat padam% pra#pyate ra#ma yatra na#sho na vidyate // Mo_2,11.66 // "abhya#sah%" saccha#stra#bhya#sah% | "tat padam" viveka#khyam% stha#nam || MoT_2,11.66 || atyantamukhyabhu#tasya vivekasya vardhanopa#yam a#ha sha#straih% sajjanasam%parkapu#rvakais sutapodamaih% / a#dau sam%sa#ramuktyartham% prajn~a#m eva#bhivardhayet // Mo_2,11.67 // "tapah%" ba#hyendriya#n%a#m% nigrahah% | "damah%" a#ntara#n%a#m% || MoT_2,11.67 || sam%sa#ravis%avr%ks%o 'grasekam a#spadam a#pada#m | an~janam% mohaya#minya# maurkhyam% yatnena na#shayet || MoT_2,11.68 || "mohah%" viparya#sah% | "an~janena" hi ma#ntrika#h% diva#pi "ya#mini#m%" prakat%ayanti ity "an~janam" ity uktam || MoT_2,11.68 || nanu mama maurkhyam% katham% nashyati#ty | atra#ha etad eva ca maurkhyasya paramam% viddhi na#shanam / yad idam% preks%yate sha#stram% kim%citsam%skr%taya# dhiya# // Mo_2,11.69 // "na#shanam" na#shakaran%am | "kim%citsam%skr%taya#" kim%citpadapada#rthajn~a#nama#tren%a | na tu ks%obhotpa#dakena mahata# vya#karan%aja#lajn~a#nena | "sam%skr%taya#" sam%ska#rayuktaya# || MoT_2,11.69 || dura#sha#sarpagatena maurkhyena hr%di valgata# / cetah% sam%kocam a#ya#ti carma#gna#v iva yojitam // Mo_2,11.70 // "dura#sha#h%" bhoga#sha#h% eva "sarpa#h%" | ta#sa#m% "gatena" | maurkhya#d eva dura#sha# nirya#nti#ti bha#vah% | "sam%kocam" cidvimarsha#khyavika#sara#hityam || MoT_2,11.70 || pra#jn~e yatha#rthabhu#teyam% vastudr%s%t%ih% prasi#dati / dr%g ivendau nirambhodasakala#malaman%d%ale // Mo_2,11.71 // "iyam%" maya# vaks%yama#n%a# | "vastudr%s%t%ih%" parama#rthadr%s%t%ih% | "prasi#dati" prasanna# bhavati | tasmin naiva vishra#ntim% bhajati#ti bha#vah% || MoT_2,11.71 || pu#rva#paravica#ra#rthaca#ruca#turyasha#lini# / savika#sa# matir yasya sa puma#n iti kathyate // Mo_2,11.72 // pu#rva#paravica#ravis%ayi#kr%tah% arthah% "pu#rva#paravica#ra#rthah%" | tatra yat "ca#ruca#turyam%" | tena "sha#lini#" || MoT_2,11.72 || tvam api#dr%sho 'si#ti sarga#ntashlokena kathayati vikasitena sitena manomus%a# varavica#ran%ashi#talarocis%a# / gun%avata# hr%dayena vira#jase tvam amalena nabhah% shashina# yatha# // Mo_2,11.73 // "vikasitena" viveka#khyavika#sayuktena | "sitena" malara#hitena | "manomus%a#" manoha#rin%a# | "varavica#ran%am" eva "shi#tala#" "ruk" yasya | ta#dr%shena "gun%avata#" maitrya#digun%ayuktena "hr%dayena" | tvam% "vira#jase" | kim% "yatha#" | "nabho" yatha# | "yatha#" tat "amalena" ni#ha#ra#dimala#du#s%itena | "shashina#" vira#jate tathety arthah% | iti shivam || MoT_2,11.73 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uvyavaha#raprakaran%e eka#dashah% sargah% || 2,11 || ************************************************************************ shri#ra#masya buddhisama#dha#na#ya punar api shri#ra#me samyakpras%t%r%tvam% svasmim%sh ca samyagvaktr%tvam% kathayati paripu#rn%amana# ma#nyah% pras%t%um% ja#na#si ra#ghava / vetsi coktam% ca tena#ham% pravr%tto vaktum a#dara#t // Mo_2,12.1 // he "ra#ghava" | "paripu#rn%am" bhoga#sha#ra#hityena tr%ptam% | "manah%" yasya | ta#dr%shah% | ata eva "ma#nyah%" tvam | "pras%t%um% ja#na#si" | "uktam%" maduktam% | "vetsi ca" | "tena#ham%" tava "vaktum a#dara#t pravr%ttah%" | anyatha# na bru#ya#m iti bha#vah% || MoT_2,12.1 || rajastamobhya#m% rahita#m% shuddhasattva#nupa#tini#m / matim a#tmani sam%stha#pya jn~a#nam% shrotum% sthiro bhava // Mo_2,12.2 // "a#tmani" na tu ba#hyavastus%u | "sam%stha#pya" samyak stha#payitva# || MoT_2,12.2 || vidyate tvayi sarvaiva pr%cchakasya gun%a#vali# / vaktur gun%a#li# ca mayi ratnashri#r jaladhau yatha# // Mo_2,12.3 // spas%t%am || MoT_2,12.3 || a#ttava#n asi vaira#gyam% viveka#t san*gajam% muneh% | candraka#nta iva#rdratvam% lagnacandrakarotkarah% || MoT_2,12.4 || "a#ttava#n" gr%hi#tava#n | "asi" tvam || MoT_2,12.4 || ciram a# shaishava#d eva tava#bhya#so 'sti sadgun%aih% / shuddhah% shuddhasya di#rghaish ca padmasyeva#tisam%tataih% // Mo_2,12.5 // "gun%aih%" vaira#gya#dibhih% | tantubhish "ca" | "atisam%tataih%" atishayena#vicchinnaih% || MoT_2,12.5 || phalitam a#ha atah% shr%n%u katha#m% vaks%ye tvam eva#sya# hi bha#janam / na hi candram% vina# shuddha# savika#sa# kumudvati# // Mo_2,12.6 // "katha#m%" brahmokta#m% svatah%sphurita#m% va# moks%akatha#m% | itah% param% brahmoktam evopadesham% shri#vasis%t%hah% shri#ra#ma#ya karoti#ti jn~eyam || MoT_2,12.6 || brahmokta#m% moks%akatha#m% prastauti ye kecana sama#rambha# ya#sh ca ka#shcana dr%s%t%ayah% / te ca ta#sh ca pade dr%s%t%e nih%shes%am% ya#nti vai shamam // Mo_2,12.7 // "pade" cinma#tra#khye | "dr%s%t%e" sva#tmataya# anubhu#te | "vai" nishcaye | "shamam" sha#ntim || MoT_2,12.7 || nanu eta# dr%s%t%ayah% adya ta#vat kasyacic cha#ntim% gata# adya va# nety | atra#ha yadi vijn~a#navishra#ntir na bhaved bhavyacetasah% / tad asya#m% sam%sr%tau sa#dhush cinta#m% sod%hum% saheta kah% // Mo_2,12.8 // "bhavyacetasah%" sa#dhoh% | "yadi vijn~a#navishra#ntih% vijn~a#ne" vijn~a#nasvaru#pe a#tmani | "vishra#ntih%" sam%sa#radr%s%t%ina#shadva#ren%a vishra#mah% | "na bhavet" | "tat" tada# | "asya#m%" eta#dr%gduh%kharu#pa#ya#m% | "sam%sr%tau" sam%sa#re | "kah% sa#dhuh% cinta#m%" vishra#ma#na#sa#dana#vyabhica#rin%i#m% sam%sa#racinta#m% "saheta" | na ko 'pi#ty arthah% | "asmada#divad" iti shes%ah% | vishra#ma#sa#danena tasya cinta# eva na#sti yena#sau iha tis%t%hati#ti bha#vah% || MoT_2,12.8 || nanu bhavyasya cinta# kutra gacchati#ty | a#ha parapra#ptya# vili#yante sarva# mananavr%ttayah% / kalpa#nta#rkagan%a#san*ga#t kulashailashila# iva# // Mo_2,12.9 // "parasya" parama#tmanah% "pra#ptya#" | "sarva#h% mananavr%ttayah%" manomananavya#pa#ra#h% cinta# iti ya#vat | bhavyasya "vili#yante" | atra dr%s%t%a#ntam a#ha | "kalpa#nte"ti || MoT_2,12.9 || duh%saha# ra#ma sam%sa#ravis%a#veshavis%u#cika# / yogaga#rud%amantren%a pa#vanena prasha#myati // Mo_2,12.10 // "sam%sa#ra" eva "vis%a#vesha"kr%ta# "vis%u#cika#" vis%u#cika#khyo rogavishes%ah% | sa# "sam%sa#ravis%a#veshavis%u#cika#" | "ga#rud%amantren%a" hi "vis%a#veshah%" nashyati || MoT_2,12.10 || sah% yogah% katham% pra#pyata ity apeks%a#ya#m% gadyena kathayati sa ca yogah% sujanena saha sha#stra#rthavica#ra#t / parama#rthajn~a#namayo labhyata eva // Mo_2,12.11 // "labhyata eve"tyantam% | t%i#ka# | "sah%" mananavr%ttivilayahetuh% "yogah% sujanena saha sha#stra#rthavica#ra#t labhyata eva" | na tu na labhyate | "sah%" katham%bhu#tah% | "parama#rthasya" cinma#tratattvasya | yat "jn~a#nam%" tan"mayah%" | na tu pra#n%arodhana#diru#pah% || MoT_2,12.11 || nanu yadi vica#ren%a#pi na kim%cit setsyati tarhi kim% ka#ryam ity / atra#haavashyam iha hi vica#re kr%te sakaladuh%khaks%ayo bhavati#ti mantavyam // MoT_2,12.12 // "mantavyam" ityantam% | spas%t%am || MoT_2,12.12 || phalitam% kathayati na#to vica#radr%s%t%ayo 'vahelaya# dras%t%avya#h% / vica#ravashatah% purus%en%a sakalam idam a#dhipan~jaram% sarpen%a tvacam iva paripakva#m% parityajya vigatajvaren%a shi#tala#ntah%karan%ena vinoda iva jagad akhilam a#lokyate samyagdarshanavata# // Mo_2,12.13 // "samyagdarshanavate"tyantam% | t%i#ka# | yatah% parama#rthatattvam% vica#ra#d eva labhyate "atah% vica#radr%s%t%ayah%" vica#ra#khya#h% dr%s%t%ayah% | "avahelaya#" ana#daren%a | "na dras%t%avya#h%" | nanu kim% vica#ren%a setsyati#ty | atra#ha | "vica#re"ti | "vica#ravashatah%" "samyagdarshanavata#" samyagdarshanayuktena sata# "purus%en%a" |" akhilam" ba#hyam a#bhyantaram% ca sarvam% | "jagat vinoda iva" kri#d%a# iv"a#lokyate" | tadbha#va#bha#vaprayuktahars%ashokarahitatva#t | "purus%en%a" katham%bhu#tena | "sakalam idam" anubhu#yama#nam | "a#dhipan~jaram" vikalpa#khyam% pan~jaram | "sarpen%a paripakva#m% tvacam iva parityajya vigatajvaren%a" ta#parahitena#ta eva "shi#tala#ntah%karan%ena" || MoT_2,12.13 || nanv asamyagdarshanavattvasya ko dos%o yena vica#ra#t samyagdarshanavattvam a#shri#yate ity | atra#ha asamyagdarshanavato hi param% duh%kham idam% / vis%amo hy atitara#m% sam%sa#rarogo bhogi#va dashati / asir iva cchinatti / shara iva vedhayati / rajjur iva ves%t%ayati / pa#vaka iva dahati / ra#trir iva#ndhayati / ashan*kitaparipa#titaparus%apa#s%a#n%a iva vivashi#karoti / harati prajn~a#m% / na#shayati sthitim / pa#tayati moha#ndhaku#pe / tr%s%n%aya# jarjari#karoti / na tad asti kim%cid duh%kham% sam%sa#ri# yan na pra#pnoti // MoT_2,12.14 // "pra#pnoti#"tyantam% | t%i#ka# | "param" agrakot%im% ya#tam | nanu kena kr%tam% "duh%kham" asy"a#samyagdarshanavatah%" sya#d ity | atra#ha | "vis%ama" iti | "vedhayati" ta#d%ayati | vishes%en%a kathanam ashakyam% jn~a#tva# sa#ma#nyena kathayati | "na tad" iti | "sam%sa#ri#" sam%sa#rayuktah% | atah% sam%sa#rakr%tam eveh"a#samyagdarshanavato duh%kham" asti#ti bha#vah% || MoT_2,12.14 || nanu vis%ayaru#po 'yam% sam%sa#ra evam eva bhavati | kim asma#kam% karoti#ty | atra#ha duranteyam% kila vis%ayavis%amavis%avis%u#cika# | yadi na cikitsyate tad atitara#m% narakanagaranikaraphala#nubandhini# tat tat karoti | yatra shita#sishatapa#ta utpalata#d%anam | agnida#ho hima#vaseko | 'n*gavikartanam% candanacakrakaracana# | ghu#rn%adva#ta#ntah% paripes%o 'n*gaparima#lanam | anavarata#nalajva#la#vicalitaca#marana#ra#canikaranipa#to nida#ghavinodanadha#ra#gr%hashi#karavars%an%am | shirashchedah% sukhanidra# | mu#ki#karan%am% pa#t%avamudra# maha#n upacayah% || Mo_2,12.15 || "maha#n upacaya" ityantam% | t%i#ka# | "duranta#" na#shayitum ashakya# | "vis%aya#h%" sam%sa#rika#h% bhoga#h% | te eva "vis%amavis%avis%u#cika#" | sa# "yadi na cikitsyate" | "tat" tada# | "atitara#m narakanagara#n%a#m%" yah% "nikarah%" samu#hah% | sa eva "phalam%" | tasya "anubandhah%" prava#hena pravartanam% | sah% asya#m asti#ti ta#dr%shi# sati# sa# | "tat tat" ta#dr%sham% ta#dr%sham% duh%kham% "karoti" | tat kim ity apeks%a#ya#m a#ha | "yatre"ti | "yatra" yasmin duh%khe sati | yadduh%kham apeks%yeti ya#vat |" ghu#rn%an" sphuran yah% "va#tah%" | tasy"a#ntah%" madhye | "paripes%ah%" cu#rn%i#bha#vah% | "an*gaparima#lanam" an*gakomalata#pa#dakam% mardanam% bhavati | va#tamadhye cu#rn%i#bha#va#d api tatkas%t%ataram iti bha#vah% | "anavarata#h%" ya#h% "analajva#la#h%" | ta# eva "vicalitaca#mara#n%i" yasmin | ta#dr%shah% yah% "na#ra#canikarah%" | tasya "nipa#tah%" | "nida#ghasya" artha#t "nida#gha"kr%tata#pasya | "vinodana#"rtham% du#ri#karan%a#rtham% ya#ni "dha#ra#gr%ha#n%i" | tes%a#m% ye "shi#kara#h%" | tes%a#m% "vars%an%am%" bhavati | "pa#t%avamudra#h% pa#t%avasya" ca#turyasya | "mudra#" sam%kocah% | kr%shateti ya#vat | "maha#n upacayah%" vr%ddhih% bhavati || MoT_2,12.15 || phalitam% kathayati tad evam%vidhe kas%t%aces%t%a#sahasrada#run%e sam%sa#racapalayantre 'smin ra#ghava na#vahela# kartavya# | avashyam idam% hi vica#ran%i#yam || Mo_2,12.16 || "vica#ran%i#yam" ityantam% | t%i#ka# | "tat" tato hetoh% | he "ra#ghava" | "evam%vidhe" pu#rvoktamaha#kat%hinaduh%khada#yini | ata eva "kas%t%aces%t%a#sahasrada#run%e asmin" anubhu#yama#ne | "sam%sa#ra" eva "capalayantram" tasmin | "avahela#" kim% mama#yam% karoti#ti ana#darah% | "na kartavya#" | punah% kim% ka#ryam ity | atra#h"a#vashyam" iti | pan%d%itaih% "avashyam idam "ayam% sam%sa#rah% | "vica#ran%i#yam" | kim ayam | idam iti vica#ravis%ayata#m% nayet || MoT_2,12.16 || anyat kim% karan%i#yam ity | atra#ha evam% ca#vaboddhavyam yatha# kila#sti vica#ra#c chreyo'va#ptir iti || Mo_2,12.17 || "iti#"tyantam% | t%i#ka# | purus%en%"aivam% ca boddhavyam" nishceyam | evam% katham% | "yatha# kila" nishcaye | "vica#ra#t shreyo'va#ptih%" moks%apra#ptir "asti#"ti || MoT_2,12.17 || nanv ayam% vivekah% kasyacid asty athava# nety | atra#ha anyac ca raghukulendo | yadi naite maha#nto munayo mahars%ayash ca vipra#sh ca ra#ja#nash ca jn~a#nakavacena#vagun%t%hitashari#ra#s tat katham aduh%khaks%ama# api duh%khamayi#m% tamovr%ttipu#rvakasam%sa#rakadarthana#m anubhavantah% satatam eva muditamanasas tis%t%hanti || Mo_2,12.18 || "tis%t%hanti#"tyantam% | t%i#ka# | he "raghukulendo" | aham "anyac ca" | "bravi#mi#"ti shes%ah% | "yadi ete" purah%stha#h% | "maha#ntah% munayah% mahars%ayash ca vipra#sh ca ra#ja#nash ca jn~a#nakavacena" viveka#khyakavacen"a#vagun%t%hita#ni" valita#ni | "shari#ra#n%i" yes%a#m% te | ta#dr%sha#h% jn~a#nayukta# iti ya#vat | "na" bhavanti | "tat" tada# | ete munya#dayah% "aduh%khaks%ama#h% api katham duh%khamayi#m%" | tatha# "tamovr%ttipu#rvika#" tamovr%ttika#ran%a# | ya# "sam%sa#rakadarthana#" sam%sa#rakleshah% | ta#m "anubhavantah%" | "satatam eva" na tu abhimatapra#ptya# kada#cid eva | "muditamanasah% tis%t%hanti" | atah% asty evais%a#m% viveka iti bha#vah% || MoT_2,12.18 || gadya#m%shayuktena padyena#tra hetum% kathayati iha hi vikautuka# vigatavikalpaviplava# yatha# sthita# hariharapadmaja#dayah% / narottama#h% samadhigata#tmadi#paka#s tatha# sthita# jagati vibuddhabuddhayah% // Mo_2,12.19 // padya#ntam% | t%i#ka# | "hi" yasma#t |" iha jagati" | "narottama#h%" narebhyah% samastamanus%yebhyah% tes%a#m% madhye va# "uttama#h%" shres%t%ha#h% | tatha# "samadhigatah%" vivekavibhavena samyag anubhu#tah% | "a#tma#" eva parama#tma# eva | "di#pah%" yaih% te | ta#dr%sha#h% "vibuddhabuddhayah%" vivekayuktabuddhayah% pu#rvokta#h% munya#dayah% | "tatha#" tis%t%hanti | tatha# katham ity apeks%a#ya#m a#ha | "vikautuka#" iti | "vikautuka#h%" vis%aya#ka#n*ks%a#rahita#h% | "a#di"shabdenendra#di#na#m% grahan%am || MoT_2,12.19 || phalitam% kathayati tatha# ca pariks%i#n%e mohe galati ca ghane 'jn~a#najalade parijn~a#te tattve samadhigata a#tmany abhimate / vica#rya#ryaih% sa#rdham% galitavapus%or vai sadasator dhiya# dr%s%t%e tattve raman%am at%anam% ja#gatam idam // Mo_2,12.20 // padya#ntam% | t%i#ka# | "tatha# ca" sati | "vai" nishcaye | "a#ryaih%" sadbhih% "sa#rdham" | "vica#rya" sam%sa#ram a#tmatattvam% ca vica#rya | "mohe" ajn~a#naka#rye sa#vadha#natve "pari"galite sati | tatah% "ghane" nibid%e | "ajn~a#najalade" ajn~a#nam eva ca | "galati" sati | tatah% "sadasatoh%" sadasadbuddhivis%ayi#bhu#tayoh% arthayoh% | sadasadbuddhiparigalanena "galitavapus%oh%" satoh% | tatah% "abhimate" paramopa#deye | "a#tmani tattve" ji#va#khye tattve | "parijn~a#te" deha#divyatiriktataya# samyak nishcite sati | na kevalam% parijn~a#te kim% tu "samadhigate" deha#ditya#gena sva#tmataya# samyag anubhu#te sati | tatah% "tattve" ji#va#disa#ks%itaya# sthite shuddhacinma#tratattve | "dhiya#" galanonmukhaya# buddhya# | "dr%s%t%e" ji#vasatta#pradatvena dr%s%t%e sati | "idam" kriyama#n%am | "ja#gatam%" jagatsam%bandhi | "at%anam" shari#raya#tra#nimittam% vyavaharan%am | "raman%am" kri#d%a# bhavati | pada#rthanis%t%abha#va#bha#vakr%tahars%ashokasparshaka#ritva#bha#va#d iti bha#vah% || MoT_2,12.20 || anyac ca kathaya#mi#ty a#ha anyac ca ra#ghava prasanne cittattve hr%di savibhave valgati pare sama#bhogi#bhu#ta#sv akhilakalana#dr%s%t%is%u purah% / shamam% ya#nti#s%v antah%karan%aghat%ana#sv a#hitarasam% dhiya# dr%s%t%e tattve raman%am at%anam% ja#gatam idam // Mo_2,12.21 // padya#ntam% | t%i#ka# | he "ra#ghava#"ham "anyac ca" bravi#mi | kim% bravi#s%i#ty | atra#ha | "prasanne" iti | "pare" utti#rn%e | "cittattve" shuddhacinma#tra#khye tattve | "prasanne" svapraka#shanaparataya# prasa#donmukhe sati | ata eva tasmin pare cittattve "savibhave" shaktisahite | "hr%di" sattvabha#vena sthite | "hr%di valgati" sphurati sati | vimarshavis%ayata#m a#ya#te sati#ti ya#vat | tatah% "akhilakalana#dr%s%t%is%u" samastaji#va#dikalana#ru#pa#su dr%s%t%is%u | "sama#bhogi#bhu#ta#su" sati#s%u | vya#pakacinma#trasvaru#pata#sa#danena vista#rarahita#sv api vista#rayukta#su sam%panna#su sati#s%u | tatah% "antah%karan%aghat%ana#su" antah%karan%aracana#su | "a#hitarasam%" svecchaya# | "shamam%" cinma#trasvaru#pe layam% | "purah%" agre "ya#nti#s%u" | tatash ca "dhiya#" galanonmukhaya# buddhya# | "tattve" shuddhacinma#tra#khye tattve | "dr%s%t%e" a#tmataya#nubhu#te sati | "idam% ja#gatam at%anam% raman%am%" bhavati || MoT_2,12.21 || punar api pu#rva#bhipra#yen%aiva#ha anyac ca rathah% spha#ro dehas turagaracana# cendriyagatih% parispando va#ta#d aham akalita#nantavis%amah% | / paro va#rva# dehi# jagati vihara#mi#ty anaghaya# dhiya# dr%s%t%e tattve raman%am at%anam% ja#gatam idam% // Mo_2,12.22 // sarga#ntashlokam% ta#vat | t%i#ka# | "dehah%" sthu#ladehah% | "spha#rah%" sarvatra sphuran%ashi#lah% | "rathah%" bhavati | "indriyagatih%" indriyaracana# "turagaracana#" bhavati | heyopa#deyaru#pa#dipra#ptipariha#ra#rtham% darshana#didva#ren%a deharathaca#lakatva#t | "parispandah%" "turagaracana#"bhu#ta#na#m% indriyagati#na#m% ces%t%a# deham% prati preran%asa#marthyam% "va#ta#t" bhavati | va#tena hi indriya#n%i darshana#dikriya#bha#n~ji santi deham% ca#layanti | "va#" paks%a#ntare | "dehi#" deha#bhima#ni# ji#vah% | "arva#" turagah% bhavati | paryantatah% tasyaiva dehaca#lakatva#t | purah% deha#dibhyah% utti#rn%ashuddhacinma#traru#pah% "aham jagati vihara#mi" viha#ram% karomi | "aham%" katham%bhu#tah% | "akalita#ni" sva#tmatvanishcayena duh%khadatvena#nishcita#ni | "ananta#ni vis%ama#ni" sukhaduh%kharu#pa#h% sam%kat%a#h% yena | ta#dr%shah% | ra#ja# hi ratha#dibhyah% parah% san akalita#nantanimnonnatash ca bhavati | "iti" anena nishcayena | "anaghaya#" svasmin baddhatvajn~a#na#didos%arahitaya# | "dhiya#" galanonmukhaya# buddhya# | "tattve" proktasvaru#pe tattve | "dr%s%t%e" sati | "idam ja#gatam at%anam% raman%am%" bhavati | iti shivam || MoT_2,12.22 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uprakaran%e dva#dashah% sargah% || 2,12 || ************************************************************************ om% pu#rvokta#m% dr%s%t%im anu#dya tadavas%t%am%bhena subuddhi#na#m% vicaran%am% kathayati eta#m% dr%s%t%im avas%t%abhya pus%t%a#tma#nah% subuddhayah% / vicaranty asamunnaddha# maha#nto 'bhyudita# iva // Mo_2,13.1 // "eta#m%" pu#rvasargokta#m | "avas%t%abhya" satatam% vimars%avis%ayam% kr%tva# | "pus%t%a#tma#nah%" | "pus%t%ah%" atyanta#bhivyaktiyogyata#m% gatah% | "a#tma#" shuddhacinma#tra#khya a#tma# yes%a#m% te | ta#dr%sha#h% "asamunnaddha#h%" darparahita#h% | "abhyudita#h% iva" pra#ptara#jya# iva || MoT_2,13.1 || na shocanti na ya#cante na va#n~chanti shubha#shubham / sarvam eva ca kurvanti kurvanti na ca kim%cana // Mo_2,13.2 // "sarvam eva" prava#ha#gatam% sarvam eva | "kurvanti" kartavyam iti nishcayena "kurvanti" | "kim%cana na kurvanti" svasmin kartr%tva#bhima#na#bha#va#t || MoT_2,13.2 || svastham eva#vatis%t%hanti svastham% kurvanti ya#nti ca / heyopa#deyata#paks%arahita#h% sva#tmani sthita#h% // Mo_2,13.3 // "svastham" ity ubhayatra kriya#vishes%an%am% nishcitam ity arthah% | "heyopa#deyata#paks%arahita#h%" upeks%a#paks%e sthita# ity arthah% || MoT_2,13.3 || a#ya#nti ca na ca#ya#nti vanam% ya#nti na ya#nti ca / na kurvanty api kurvanti na vadanti vadanti ca // Mo_2,13.4 // atra sarvatra#pi kriya#karan%am% ji#vanmuktataya#shritadeha#didva#ren%a jn~eyam | akaran%am% tv ashuddhacinma#tratvadva#ren%ety alam || MoT_2,13.4 || ye kecana sama#rambha# ya#sh ca ka#shcana dr%s%t%ayah% / heya#deyadr%sho ya#s ta#h% ks%i#yante 'dhigate pade // Mo_2,13.5 // "ks%i#yante" li#yante | parapadaru#patayaiva sphuranti iti ya#vat || MoT_2,13.5 || parityaktasamasteham% mano madhuravr%ttimat / sarvatah% sukham abhyeti candrabimba iva sthitam // Mo_2,13.6 // "madhuravr%ttimat" maitri#yuktam || MoT_2,13.6 || api nirmanana#rambham apy asta#khilakautukam / a#tmany eva na ma#ty antar inda#v iva rasa#yanam // Mo_2,13.7 // "a#tmany eva na ma#ti" na prabhavati | atyanta#nandamayatva#d iti bha#vah% | "manana#rambha"rahitasya "kautukarahitasya" ca a#nandena sv"a#tmani" ama#nam% na yuktam iti lokaprasiddhir "api"shabda#bhipra#yah% | rasa#yanam amr%tam || MoT_2,13.7 || na karoti#ndraja#la#ni na#nudha#vati va#sana#m / ba#laca#palam utsr%jya pu#rn%am eva vira#jate // Mo_2,13.8 // "indraja#la#ni" mantra#diprabha#vena siddha#ni a#ka#shagamana#di#ni | "va#sana#m na#nudha#vati" api tu tato nivr%ttim eva karoti | ba#lavat ca#palam "ba#laca#palam utsr%jya" | "pu#rn%am" tr%ptisahitam% yatha# bhavati | tatha# "vira#jate" || MoT_2,13.8 || a#tmatattva#valokanasyaiva pu#rvokta#su vr%ttis%u ka#ran%atvam% gadyena kathayati evam%vidha# hi vr%ttaya a#tmatattva#valokana#l labhyante | na#nyatas | tasma#d vica#ren%a#tmaiva#nves%t%avya upa#sani#yo jn~a#tavyo ya#vajji#vam% purus%ena netarad iti // MoT_2,13.9 // "iti#"tyantam% | t%i#ka# | "hi" yasma#t | "evam%vidha#h%" pu#rvokta#h% | vr%ttayah% vya#pa#ra#h% | "a#tmatattvasya" parama#tmasvaru#pasya | yad "avalokanam%" | tasma#d eva | "purus%en%a labhyante" | "na#nyatah%" | "tasma#d purus%en%a ya#vajji#vam% vica#ren%a#tmaiva#nves%t%avyah%" | kim%ru#po 'sa#v iti vimarshani#yah% | tatah% "upa#sani#yah%" | upa#sanam% ca#tra avicchinnaprava#hen%a#nusandha#navis%ayi#karan%am eva jn~eyam | tatah% "jn~a#tavyah%" | sthu#ladeha#divyatirekena sthu#ladehavat nih%sam%shayam a#tmatattvena jn~a#tavyah% | "itarat" sthu#ladeha#di | "na" jn~a#tavyam | "iti"shabdah% gadyasama#ptau || MoT_2,13.9 || nanv a#tma#valokanam% kartavyatvena tvaya# pratipa#ditam% | tadavalokanam% katham% setsyati#ty | atra padyena#ha sva#nubhu#teh% susha#strasya gurosh caivaikava#kyata# / yatra#bhya#sena tena#tma# santatena#valokyate // Mo_2,13.10 // "sva#" nija# | ya# "anubhu#tih%" | tasya#h% | "susha#strasya" shobhanasha#strasya | "guroh%" sadgurosh | "ca" iti trayasya | "yatra" yasmin abhya#se | "ekava#kyata#" artha#t melanam% sya#t | "santatena#"vicchinnena | "tena#bhya#sena" karan%ena | purus%en%a kartra# | "a#tma#valokyate" || MoT_2,13.10 || avahelitasha#stra#rthair avajn~a#tamaha#janaih% / kas%t%a#m apy a#padam% pra#pto na mu#d%haih% samata#m iya#t // Mo_2,13.11 // svasthas tu katham "iya#d" ity "api"shabda#bhipra#yah% || MoT_2,13.11 || etatprasan*gena maurkhyam% nindati na vya#dhir na vis%am% na#pat tatha# na#ma#sti bhu#tale / kheda#ya svashari#rastham% maurkhyam eva yatha# nr%n%a#m // Mo_2,13.12 // spas%t%am || MoT_2,13.12 || kim%citsam%skr%tabuddhi#na#m% shravyam% sha#stram idam% yatha# / maurkhya#paham% tatha# sha#stram anyad asti na kim%cana // Mo_2,13.13 // "kim%citsam%skr%tabuddhi#na#m" padapada#rthajn~a#na#m ity arthah% | "shravyam" shravan%a#rham | "idam%" moks%opa#ya#khyam | "maurkhya#paham%" maurkhyam upahanti#ti "maurkhya#paham" || MoT_2,13.13 || idam% shravyam% sukhakaram% katha#dr%s%t%a#ntasundaram / aviruddham ashes%en%a sha#strava#kya#rthabandhuna# // Mo_2,13.14 // katha#bhih% vaks%yama#n%a#h% dr%s%t%a#nta#h% "katha#dr%s%t%a#nta#h%" | taih% "sundaram" | "sha#strava#kya#na#m%" yah% "arthah%" | sa eva "bandhuh%" | tena "aviruddham" | sha#stra#rtha#nusa#ri#ty arthah% || MoT_2,13.14 || a#pado ya# durutta#ra# ya#sh ca tuccha#h% kuyonayah% / ta#s ta# maurkhya#t prasu#yante khadira#t kan%t%haka# iva // Mo_2,13.15 // spas%t%am || MoT_2,13.15 || varam% shara#vahastasya can%d%a#la#ga#ravi#this%u / bhiks%a#rtham at%anam% ra#ma na maurkhyahataji#vitam // Mo_2,13.16 // "at%anam%" bhraman%am || MoT_2,13.16 || imam a#lokam a#sa#dya moks%opa#yamayam% janah% / andhata#m eti na punah% kashcin mohatamasy api // Mo_2,13.17 // "a#lokam" paratattvapraka#shakatva#t a#lokasvaru#pam || MoT_2,13.17 || ta#van nayati sam%kocam% tr%s%n%a# shya#ma# nara#mbujam / ya#vad vivekasu#ryasya nodita# vimala# prabha# // Mo_2,13.18 // spas%t%am || MoT_2,13.18 || sam%sa#raduh%khamoks%a#rtham% ma#dr%shaih% saha bandhubhih% / svaru#pam a#tmano jn~a#tva# gurusha#straprama#n%atah% // Mo_2,13.19 // "ma#dr%shaih%" sa#dhubhir ity arthah% | gurusha#stra#khyam% yat "prama#n%am%" prama#karan%am% | tasma#t "gurusha#straprama#n%atah%" | "jn~a#tve"ty asya#nantaram% stheyam iti shes%ah% || MoT_2,13.19 || ji#vanmukta#sh caranti#ha yatha# harihara#dayah% / yatha# brahmars%ayash ca#nye tatha# vihara ra#ghava // Mo_2,13.20 // "vihara" hars%a#mars%arahitatvena kri#d%a#m% kuru || MoT_2,13.20 || ananta#ni#ha duh%kha#ni sukham% ks%an%alavopamam / na#tah% sukhes%u badhni#ya#d dr%s%t%im% duh%kha#nubandhis%u // Mo_2,13.21 // "duh%kha#nubandhis%u" duh%kha#nuviddhes%u || MoT_2,13.21 || punah% kim% ka#ryam ity | atra#ha yad anantam ana#ya#sam% tat padam% sa#rasiddhaye / sa#dhani#yam% prayatnena purus%en%a vija#nata# // Mo_2,13.22 // "anantam" trividhaparicchedarahitam | "ana#ya#sam%" a#ya#sasa#dhyatva#bha#va#t | "sa#rasiddhaye" paramapurus%a#rthasiddhaye | "sa#dhani#yam%" svopalabdhivis%ayata#m% neyam | "vija#nata#" kim%cinma#trajn~a#nayuktena mu#rkhasya#tra#nadhikaratva#t || MoT_2,13.22 || ta eva purus%a#rthasya bha#janam% purus%ottama#h% / anuttamapada#lambi mano yes%a#m% gatajvaram // Mo_2,13.23 // avidyama#na uttamah% yasma#t tat "anuttamam" niratishayam iti ya#vat | ta#dr%sham% yat "padam" | tat "a#lambate" iti ta#dr%sham || MoT_2,13.23 || sam%bhoga#shanama#tres%u ra#jya#dis%u sukhes%u ye / sam%tus%t%a# dus%t%amanaso viddhi ta#n andhadundubha#n // Mo_2,13.24 // "andhadundubha#n" andhara#jila#n | asamyag darshitva#d ity arthah% || MoT_2,13.24 || ye shat%hes%u durantes%u dus%kr%ta#rambhasha#lis%u / dvis%atsu mitraru#pes%u bhakta# vai bhogabhogis%u // Mo_2,13.25 // te ya#nti durgama#d durgam% duh%kha#d duh%kham% bhaya#d bhayam / naraka#n narakam% mu#d%ha# mohamantharabuddhayah% // Mo_2,13.26 // "mitraru#pes%u dvis%atsu" a# mukhe sukhaka#ritva#t "mohamanthara#" mohanirbhara# | "buddhih%" yes%a#m% te | ta#dr%sha#h% || MoT_2,13.25-26 || parasparavina#shotke shreyasyau na kada#cana / sukhaduh%khadashe ra#ma tad%itprasarabhan*gure // Mo_2,13.27 // spas%t%am || MoT_2,13.27 || ye virakta# maha#tma#nah% suvivikta# bhava#dr%shah% / purus%a#n viddhi ta#n vandya#n bhogamoks%aikabha#ginah% // Mo_2,13.28 // "bhogabha#ktvam%" cais%a#m% prava#hagatam eva jn~eyam% | na yatnasa#dhitam || MoT_2,13.28 || vivekam% param a#shritya vaira#gya#bhya#sayogatah% / sam%sa#rasaritam% ghora#m ima#m a#padam uttaret // Mo_2,13.29 // "abhya#sah%" saccha#stra#bhya#sah% | "a#padam" a#padru#pa#m || MoT_2,13.29 || na suptavyam% tu sam%sa#rama#ya#sv iha hi ja#nata# / vis%amu#rcchanasam%mohada#yini#s%u vivekina# // Mo_2,13.30 // "na suptavyam" avahela# na kartavya# || MoT_2,13.30 || sam%sa#ram imam a#sa#dya yas tis%t%haty avahelaya# / jvalitasya gr%hasyoccaih% shete ta#rn%asya so 'ntare // Mo_2,13.31 // "ta#rn%asya" tr%n%anirmitasya || MoT_2,13.31 || yat pra#pya na nivartante yad a#sa#dya na shocyate / tat padam% shemus%i#labhyam asty eva#tra na sam%shayah% // Mo_2,13.32 // "shemus%i#labhyam eva" buddhilabhyam eva | na tu ba#hyayatnalabhyam || MoT_2,13.32 || nanu yadi tat padam% na#sti tat kim% shemus%ya# labhyate ity | atra#ha na#sti cet tad vica#ren%a dos%ah% ko bhavata#m% bhavet / asti cet tat samutti#rn%a# bhavis%yatha bhava#rn%ava#t // Mo_2,13.33 // spas%t%am || MoT_2,13.33 || pravr%ttih% purus%asyeha moks%opa#yavica#ran%e / yada# bhavaty a#shu tada# moks%abha#gi# sa ucyate // Mo_2,13.34 // spas%t%am || MoT_2,13.34 || anapa#yi nira#shan*kam% sva#sthyam% vigatavibhramam / na vina# kevali#bha#vam% vidyate bhuvanatraye // Mo_2,13.35 // "sva#sthyam" svasthata# | "kevali#bha#vam% vina#" adviti#yata#m% vina# || MoT_2,13.35 || tatpra#pta#v uttamapra#ptau na klesha upayujyate / na mitra#n%y upakurvanti na dhana#ni na ba#ndhava#h% // Mo_2,13.36 // "tatpra#ptau" kevali#bha#vapra#ptau | "kleshah%" sha#ri#rikah% kleshah% || MoT_2,13.36 || na hastapa#dacalanam% na desha#ntarasam%gamah% / klesha#tishayasa#dhyo va# na ti#rtha#yatana#shrayah% // Mo_2,13.37 // asminn arthe "hastapa#da#"di"calanam% na" bhavati | "desha#ntarasam%gamah%" ca "na" bhavati | ayam arthah% "klesha#tishayasa#dhyah% na" bhavati | "ti#rtha#yatana#shrayah%" ca "na" bhavati || MoT_2,13.37 || purus%a#rthaikasa#dhyena va#sanaika#rthakarman%a# / kevalam% tan manoma#trajayena#sa#dyate padam // Mo_2,13.38 // purus%en%a "tat" kevali#bha#va#khyam% "padam" | "evalam manoma#trajayena a#sa#dyate" pra#pyate | "manoma#trajayena" katham%bhu#tena | "purus%a#rthena" paurus%en%a | "ekam" kevalam% "sa#dhyena" | punah% katham%bhu#tena "va#sanaika#rthakarman%a#" | "va#sana#" bha#vana# | sa# eva "eka#rthah%" | tasya "karman%a#" | bha#vana#ma#trasa#dhyenety arthah% || MoT_2,13.38 || vivekama#trasa#dhyam% tadvica#raika#ntanishcayam / tyajata# duh%khaja#la#ni naren%a tad ava#pyate // Mo_2,13.39 // "tadvica#ren%a" tadvis%ayen%a vivekena | "ekam%" kevalam% | "nishcayah%" yasya | tam | vica#ranishceyam ity arthah% | "tat" kevali#bha#va#khyam% padam || MoT_2,13.39 || sukhasevya#sanasthena tadvica#ravata# svayam / na shocyate padam% pra#pya na ca bhu#yo 'bhija#yate // Mo_2,13.40 // "tadvica#ravata#" kevali#bha#vavica#rayuktena | tat "padam%" kevali#bha#va#khyam% padam || MoT_2,13.40 || tat samastasukha#sa#rasi#ma#ntam% sa#dhavo viduh% / tad anuttamanis%s%yandam% param a#hu# rasa#yanam // Mo_2,13.41 // spas%t%am || MoT_2,13.41 || ks%ayitva#t sarvabha#va#na#m% svargama#nus%yayor dvayoh% / sukham% na#sty eva salilam% mr%gatr%s%n%a#sv ivaitayoh% // Mo_2,13.42 // "svargama#nus%yayoh%" svarlokamanus%yalokayoh% || MoT_2,13.42 || ato manojayash cintyah% shamasam%tos%asa#dhanah% / anantashamasam%bhogas tasma#d a#nanda a#pyate // Mo_2,13.43 // "atah%" ka#ran%a#t | purus%en%a "manojayah% cintyah%" | katham%bhu#tah% | "shamasam%tos%au sa#dhanam%" yasya | ta#dr%shah% purus%ah% | "tasma#t" manojaya#t | "anantashamasya sam%bhogah%" camatka#rah% | shama#sva#daru#pah% iti ya#vat | "a#nandah% a#pyate" pra#pyate || MoT_2,13.43 || ji#vata# gacchata# caiva bhramata# patata# tatha# / raks%asa# da#navena#pi devena purus%en%a va# // Mo_2,13.44 // manah%prashamanodbhu#tam% tat pra#pya paramam% sukham% / vika#sishamapus%pasya vivekoccataroh% phalam // Mo_2,13.45 // vyavaha#raparen%a#pi ka#ryavr%ndam acinvata# / bha#nuneva#mbarasthena nojjhyate na ca va#n~chyate // Mo_2,13.46 // "ji#vata# gacchata# bhramata#" | atha "patata#" | upalaks%an%am% caitat | sarva#h% kriya#h% kurvateti ya#vat | "raks%asa# da#navena#pi devena purus%en%a va# manah%prashamanodbhu#tam%" tatha# "vika#sishamapus%pasya" "vivekoccataroh%" phalam | tat paramam% sukham nirva#n%a#khyam% sukham% | "pra#pya#mbarasthena bha#nuna# iva nojjhyate na ca va#n~chyate" su#ryavat upeks%a#m eva sarvatra kriyate ity arthah% | raks%ah%prabhr%tina# katham%bhu#tena | "vyavaha#raparen%a#pi ka#ryavr%ndam" ka#ryasamu#ham | "acinvata#" na#ham%karteti nishcaya#t svakr%tatvena#nanubhavata# || MoT_2,13.44-46 || manah% prasha#ntam atyaccham% vishra#ntam% gatavibhramam / ani#ham% vigata#bhi#s%t%am% na#bhiva#n~chati nojjhati // Mo_2,13.47 // "ani#ham" vikalpa#khyaces%t%a#rahitam | "vigata#bhi#s%t%am" abhi#s%t%am idam iti nishcayarahitam | prava#ha#gatam upeks%aya# eva karoti#ti bha#vah% || MoT_2,13.47 || pu#rvataram% prakr%ta#na#m% shama#didva#rapa#la#na#m% nirn%ayam% prastauti moks%adva#re dva#rapa#la#n ima#n~ shr%n%u yatha#kramam / yes%a#m ekatama#saktya# moks%adva#re pravishyate // Mo_2,13.48 // "ekatama#saktya#" ekatama#sevanena || MoT_2,13.48 || tatra#pi prathamoddis%t%am% shamam% niru#payati duh%khados%adasha# di#rgha# sam%sa#ramaruman%d%ali# / jantoh% shi#talata#m eti shi#talena shama#mbuna# // Mo_2,13.49 // duh%khados%aru#pa# dasha# yasya#m% sa# "duh%khados%adasha#" || MoT_2,13.49 || shamena#sa#dyate shreyah% shamo hi paramam% padam / shamah% shivam% shamah% sha#ntih% shamo bhra#ntiniva#ran%am // Mo_2,13.50 // "paramam% padam" cinma#tra#khyam utkr%s%t%am% stha#nam || MoT_2,13.50 || pum%sah% prashamatr%ptasya shi#tala#cchatara#tmanah% / shamatos%itacittasya shatrur apy eti mitrata#m // Mo_2,13.51 // dves%en%aiva hi shatruh% shatruh% bhavati | sa ca tasya na#sti#ti tasya "shatruh% mitrata#m eti#"ti bha#vah% || MoT_2,13.51 || shamacandramasa# yes%a#m a#shayah% samalam%kr%tah% / ks%i#ra#bdhi#na#m ivodeti tes%a#m% paramashuddhata# // Mo_2,13.52 // "paramashuddhata#" va#sana#khyamalara#hityam || MoT_2,13.52 || hr%tkusheshayakoshes%u yes%a#m% shamakusheshayam / sata#m% vikasitam% te hi dvihr%tpadma#h% sama# hareh% // Mo_2,13.53 // "harer dvihr%tpadmatvam%" na#bhisthasya padmasya sthitatva#j jn~eyam || MoT_2,13.53 || shamashri#h% shobhate yes%a#m% mukhenda#v akalan*kite / te 'mi# kulendavo vandya#h% saundaryavijitendavah% // Mo_2,13.54 // "akalan*kitatvam" eva#tra indujaye hetuh% || MoT_2,13.54 || trailokyodaravartinyo na#nanda#ya tatha# shriyah% / sa#mra#jyasam%patpratima# yatha# shamavibhu#tayah% // Mo_2,13.55 // spas%t%am || MoT_2,13.55 || ya#ni duh%kha#ni ya#s tr%s%n%a# duh%saha# ye dura#dhayah% / tat sarvam% sha#ntacetassu tamo 'rkes%v iva nashyati // Mo_2,13.56 // spas%t%am || MoT_2,13.56 || mano hi sarvabhu#ta#na#m% prasa#dam anugacchati / na tathendau yatha# sha#nte jane janitakautukam // Mo_2,13.57 // "prasa#dam" prasannata#m || MoT_2,13.57 || shamasha#lini sauha#rdavati sarves%u jantus%u / sujane paramam% tattvam% svayam eva prasi#dati // Mo_2,13.58 // "paramam% tattvam" parama#tmatattvam% | "svayam eva#"yatnam eva | "prasi#dati" svaru#padarshana#khyam% prasa#dam% karoti#ty arthah% || MoT_2,13.58 || ma#tari#va param% ya#nti vis%ama#n%i mr%du#ni ca / vishva#sam iha bhu#ta#ni sarva#n%i shamasha#lini // Mo_2,13.59 // "vis%ama#n%i" him%sa#ni | "mr%du#ni" komala#ni || MoT_2,13.59 || na rasa#yanapa#nena na laks%mya#lin*ganena ca / tatha# sukham ava#pnoti shamena#ntar yatha# janah% // Mo_2,13.60 // "antah%" manasi || MoT_2,13.60 || sarva#dhivya#dhivalitam% kra#ntam% tr%s%n%a#varatraya# / manah% shama#mr%ta#sekaih% sama#shva#saya ra#ghava // Mo_2,13.61 // "sama#shva#saya" shi#talaya || MoT_2,13.61 || yat karos%i yad ashna#si shamashi#talaya# dhiya# / tat te 'tisvadate sva#du netarat ta#ntama#nasam // Mo_2,13.62 // "svadate" rocate | camatka#ram% karoti#ti ya#vat | "ta#ntam" mla#niyuktam% kr%tam% | "ma#nasam%" yena tat || MoT_2,13.62 || shama#mr%tarasa#sna#tam% mano ya#m eti nirvr%tim / chinna#ny api taya#n*ga#ni manye rohanti ra#ghava // Mo_2,13.63 // "shama#mr%tarasa#sna#tam% manah% ya#m% nirvr%tim% eti" | he "ra#ghava#"ham% "manye" | "taya#" nirvr%tya# | "chinna#ny api an*ga#ni rohanti" || MoT_2,13.63 || na pisha#ca# na raks%a#m%si na daitya# na ca shatravah% / na ca vya#ghrabhujan*ga#dya# dvis%anti shamasha#linam // Mo_2,13.64 // spas%t%am || MoT_2,13.64 || susam%naddhasamasta#n*gam% prashama#mr%tavarman%a# / vedhayanti na duh%kha#ni shara# vajrashila#m% iva // Mo_2,13.65 // "vedhayanti" ta#d%ayanti || MoT_2,13.65 || na tatha# ra#jate ra#ja# ma#nya#ntah%purasam%sthitah% / samaya# svasthaya# vr%ttya# yathopashamashobhitah% // Mo_2,13.66 // "vr%ttya#" vya#pa#ren%a || MoT_2,13.66 || pra#n%a#t priyataram% dr%s%t%va# tus%t%im eti na ta#m% janah% / ya#m a#ya#ti janam% sha#ntam avalokya sama#shayam // Mo_2,13.67 // "sama#shayam" samacetasam || MoT_2,13.67 || samaya# shamasha#linya# vr%ttya# yah% sa#dhu vartate / abhinanditaya# loke ji#vati#ha sa netarah% // Mo_2,13.68 // "vartate" tis%t%hati | "itarah%" asha#ntah% || MoT_2,13.68 || anuddhatamana#h% sha#ntah% sa#dhu karma karoti yat / tat sarvam abhinandanti tasyema# bhu#taja#tayah% // Mo_2,13.69 // "abhinandanti" stuvanti || MoT_2,13.69 || sha#ntasvaru#panirn%ayadva#ren%a shamasvaru#pam% nishcinoti shrutva# spr%s%t%va# ca dr%s%t%va# ca bhuktva# ghra#tva# shubha#shubham / na hr%s%yati gla#yati yah% sa sha#nta iti kathyate // Mo_2,13.70 // upeks%a# eva sha#ntir iti bha#vah% || MoT_2,13.70 || yah% samah% sarvabha#ves%u na#bhiva#n~chati nojjhati / jitvendriya#n%i yatnena sa sha#nta iti kathyate // Mo_2,13.71 // spas%t%am || MoT_2,13.71 || tus%a#rakarabimba#ccham% mano yasya nira#kulam / maran%otsavayuddhes%u sa sha#nta iti kathyate // Mo_2,13.72 // spas%t%am || MoT_2,13.72 || sthito 'pi na sthita iva na hr%s%yati na kupyati / yah% sus%uptamana#h% svasthah% sa sha#nta iti kathyate // Mo_2,13.73 // "sus%uptamana#h%" hars%a#mars%a#nusandha#narahitah% || MoT_2,13.73 || amr%tasyandasubhaga# yasya sarvajanam% prati / dr%s%t%ih% prasarati pri#ta# sa sha#nta iti kathyate // Mo_2,13.74 // spas%t%am || MoT_2,13.74 || spas%t%a#vada#taya# buddhya# yathaiva#ntas tatha# bahih% / dr%shyante yasya ka#rya#n%i sa sha#nta iti kathyate // Mo_2,13.75 // kapat%ara#hitya#d iti bha#vah% || MoT_2,13.75 || apy a#patsu duranta#su kalpa#ntes%u dahatsv api / tuccheham% na mano yasya sa sha#nta iti kathyate // Mo_2,13.76 // "tuccheham" tucchopa#yaparam || MoT_2,13.76 || yo 'ntah% shi#talata#m% ya#to yo bha#ves%u na majjati / vyavaha#ri# na sam%mu#d%hah% sa sha#nta iti kathyate // Mo_2,13.77 // "na majjati" ra#godreken%a#sakto na bhavati | "vyavaha#ri#" vyavaha#raka#ri# | "na sam%mu#d%hah%" na vyavaha#rarahitah% | vyavaha#rarahitasya hi amajjanam% vyavaha#ra#bha#vakr%tam eva na sha#ntikr%tam || MoT_2,13.77 || a#ka#shasadr%shi# yasya nityam% svavyavaha#rin%ah% / kalan*kam eti na matih% sa sha#nta iti kathyate // Mo_2,13.78 // "svah%" nijah% | "vyavaha#rah%" asya#sti#ti ta#dr%shasya || MoT_2,13.78 || tapasvis%u bahujn~es%u ya#jakes%u nr%pes%u ca / balavatsu gun%a#d%hyes%u shamava#n eva ra#jate // Mo_2,13.79 // spas%t%am || MoT_2,13.79 || shamasam%saktamanasa#m% mahata#m% gun%asha#lina#m / udeti nirvr%tish citta#j jyotsneva himarocis%ah% // Mo_2,13.80 // spas%t%am || MoT_2,13.80 || si#ma#nto gun%apu#ga#na#m% paurus%aika#ntabhu#s%an%am / sam%kat%es%v abhayastha#nam% shamah% shri#ma#n vira#jate // Mo_2,13.81 // spas%t%am || MoT_2,13.81 || sarga#ntashlokena shamaniru#pan%am% sama#payati shamam amr%tam aha#ryam a#ryajus%t%am% param avalambya padam% param% praya#ta#h% / raghutanaya yatha# maha#nubha#va#h% kramam anupa#laya siddhaye tam eva // Mo_2,13.82 // he "raghutanaya" | "maha#nubha#va#h%" purus%a#h% | "amr%tam" amr%taru#pam | "aha#ryam" ana#shyam "a#ryajus%t%am" |" shamam%" pu#rvoktasvaru#pam% shamam% "avalambya" | "param%" padam% paracitsvaru#pam utkr%s%t%am% stha#nam% | yatha# "praya#ta#h%" | tvam "tam" tatha#vidham | "kramam siddhaye anupa#laya" | iti shivam || MoT_2,13.82 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uprakaran%e trayodashah% sargah% || 2,13 || ************************************************************************ om% vivekanirn%ayam% prastauti sha#stra#vabodha#malaya# dhiya# paramapu#taya# | / kartavyah% ka#ran%ajn~ena vica#ro 'nisham a#tmanah% // Mo_2,14.1 //" ka#ran%ajn~ena" kim% | kena sam%padyate iti ja#nata# purus%en%a | "dhiya# a#tmanah% vica#rah% anisham kartavyah%" || MoT_2,14.1 || nanu vica#ren%a kim% setsyati ity | atra#ha vica#ra#t ti#ks%n%ata#m etya dhi#h% pashyati param% padam / di#rghasam%sa#rarogasya vica#ro hi mahaus%adham // Mo_2,14.2 // "param padam" shuddhacinma#tra#khyam% maha#stha#nam || MoT_2,14.2 || a#padvanam ananteha#paripallavita#kr%ti / vica#rakrakacacchinnam% naiva bhu#yah% prarohati // Mo_2,14.3 // "ananta#h%" ya#h% "i#ha#h%" ces%t%a#h% | ta#bhih% "paripallavita#" pus%t%i#bhu#ta# | "a#kr%tih%" yasya tat || MoT_2,14.3 || mohes%u bandhuna#shes%u sam%kat%es%u bhrames%u ca / sarves%v eva maha#pra#jn~a vica#ro hi sata#m% gatih% // Mo_2,14.4 // "gatih%" sharan%am || MoT_2,14.4 || na vica#ram% vina# kashcid upa#yo 'sti vipacchame / vica#ra#d ashubham% tyaktva# shubham a#ya#ti dhi#h% sata#m // Mo_2,14.5 // spas%t%am || MoT_2,14.5 || balam% buddhish ca tejash ca pratipattih% kriya#phalam / phalanty eta#ni sarva#n%i vica#ren%aiva dhi#matah% // Mo_2,14.6 // "pratipattih%" jn~a#nam | avivekena tu kr%ta#ni "eta#ni" anartham evotpa#dayanti#ti bha#vah% || MoT_2,14.6 || yukta#yuktamaha#di#pam abhiva#n~chitasa#dhakam / spha#ram% vica#ram a#shritya sam%sa#rajaladhim% taret // Mo_2,14.7 // "yukta#yuktamaha#di#pam%" idam% yuktam% idam% tv ayuktam iti praka#shakam ity arthah% | "spha#ram%" visti#rn%am || MoT_2,14.7 || a#lu#nahr%daya#mbhojam% maha#mohamatan*gajam / vida#rayati shuddha#tma# vica#roda#rakesari# // Mo_2,14.8 // "vida#rayati" vina#shayati || MoT_2,14.8 || mu#d%ha#h% ka#lavasheneha yad gata#h% paramam% padam / tad vica#rapradi#pasya vijr%mbhitam anuttamam // Mo_2,14.9 // "ka#lena" hi "mu#d%ha#" api shuddhacinma#tra#khyam% "paramam% padam%" pra#pnuvanti | "vijr%mbhitam" vilasitam | "anuttamam" niratishayam || MoT_2,14.9 || ra#jya#ni sam%padah% spha#ro bhogo moks%ash ca sha#shvatah% / vica#rakalpavr%ks%asya phala#ny eta#ni ra#ghava // Mo_2,14.10 // spas%t%am || MoT_2,14.10 || ya# vivekavila#sinyo matayo mahata#m iha / na ta# vipadi majjanti tumbaka#ni#va va#rin%i // Mo_2,14.11 // vivekavila#sah% a#sa#m asti#ti "vivekavila#sinyah%" || MoT_2,14.11 || vica#rodayaha#rin%ya# dhiya# vyavaharanti ye / phala#na#m atyuda#ra#n%a#m% bha#janam% hi bhavanti te // Mo_2,14.12 // "vica#rodayena ha#rin%ya#" manoharaya# || MoT_2,14.12 || mu#rkhahr%tka#nanastha#na#m a#sha#prasararodhina#m / avica#rakaran~ja#na#m% man~jaryo duh%khari#tayah% // Mo_2,14.13 // "a#sha#" moks%a#sha# | tasya#h% yah% "prasarah%" | tam% rundhanti#ti ta#dr%sha#na#m dik"prasararodhina#m%" ca | "karan~ja#na#m%" kan%t%akavr%ks%a#n%a#m | "duh%khari#tayah%" duh%kharacana#h% || MoT_2,14.13 || kajjalaks%odamalina# madira#modadha#rin%i# / avica#ramayi# nidra# ya#tu te ra#ghava ks%ayam // Mo_2,14.14 // "kajjalaks%odena" mantrasam%skr%tena | "kajjalaks%odena malina#" ghana# | kajjalaks%odavat "malina#" ca#tyantaka#lus%ya#t | "madira# modam% dha#rayati#"ti ta#dr%shi# | madira#modena#pi "nidra#" ghani#bhavati | "avica#ramayi#" avica#rasvaru#pa# ta#m eva "ks%ayam%" nayeti bha#vah% || MoT_2,14.14 || maha#pady api di#rghes%u sadvica#raparo narah% / na nimajjati mohes%u tejora#shis tamassv iva // Mo_2,14.15 // "mohes%u" kim% karomi#ty evam%ru#pes%u || MoT_2,14.15 || ma#nase sarasi svacche vica#rakamalotkarah% / nu#nam% vikasito yasya himava#n iva bha#ti sah% // Mo_2,14.16 // "ma#nase sarasi" hr%daya#khye sarasi ma#nasa#khye sarasi#ti ca || MoT_2,14.16 || vica#ravikala# yasya matir ma#ndyam upeyus%ah% / tasyodety ashanish candra#n mudha# yaks%ah% shishor iva // Mo_2,14.17 // "vica#ravikala#" vica#rarahita# | "ma#ndyam%" ja#d%yam% | "candra#t" citsu#ryapratibimbaru#patvena candratulya#t sam%sa#ra#t | "ashanih%" bha#va#bha#vakr%tahars%a#mars%aru#pam% vajram a#shcaryam% ca candra#d ashaner utpa#dah% || MoT_2,14.17 || duh%khas%an%d%akavalmi#kam% vipannavalata#madhuh% / ra#ma du#re paritya#jyo nirviveko nara#dhamah% // Mo_2,14.18 // "nara#dhamah%" kim% | "duh%khah% s%an%d%aka#na#m% valmi#kam" | valmi#ke hi kan%t%akas%an%d%aka#ni bhavanti | punah% kah% | "vipad" eva "navalata#" | tasya#h% "madhuh%" vasantah% || MoT_2,14.18 || ye kecana dura#rambha# dura#ca#ra# dura#dhayah% / avica#ren%a te bha#nti veta#la#s tamasa# yatha# // Mo_2,14.19 // "dura#rambha#h%" kutsita#h% ka#rya#rambha#h% || MoT_2,14.19 || avica#rin%am eka#ntajaraddrumasadharmakam / aks%amam% sa#dhuka#ryes%u du#re kuru raghu#dvaha // Mo_2,14.20 // "eka#nte" janarahite deshe | sthitah% "jaraddrumah%" | tasya "sadharmakam" sadr%sham | "sa#dhuka#ryes%u" cittanirodha#dis%u | phalada#nena paropaka#raru#pes%u ca shubhaka#ryes%u || MoT_2,14.20 || viviktam% hi mano jantor a#sha#vaivashyavarjitam / para#m% nirvr%tim abhyeti pu#rn%ash candra iva#tmani // Mo_2,14.21 // "viviktam" vivekayuktam | "a#sha#vaivashyavarjitam" iti vishes%an%adva#ren%a hetuh% | a#sha#vaivashyasyaiva nirvr%tirodhakatva#t || MoT_2,14.21 || vivekitodita# deham% sarvam% shi#talayaty alam / alam%karoti ca#tyantam% jyotsneva bhuvanam nava# // Mo_2,14.22 // "nava#" sharatka#li#na# || MoT_2,14.22 || parama#rthapata#ka#ya# dhiyo dhavalaca#maram / vica#ro ra#jate janto rajanya#m iva candrama#h% // Mo_2,14.23 // "parama#rthasya" shuddhacinma#tratattva#khyaparama#rthasya | "pata#ka#ya#h%" pradarshakatvasa#ma#nyena cihn%abhu#tapata#ka#ru#pa#ya#h% "dhiyah%" | "dhavalaca#maram" shobha#da#yakatvena dhavalaca#mararu#pam || MoT_2,14.23 || vica#raca#ravo bha#va# bha#sayanto disho dasha / bha#nti bha#skaravad bhagnabhu#yobhavabhaya#maya#h% // Mo_2,14.24 // "bha#va#h%" manus%ya#diru#pa#h% pada#rtha#h% | "bha#va#h%" katham%bhu#ta#h% | "bhagna#h% bhu#ya#m%si bhavabhaya#ni" ev"a#maya#h%" yaih% te | "bha#skaro" 'pi "dasha dishah%" bha#sayati || MoT_2,14.24 || ba#lasya svamanomohakalpitah% pra#n%aha#rakah% / ra#trau tamasi veta#lo vica#ren%a vili#yate // Mo_2,14.25 // spas%t%am || MoT_2,14.25 || sarva eva jagadbha#va# avica#ren%a ca#ravah% / avidyama#nasadbha#va# vica#ravishara#ravah% // Mo_2,14.26 // "sarva eva jagadbha#va#h%" jagatpada#rtha#h% | "avica#ren%a" vica#rara#hityena | "ca#ravah%" bhavanti | katham%bhu#ta#h% | "avidyama#nasadbha#va#h%" | ata eva ca "vica#ravishara#ravash" ca vica#ra#sahatva#t || MoT_2,14.26 || pum%so nijamanomohakalpito 'nalpaduh%khadah% / sam%sa#raciraveta#lo vica#ren%a vili#yate // Mo_2,14.27 // spas%t%am || MoT_2,14.27 || samasvaccham% nira#ba#dham anantamanana#shrayam / viddhi#mam% kevali#bha#vam% vica#ro 'grataroh% phalam // Mo_2,14.28 // samam% ca tat svaccham% "samasvaccham%" | "nira#ba#dham" kena#pi prama#n%ena ba#dhayitum ashakyam | "anantasya#"paricchinnasya sva#tmatattvasya | yat "mananam" para#marshah% | tasy"a#shrayam" laks%an%aya# sa#dhakam || MoT_2,14.28 || acalasthitinoda#raprakat%a#bhogatejasa# / tena nis%ka#matodeti shi#tatevoditenduna# // Mo_2,14.29 // "uda#raprakat%a#bhogam%" udbhat%aprakat%avista#ram% | "tejah%" yasya | ta#dr%shena | "nis%ka#mata#" ka#mana#ra#hityam | "uditash" ca#sa#v "induh%" | tena || MoT_2,14.29 || nanu nis%ka#mataya# kim% setsyati#ty | atra#ha cinta#jvaramahaus%adhya# sa#dhush cittanis%an%n%aya# / tayottamatvapradaya# na#bhiva#n~chati nojjhati // Mo_2,14.30 // "taya#" nis%ka#mataya# | "na#bhiva#n~chati nojjhati" sarvatropeks%a#m eva bhajate ity arthah% || MoT_2,14.30 || punah% kim% karoti#ty | atra#ha tatsada#lambanam% cetah% spha#ram a#bha#sam a#gatam / na#stam eti na codeti kham iva#titata#ntaram // Mo_2,14.31 // sa# nis%ka#mata# "sada# a#lambanam" a#shrayo yasya | tat "tatsada#lambanam" | tatha# "spha#ram%" sphuran%ashi#lam% | "a#bha#sam a#gatam" vivekayuktam% ja#tam ity arthah% || MoT_2,14.31 || na jaha#ti na ca#datte notta#myati na sha#myati / kevalam% sa#ks%ivat pashyan~ jagad a#tmani tis%t%hati // Mo_2,14.32 // "notta#myati" na ks%ubhyati || MoT_2,14.32 || na ca sha#myati na#py antar na#pi ba#hye 'vatis%t%hati / na ca nais%karmyam a#datte na ca karma#n%i majjati // Mo_2,14.33 // sarvatropeks%ayaiva vartate iti bha#vah% || MoT_2,14.33 || upeks%ate gatam% vastu sam%pra#ptam anuvartate / na ks%ubdho na#ti ca#ks%ubdho bha#ti pu#rn%a iva#rn%avah% // Mo_2,14.34 // "anuvartate" niranusandha#nam pravartate | "ati" atishayena || MoT_2,14.34 || evam%ru#pen%a manasa# maha#tma#no maha#shaya#h% / ji#vanmukta# jagaty asmin viharanti hi yoginah% // Mo_2,14.35 // spas%t%am || MoT_2,14.35 || us%itva# suciram% ka#lam% dhi#ra#s te ya#vadi#psitam / tanum ante parityajya ya#nti kevalata#m% tata#m // Mo_2,14.36 // "kevalata#m" videhamuktata#m | "ya#vadi#psitam" ity anena sarvam eva bhagavatkr%tam tes%a#m i#psitam eva#sti#ti su#citam || MoT_2,14.36 || ko 'ham% kasya ca sam%sa#ra ity a#pady api dhi#mata# / cintani#yam% prayatnena saprati#ka#ram a#tmana# // Mo_2,14.37 // kim uta vaktavyam% sam%padi#ty "api"shabda#bhipra#yah% | "saprati#ka#ram" prati#ka#rasahitam | na tu cintanama#tren%aiva | prati#ka#rash ca#tra bhogatya#ga eva jn~eyah% || MoT_2,14.37 || ka#ryasam%kat%asandeham% ra#ja# ja#na#ti ra#ghava / nis%phalam% saphalam% va#pi vica#ren%aiva na#nyatha# // Mo_2,14.38 // bahir api vica#rasyaiva sa#mra#jyam iti bha#vah% || MoT_2,14.38 || vedaveda#ntasiddha#ntasthitayah% sthitika#ran%am / nirn%i#yante vica#ren%a di#peneva bhuvo nishi // Mo_2,14.39 // vedaveda#ntaru#pa#h% sthitayah% marya#da#h% "vedaveda#ntasthitayah%" | "sthitika#ran%am" sam%sa#ramarya#da#ka#ran%abhu#ta#h% || MoT_2,14.39 || anas%t%am andhaka#res%u bahutejassv ajihmitam / pashyaty api vyavahitam% vica#rash ca#rulocanam // Mo_2,14.40 // "ajihmitam" tejo'bhimukhe hi caks%us%i prati#gha#tena jihmitatvam% parivartitatvam% bhavati | tac ca#tra na#sti#ty arthah% || MoT_2,14.40 || viveka#ndho hi ja#tyandhah% shocyah% sarvasya durmatih% / divyacaks%ur viveka#tma# jayaty akhilavastus%u // Mo_2,14.41 // "sarvasya shocyah%" sarvaih% shocani#ya ity arthah% | "vivekah% a#tma#" pradha#nam% yasya sah% "viveka#tma#" viveka#nvita ity arthah% | "jayati" sarvotkars%en%a vartate ity arthah% || MoT_2,14.41 || parama#tmamayi# pa#lya# maha#nandaikasa#dhani# / ks%an%am ekam% paritya#jya# na vica#racamatkr%tih% // Mo_2,14.42 // "pa#lya#" raks%an%i#ya# || MoT_2,14.42 || vica#raca#ruh% purus%o mahata#m api rocate / paripakvam% camatka#ri sahaka#raphalam% yatha# // Mo_2,14.43 // spas%t%am || MoT_2,14.43 || vica#raka#ntamatayo na#nekes%u punah% punah% / lut%hanti duh%khashvabhres%u jn~a#tordhvagatayo nara#h% // Mo_2,14.44 // "jn~a#ta#h%" adhigata# | "u#rdhve" utti#rn%e cinma#tre | "gatih%" yaite || MoT_2,14.44 || na virauti tatha# rogi# na#narthashatajarjarah% / avica#ravinas%t%a#tma# yatha#jn~ah% pariroditi // Mo_2,14.45 // "na#narthashatajarjara" ity atra "ca"shabdo 'dhya#ha#ryah% | "avica#ren%a#"vivekena "vinas%t%ah%" vismr%tah% | "a#tma#" pa#rama#rthikam% svaru#pam% yasya | ta#dr%shah% || MoT_2,14.45 || varam% kardamaki#t%atvam% shvabhrakan%t%akata# varam / varam andhaguha#hitvam% na narasya#vica#rita# // Mo_2,14.46 // spas%t%am || MoT_2,14.46 || sarva#narthanija#va#sam% sarvasa#dhutiraskr%tam / sarvadauh%sthityasi#ma#ntam avica#ram% parityajet // Mo_2,14.47 // "sarve" ye "anartha#h%" | tes%a#m% "nijah%" svaki#yah% | "a#va#sah%" sarva#narthashrayam ity arthah% || MoT_2,14.47 || nityam% vica#rayuktena bhavitavyam% maha#tmana# / bhava#ndhaku#pe patata#m% vica#ro hy avalambanam // Mo_2,14.48 // "hi" yasma#darthe | "avalambanam" a#dha#rah% || MoT_2,14.48 || svayam eva#tmana#tma#nam avas%t%abhya vica#ratah% / sam%sa#ramohajaladhes ta#rayet svamanomr%gam // Mo_2,14.49 // "a#tmana#" manasa# | "a#tma#nam%" parama#tma#nam | "avas%t%abhya" bha#vanaya# gr%hi#tva# || MoT_2,14.49 || vica#rasya svaru#pam% kathayati ko 'ham% katham ayam% dos%ah% sam%sa#ra#khya upa#gatah% / nya#yeneti para#marsho vica#ra iti kathyate // Mo_2,14.50 // "nya#yena" yuktya# | "para#marshah%" santatabha#vanam || MoT_2,14.50 || andha#ndhamohamukharam% ciram% duh%kha#ya kevalam / kr%tam% shila#ya# hr%dayam% durmatesh ca#vica#rin%ah% // Mo_2,14.51 // atis%ayena#ndham "andha#ndham" | ta#dr%sham% ca tat "mohamukharam%" ca | ja#d%yena viparya#sayuktam ity arthah% | "duh%kha#ya" svasya parasya ceti jn~eyam || MoT_2,14.51 || bha#va#bha#vagrahotsargadr%sha#m iha hi ra#ghava / na vica#ra#d r%te tattvam% jn~a#yate sa#dhu kim%cana // Mo_2,14.52 // "grahah%" grahan%am% | "utsargah%" tya#gah% || MoT_2,14.52 || vica#ra#j jn~a#yate tattvam% tattva#d vishra#ntir a#tmani / tato manasi sha#ntatvam% sarvaduh%khapariks%ayah% // Mo_2,14.53 // "tattvam" cinma#tra#khyam% paramam% tattvam | "a#tmani" shuddhacinma#traru#pe a#tmani | "sha#ntatvasya" svaru#pam% kathayati | "sarve"ti | "sarvaduh%khaks%ayasyai"va sha#ntiru#patva#t || MoT_2,14.53 || sarga#ntashlokena vica#raniru#pan%am% sama#payati saphalata# phalate bhuvi karman%a#m% prakat%ata#m% kila gacchata uttama#t / sphut%avica#radr%shaiva vica#rita# shamavate bhavate 'pi virocata#m // Mo_2,14.54 // "kila" nishcaye | "bhuvi karman%a#m% saphalata# phalate" | "sphut%avica#radr%shaiva" "sphut%a#" ya# "vica#radr%k" | tayaiva | "uttama#t" vishes%atah% | "prakat%ata#m%" "gacchatah%" vivekasyaiva sarvaprakat%ane shaktatva#t | atah% iyam% "vica#rita#" "shamavate bhavate 'pi virocata#m" | iti shivam || MoT_2,14.54 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uprakaran%e caturdashah% sargah% || 2,14 || ************************************************************************ om% evam% vica#rasvaru#pam% nirn%i#ya tr%ti#yasya sam%tos%asya svaru#pam% kathayati sam%tos%o 'pi param% shreyah% sam%tos%ah% sukham ucyate / sam%tus%t%ah% param abhyeti vishra#mam arisu#dana // Mo_2,15.1 // "sam%tus%t%ah%" sam%tos%ayuktah% purus%ah% || MoT_2,15.1 || sam%tos%aishvaryasukhina#m% ciravishra#ntacetasa#m / sa#mra#jyam api sa#dhu#na#m% jarattr%n%alava#yate // Mo_2,15.2 // spas%t%am || MoT_2,15.2 || sam%tos%asha#lini# buddhi# ra#ma sam%sa#ravr%ttis%u / vis%ama#sv apy anudvigna# na kada#cana du#yate // Mo_2,15.3 // "na du#yate" sam%tapyate sam%tus%t%ava#n || MoT_2,15.3 || sam%tos%a#mr%tapa#nena ye para#m% tr%ptim a#gata#h% / bhogashri#r atula# tes%a#m es%a# prativis%a#yate // Mo_2,15.4 // prativis%a# iva#carate "prativis%a#yate" | prativis%a# tiktadravyavishes%ah% || MoT_2,15.4 || na tatha# tarpayanty eta#h% pi#yu#s%arasavi#cayah% / yatha# hi madhura#sva#dah% sam%tos%o dos%ana#shanah% // Mo_2,15.5 // spas%t%am || MoT_2,15.5 || sam%tus%t%asvaru#pakathanadva#ren%a sam%tos%asvaru#pam% kathayati apra#ptava#n~cha#m utsr%jya sam%pra#pte samata#m% gatah% / adr%s%t%akheda#khedo 'ntah% sa sam%tus%t%a ihocyate // Mo_2,15.6 // "sam%pra#pte" prava#ha#gate || MoT_2,15.6 || a#tmana#tmani sam%tos%am% ya#vad ya#ti na ma#nasam / udbhavanty a#padas ta#val lata# iva manovana#t // Mo_2,15.7 // "a#tmana#" svena | na tu bhoga#dina# || MoT_2,15.7 || sam%tos%ashi#talam% cetah% shuddhavijn~a#nadr%s%t%ibhih% / bhr%sham% vika#sam a#ya#ti su#rya#m%shubhir iva#mbujam // Mo_2,15.8 // sam%tus%t%asyaiva jn~a#ne adhika#ra iti bha#vah% || MoT_2,15.8 || a#sha#vaivashyavivashe citte sam%tos%avarjite / mla#ne vaktram iva#darshe na jn~a#nam% pratibimbati // Mo_2,15.9 // "pratibimbati" lagati || MoT_2,15.9 || ajn~a#naghanaya#minya# sam%kocam% na nara#mbujam / ya#ty asa#v udito yasya nityam% sam%tos%abha#skarah% // Mo_2,15.10 // tat "nara#mbujam ajn~a#naghanaya#minya# sam%kocam% na ya#ti" | tat kim | "yasya#sau sam%tos%abha#skarah% nityam udito" bhavati || MoT_2,15.10 || akim%cano 'py asau jantuh% sa#mra#jyasukham ashnute / a#dhivya#dhivinirmuktam% sam%tus%t%am% yasya ma#nasam // Mo_2,15.11 // spas%t%am || MoT_2,15.11 || na#bhiva#n~chaty asam%pra#ptam% pra#ptam% bhun*kte yatha#kramam / yah% sasomyah% sada#ca#rah% sam%tus%t%a iti kathyate // Mo_2,15.12 // spas%t%am || MoT_2,15.12 || sam%tos%aparitr%ptasya mahatah% pu#rn%acetasah% / ks%i#ra#bdher iva shuddhasya mukhe laks%mi#r vira#jate // Mo_2,15.13 // spas%t%am || MoT_2,15.13 || pu#rn%ata#m alam a#shritya sva#tmany eva#tmana# svayam / paurus%en%a prayatnena tr%s%n%a#m% sarvatra varjayet // Mo_2,15.14 // "pu#rn%ata#m%" tr%ptata#m | "a#tmana# eva" | na tu bhogair ity arthah% || MoT_2,15.14 || sam%tos%a#mr%tapu#rn%asya sva#ntah% shi#talata# svayam / sthairyam a#ya#ty ariktasya shi#ta#m%shor iva sha#shvatam // Mo_2,15.15 // "sva#ntah%" svamanasi | "ariktasya" pu#rn%asya || MoT_2,15.15 || sam%tos%apus%t%amanasam% bhr%tya# iva maharddhayah% / ra#ja#nam upatis%t%hante kim%karatvam upa#gata#h% // Mo_2,15.16 // yatha# "kim%karatvam upa#gata#h% bhr%tya#h% ra#ja#nam upatis%t%hante" tatha# "sam%tos%apus%t%amanasam%" "maharddhayah% upatis%t%hante" || MoT_2,15.16 || a#tmanaiva#tmani svacche sam%tus%t%e purus%e sthite / prasha#myanty a#dhayah% sarve pra#vr%s%i#va#shu pa#m%savah% // Mo_2,15.17 // "svacche" ra#ga#dimalarahite || MoT_2,15.17 || nityam% shi#talaya# na#ma kalan*kaparihi#naya# / purus%ah% shuddhaya# vr%ttya# bha#ti pu#rn%atayenduvat // Mo_2,15.18 // "na#ma" nishcaye | "kalan*kahi#naya#" asantos%a#khyamalarahitaya# || MoT_2,15.18 || sam%tos%avivecanam% sarga#ntashlokena sama#payati samataya# mataya# gun%asha#lina#m% purus%ara#d% iha yah% samalam%kr%tah% / tam amalam% pran%amanti nabhashcara# api maha#munayo raghunandana // Mo_2,15.19 // spas%t%am | iti shivam || MoT_2,15.19 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uprakaran%e pan~cadashah% sargah% || 2,15 || ************************************************************************ om% evam% sam%tos%asvaru#pam% nirn%i#ya caturtham% satsam%gam% niru#payati vishes%en%a maha#buddhe sam%sa#rottaran%e nr%n%a#m / sarvatropakaroti#ha sa#dhuh% sa#dhusama#gamah% // Mo_2,16.1 // spas%t%am || MoT_2,16.1 || sa#dhusam%gataror ja#tam% vivekakusumam% shubham / raks%anti ye maha#tma#no bha#janam% te phalashriyah% // Mo_2,16.2 // "phalashriyah%" moks%a#khyaphalalaks%mya#h% || MoT_2,16.2 || shu#nyam a#ki#rn%ata#m eti mr%tir apy utsava#yate / a#pat sam%pad iva#bha#ti vidvajjanasama#game // Mo_2,16.3 // "shu#nyam%" shu#nyadeshah% | "a#ki#rn%ata#m" lokabharitadeshata#m || MoT_2,16.3 || himam a#patsarojinya# mohani#ha#rama#rutah% / jayaty eko jagaty asmin sa#dhu sa#dhusama#gamah% // Mo_2,16.4 // "sa#dhu" samyak || MoT_2,16.4 || param% vivardhanam% buddher ajn~a#nataruna#shanam / samutsa#ran%am a#dhi#na#m% viddhi sa#dhusama#gamam // Mo_2,16.5 // "samutsa#ran%am" na#shanam || MoT_2,16.5 || vivekah% paramo di#po ja#yate sa#dhusam%gama#t / manoharojjvalo nu#nam ashoka#d iva gucchakam // Mo_2,16.6 // spas%t%am || MoT_2,16.6 || nira#maya#m% nira#ba#dha#m% nirvr%tim% nityapi#vari#m% / anuttama#m% prayacchanti sa#dhusam%gavibhu#tayah% // Mo_2,16.7 // spas%t%am || MoT_2,16.7 || api kas%t%atara#m% pra#ptair dasha#m% vivashata#m% gataih% / mana#g api na sam%tya#jya# ma#navaih% sa#dhusam%gatih% // Mo_2,16.8 // spas%t%am || MoT_2,16.8 || sa#dhusam%gatayo loke sanma#rgashubhadi#paka#h% / ha#rda#ndhaka#raha#rin%yo bha#so jn~a#navivasvatah% // Mo_2,16.9 // spas%t%am || MoT_2,16.9 || yah% sna#tah% shi#tasitaya# sa#dhusam%gatigan*gaya# / kim% tasya da#naih% kim% ti#rthaih% kim% tapobhih% kim adhvaraih% // Mo_2,16.10 // spas%t%am || MoT_2,16.10 || ni#ra#ga#sh chinnasam%deha# galitagranthayo 'nagha / sa#dhavo yadi vidyante kim% tapasti#rthasam%grahaih% // Mo_2,16.11 // "galitagranthayah%" nas%t%aka#ma#khyagranthayah% || MoT_2,16.11 || vishra#ntamanaso vandya#h% prayatnena paren%a hi / daridren%eva man%ayah% preks%an%i#ya# hi sa#dhavah% // Mo_2,16.12 // spas%t%am || MoT_2,16.12 || satsama#gamasaundaryasha#lini# dhi#mata#m% matih% / kamaleva#psarovr%nde sarvadaiva vira#jate // Mo_2,16.13 // "kamala#" laks%mi#h% || MoT_2,16.13 || tena#malavila#sasya padasya#gra#vacu#lata# / grathita# yena bhavyena na tyakta# sa#dhusam%gatih% // Mo_2,16.14 // "tena" purus%en%a | "amalavila#sasya" shuddhasphuran%ayuktasya | "padasya" cinma#tra#khyasya stha#nasya | "agra#vacu#lata#" shirobhu#s%an%ata# | "grathita# yena bhavyena" daivaprakr%tikena | "sa#dhusam%gatih% na tyakta#" sa#dhusam%gatih% ka#ryaiva cinma#tra#khye pade ra#jate iti bha#vah% || MoT_2,16.14 || vicchinnagranthayas tajjn~a#h% sa#dhavah% sarvasammata#h% / sarvopa#yena sam%sevya#s te hy upa#ya# bhava#mbudhau // Mo_2,16.15 // spas%t%am || MoT_2,16.15 || ta ete naraka#gni#na#m% sam%shus%kendhanata#m% gata#h% / yair dr%s%t%a# helaya# santo naraka#nalava#rida#h% // Mo_2,16.16 // spas%t%am || MoT_2,16.16 || da#ridryam% maran%am% duh%kham itya#divis%amo bhramah% / sam%prasha#myaty ashes%en%a sa#dhusam%gamabhes%ajaih% // Mo_2,16.17 // spas%t%am || MoT_2,16.17 || sarva#n upa#ya#n sam%kalpayati sam%tos%ah% sa#dhusam%gash ca vica#ro 'tha shamas tatha# / eta eva bhava#mbhodha#v upa#ya#s taran%e nr%n%a#m // Mo_2,16.18 // spas%t%am || MoT_2,16.18 || sam%tos%ah% paramo la#bhah% satsam%gah% parama# gatih% / vica#rah% paramam% jn~a#nam% shamo hi paramam% sukham% // Mo_2,16.19 // atah% param% la#bha#di na#sti#ti "para"pada#bhipra#yah% || MoT_2,16.19 || catva#ra ete vimala# upa#ya# bhavabhedane / yair abhyasta#s ta utti#rn%a# mohava#rer bhava#rn%ava#t // Mo_2,16.20 // "mohava#reh%" moha#khyajalayukta#t || MoT_2,16.20 || ekasminn eva caites%a#m abhyaste vimalodaye / catva#ro 'pi kila#bhyasta# bhavanti sudhiya#m% vara // Mo_2,16.21 // spas%t%am || MoT_2,16.21 || eko 'py eko 'pi sarves%a#m% es%a#m% prasavabhu#r iva / sarvasam%siddhaye tasma#d yatnenaikam% sama#shrayet // Mo_2,16.22 // "prasavabhu#h%" utpattistha#nam || MoT_2,16.22 || satsama#gamasam%tos%avica#ra#s tv avica#ritam / pravartante shamasvacche vahana#ni#va sa#gare // Mo_2,16.23 // "vahana#ni" jalaspanda#h% | "avica#ritam" asandeham || MoT_2,16.23 || vica#rasam%tos%ashama#h% satsama#gamasha#lini / pravartante shriyo jantau kalpavr%ks%a#shrite yatha# // Mo_2,16.24 // spas%t%am || MoT_2,16.24 || vica#rashamasatsam%ga#h% sam%tos%avati ma#nave / pravartante prapu#rn%endau saundarya#dya# gun%a# iva // Mo_2,16.25 // spas%t%am || MoT_2,16.25 || satsam%gasam%tos%ashama# vica#ravati sanmatau / pravartante mantrivare ra#jani#va jayashriyah% // Mo_2,16.26 // "mantrin%a#m%" mantrajn~a#na#m% | "vare" shres%t%he || MoT_2,16.26 || phalitam a#ha tasma#d ekatamam% nityam etes%a#m% raghunandana / paurus%en%a mano jitva# yatnena#bhya#hared gun%am // Mo_2,16.27 // "tasma#t etes%a#m%" caturn%a#m% madhye | "ekatamam% gun%am%" sam%tos%a#diru#pam% gun%am% | "abhya#haret" arjayet || MoT_2,16.27 || param% paurus%am a#shritya jitva# cittamatan*gajam / ya#vad eko gun%o na#ptas ta#van na#sty uttama# gatih% // Mo_2,16.28 // spas%t%am || MoT_2,16.28 || paurus%en%a prayatnena dantair danta#n vicu#rn%ayan / ya#van na#bhinivis%t%am% te mano ra#ma gun%a#rjane // Mo_2,16.29 // devo bhava#tha yaks%o va# purus%ah% pa#dapo 'tha va# / ta#vat tava maha#ba#ho nopa#yo 'sti#ha kashcana // Mo_2,16.30 // "gun%a#rjane" sam%tos%a#dyarjane || MoT_2,16.29-30 || ekasminn eva phalite gun%e balam upa#gate / ks%i#yante sarva eva#shu dos%a# vis%adacetasah% // Mo_2,16.31 // "dos%a#h%" ra#ga#dayah% || MoT_2,16.31 || gun%e vivr%ddhe vardhante gun%a# dos%aks%aya#vaha#h% / dos%e vivr%ddhe vardhante dos%a# gun%avina#shinah% // Mo_2,16.32 // spas%t%am || MoT_2,16.32 || manomaha#vane hy asmin vegini# va#sana#sarit / shubha#shubhabr%hatku#la# nityam% vahati jantus%u // Mo_2,16.33 // spas%t%am || MoT_2,16.33 || sa# hi svena prayatnena yasminn eva nipa#tyate / ku#le tenaiva vahati yathecchasi tatha# kuru // Mo_2,16.34 // "hi" nishcaye | "sa#" va#sana#sarit || MoT_2,16.34 || sarga#ntashlokenaitat sama#payati purus%ayatnajavena manovane shubhatat%a#nugata#m% kramashah% kuru / varamate nijabha#vamaha#nadi#m iha hi tena mana#g api nohyase // Mo_2,16.35 // "purus%ayatnajavena" paurus%avegena | "nijabha#vanadi#m%" svava#sana#"maha#nadi#m%" | nanu kimartham% ta#m% tat%agata#m% karomi#ty apeks%a#ya#m a#ha | "iha hi#"ti | "hi" yasma#t | "tena" tasya#h% "shubhatat%a#nugamanena" | taya# nijabha#vamaha#nadya# tvam "na uhyase" vivashataya# yatra tatra na ni#yase | tat%agataya# ca nadya# na kim%cit uhyate | iti shivam || MoT_2,16.35 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uprakaran%e s%od%ashah% sargah% || 2,16 || ************************************************************************ phalitam% kathayati evam a#ttaviveko yah% sa bhava#n iva ra#ghava / yogyo jn~a#nagirah% shrotum% ra#jeva nayabha#rati#h% // Mo_2,17.1 // he "ra#ghava" | "evam%" sati | "yah%" purus%ah% | "a#ttaviveko" bhavati | "sah%" | "bhava#n iva" | "jn~a#nagirah% shrotum% yogyo" bhavati| ka iva | "ra#ja# iva" yatha# "ra#ja# nayabha#rati#h%" ni#tiva#kya#ni "shrotum% yogyah%" bhavati | tathety arthah% || MoT_2,17.1 || avada#to 'vada#tasya vijn~a#nasya maha#shayah% / jad%asan*gojjhito yogyah% sharadi#ndor yatha# nabhah% // Mo_2,17.2 // "avada#tah%" shama#disevanena ra#ga#dimalarahitah% nirmalash ca | "avada#tasya" shuddhacinma#travis%ayatvena shuddhasya sitasya ca | "jad%asan*gena" mu#d%hasan*gen"ojjhitah%" tyaktah% | tam akurva#n%a ity arthah% | jad%a#na#m% laks%an%aya# megha#na#m% "san*gena ujjhitah%" iti ca || MoT_2,17.2 || tvam etaya#khan%d%itaya# gun%alaks%mya# sama#shritah% / manomohaharam% va#kyam% vaks%yama#n%am idam% shr%n%u // Mo_2,17.3 // spas%t%am || MoT_2,17.3 || pun%yakalpadrumo yasya phalabha#ra#natah% sthitah% / muktaye ja#yate jantos tasyedam% shrotum udyamah% // Mo_2,17.4 // "idam" etat sha#stram || MoT_2,17.4 || pa#vana#na#m uda#ra#n%a#m% parabodhaikada#yina#m / vacasa#m% bha#janam% bhu#tyai bhavyo bhavati na#dhamah% // Mo_2,17.5 // "bhavyah%" divyaprakr%tih% || MoT_2,17.5 || moks%opa#ya#bhidha#neyam% sam%hita# sa#rasammita# / trim%shad dve ca sahasra#n%i jn~a#ta# nirva#n%ada#yini# // Mo_2,17.6 // "sam%hita#" sha#stram | "sa#rasammita#" sa#ratulya# | "jn~a#ta#" samyak vica#rita# || MoT_2,17.6 || nanu kim anaya# setsyati#ty | atra#ha di#pe yatha# vinidrasya jvalite sam%pravartate / a#loko 'nicchato 'py evam% nirva#n%am anaya# bhavet // Mo_2,17.7 // "yatha# di#pe" pra"jvalite" | "anicchatah% api" a#loka#na#ka#n*ks%in%o 'pi | ardha"nidrasya#"rdhaprabuddhasya | "a#lokah% sam%pravartate" | "evam anaya#" sam%hitaya# | "nirva#n%am" brahman%y a#tyantiko layo | "bhavet" || MoT_2,17.7 || svayam% jn~a#ta# shruta# va#pi bhra#ntisha#ntyaiva saukhyada# / a#ptoktivarn%ita# sadyo yatha#mr%tataran*gin%i# // Mo_2,17.8 // "a#ptoktivarn%ite"ti "shrute"ty asya vishes%an%adva#ren%a hetuh% |8|| MoT_2,17. yatha# rajjva#m ahibhra#ntir vinashyaty avalokana#t / tathaitatpreks%an%a#c cha#ntim eti sam%sa#raduh%khita# // Mo_2,17.9 // "etasya#h%" sam%hita#ya#h% "preks%an%am" vica#ran%am "etatpreks%an%am" | tasma#t ||9|| MoT_2,17. yuktiyukta#rthava#kya#ni kalpita#ni pr%thak pr%thak / dr%s%t%a#ntasa#rasu#kta#ni ca#sya#m% prakaran%a#ni s%at% // Mo_2,17.10 // maya# "s%at% prakaran%a#ni asya#m% kalpita#ni" vihita#ni| katham%bhu#ta#ni | arthasahita#ni va#kya#ni "arthava#kya#ni" | "yuktiyukta#ni" arthava#kya#ni yes%u | ta#ni| punah% katham%bhu#ta#ni | "dr%s%t%a#ntaih% sa#ram" shres%t%ham "su#ktam%" yes%u | ta#ni ||10|| MoT_2,17. prakaran%as%at%kam vishes%ato nirdishati vaira#gya#khyam% prakaran%am% prathamam% pariki#rtitam / vaira#gyam% vardhate yena sekeneva marau taruh% // Mo_2,17.11 // nanu kim% tena sam%padyata ity | atra#ha | "vaira#gyam" iti ||11|| MoT_2,17. kiyatprama#n%am% tat kr%tam ity apeks%a#ya#m a#ha sa#rdham% sahasram% granthasya yasmin hr%di vica#rite | / praka#sha# shuddhatodeti man%a#v iva vima#rjite // Mo_2,17.12 // "granthasye"ti ja#ta#v ekavacanam| tat vaira#gyaprakaran%am% "granthasya" shloka#na#m% "sa#rdham% sahasram%" bhavati| tat kim% | "yasmin hr%di vica#rite" sati | "praka#sha#" prakat%a# | "shuddhata#" ra#ga#dimalara#hityam% "udeti" | kasminn iva | "ma#rjite" shodhite "man%au iva" | yatha# "vima#rjite man%au shuddhatodeti" | tathety arthah% ||12|| MoT_2,17. mumuks%uvyavaha#ra#khyam% tatah% prakaran%am% kr%tam / sahasrama#tram% granthasya su#ktigranthena sundaram // Mo_2,17.13 // "su#kti"ru#pah% yah% "granthah%" va#kyam | tena "sundaram" | tadyuktam ity arthah% ||13|| MoT_2,17. nanu kim% tatra kathyate ity | atra#ha svabha#vo hi mumuks%u#n%a#m% nara#n%a#m% yatra varn%yate / evam%svabha#vo moks%asya yogya ity avagamyate // Mo_2,17.14 // nanu varn%anena kim% setsyati#ty | atra#ha | "evam%svabha#va" iti ||14|| MoT_2,17. athotpattiprakaran%am% dr%s%t%a#nta#khya#yika#mayam / pan~cagranthasahasra#n%i vijn~a#napratipa#danam // Mo_2,17.15 // "vijn~a#napratipa#danam" vijn~a#napratipa#dakam ity arthah% ||15|| MoT_2,17. ja#gati# dras%t%r%dr%shyashri#r aham% tvam itiru#pin%i# / anutthitaivotthiteva yatreti parivarn%yate // Mo_2,17.16 // spas%t%am ||16|| MoT_2,17. yasmin~ shrute jagad idam% shrotra#ntar budhyate 'khilam / sa#smadyus%mat savista#ram% saloka#ka#shaparvatam // Mo_2,17.17 // pin%d%agrahavinirmuktam% nirbhittikam aparvatam / pr%thvya#dibhu#tarahitam% sam%kalpa iva pattanam // Mo_2,17.18 // "yasmin" yasmin utpattiprakaran%e | "sa#smadyus%mat" aham%tvam%yuktam | "budhyate" ity | atra "shrotre"ti kartr%tvena#dhya#ha#ryam| ki#dr%sham% budhyate ity apeks%a#ya#m a#ha | "pin%d%agrahe"tya#di | "sam%kalpe" hi "pattanam" i#dr%g eva bha#ti#ti dr%s%t%a#ntatvenopa#ttam ||17-18|| MoT_2,17. punah% ki#dr%g budhyate ity | atra#ha svapnopalabdhabha#va#bham% manora#jyavad a#tatam / gandharvanagaraprakhyam arthashu#nyopalambanam // Mo_2,17.19 // "svapnopalabdhabha#va#bham%" svapnadr%s%t%apada#rthasadr%sham ity arthah% | gandharva#h% sva#va#sa#rtham% kalpanaya#ka#she nagaram% kalpayanti | tad eva "gandharvanagaram" | "arthashu#nyam%" satyabhu#taghat%a#dyartharahitam% | "upalambanam%" jn~a#nam% yasmin ||19|| MoT_2,17. dvicandravibhrama#bha#sam% mr%gatr%s%n%a#mbuvat tatam / nauya#nalolashaila#bham% satyala#bhavivarjitam // Mo_2,17.20 // spas%t%am ||20|| MoT_2,17. cittabhramapisha#ca#bham% nirbi#jam api bha#suram / katha#rthapratibha#na#bham% vyomamukta#vali#nibham // Mo_2,17.21 // "nirbi#jam%" ka#ran%arahitam% | "katha#ya#h%" yah% "arthah%" varn%ani#yah% pada#rthah% | tasya yat "pratibha#nam%" pura iva sphuran%am% | ten"a#bha#" yasya | tat | katha#ya#m% hi varn%ani#yah% pada#rthah% purah%stha iva pratibha#ti | "vyome"ti | bhramen%a hi vyomni "mukta#vali#" dr%shyate ||21|| MoT_2,17. kat%akatvam% yatha# hemni taran*gatvam% yatha#mbhasi / yatha# nabhasi ni#latvam asad evotthitam% tatha# // Mo_2,17.22 // "kat%aka#"di "yatha# hemni asad evotthitam%" bhavati "tatha#sad evotthitam%" jagad budhyate iti pu#rven%aiva sambandhah% ||22|| MoT_2,17. abhitti ran*garahitam upalabdhimanoharam / svapne va# vyomni va# citram akarma cirabha#suram // Mo_2,17.23 // "va#"shabdadvayam% paks%a#ntaradyotakam% | "svapne" dr%s%t%am% "citram" "va#" budhyate | "vyomni" bhramen%a dr%s%t%am% "citram" "va#" budhyate | citram% katham%bhu#tam% | "abhitti" bhittirahitam% | tatha# "ran*garahitam" ran*gadravyarahitam | punah% katham%bhu#tam% | "akarma" anirmiti | tatha# ciram% bha#svaram "cirabha#suram" | etaih% vishes%an%aish ca citrasya lokottaratvam uktam ||23|| MoT_2,17. avahnir eva vahnitvam% dhatte citra#nalo yatha# / tatha# dadhaj jagacchabdaru#pa#rtham asada#tmakam // Mo_2,17.24 // "tatha#" tadvat | "asada#tmakam" asatsvaru#pam | "jagacchabdaru#pa#rtham" bha#vapradha#no nirdeshah% | jagad iti yacchabdaru#pam% tasya#rthatvam% "dadhat" budhyate "tatha#" | katham% | "yatha# citra#nalah% avahnih%" ada#hakata# anagnih% san | "asada#tmakam% vahnitvam% dhatte" dha#rayati ||24|| MoT_2,17. taran*gotpalama#la#d%hyadr%s%atpattram ivotthitam / cakrashu#tka#racu#rn%asya malara#shim ivoditam // Mo_2,17.25 // "taran*gotpalama#la#bhih% a#d%hyam%" yat "dr%s%atpattram" shila#pattram | tad "ivotthitam%" budhyate | shila#pattre hi taran*ga#ka#rah% utpala#ka#ra#sh ca rekha#h% bhavanti | ta# eva#tra "taran*gotpalama#la#h%" jn~eya#h% | pada#rtha#sh ca#tra "taran*gotpalama#la#stha#ni#ya#h" | punah% ki#dr%g budhyate ity | atra#ha | "cakre"ti | "cakrasya" bhra#myama#n%asya cakrasya | yat "shu#tka#racu#rn%am" | tasya "malara#shim iva uditam%" budhyate | bhra#myama#n%ena cakren%a hi sashu#tka#ram% bhu#meh% rajah% uttis%t%hati ||25|| MoT_2,17. shi#rn%aparn%am% bhras%t%anas%t%am% gri#s%me vanam iva#rasam / maran%avyagranr%tta#bham% shila#stri#ha#syaha#sadam // Mo_2,17.26 // "shila#stri#ha#sya"vat "ha#sadam" ||26|| MoT_2,17. andhaka#ragr%haikaikanr%ttam unmattaces%t%itam / prasha#nta#jn~a#nani#ha#ram% vijn~a#nasharadambaram // Mo_2,17.27 // "andhaka#ragr%he" yat "ekaikasya nr%ttam" tadru#pam% budhyate | sarvatha# ca#satyataram eva budhyate iti iha ta#vad abhipra#yah% | itah% param% cinma#tramayam% cinma#trastham% ca budhyata ity abhipra#yen%a#ha | "prasha#nte"ti | shrotra# asminn utpattiprakaran%e shrute sati idam% "prasha#nta#jn~a#nani#ha#ram% jn~a#nasharadambaram%" budhyate ||27|| MoT_2,17. samutki#rn%am iva stambhe citram% bhitta#v iva#hitam / pan*ka#d iva#bhiracitam% sacetanam acetanam // Mo_2,17.28 // "stambhe" cinma#tra#khye stambhe | "samutki#rn%am iva" budhyate | tatha# "bhittau" cinma#tra#khya#ya#m% bhittau | "citram iva#hitam%" kr%tam% budhyate | "pan*ko" 'tra cinma#trasvaru#pam% jn~eyam% | "sacetanam%" cinma#trasa#ratva#t | "acetanam%" gra#hyatva#t ||28|| MoT_2,17. tatah% sthitiprakaran%am% caturtham% parikalpitam / tri#n%i granthasahasra#n%i sva#khya#na#khya#yika#mayam // Mo_2,17.29 // shobhana#khya#h% "a#khya#na#khya#yika#h%" | tan"mayam" ||29|| MoT_2,17. nanu sthitiprakaran%e kim uktam ity | atra#ha ittham% jagad aham%bha#varu#pam% sthitim upa#gatam / dras%t%r%dr%shyakramapraud%ham ity atra parivarn%itam // Mo_2,17.30 // "aham%bha#varu#pasya" "jagatah%" "sthitir" eva#tra pra#yasho nirn%i#yate iti bha#vah% ||30|| MoT_2,17. dashadin*man%d%ala#bhogabha#suro 'yam% jagadbhramah% / ittham abhya#gato vr%ddhim iti tatrocyate ciram // Mo_2,17.31 // "ciram" bahuka#lam | ba#hulyeneti ya#vat ||31|| MoT_2,17. upasha#ntiprakaran%am% tatah% pan~casahasrikam / pan~camam% pa#vanam% proktam% munisantatisundaram // Mo_2,17.32 // "munisantatibhih%" dr%s%t%a#ntataya# vaks%yama#n%a#bhih% munisantatibhih% | "sundaram" raman%i#yam ||32|| MoT_2,17. nanv atra kim% varn%yata ity apeks%a#ya#m a#ha idam% jagad aham% tvam% ca sa iti bhra#ntir utthita# / ity asau sha#myati#ty asmin kathyate shlokasan*grahe // Mo_2,17.33 // "idam% jagat aham% tvam% ca sah%" | "iti" evam%ru#pa# | "bhra#ntih% utthita#" | iti sati# eva | "sha#myati" | "iti" evam | "asmin" upasha#ntiprakaran%e "kathyate" | "asmin" katham%bhu#te | "shloka#na#m% san*grahah%" yasmin sah% | ta#dr%she | "sa" iti paramaka#ran%apara#marshah% ||33|| MoT_2,17. nanv etacchravan%ena kim% setsyati#ty | atra#ha upasha#ntiprakaran%e shrute sha#myati sam%sr%tih% / praspas%t%a# vibhramen%aiva kim%cillabhyopalambhana# // Mo_2,17.34 // "sam%sr%tih%" katham%bhu#ta# | "vibhramen%aiva" viparyayajn~a#nenaiva "praspas%t%a#" | punah% katham%bhu#ta# | "kim%cit" leshena | "labhyam upalambhanam%" sparshah% yasya#h% sa# | anyatha# nirva#n%aprakaran%am% vyartham% sya#t iti bha#vah% ||34|| MoT_2,17. nanu tatah% sam%sr%tih% ki#dr%shi# tis%t%hati#ty apeks%a#ya#m a#ha shata#m%shashis%t%a# bhavati sam%sha#ntabhra#ntiru#pin%i# / anyasam%kalpacittastha# nagarashri#r iva#sati# // Mo_2,17.35 // spas%t%am ||35|| MoT_2,17. alabhyaiva svapa#rshvasthasvapnayuddhavira#vavat / sha#ntasam%kalpamatta#bhrabhi#s%an%a#shanishabdavat // Mo_2,17.36 // sam%kalpe dr%s%t%am% matta#bhram "sam%kalpamatta#bhram" | "sha#ntam%" yat "sam%kalpamatta#bhram" | tasya yah% "bhi#s%an%ah% ashanishabdah%" | tad"vat" ||36|| MoT_2,17. vismr%tasvapnasam%kalpanirma#n%anagaropama# / bhavis%yannagarodya#nasotsavashya#mala#n*gika# // Mo_2,17.37 // "vismr%tau" yau "svapnasam%kalpau" | tayoh% "nirma#n%am%" yasya | ta#dr%sham% yat "nagaram%" | ten"opama#" yasya#h% sa# | tatha# "bhavis%yannagarodya#ne sotsava#" samadana# | ya# "shya#mala#" shya#ma#khya# stri# | tadvat "an*gam%" svaru#pam% yasya#m% sa# | ta#dr%shi# ||37|| MoT_2,17. nashyajjihvocyama#nograkatha#rtha#nubhavopamam / anullikhitacittasthacitravya#pteva bhittibhu#h% // Mo_2,17.38 // punah% katham%bhu#ta# | "nashyajjihvena" | na tu nas%t%ajihvena | "ucyama#na#" ya# "ugrakatha#" | tasya#h% yah% "arthah%" | tasya yah% "anubhavah%" | ten"opama#" yatra tat | ta#drsham | ka# iva | "anullikhita#ni" "cittastha#ni" ca ta#ni citrakr%c"cittastha#ni" ca ya#ni "citra#n%i" | taih% "vya#pta# bhittibhu#r iva" ||38|| MoT_2,17. parivisma#ryama#n%a#cchakalpana#nagari#nibha# / sarvartumadanutpannavaramarda#sphut%a#kr%tih% // Mo_2,17.39 // "parivisma#ryama#n%a#" | na tu visma#rita# | ya# "accha#" bhittirahita# | "kalpana#nagari#" | tasya#h% "nibha#" sadr%shi# | "sarva#sa#m r%tumati#na#m anutpannasya" "varasya mardah%" mardanam | tadvat "asphut%a# a#kr%tih%" yasya#h% sa# | nikat%avartitvena buddha#v a#ru#d%hatvajn~a#pana#rtham r%tumati#na#m ity uktam ||39|| MoT_2,17. bha#vipus%pavara#ka#ravasantarasaran~jana# / antarli#nataran*gaughasaumyava#risaritsama# // Mo_2,17.40 // "bha#vi# pus%pa#"khyo "vara#ka#rah%" yasya sah% | ta#dr%sho yah% "vasantarasah%" | tadvat "ran~jana#" yasya#h% sa# | tatsadr%shi#ty arthah% | "antarli#nah% taran*gaughah%" yasya#h% sa# "antarli#nataran*gaugha#" | ta#dr%shi# ca#sau "saumyava#risarit" saumyava#riyukta# nadi# | taya# "sama#" sadr%shi# | etair vishes%an%aish copasha#ntiprakaran%ashravan%a#nantaram% buddhya#rohama#trasvaru#pa# sr%s%t%is tis%t%hati#ti su#citam ||40|| MoT_2,17. nirva#n%a#khyam% prakaran%am% tatah% s%as%t%ham uda#hr%tam / shis%t%o granthah% pari#ma#n%am% tasya jn~eyam% maha#rthadam // Mo_2,17.41 // "tatah%" upasha#ntiprakaran%a#nantaram% | "shis%t%ah% granthah%" sa#rdhas%od%ashasahasra#n%i "pari#ma#n%am" ||41|| MoT_2,17. nanu kim% tacchravan%ena setsyati#ty | atra#ha buddhe tasmin bhavec chrota# nirva#n%ah% sha#ntakalpanah% / acetyacitpraka#sha#tma# vijn~a#na#tma# nira#mayah% // Mo_2,17.42 // "nirva#n%ah%" brahman%i li#nah% | "vijn~a#na#tma#" shuddhajn~a#nasvaru#pah% | "nira#mayah%" dr%shya#khya#mayarahitah% ||42|| MoT_2,17. parama#ka#shakosha#cchah% sha#ntasarvabhavabhramah% / nirva#hitajagadya#trah% kr%takartavyasusthitah% // Mo_2,17.43 // "nirva#hita#" avasa#nam% ni#ta# "jagadya#tra#" yena sah% | ta#dr%shah% | "kr%tam%" sama#ptam% | kartavyam% yena "kr%takartavyah%" | ta#dr%shash ca#sa#v | ata eva "susthitash" ca ||43|| MoT_2,17. samastavitata#rambhavajrastambho nabhonibhah% / vinigi#rn%ayatha#sam%sthajagajja#la#titr%ptima#n // Mo_2,17.44 // "samasta#h%" ye "vitata#rambha#h%" | tes%u "vajrastambhah%" avicala ity arthah% | "nabhonibhah%" shari#raya#tra#rtham% kr%tair api karmabhir aliptatva#t a#ka#shasadr%shah% | "vinigi#rn%am%" citsvaru#pe sva#tmani li#ni#kr%tam% | yat "jagajja#lam%" | ten"a#titr%ptima#n" nirapeks%a ity arthah% ||44|| MoT_2,17. a#ka#shi#bhu#tanih%shes%aru#pa#lokamanaskr%tih% / ka#ryaka#ran%akartr%tvaheya#deyadashojjhitah% // Mo_2,17.45 // "ru#pam" vis%ayah% | "a#lokah%" tadgrahan%opa#yah% | "manaskr%tih%" manaska#rah% | a#lokena gr%hi#tasya ru#pasya manasi anusandha#nam iti ya#vat ||45|| MoT_2,17. sadeha eva nirdehah% sasam%sa#ro 'py asam%sr%tih% / cinmayo //hanapa#s%a#n%ajat%harajat%haropamah% // Mo_2,17.46 || "sadehah%" sattvashes%am% ta#vat shari#rasya sthitatva#t | "nirdehah%" shari#re 'bhima#na#bha#va#t | "cinmayah%" citsvaru#pa aham iti nishcaya#t | "ghanapa#s%a#n%asya" yat "jat%haram" | tasya yat "jat%haram" | ten"opama#" yasya sah% | ta#dr%shah% acetyacinmayatva#t || MoT_2,17.46 || cida#dityas tapam%l loke 'py andhaka#rodaropamah% / parapraka#sharu#po 'pi param a#ndhyam iva#gatah% // Mo_2,17.47 // "cida#dityah%" cida#dityasvaru#pah% | ata eva "loke tapann api" | na hi citsparsharahitah% kashcit bha#vah% sam%bhavati | sattve 'pi tasya asam%kalpatvaprasan*ga#t | "andhaka#rodaropamah%" andhaka#rasya yat udaram% | tenopama# yasya | ta#dr%shah% pada#rthavibha#garahitatva#t | na hi andhaka#rodare pada#rthavibha#gah% bhavati | "parapraka#sharu#po 'pi" utti#rn%acitpraka#sharu#po 'pi | "param a#ndhyam" "a#gatah% iva" na kim%ciddras%t%r%tva#t || MoT_2,17.47 || ruddhasam%sr%tidurli#lah% praks%i#n%a#sha#vis%u#cika#h% / nas%t%a#ham%ka#raveta#lo dehava#n akalevarah% // Mo_2,17.48 // spas%t%am || MoT_2,17.48 || kasmim%shcid romakot%yagre tasyeyam avatis%t%hate / jagallaks%mi#r maha#meroh% pus%pe kvacid iva#lini# // Mo_2,17.49 // "kashmim%scit" atisu#ks%mataya# vaktum ashakye "svapnavad" iti shes%ah% | svapne hi purus%asya kasmim%shcid am%she svapnajagad "avatis%t%hate" || MoT_2,17.49 || parama#n%au parama#n%au cida#ka#shasya kot%are / jagallaks%mi#sahasra#n%i dhatte kr%tva# ca pashyati // Mo_2,17.50 // "cida#ka#shasya" svaru#pabhu#tasya cinma#tra#ka#shasya | "kot%are" madhye sthite | "parama#n%au parama#n%au jagallaks%mi#sahasra#n%i kr%tva# dhatte" dha#rayati | na kevalam% dhatte | kim% tu sa#ks%itaya# sthitatva#t "pashyati ca" || MoT_2,17.50 || nanu katham asau jagallaks%mi#sahasra#n%y antarvartayati#ty | atra sarga#ntashlokena#ha pravitata# hr%dayasya maha#mate harihara#bjajalaks%ashatair api / tulanam eti na muktimato bata pravitata#sti na nu#nam avastunah% // Mo_2,17.51 // "bata" nishcaye | he "maha#mate" | "muktimatah%" nirva#n%aprakaran%ashravan%adva#ren%a muktiyuktasya purus%asya | "hr%dayasya pravitatah%" bha#vapradha#no nirdeshah% | tena "hr%dayasya pravitate"ti arthah% | sa# "harihara#bjajalaks%ashatair api tulanam%" ma#panavis%ayata#m% "na eti" | yatah% "avastunah%" avastubhu#tasya harihara#bja#diru#pasya bha#vavr%ndasya "pravitata#" | "nu#nam%" nishcaye | "na#sti" | na ca#vastuna# vastuma#panam% yuktam% | tatha# ca noktadeshaprasan*ga iti bha#vah% | iti shivam || MoT_2,17.51 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uprakaran%e saptadashah% sargah% || 2,17 || ************************************************************************ om% shrotr%pravr%ttyartham% svena kriyama#n%asya granthasya#nyavilaks%an%atvena samyagjn~a#nam% prati paropa#yatvam% kathayati asya#m% va#citama#tra#ya#m% paro bodhah% pravartate / bi#ja#d iva yato vyupta#d avashyam%bha#vi satphalam // Mo_2,18.1 // "asya#m%" moks%opa#ya#bhidha#ya#m% sam%hita#ya#m% | "bodhah%" kah% | "yatah%" yasma#t bodha#t | "satphalam%" moks%a#khyam% shubham% phalam | "avashyam%bha#vi" bhavati | kasma#d iva | "vyupta#d bi#ja#d iva" || MoT_2,18.1 || nanu maha#munipran%i#ta#ni sha#stra#ntara#n%i tyaktva# kim iti idam eva sha#stram% gr%hn%a#mi#ty | atra#ha api paurus%am a#deyam% sha#stram% ced yuktibodhakam / anyat tv a#rs%am api tya#jyam% bha#vyam% nya#yaikasevina# // Mo_2,18.2 // "paurus%am" purus%anirmitam | "a#deyam%" grahi#tavyam% | "yuktibodhakam" sattarkabodhakam | "anyat" yuktyabodhakam | "a#rs%am" r%s%inirmitam | atra ca pratibha#nvitaih% kashcid abhipra#yo boddhavyah% yo 'sma#bhih% a#rambha eva pratibha#vata#m% svayam% jn~eyatvena tadrahita#na#m akathani#yatvena coktah% || MoT_2,18.2 || yuktiyuktam upa#deyam% vacanam% ba#laka#d api / anyat tr%n%am iva tya#jyam apy uktam% padmajanmana# // Mo_2,18.3 // atra#pi pratibha#vadbhih% a#rambhe svayam% jn~eyatvenokto 'rthah% svayam% boddhavyah% | na ca tadbodhena#smin~ sha#stre ana#darah% ka#ryah% pratibha#vattvaha#neh% | evam uttaratra#pi yatra tatra svayam abhyu#hyam || MoT_2,18.3 || punar apy etad eva bhan*gyantaren%a kathayati yo 'mbhas ta#tasya ku#po 'yam iti kaupam% pibet kat%u / tyaktva# ga#n*gam% purah%stham% tam% ko 'nusha#sati ra#gin%am // Mo_2,18.4 // "yah%" purus%ah% | "purah%stham% ga#n*gam%" toyam% "tyaktva#" | "ayam% ku#pah% ta#tasya" nijasya pituh% bhavati | "iti" etadartham% | "kaupam%" ku#pasambandhi | "kat%u ambhah% pibet" | "tam" anu"ra#gin%am%" pitr%vis%ayara#ga#khyados%ayuktam% | "kah% anusha#sati" upadishati | na#sa#v upadesha#rhah% iti bha#vah% | ayam atra#bhipra#yah% | "yah%" purus%ah% | sadyuktiyuktam "api paurus%am%" vacanam% | "paurus%eyam idam" iti tyajati | tadrahitam api "a#rs%am%" vacanam% | "a#rs%am" ity eta#vanma#tren%a gr%hn%a#ti | tasyopadesho na ka#ryah% iti || MoT_2,18.4 || prakr%tam eva#nusarati yathos%asi pravr%tta#ya#m a#loko 'vashyam es%yati / asya#m% va#citama#tra#ya#m% svavivekas tathais%yati // Mo_2,18.5 // "us%asi#"ty a#rs%am% stri#tvam | "svavivekah%" a#tmavivekah% || MoT_2,18.5 || shruta#ya#m% pra#jn~avadana#d buddha#ya#m% svayam eva va# / shanaih% shanair vica#ren%a buddhau sam%ska#ra a#gate // Mo_2,18.6 // pu#rvam% ta#vad udety antar bhr%sham% sam%skr%tava#kyata# / shuddha# mukta# latevoccair ya# sabha#stha#nabhu#s%an%am // Mo_2,18.7 // spas%t%am || MoT_2,18.6-7 || nanu viraktasya mama kim% sam%skr%tava#kyataya# prayojanam ity | atra#ha para# vira#gatodeti mahattvagun%asha#lini# / sa# yaya# sneham a#ya#nti ra#ja#no 'jagara# api // Mo_2,18.8 // viraktes%u hi "ajagara"tulya#h% "ra#ja#no 'pi sneham a#ya#nti" || MoT_2,18.8 || pu#rva#parajn~ah% sarvatra naro bhavati buddhima#n / pada#rtha#na#m% yatha# di#pahasto nishi sulocanah% // Mo_2,18.9 // "sarvatra" sarves%u vyavaha#res%u || MoT_2,18.9 || lobhamoha#dayo dos%a#s ta#navam% ya#nty alam% shanaih% / dhiyo dishah% sama#sannasharado mihika# yatha# // Mo_2,18.10 // "lobhamoha#dayah%" ka#h% | "yatha# mihika#h%" "sama#sannasharadah%" pratya#sannasharatka#la#ya#h% "dishah% ta#navam% ya#nti" | tathety arthah% || MoT_2,18.10 || kevalam% samapeks%ante viveka#bhyasanam% dhiyah% / na ka#cana phalam% dhatte svabhya#sena vina# kriya# // Mo_2,18.11 // nanu kimartham% "viveka#bhya#sam apeks%ante" ity | atra#ha | "na ka#cane"ti || MoT_2,18.11 || manah% prasa#dam a#ya#ti sharadi#va mahat sarah% / param% sa#myam upa#dhatte nirmandara iva#rn%avah% // Mo_2,18.12 // "prasa#dam%" ra#ga#dimalarahitatva#t nairmalyam | "param" niratishayam | "sa#myam%" samata#khyam% gun%am | "upa#dhatte" dha#rayati | atra#pi manasa eva kartr%tvam || MoT_2,18.12 || nirastaka#lima# vajrashikheva#statamah%pat%a# / parijvalaty alam% prajn~a# pada#rthapravibha#gini# // Mo_2,18.13 // "nirastah%" du#re gatah% | "ka#lima#" ka#lus%am% | yasya#h% sa# || MoT_2,18.13 || dainyada#ridryados%a#dya# dr%s%t%ayo darshita#ntara#h% / na nikr%ntanti marma#n%i sasam%na#ham ives%avah% // Mo_2,18.14 // "darshitam%" vivecitam% | antaram sa#ra#khyah% "a#ntarah%" bha#gah% ya#sa#m% ta#h% | nih%sa#ratvena jn~a#ta# ity arthah% || MoT_2,18.14 || hr%dayam% na#valumpanti bhi#ma#h% sam%sr%tibhi#tayah% / purah%sthitam api pra#jn~am% mahopalam iva#khavah% // Mo_2,18.15 // "hr%dayam%" katham%bhu#tam "api" | "purah%sthitam api" agre sthitam api | punah% katham%bhu#tam | "pra#jn~am" || MoT_2,18.15 || katham% sya#d a#dita# janmakarman%or daivapum%stvayoh% / itya#disam%shayagan%ah% sha#myaty ahni yatha# tamah% // Mo_2,18.16 // "daivapum%stvayoh%" daivapaurus%ayoh% | "a#dita#" ka#ran%atvam || MoT_2,18.16 || sarvatha# sarvabha#ves%u sam%gatir upasha#myati / ya#minya#m iva ya#ta#ya#m% prajn~a#loka upa#gate // Mo_2,18.17 // "sarvabha#ves%u" tya#ga#da#na#rhes%u samastes%u pada#rthes%u | "sarvatha# sam%gatih%" tya#ga#da#na#ru#pa# sambandhah% "upasha#myati" | kasmin sati | "pra"ti"jn~a#loka upa#gate" sati | kadeva | "ya#minya#m%" ra#trau "ya#ta#ya#m iva" satya#m | upeks%a# eva sarvatra#ya#ti#ti bha#vah% || MoT_2,18.17 || samudrasyeva ga#mbhi#ryam% sthairyam% meror iva sthitam / antah%shi#talata# cendor ivodeti vica#rin%ah% // Mo_2,18.18 // spas%t%am || MoT_2,18.18 || sa# ji#vanmuktata# tasya shanaih% parin%atim% gata# / sha#nta#shes%avikalpasya bhavaty a#vishya yoginah% // Mo_2,18.19 // "sa#" prasiddha# | "a#vishya" a#vesham% kr%tva# || MoT_2,18.19 || sarva#rthashi#tala# shuddha# parama#lokada# sudhi#h% / param% praka#sham a#ya#ti jyotsneva sakalaindavi# // Mo_2,18.20 // "sarva#rthes%u" bha#va#bha#vayuktes%u samastes%u pad"a#rthes%u" | "shi#tala#" hars%a#mars%a#khyata#parahita# | "shuddha#" ra#ga#dirahita# | "parama#lokam%" cinma#tra#lokam% "dadha#ti#"ti ta#dr%shi# | shobhana# ca#sau dhi#h% "sudhi#h%" | "aindavi#" indusambandhini# || MoT_2,18.20 || hr%dya#ka#she viveka#rke shama#lokini nirmale | anarthasa#rthakarta#ro nodyanti kaliketavah% || MoT_2,18.21 || "shama" eva "a#lokah%" asya#sti#ti ta#dr%she | "kaleh%" kalahasya ks%obhasya | "ketavah%" cihnabhu#ta#h% ra#ga#dayo dos%a#h% | su#ryodaye ca "ketavah%" dhu#maketavah% "nodyanti" || MoT_2,18.21 || sha#myanti shuddhim a#ya#nti saumya#s tis%t%hanti su#nnate / acan~calajad%a#s tr%s%n%a#h% sharadi#va#bhrama#lika#h% // Mo_2,18.22 // na can~calajad%a#h% "acan~calajad%a#h%" || MoT_2,18.22 || yatkim%canakari# kru#ra# gra#myata# vinivartate / di#na#nana# pisha#ca#na#m% li#leva divasa#game // Mo_2,18.23 // "yatkim%canakari#" ayuktaka#rin%i# | "gra#myataya#" hi purus%ah% yatkim%cid eva karoti || MoT_2,18.23 || dharmabhittau bhr%sham% lagna#m% dhiyam% dhairyadhuram% gata#m / a#dhayo na vilumpanti va#ta#sh citralata#m iva // Mo_2,18.24 // "dharma" eva "bhittih%" | tasya#m% "lagna#m%" | ata eva "dhairyadhuram% gata#m" dhairyayukta#m iti ya#vat | dharmayukto hi dhi#ro bhavati | citraru#pa# lata# "citralata#" | ta#m || MoT_2,18.24 || na pataty avat%e jantur vis%aya#san*garu#pin%i / kah% kila jn~a#tasaran%ih% shvabhre samanudha#vati // Mo_2,18.25 // "vis%aya#san*garu#pin%i" bhoga#saktiru#pe | etad eva uttara#rdhena samarthayati | "kah% kile"ti || MoT_2,18.25 || saccha#strasa#dhuvr%tta#na#m avirodhini karman%i / ramate dhi#r yatha#pra#pte sa#dhvi#va#ntah%pura#jire // Mo_2,18.26 // "saccha#stren%a" moks%opa#ya#khyasaccha#stra#vaga#hanena "sa#dhuvr%ttam%" caritam% yes%a#m% te | ta#dr%sha#na#m% | "yatha#pra#pte" prava#ha#gate | na tu yatna#d r%te || MoT_2,18.26 || jagata#m% kot%ilaks%yes%u ya#vantah% parama#n%avah% / tes%a#m ekaikasho 'ntah%stha#n sarga#n pashyaty asargadhi#h% // Mo_2,18.27 // "asarga# dhi#h%" yasya sah% | a#shcaryam% ca#sargadhiyah% parama#n%au parama#n%au sargadarshanam | sargabi#jabhu#tacinma#travya#ptijn~a#nena parama#n%au parama#n%au sargadarshanam% jn~eyam || MoT_2,18.27 || moks%opa#ya#vabodhena shuddha#ntah%karan%am% janam / na khedayati bhogaugho na ca#nandayati kvacit // Mo_2,18.28 // bhoges%u#peks%a#m eva#sau bhajate iti bha#vah% || MoT_2,18.28 || parama#n%au parama#n%au sargavarga# nirargalam / ye patanty utpatanty ambuvi#civat ta#n sa pashyati // Mo_2,18.29 // "patanti" li#na# bhavanti | "utpatanti" pra#durbhavanti || MoT_2,18.29 || na dves%t%i sam%pravr%tta#ni na nivr%tta#ni ka#n*ks%ati / ka#rya#n%y es%a prabuddho 'pi nis%prabuddha iva drumah% // Mo_2,18.30 // abuddhatvam asya sva#tmani "nis%prabuddhatvam%" sam%sa#re jn~eyam || MoT_2,18.30 || nanu ki#dr%g atishayo 'sya sya#d ity | atra#ha dr%shyate lokasa#ma#nyo yatha#pra#pta#nuvr%ttima#n / is%t%a#nis%t%aphalapra#ptau hr%daye na para#jitah% // Mo_2,18.31 // "lokasa#ma#nyah%" na tv atishayava#n | "yatha#pra#pte" prava#ha#gate | "anuvr%ttih%" anuvartanam% | vidyate yasya | sah% "yatha#pra#pta#nuvr%ttima#n" | "hr%daye" manasi | "na para#jitah%" hars%a#mars%a#vashi#bhu#tah% || MoT_2,18.31 || buddhvedam akhilam% sha#stram% va#cayitva# vivecya va# / anubhu#yata evaitan na tu#ktam% varasha#pavat // Mo_2,18.32 // yus%ma#bhih% "etat" pu#rvoktam% phalam% "anubhu#yata eva" | nanu pratyava#yashan*kaya# katham etadanubhave shakta# bhava#ma ity apeks%a#ya#m a#ha | "na tu#ktam" iti | "mantra#divad" iti shes%ah% || MoT_2,18.32 || nanu durbodhe 'smin katham% pravr%ttim% kurma ity | atra#ha sha#stram% subodham evedam% na#na#lam%ka#rabhu#s%itam / ka#vyam% rasaghanam% ca#ru dr%s%t%a#ntaih% pratipa#dakam // Mo_2,18.33 // "dr%s%t%a#ntaih% pratipa#dakam" iti subodhatve vishes%an%adva#ren%a hetuh% || MoT_2,18.33 || budhyate svayam evedam% kim%citpadapada#rthavit / svayam% yas tu na vetti#dam% shrotavyam% tena pan%d%ita#t // Mo_2,18.34 // "budhyate" ja#na#ti | nanu yasya padapada#rthavittvam% na#sti tasya kim% ka#ryam ity | atra#ha "svayam" iti || MoT_2,18.34 || nanv etacchravan%ena kim% setsyati#ty | atra#ha asmin~ shrute mate jn~a#te tapodhya#najapa#dikam / moks%apra#ptau tu tasyeha na kim%cid upayujyate // Mo_2,18.35 // "shrute" shravan%avis%ayata#m% ni#te | "mate" mananavis%ayata#m% ni#te | "jn~a#te" nidadhya#site | "tasya" shravan%a#dau pravr%ttasya || MoT_2,18.35 || etaccha#straghana#bhya#sa#t paunah%punyena vi#ks%ita#t / jantoh% pa#n%d%ityapu#rvam% hi cittasam%ska#rapu#rvakam // Mo_2,18.36 // aham% jagad iti praud%ho dras%t%r%dr%shyapisha#cakah% / pisha#co 'rkodayeneva svayam% sha#myaty avighnatah% // Mo_2,18.37 // etena ba#hyam api prayojanam a#ntaram api ca setsyati#ti kathitam || MoT_2,18.36-37 || bhramo jagad aham% ceti sthita evopasha#myati / svapnamohah% parijn~a#ta iva no ramayaty alam // Mo_2,18.38 // "sthita eva" | na tu mantra#diprayogavashena#ntarbhu#tim% gatah% | nanu sthitasyopashamanam% katham ity | atra#ha | "svapnamoha" iti | arasakasya sthitasya#pi sha#ntir eva jn~eya# ks%obhaka#ritva#bha#va#t iti bha#vah% || MoT_2,18.38 || yatha# sam%kalpanagare pum%so hars%avis%a#dita# / na ba#dhate tathaiva#ntah% parijn~a#te jagadbhrame // Mo_2,18.39 // "antah%" manasi | "parijn~a#te" samyak nishcite | "hars%avis%a#dita# na ba#dhate" iti "tatha#"shabdena#nukr%s%yate || MoT_2,18.39 || citrasarpah% parijn~a#to na sarpabhayado yatha# / dr%shyasarpah% parijn~a#tas tatha# na sukhaduh%khadah% // Mo_2,18.40 // "parijn~a#tah% citrasarpo" 'yam iti samyan* nishcitah% | dr%shya#khyah% sarpah% "dr%shyasarpah%" || MoT_2,18.40 || parijn~a#nena sarpatvam% citrasarpasya nashyati / yatha# tathaiva sam%sa#rah% sthita evopasha#myati // Mo_2,18.41 // spas%t%am || MoT_2,18.41 || nanu parama#rthapra#ptir asma#kam atidus%karaiva | tatha# ca tatpra#ptyartham etaccha#stra#vaga#hanam ayuktam evety | atra#ha sumanah%pallava#marshe kim%cidvyatikaro bhavet / parama#rthapadapra#ptau na tu vyatikaro 'sti nah% // Mo_2,18.42 // "sumanah%pallava#marshe" pus%papallava#marde | "vyatikarah%" yatnah% | "nah%" yuktijn~a#na#m asma#kam | na tv ayuktijn~a#na#m% bhavata#m ity arthah% || MoT_2,18.42 || vyatikara#bha#vam eva kathayati gacchaty avayavaspandah% sumanah%patramardane / iha dhi#ma#trabodhas tu na#n*ga#vayavabodhanam // Mo_2,18.43 // "gacchati" upayukto bhavati | aneka#rthatva#d dha#tu#na#m% "gacchatir" atra#sminn arthe vartate | "an*ga#vayava#na#m%" shari#ra#vayava#na#m | "bodhanam" ca#lanam || MoT_2,18.43 || sukha#sanopavis%t%ena yatha#sambhavam ashnata# / bhogaja#lam% sada#ca#raviruddhes%u na tis%t%hata# // Mo_2,18.44 // yatha#ks%an%am% yatha#desham% pravica#rayata# sukham / yatha#sambhavasatsan*gam idam% sha#stram athetarat // Mo_2,18.45 // a#sa#dyate maha#jn~a#nabodhah% sam%sa#rasha#ntidah% / sa bhu#yo yena na#ya#ti yoniyantraprapi#d%anam // Mo_2,18.46 // "yatha#sambhavam" na tu prayatnasa#dhitam | "sada#ca#raviruddhes%u" tis%t%hato hi ha#nopa#da#naka#ritvaru#po dos%ah% a#ya#ti#ti "na tis%t%hate"ty uktam | "yatha#ks%an%am" pratiks%an%am | "sukham" sukhada#yi | "yatha#sambhavah% satsan*go" yatra tat | "idam% sha#stram%" maya# vaks%yama#n%amoks%opa#ya#khyam sha#stram% | "itarat" etatsadr%sham anyaccha#stram% va# | maha#jn~a#naru#pah% bodhah% "maha#jn~a#nabodhah%" | "sa" ity asya pu#rva#rdhena sambandhah% || MoT_2,18.44-46 || eta#vaty eva ye bhu#ta# bhoga#n pra#pya rase sthita#h% / svama#tr%vis%t%ha#krimayah% ki#rtani#ya# na te 'dhama#h% // Mo_2,18.47 // "eta#vati rase" parimite rase | "bhu#ta#h%" sa#ma#nyajantavah% || MoT_2,18.47 || evam% sha#strama#ha#tmyam uktva# shri#ra#mam% sam%mukhi#karoti shr%n%u ta#vad ida#ni#m% tvam% kathyama#nam idam% maya# / ra#ghava jn~a#navista#ram% buddhisa#ratara#ntaram // Mo_2,18.48 // "buddheh% sa#rataram antaram" yasya tat | buddhyatisha#yi#ty arthah% || MoT_2,18.48 || madhye shri#ra#makr%ta#m%sh codya#n a#shan*kya#ha yayedam% shru#yate sha#stram% ta#m% tu vistaratah% shr%n%u / vica#ryate tatha#rtho 'yam% yaya# ca paribha#s%aya# // Mo_2,18.49 // "yaya# paribha#s%aya#" yuktya# | "idam% sha#stram% shru#yate" | tvam% "ta#m% vistaratah% shr%n%u" | "tatha#" "yaya# ca vica#ryate" | ta#m% ca shr%n%v iti pu#rven%a sambandhah% || MoT_2,18.49 || paribha#s%a#m eva kathayati yeneha#nanubhu#te 'rthe dr%s%t%ena#rtha#vabodhanam / bodhopaka#raphaladam% tam% dr%s%t%a#ntam% vidur budha#h% // Mo_2,18.50 // "yena dr%s%t%ena#"rthena | "ananubhu#te arthe artha#vabodhanam" jn~a#nam bhavati | "budha#h% tam dr%s%t%a#ntam a#huh%" | katham%bhu#tam% | "bodha#"khyah% ya "upaka#rah%" | tad eva "phalam%" | tad "dadha#ti#"ti ta#dr%sham || MoT_2,18.50 || dr%s%t%a#ntada#ne kim% phalam ity | atra#ha dr%s%t%a#ntena vina# ra#ma na#pu#rvo 'rtho 'vabudhyate / yatha# di#pam% vina# ra#trau bha#n%d%opakaran%am% gr%he // Mo_2,18.51 // "bha#n%d%opakaran%am%" bha#n%d%asa#magri# || MoT_2,18.51 || yair yaih% ka#kutstha dr%s%t%a#ntais tvam% mayeha#vabudhyase / sarve saka#ran%a#s te hi pra#pyam% tu sad aka#ran%am // Mo_2,18.52 // "pra#pyam" pra#pan%i#yam% | "sat" sanma#tra#khyam% vastu || MoT_2,18.52 || nanu sarva#n%i da#rs%t%a#ntika#ni eta#dr%sha#ni eva santy uta#nya#ny athety apeks%a#ya#m a#ha upama#nopameya#na#m% ka#ryaka#ran%atodita# / varjayitva# param% brahma sarves%a#m eva vidyate // Mo_2,18.53 // dr%s%t%a#ntada#rs%t%a#ntika#na#m "param% brahma varjayitva#" | "udita#" udayanashi#la# | "ka#ryaka#ran%ata# vidyate" | brahma na ka#ryam asti na#pi ka#ran%am ity arthah% | ato na brahmasadr%sha#ni sarva#n%i da#rs%t%a#ntika#ni iti bha#vah% || MoT_2,18.53 || phalitam% kathayati brahmopadeshadr%s%t%a#nto yasya veha hi kathyate / ekadeshasadharmatvam% tatra#tah% parigr%hyate // Mo_2,18.54 // "hi" nishcaye | "atah%" ka#ran%a#t | "iha" loke | "yasya va# brahmopadeshadr%s%t%a#ntah% kathyate tatra" brahmadr%s%t%a#nte | "ekadeshasadharmatvam%" ekadeshasadr%shatvam% | "parigr%hyate" | na tu sarvatha# sadr%shatvam da#rs%t%a#ntikasya brahman%ah% ka#ryaka#ran%atva#yogya#t | dr%s%t%a#ntasya tu ka#ryataya# ka#ran%ataya# ca sthitatva#d iti bha#vah% || MoT_2,18.54 || yo yo na#meha dr%s%t%a#nto brahmatattva#vabodhane / di#yate sa sa boddhavyah% svapnadr%s%t%ajagadgatah% // Mo_2,18.55 // "svapnadr%s%t%ajagadgatah%" bhramaru#pah% ity arthah% || MoT_2,18.55 || phalitam a#ha evam% sati nira#ka#re brahman%y a#ka#rava#n katham / dr%s%t%a#nta iti nodyanti mu#rkhavaikalpikoktayah% // Mo_2,18.56 // "nodyanti" nottis%t%hanti | asma#bhir ata eva pratyuktatva#d iti bha#vah% || MoT_2,18.56 || anya# siddhaviruddha#didr%k dr%s%t%a#ntapradu#s%an%e / svapnopamatva#j jagatah% samudeti na ka#cana // Mo_2,18.57 // "anya#" pu#rvokta#ya#h% dr%s%t%eh% saka#sha#t itara# ka# | "na ka#"pi | "siddhaviruddha#didr%k" idam% siddham% idam% viruddham itya#diru#pa# uktih% | "jagatah% svapnopamatva#t dr%s%t%a#ntapradu#s%an%e" dr%s%t%a#ntapradu#s%an%a#rtham "na samudeti" | "a#di"shabdenedam% leshena siddham% viruddham% veti dr%s%t%er grahan%am | svapnopame jagati idam% siddham% idam viruddham iti | kathanam% na yuktam% sarvasya#yuktatva#d iti bha#vah% || MoT_2,18.57 || avastu pu#rva#parayor vartama#navica#ritam% / yatha# ja#grat tatha# svapnah% siddham a#ba#lam aks%atam // Mo_2,18.58 // "pu#rva#parayoh%" bhu#tabhavis%yator arthayoh% | "avastu" bha#vapradha#no nirdeshah% | "avastutvam" asattvam "vartama#navica#ritam%" bhavati | vartama#ne hi bhu#tasya gatatva#t bhavis%yatah% ana#gatatva#t asattvam% vica#rapadavi#m a#ya#ti | tadabhinnasya vartama#nasya#pi avastutvam apariha#ryam eveti svayam eva jn~eyam | atah% "a#ba#lam" ba#laparyantam% | "yatha# svapnah% tatha# ja#grad" iti | "aks%atam%" samyak | "siddham" bhavati || MoT_2,18.58 || svapnasam%kalpanadhya#navarasha#paus%adha#dibhih% / ye 'rtha#s ta iha dr%s%t%a#nta#s tadru#patva#j jagatsthiteh% // Mo_2,18.59 // "ye 'rtha#" ity | atra "dr%s%t%a#" iti shes%ah% | "tadru#patva#t" svapna#dyartharu#patva#t | ata "iha#"satyaih% pada#rthaih% satyasya brahman%ah% upama#nopameyabha#vah% ekadeshasa#dharmyen%eti bha#vah% || MoT_2,18.59 || nanu tvaya# kr%tes%v anyes%u granthes%u ka# va#rtety | atra#ha moks%opa#yakr%ta# granthaka#ren%a#nye 'pi ye kr%ta#h% / grantha#s tes%v iyam evaika# vyavastha# bodhyabodhane // Mo_2,18.60 // "moks%opa#yakr%ta# granthaka#ren%a" mayety arthah% | "bodhyasya" bodhani#yasya brahmatattvasya | "bodhane" kathane | "vyavastha#" ri#tih% || MoT_2,18.60 || nanu katham% svapnasadr%shatvam% jagato 'sti#ty | atra#ha svapna#bhatvam% ca jagatah% shrute sha#stre 'vabhotsyate / shi#ghram% na pa#ryate vaktum% va#k kila kramavartini# // Mo_2,18.61 // "avabhotsyate" jn~a#tum% shakyate | tarhi yugapad eva sarvam% sha#stram% kathayety | atra#ha | "shi#ghram" iti | "va#cah% kramavartitvam%" sphut%am eva | "na" hi ekam% va#kyam anirva#hya dviti#ya#dikam% va#kyam% "vaktum%" shakyate || MoT_2,18.61 || svapnasam%kalpasudhya#nanagara#dyupamam% jagat / yatas ta eva dr%s%t%a#nta#s tasma#d bha#nti#ha netare // Mo_2,18.62 // "yatah% jagat" | "svapnasam%kalpasudhya#nes%u" dr%s%t%a#h% ye "nagara#dayah%" | tes%a#m% "upama#" yasya | ta#dr%sham% bhavati | "tasma#t ta eva sudhya#nanagara#daya" eva "dr%s%t%a#nta#h% bha#nti" asma#kam% buddhau sphuranti | "itare" satyabhu#ta#h% nagara#dayah% | "na" bha#nti ayuktatva#t || MoT_2,18.62 || aka#ran%am% ka#ran%ina# yad bodha#yopami#yate / na tatra sarvasa#dharmyam% sambhavaty upama#bhramaih% // Mo_2,18.63 // "aka#ran%am%" ka#ran%arahitam% brahma | "ka#ran%ina#" ka#ran%ayuktena#ka#sha#dina# | "upama#bhramaih%" anyopama#dr%s%t%asarvatha#sa#dharmyaru#paih% viparyayaih% || MoT_2,18.63 || upameyasyopama#na#d eka#m%shena sadharmata# / an*gi#ka#rya#vabodha#ya dhi#mata# nirviva#dina# // Mo_2,18.64 // "dhi#mata#" na tv adhi#mata# | sa hi a#rambha eva viva#dapara eva tis%t%hati#ti bha#vah% || MoT_2,18.64 || nanv ekena dharmen%a sadr%shena upama#nam% katham upameyasya prati#tim% kartum% shaknoti#ty | atra dr%s%t%a#ntam% sa#dhayati artha#valokane di#pa#d a#bha#ma#tra#d r%te kila / na stha#latailavartya#di kim%cid apy upaja#yate // Mo_2,18.65 // "a#bha#ma#tra#t" praka#shama#traru#pa#t | "stha#lam" pa#tram || MoT_2,18.65 || etad eva da#rs%t%a#ntikayuktam% kathayati ekadeshasadharmatva#d upameya#vabodhanam / upama#nam% karoty an*ga di#po 'rtham% prabhaya# yatha# // Mo_2,18.66 // "prabhaya#" prabha#khyenaikadeshena || MoT_2,18.66 || dr%s%t%a#ntasya#m%shama#tren%a bodhyabodhodaye sati / upa#deyataya# gra#hyo maha#va#kya#rthanishcayah% // Mo_2,18.67 // na tu dr%s%t%a#ntama#tra eva stha#tavyam iti bha#vah% || MoT_2,18.67 || na kuta#rkikata#m etya na#shani#ya# prabuddhata# / anubhu#tyapala#pa#ttair apavitrair vikalpitaih% // Mo_2,18.68 // "prabuddhata#" jn~a#nita# | "kuta#rkika#h%" hi a#rambha eva codya#n dattva# prabuddhata#m% na#shayanti | "vikalpitaih%" katham%bhu#taih% | "anubhu#te" yah% "apala#pah%" nihnavah% | tena "a#ttaih%" gr%hi#taih% || MoT_2,18.68 || nanu pura#n%a#ni sha#stra#n%i ca tyaktva# kimartham% tvaduktam% sha#stram% gr%hn%i#mah% ity | atra#ha vica#ran%a#d anubhavaka#ri va#n*maya- prasan*gata#m upagatam asmada#dis%u / striyoktam apy aparam atha#pi vaidikam% vaco vacah%pralapanam eva na#gamah% // Mo_2,18.69 // "asmada#dis%u" pra#ma#n%ikes%u | "striya# uktam api" stri#kartr%kam% pralapitam api | "va#n*mayaprasan*gata#m" sha#straprasan*gata#m | sha#stratvam iti ya#vat | "upagatam" | katham%bhu#tam% tat | "vica#ran%a#t anubhavaka#ri" | "atha" paks%a#ntare | "vaidikam% vacah% api vacah%pralapanam eva" prala#pa eva bhavati | "na#gamah%" bhavati anubhavaka#ritva#bha#va#d ity arthah% || MoT_2,18.69 || sarga#ntashlokena#py etad eva kathayati asma#kam asti matir an*ga tayeti sarva- sha#straikava#kyakaran%am% phalitam% yato 'tah% / pra#ti#tika#rthamayasha#stranija#n*gapus%t%a#t sam%vedana#d itarad asti na nah% prama#n%am // Mo_2,18.70 // he "an*ga" | "asma#kam% matir asti iti" | "atah%" hetoh% | "asma#kam% taya#" buddhya# | "sarvasha#straikava#kyakaran%am% yatah% phalitam" | "atah%" hetoh% | "nah%" asma#kam% | "sam%vedana#t" jn~a#na#t | anyat "prama#n%am% na#sti" | sarvasmin~ sha#stre sam%vedanam eva#sma#bhih% prama#n%am% dr%s%t%am | ato 'sma#kam api tad eva prama#n%am iti bha#vah% | "sam%vedana#t" katham%bhu#ta#t | "pra#ti#tikah%" prati#ter a#gatah% | na tu kalpitah% | yah% "arthah%" | tan"mayam" yat "sha#stram%" | tad eva "nija#n*gam" upaka#rakatva#t sva#n*gam% | tena "pus%t%a#t" vr%ddhim% gata#t || MoT_2,18.70 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uprakaran%e as%t%a#dashah% sargah% || 2,18 || ************************************************************************ om% pu#rvoktam eva#rtham% punar api spas%t%ayati vishis%t%a#m%shasadharmatvam upama#nes%u gr%hyate / ko bhedah% sarvasa#dr%shye tu#pama#nopameyayoh% // Mo_2,19.1 // "vishis%t%a#m%shena" ka#ryasa#dhakena#m%shena | "sa#dharmyam%" sa#dr%shyam | eka#m%shena#pi ka#ryasya siddhatva#n na ko 'pi#ty arthah% || MoT_2,19.1 || dr%s%t%a#ntabuddha#d eka#tmajn~a#nasha#stra#rthavedana#t / maha#va#kya#rthasam%vittya# sha#ntir nirva#n%am ucyate // Mo_2,19.2 // "ekam" kevalam | "a#tmajn~a#nam%" pratipa#dyatvena yasmin | ta#dr%sham% yat "sha#stram%" | tasya yo "'rthah%" | tasya "vedana#t" vica#ra#t | utpannaya# "maha#va#kya#rthasam%vittya#" | garbhi#kr%ta#va#ntarava#kyamaha#va#kya#rthaparicchedena | siddha# "sha#ntih%" manah%ks%obhara#hityam% | pan%d%itaih% "nirva#n%am ucyate" | "vedana#t" katham%bhu#ta#t | "dr%s%t%a#ntaih% buddha#t" jn~a#ta#t siddha#d iti ya#vat || MoT_2,19.2 || upasam%ha#ram% karoti tasma#d dr%s%t%a#ntada#rs%t%a#ntavikalpollasitair alam / yaya# kaya#cid yuktya#shu maha#va#kya#rtham a#shrayet // Mo_2,19.3 // "alam" kr%tam | naitaih% prayojanam ity arthah% || MoT_2,19.3 || sha#ntih% shreyah% param% viddhi tatpra#ptau yatnava#n bhavet / bhoktavya odanah% pra#ptah% kim% tatsiddhivikalpitaih% // Mo_2,19.4 // "sha#ntih%" manovikalparu#paks%obhara#hityam | "siddhivikalpitaih%" katham etat sampannam iti vikalpaih% || MoT_2,19.4 || aka#ran%am% ka#ran%ibhir bodha#rtham upami#yate / upama#nais tu#pameyasadr%shair ekadeshatah% // Mo_2,19.5 // "aka#ran%am%" ka#ran%arahitabrahma | "ekadeshatah%" ekena dharmen%a || MoT_2,19.5 || stha#tavyam% neha bhoges%u vivekavikala#tmana# / upalodarasam%ja#taparipi#na#ndhabhekavat // Mo_2,19.6 // spas%t%am || MoT_2,19.6 || dr%s%t%a#ntair yuktibhir yatna#d va#n~chitam% tyajatetarat / vica#ran%avata# bha#vyam% sha#ntisha#stra#rthasha#lina# // Mo_2,19.7 // "va#n~chitam%" abhilas%itam | "itarat" vica#ravyatiriktam | "sha#ntish" ca "sha#stra#rthash" ca ta#bhya#m% sha#late iti ta#dr%shena || MoT_2,19.7 || sha#stropashamasaujanyaprajn~a#tajjn~asama#gamaih% / antara#ntarasampannadharmya#rthopa#rjanakriyah% // Mo_2,19.8 // ta#vad vica#rayet pra#jn~o ya#vad vishra#ntim a#tmani / sampraya#ty apunarna#sha#m% sha#ntim% turyapada#bhidha#m // Mo_2,19.9 // "sha#stram%" ca "upashamash" ca "saujanyam%" ca "prajn~a#" ca "tajjn~asama#gamash" ca | taih% upalaks%itah% | "antara#ntare" madhye madhye "sampanna#h%" | "dharmya#na#m%" dharma#d anapeta#na#m% "artha#na#m upa#rjanam" | tasya "kriya#h%" yasya sah% | ta#dr%shah% "pra#jn~ah% ta#vat vica#rayet" | "ya#vat apunarna#sha#m%" pradhvam%sa#bha#varahita#m% | "turyapada#bhidha#m%" turyapadeti na#madheya#m | "a#tmani vishra#ntim%" a#tmavishra#ntilaks%an%a#m% sha#ntim | "sampraya#ti" || MoT_2,19.8-9 || nanv a#tmani vishra#ntya# kim% setsyati#ty | atra#ha turyavishra#ntiyuktasya prati#rn%asya bhava#rn%ava#t / ji#vato 'ji#vatash caiva gr%hasthasya#tha va# yateh% // Mo_2,19.10 // na kr%tena#kr%tena#rtho na shrutismr%tivibhramaih% / nirmandara iva#m%bhodhih% sa tis%t%hati yatha#sthitam // Mo_2,19.11 // "ji#vatah%" ji#vanmuktasy"a#ji#vatah%" videhamuktasya | "arthah%" prayojanam | nanu katham asau tis%t%hati#ty | atra#ha | "nirmandara" iti | "sah%" vishra#ntiyuktah% || MoT_2,19.10-11 || eka#m%shenopama#na#na#m upameyasadharmata# / boddhavya# bodhyabodha#ya na stheyam% codyacan~cuna# // Mo_2,19.12 // "codyena can~cuh%" vittah% | prasiddha iti ya#vat | iti "codyacan~cuh%" codyashi#lenety arthah% || MoT_2,19.12 || yaya# kaya#cid yuktya#shu boddhavyam% bodhyam eva te / muktaye tan na pashyanti vya#kula#sh codyacan~cavah% // Mo_2,19.13 // "te" iti kartari s%as%t%hi# | "tva#m" iti shes%ah% | "vya#kula#h% codyacan~cavah%" | "tat" tada# | tva#m "na pashyanti" | kim uta#dhigacchanti#ti bha#vah% || MoT_2,19.13 || codyacan~coh% laks%an%am% kathayati hr%daye sam%vida#ka#she vishra#nte 'nubhava#tmani / vastuny anartham% yah% pras%t%a# codyacan~cuh% sa ucyate // Mo_2,19.14 // "hr%daye" manasi | "vishra#nte" 'pi "anubhava#tmani sam%vida#ka#she" cida#ka#she | "vastuni yah% anartham" sam%shayaru#pam anartham | "pras%t%a#" pr%cchakah% bhavati | pan%d%itaih% "sah% codyacan~cuh% ucyate" | sva#nubhava#vis%t%e 'pi vastuni yah% punah% punah% codya#n utpa#dayati sah% codyacan~cur iti bha#vah% || MoT_2,19.14 || abhima#navikalpa#m%shair ajn~o jn~aptim% vikalpayan / bodham% malinayaty antar mukham% sarpa iva#malam // Mo_2,19.15 // "abhima#nena#"ham% samyak codanashi#la ity abhima#nena kr%taih% "vikalpa#m%shaih%" | codyaru#paih% vikalpa#m%shaih% | "antah%" svasmin | "ajn~ah%" sva#m "jn~aptim%" buddhim% | "vikalpayan" vikalpayukta#m% kurvan | "bodham% malinayati" bhedama#linyadu#s%itam% karoti | atah% tvaya# vyarha#h% vikalpa#h% | na ka#rya# iti bha#vah% || MoT_2,19.15 || upadeshe upayogya#na#m% prama#n%a#m% nirn%ayam% prastauti sarvaprama#n%asatta#na#m% padam abdhir apa#m iva / prama#n%am ekam eveha pratyaks%am% ra#ma tac chr%n%u // Mo_2,19.16 // "sarva#sa#m" anuma#na#dibhedabhinna#na#m samasta#na#m% "prama#n%asatta#na#m%" | "abdhir iva#pa#m%" stha#nam% a#shrayam% | "ekam pratyaks%am eva iha" loke "prama#n%am" asti | na hi anuma#na#dayah% pratyaks%am% vina# stha#tum% shaknuvanti | he "ra#ma" | tvam "tat" pratyaks%am% na#ma prama#n%am% | "shr%n%u" || MoT_2,19.16 || pratyaks%am eva kathayati sarva#rthasa#ram adhyaks%am% vedanam% vidur uttama#h% / nu#nam% tat prati yat siddham% tat pratyaks%am uda#hr%tam // Mo_2,19.17 // "uttama#h%" shres%t%ha#h% | "sarva#rtha#na#m% sa#ra"praka#shanadva#ren%a siddhipradatva#t sa#rabhu#tam% "vedanam%" jn~a#nam eva | "adhyaks%am% viduh%" sa#rabhu#tavastuva#cakatva#d "adhyaks%a"shabdasya | he ra#ma | "nu#nam%" nishcaye | "tat prati" vedanaru#pam% adhyaks%am% prati | "yat siddham%" bhavati | pan%d%itaih% "tad" vastu "pratyaks%am uda#hr%tam" | aks%am% prati siddham% pratyaks%am iti vyutpatteh% | aks%ashabdasya ca bha#metivad adhyaks%ava#cakatvam || MoT_2,19.17 || tatah% kim ity | atra#ha anubhu#ter vedanasya pratipatter yatha#sthitam / pratyaks%am iti na#meha kr%tam% ji#vah% sa eva ca // Mo_2,19.18 // atah% pan%d%itaih% | "anubhu#teh%" anubhu#tiru#pasya | "pratipatteh%" pratipattiru#pasya | "vedanasya" | "iha" loke | "yatha#sthitam" na tv anyatha# sam%bha#vitam% | "pratyaks%am iti na#ma kr%tam" | vedanasyaiva vedanam% prati siddhatva#d anyasya sarvasya tasmim%l laya#sa#dana#t "sa eva ji#vah%" bhavati | vedana#d anyasya shari#ra#deh% pa#s%a#n%atulyatvena ji#vatva#yoga#t anubhu#tipratipattyoh% sphut%atva#sphut%atvakr%to bhedo jn~eyah% || MoT_2,19.18 || pada#rtha#na#m etadru#patvam eva kathayati sa eva sam%vit sa punar aham%ta#pratyaya#tmakah% / sa yayodeti sam%vittya# sa# pada#rtha iti smr%ta# // Mo_2,19.19 // "sa eva" ji#va eva | a#roha#vastha#ya#m% "sam%vit" bhavati | "sa" eva#varoha#vastha#ya#m% "aham%ta#pratyaya#tmakah%" bhavati | "sah%" aham%ta#pratyaya#tmakah% ji#vah% | "yaya# sam%vittya#" yena ghat%a#disam%vedanena ru#pen%a | "udeti" sphurati | "sa#" sam%vittih% | pan%d%itaih% "pada#rtha iti smr%ta#" | na hi pada#rthasya sam%vittivyatireken%a pr%thaksvaru#pam asti | sattve 'py asan kalpatva#t | na hi sam%vittim% vina# sat sat bhavati || MoT_2,19.19 || pada#rtha#na#m% jagattvam% kathayati sa sam%kalpavikalpa#dyaih% kr%tana#na#kramo bhramaih% / jagattaya# sphuraty ambu taran*ga#ditaya# yatha# // Mo_2,19.20 // "sah%" pada#rthah% | "sam%kalpavikalpa#dyaih%" sam%kalpavikalpaprabhr%tibhih% prama#tr%nis%t%aih% viparyayajn~a#naih% | "kr%tana#na#kramah%" san | "jagattaya# sphurati" | kim% "yatha#" | "ambu yatha#" | "yatha#" tat "taran*ga#ditaya#" sphurati tathety arthah% || MoT_2,19.20 || nanu shuddhasya vedanasya katham evam%ru#pata# sampannety | atra#ha pra#g aka#ran%am eva#shu sarga#dau sargali#laya# / sphuritva# ka#ran%i#bhu#tam% pratyaks%am% svayam a#tmani // Mo_2,19.21 // "pratyaks%am%" vedanaru#pam% pratyaks%am% | "pra#k" sarga#t pra#k | "aka#ran%am eva" sat | "sarga#dau" sargonmukhata#samaye | "sargali#laya# sphuritva#" | "a#tmani" sargaru#pe sva#tmani | "svayam%" sva#tantryen%a | "ka#ran%i#bhu#tam" | na ca sva#tantryakr%te katham iti paryanuyogah% yuktah% iti bha#vah% || MoT_2,19.21 || nanu vedanaru#pasya ji#vasya ka#ran%atvam% kim%ru#pam asti#ty | atra#ha ka#ran%atvam% vica#ro 'sya ji#vasya#sad api sthitam% / sad iva#sya#m% jagadru#pasampattau vyaktim a#gatam // Mo_2,19.22 // "jagadru#pasampattau vica#rah%" vimarshah% | "asya" shuddhavedanaru#pasya "ji#vasya" | va# "ka#ran%atvam%" bhavati | kathambhu#tam% "ka#ranatvam%" | "asad api" parama#rthatah% asatsvaru#pam api | "sad iva sthitam" | punah% kathambhu#tam% | abhi"vyaktim%" pra#kat%yam% "gatam" || MoT_2,19.22 || nanu punar api kim% tasya ji#vasya ka#ran%atvam% nashyaty atha va# nety | atra#ha svayam eva vica#ras tu sanan~artham% svakam% vapuh% / na#shayitva# karoty a#shu pratyaks%am% paramam% padam // Mo_2,19.23 // "svayam eva vica#rah% sanan~artham%" sva#bha#vayuktam% | "svakam% vapuh%" nijavica#ra#khyam% svaru#pam% "na#shayitva#" | "paramam% padam%" ka#ran%atva#navacchinnam% svasvaru#pam% | "pratyaks%am%" "karoti" | vica#ravasha#d eva | punar api ji#vasya ka#ran%atvam% nashyati#ti bha#vah% || MoT_2,19.23 || nanu vica#rah% katham% paramam% padam% pratyaks%i#karoti#ty apeks%a#ya#m a#ha vica#rayan vica#ro 'pi na#tma#nam adhigacchati / yada# tada# nirullekham% param eva#vashis%yate // Mo_2,19.24 // "vica#rah%" vimarshah% | "a#tma#nam% vica#rayan" kim%ru#po 'ham iti vimarshavis%ayi#kurvan | "yada# a#tma#nam% na#dhigacchati" na kim%cidru#patva#t na labhate | "tada# nirullekham%" vimarsharahitam% | "param%" padam% shuddhacinma#tra#khyashres%t%ham% svaru#pam | "eva#va"tis%t%hate vica#ran%i#ya#bha#va#d ity arthah% || MoT_2,19.24 || nanu purus%a etasya#m avastha#ya#m% buddhi#ndriyakarma#n%i karoti na vety | atra#ha manasy ani#hite sha#nte tair buddhi#ndriyakarmabhih% / neha kaishcit kr%tair artho na#kr%tair apy abha#vana#t // Mo_2,19.25 // "manasi" vica#rasvaru#pe manasi | "ani#hite" svakriya#m akurvati | ata eva "sha#nte" sati | purus%asya "taih%" prasiddhaih% | "kaishcid" "buddhi#ndriyakarmabhih%" "kr%taih%" | "arthah% na" bhavati | "akr%taish" c"a#rthah% na" bhavati | kutah% | "abha#vana#t" bha#vana#ra#hitya#t | nairapeks%ya#d iti ya#vat || MoT_2,19.25 || nanu tada# karmendriya#n%a#m% ka# va#rtety | atra#ha manasy ani#hite sha#nte na pravartanta eva te / karmendriya#n%i karma#da#v asam%ca#ritayantravat // Mo_2,19.26 // "karmendriya#n%a#m%" tasya#m avastha#ya#m% "pravartanam eva na#"sti | ka# va#rta# tatkarman%a#m% sya#d iti bha#vah% | eta#dr%shi# ca#vastha# ji#vanmukta#na#m% durlabhaiva | na hi sarvada# te atraiva tis%t%hanti | videhamukta#s tu sarvada# etanmaya# evety alam% bahuna# || MoT_2,19.26 || vedanaru#pavica#rasha#ntyaiva manah%sha#ntir bhavis%yati#ty abhipra#yen%a#ha manoyantrasya calane ka#ran%am% vedanam% viduh% / pra#n%a#li# da#rumes%asya rajjur antargata# yatha# // Mo_2,19.27 // pan%d%ita#h% "manomantrasya calane vedanam" eva "ka#ran%am% viduh%" | vedana#nantaram eva hi manah% calati | "pra#n%a#li#" asya manasah% "antargata# rajjuh%" bhavati | kasya | yasya "da#rumes%asya yatha#" | ayam% bha#vah% | "manah%" da#rumes%atulyam | "pra#n%a#li#" rajjutulya# | "vedanam" rajjugra#hakatulyam | iti vedanasyaiva manah%pravr%ttau ka#ran%atva#t | yukta# taccha#ntau taccha#ntir iti || MoT_2,19.27 || nanu bhavatu vedanasha#ntya# manah%sha#ntih% | vedanaks%obhena manasah% ks%obhe sati jagat kuto nirya#ti#ty | atra#ha ru#pa#lokamanaska#rapada#rtha#dya#kulam% jagat / vidyate vedanasya#ntar va#te 'ntah% spandanam% yatha# // Mo_2,19.28 // "pada#rtha#h%" ru#pa#dha#rabhu#ta#ni dravya#n%i | ato vedana#d eva "ru#pa#di"ru#pam "jagan" nirya#ti#ti bha#vah% || MoT_2,19.28 || nanu svabha#vatah% shuddhasya vedanasya#ntah% katham etad asti#ty | atra#ha sarva#tmavedanam% shuddham% yathodeti tada#tmakam / bha#ti prasr%tadikka#laba#hya#nta#ru#padehakam // Mo_2,19.29 // "shuddham" kena#pi ru#pen%a#parinis%t%hitam | ata eva "sarva#tmavedanam yathodeti tada#tmakam% bha#ti" sphurati | na tu tanmadhye malam iva jagad asti#ti bha#vah% | kathambhu#tam% "vedanam%" | "dik ka#lash" ca "ba#hyam%" c"a#ntash" ca | tat diga#di | "prasr%tah%" vista#ram% gatah% | diga#diru#pah% "dehah%" svaru#pam% yasya | tat "prasr%tadikka#laba#hya#nta#ru#padehakam" || MoT_2,19.29 || punah% punah% shloka#ntaren%a tad eva pratipa#dayati dras%t%aiva dr%shyata#bha#sam% svam% ru#pam% dha#rayan sthitah% / svam% yatha# tatra yad ru#pam% pratibha#ti tathaiva tat // Mo_2,19.30 // "dras%t%a# eva" vedanasvaru#pah% "dras%t%a# eva" | "dr%shyataya# bha#sate" | iti ta#dr%sham% "svaru#pam% dha#rayan sthitah%" bhavati | "tatra" sati "tasye"ti shes%ah% | tasya dras%t%uh% "svam% ru#pam% yatha# bha#ti" sphurati | "tat" svam% ru#pam% | "tathaiva" bhavati | na#nyatha# svapnavad iti shes%ah% || MoT_2,19.30 || sarvam a#tma# yatha# yatra sam%kalpatvam iva#gatah% / tis%t%haty a#shu tatha# tatra tadru#pa iva ra#jate // Mo_2,19.31 // "sarvam a#tma#" bhavati | atah% sa a#tma# "yatra yatha# tis%t%hati tatra tatha# tadru#pa iva ra#jate" | parama#rthatas tu na ra#jate | svaru#pe tathaiva sthitatva#d it"i#va"shabdopa#da#nam | "a#tma#" kathambhu#ta iva | "sam%kalpatvam%" sam%kalpabha#vam% | "gata iva#"nyatha# na#na#ru#patvam asya na yujyeteti bha#vah% || MoT_2,19.31 || sarva#tmakataya# dras%t%ur dr%shyatvam iva yujyate / dras%t%r%tvam% dras%t%r%sadbha#ve dr%shyasya tv asti na#satah% // Mo_2,19.32 // "dras%t%uh% sarva#tmakataya#" shuddhataya# sthitena "sarva"bha#vena | "dr%shyatvam% yujyata iva" | parama#rthatas tu na yujyate dras%t%r%tva#d apracyuter it"i#va"shabdopa#da#nam% | "asatah%" svaru#pen%a#satah% | "dr%shyasya dras%t%r%tvam%" "na#sti" | "dras%t%r%taya#" "sambha#vite" svasmin sva#peks%atvena#tma#shraya#patteh% || MoT_2,19.32 || phalitam% kathayati aka#ran%akam eva#to brahmakalpam idam% sthitam / pratyaks%am eva nirma#tr% tasya#m%sha#s tv anupa#dhayah% // Mo_2,19.33 // "atah% aka#ran%akam" parama#rthatah% shuddhasya brahman%ah% akartr%katva#t ka#ran%arahitam | "idam%" jagat | "brahmakalpam" brahmasadr%sham% | "sthitam%" bhavati | kathambhu#tam jagat | "pratyaks%am eva" sphut%am eva | "nirma#tr%" prama#tr%rahitam shuddhasya brahman%o ma#tr%ta#yoga#d | anyatha# ashuddhata#patteh% | nanu ma# bhavatu brahman%ah% ka#ran%atvam% ma#tr%tvam% va# | tadam%sha#na#m% tu tad bhavatv ity | atra#ha | "tasya#m%sha#" iti | "tu" paks%a#ntare | "tasya" brahman%ah% | "am%sha#h% anupa#dhayah%" ka#ran%atva#diru#popa#dhirahita# bhavanti | anyatha# taddva#ren%a tasya#pi sopa#dhitvaprasan*ga#t || MoT_2,19.33 || evam% pra#san*gitvam% parityajya prakr%tam eva#nusarati svayatnama#tretararu#pako yas tad daivashabda#rtham apa#sya du#re / shu#ren%a sa#dho padam uttamam% tat svapaurus%en%aiva hi labhyate 'ntah% // Mo_2,19.34 // "yah% svayatnama#traka#t itararu#pakah%" itararu#patvena kalpitah% | "tad daivashabda#rtham% du#re apa#sya" | he "sa#dho" | "shu#ren%a tat uttamam% padam% antah% svapaurus%en%a" ma#nasikena paurus%en%a | "labhyate" || MoT_2,19.34 || sarga#ntashlokena vica#ra#vadhim% kathayati vica#raya#ca#ryaparampara#n%a#m% matena satyena sitena ta#vat / ya#vad vishuddha#m% svayam eva buddha#m anantaru#pa#m% parata#m upais%i // Mo_2,19.35 // tvam "satyena sitena" dos%arahitena | "a#ca#ryaparampara#n%a#m% matena" mata#nusa#ren%a | "ta#vat" ta#vatka#lam% "vica#raya" | "ya#vat parata#m" utti#rn%acidru#pata#m "upais%i" | "parata#m" kathambhu#ta#m | "vishuddha#m" cetya#khyamalarahita#m | punah% kathambhu#ta#m | "svayam eva#"va"buddha#m" anubuddha#m | punah% kathambhu#ta#m | "anantaru#pa#m" aparicchinnasvaru#pa#m | iti shivam || MoT_2,19.35 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uprakaran%e ekonavim%shah% sargah% || 2,19 || ************************************************************************ mumuks%or vyavaha#ram% sam%gr%hya kathayati a#ryasam%gamayuktya#dau prajn~a#m% vr%ddhim% nayed bala#t / tato maha#purus%ata# maha#purus%alaks%an%aih% // Mo_2,20.1 // purus%ah% "a#dau a#ryasam%gamayuktya#" sa#dhusam%ga#khyenopa#yena | buddhim% "vr%ddhim%" vivekaks%amatvam% "nayet" | "tatah%" buddhya#sa#dhitaih% "maha#purus%alaks%an%aih% maha#purus%ata#" bhavet || MoT_2,20.1 || nanu maha#purus%agun%air vina# maha#purus%ata# katham% sidhyati#ty apeks%a#ya#m% tadgun%a#haran%am eva kartavyatvena kathayati yo yo yena gun%eneha purus%ah% pravira#jate / shiks%eta tam% tam eva#shu tasma#d buddhivivr%ddhaye // Mo_2,20.2 // "buddhya# vivr%ddhaye"ti va# pa#t%hah% | a#ryasam%gamayuktya# vivr%ddhaya# buddhya# ity arthah% | anyatha# buddhivr%ddhyabha#ve katham% paragun%agrahan%asa#marthyam% sya#t || MoT_2,20.2 || nanu tarhi gun%agrahan%am% sus%amam eveti maha#purus%ata#pi susa#dhyaiva sya#d | ity atra#ha maha#purus%ata# tv es%a# shama#digun%asha#lini# / samyagjn~a#nam% vina# ra#ma siddhim eti na kasyacit // Mo_2,20.3 // atah% "samyagjn~a#nam" eva#ryasam%gamayuktya# prathamam% sa#dhyam iti bha#vah% || MoT_2,20.3 || nanu samyagjn~a#nena kim% setsyati#ty | atra#ha jn~a#na#c chama#dayo ya#nti vr%ddhim% satpurus%akrama#t / shla#ghani#ya#h% phalena#ntar vr%s%t%er iva nava#n*kura#h% // Mo_2,20.4 // "jn~a#na#t" kathambhu#ta#t | "satpurus%akrama#t" | na tv asatpurus%akrama#t | "kramah%" paripa#t%i# | "a#di"shabdena dama#di#na#m% grahan%am | "vr%s%t%er" iti pan~cami# || MoT_2,20.4 || nanu shama#dibhir api kim% sya#d ity apeks%a#ya#m a#ha shama#dibhyo gun%ebhyash ca vardhate jn~a#nam uttamam / anna#tmakebhyo yajn~ebhyah% sha#livr%s%t%ir ivottama# // Mo_2,20.5 // "uttamam" parama#tmavis%ayatvena sarvebhyo jn~a#nebhyah% shres%t%ham || MoT_2,20.5 || phalitam a#ha gun%a#h% shama#dayo jn~a#na#c chama#dibhyas tatha# jn~ata# / parasparam% vivardhete ete 'bdasarasi# yatha# // Mo_2,20.6 // atah% "jn~a#na#c chama#dayah%" | "shama#dibhyo" "jn~a#nam%" | "yatha# abdebhyo" meghebhyah% sarah% | sarasah% megha# iti pin%d%a#rthah% || MoT_2,20.6 || punar apy etad eva kathayati jn~a#nam% satpurus%a#ca#ra#j jn~a#na#t satpurus%akramah% / parasparam% gatau vr%ddhim% jn~a#nasatpurus%akramau // Mo_2,20.7 // "satpurus%a#ca#ra#t" shama#der ity arthah% || MoT_2,20.7 || nanu jn~a#nashamayoh% sam%pattau purus%asya kena yatnenottamapadapra#ptir bhavati#ty | atra sadr%s%t%a#ntam uttaram% kathayati yatha# kamalaraks%in%ya# gi#tya# vitatata#raya# / khagotsa#dena sahito gi#ta#nandah% prasa#dhyate // Mo_2,20.8 // jn~a#nasatpurus%eha#bhya#m akartra# kartr%ru#pin%a# / tatha# pum%sa# niricchena samam a#sa#dyate padam // Mo_2,20.9 // "yatha# kamalaraks%in%ya#" gopikaya# kartrya# | "vitata#" ca#sau "ta#ra#" ceti ta#dr%shya# "gi#tya#" karan%abhu#taya# | "khaga#na#m%" yah% "utsa#dah%" dha#nya#d apa#sanam% | tena "sahitah%" "gi#ta#nandah% prasa#dhyate" | na hi tasya#h% tatra yatno 'sti | gi#tima#tren%aiva gi#ta#nandakhagotsa#dayoh% siddhatva#t | mr%ga#n%a#m% hi ayam% svabha#va es%a yat gi#tim% shrutva# bhaks%yam api tyajanti#ti | tatha# kartra# na#ham% karteti nishcaya#t kartr%tvaleparahitena "kartr%ru#pin%a#" kartr%vad bha#sama#neneti ya#vat | "purus%en%a" kartra# | "jn~a#nasatpurus%eha#bhya#m%" jn~a#nashama#dibhya#m% karan%a#bhya#m% | "ayatnena" yatnarahitam eva | "padam" shuddhacinma#tra#khyam uttamam% padam% | "sama#sa#dyate" pra#pyate | jn~a#nam% shama#dikam% cety etanma#trakam eva#tropa#yah% | na#nyat kim%cid iti bha#vah% | "purus%en%a" kathambhu#tena | "niricchena" jn~a#nashama#dipu#rn%ataya# padapra#pta#v api#ccha#rahitena | anyatheccha#ru#pasya ks%obhasya sthitatva#t pu#rn%ata# na sya#d iti bha#vah% || MoT_2,20.8-9 || mumuks%uvyavaha#raprakaran%a#bhidheyam% vastu#pasam%harati sada#ca#rakramah% prokto mayais%a raghunandana / tathopadishyate samyag ayam% jn~a#nakramo 'dhuna# // Mo_2,20.10 // "proktah%" etadyuktasyaiva vaks%yama#n%e jn~a#nakrame 'dhika#ritva#d iti bha#vah% | nanv adhuna# kim% karos%i#ty apeks%a#ya#m a#ha | "tathopadishyata" iti | "tatha#" sada#ca#rakramavat | "jn~a#nakramah%" brahmopadis%t%a# sva#tmajn~a#naparipa#t%i# || MoT_2,20.10 || prakaran%ama#ha#tmyam% kathayati idam% yashasyam a#yus%yam% purus%a#rthaphalapradam / tajjn~a#d a#pta#tmasha#stra#rtha#c chrotavyam% kila dhi#mata# // Mo_2,20.11 // ba#hyadr%s%t%i#n sam%mukhi#kartum iti "a#yus%yam" iti ca "idam%" mumuks%uvyavaha#ra#khyam% prakaran%am | "purus%a#rthaphalapradam" moks%adam | "tajjn~a#t" kathambhu#ta#t | "a#ptah%" samyan* nishcitah% | "a#tmasha#stra#n%a#m" adhya#tmasha#stra#n%a#m | "arthah%" yena | tasma#t || MoT_2,20.11 || nanv etacchravan%ena kim% sya#d ity | atra#ha shrutva# tu buddhinairmalya#d bala#d ya#syasi satpadam / yatha# katakasam%shles%a#t prasa#dam avasham payah% // Mo_2,20.12 // tvam etac "chrutva#" | siddha#t "buddhinairmalya#t" | "bala#t" ayatnam eva | "satpadam% ya#syasi" | atrottara#rdhena dr%s%t%a#ntam a#ha | "yathe"ti | "katakam" jalashuddhika#ri# dravyavishes%ah% || MoT_2,20.12 || nanu katham etacchravan%ena purus%ah% satpadam% ya#ti#ty | atra sarga#ntashlokenottaram% kathayati viditavedyam idam% hi mano mune vivasham eva hi ya#ti param% padam / yad avabuddham akhan%d%itam uttamam% tad avabodhadasha#m% na jaha#ti hi // Mo_2,20.13 // he "mune" munikarma#nvitatva#t muniru#pashri#ra#ma | "hi" yasma#t | "viditavedyam% manah% vivasham eva param% padam% ya#ti" | ato viditavedyatvaka#rin%ah% etaccha#strashravan%a#t satpadapra#ptir yuktaiveti bha#vah% | nanu viditavedyam api manah% yadi kada#cid viditavedyata#m% jaha#ti tada# kim% ka#ryam | ity atra#ha | "yad" iti | manasa# "yat uttamam%" na tv adharam% bhogaru#pam% vastu | "avabuddham%" samyan* nishcitam | "tat" manah% | tad"avabodhadasha#m%" tasyottamasya vastunah% | yo "'vabodhah%" tasya "dasha#m%" | "hi" nishcayena | "na jaha#ti" | viditavedyo hi kada#cid api viditavedyata#m% "na jaha#ti#"ti ta#tparyam | iti shivam% shivam% shivam iti || MoT_2,20.13 || iti shri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uprakaran%e vim%shah% sargah% || 2,20 || shrotr%#n%a#m% bha#vana#veshasatkr%tasva#ntasha#lina#m | mumuks%uvyavaha#roktivya#khya# satphalada#stv iyam || 1 || yacchaktya#veshavashatah% sa#marthyam% ka#ryagocaram | bha#va#na#m astu yatno 'yam% tatka#ryatvena nishcitah% || 2 || sva#tmala#bhamahoda#raphalayogyatvabha#vanah% | mumuks%uvyavaha#ro 'yam% sphurata#n mama ma#nase || 3 || iti shivam || iti shri#ka#shmi#raman%d%ala#ntarvartya#ra#dhyapa#damaha#ma#heshvaravaid%u#ryakan%t%ha#tmajashri#madavata#rakan%t%haputrashri#bha#skarakan%t%haviracita#ya#m% shri#moks%opa#yat%i#ka#ya#m% mumuks%uvyavaha#raprakaran%am% sama#ptam | iti shivam || ______________________________________________________________________________ 3. Utpattiprakarana (3,1.1-41; 3,3.13-3,12.4; 3,13.50-3,16.41) shri#ra#ma#ya namah% | om% kr%tva# cittam% svabodhasmaran%avinihatam% praud%hamoha#ndhaka#ram% smr%tva# jn~a#naprada#m% ta#m% sumahitavibhava#m% shri#guroh% pa#duka#m% ca / dhya#tva# vighna#ntakam% tam% shivasutam anagham% shri#gan%esham% suresham utpattya#khya#vaga#hiprakaran%avivr%tis tanyate bha#skaren%a // evam% mumuks%uvyavaha#ra#khye prakaran%e vaks%yama#n%opadesha#dhika#ritvasampa#dananimittam% vyavaha#ram% pratipa#dya tacchravan%ama#tren%a ca shri#ra#mam% pra#ptatadanus%t%ha#naphalam% vibha#vya prapan~casya#nutpattisatattvotpattijn~a#nam upa#deyabhu#tamoks%apra#ptau mu#laka#ran%ataya# nishcitya tadupapa#dakam utpattiprakaran%am a#rabhama#n%ah% vaks%yama#n%abrahmaikatva#shrayan%ena gurushis%yabha#va#nupapattim% puraskr%tya svavyatiriktashis%yopadeshabha#vena paraprayuktam% codyam abhishan*kama#nah% taduddha#ranimittabhu#tam% brahmaikatve 'pi svapnadr%s%t%a#ntena pada#rthabhedagra#hakam% brahmavidanubhavam% prathamam% kathayati || va#gbha#bhir brahmavid brahma bha#ti svapna iva#tmani / yad-idam%-tat-sva-shabda#rthair yo yad vetti sa vettu tat // Mo_3,1.1 // uttarava#kyastham% "vetti#"ti padam% pu#rvava#kye 'pi yojani#yam% | tena#yam arthah% | "brahmavit" brahmajn~a#ni# | "vetti" anubhavati | kim iti karma#peks%a#ya#m% pashya mr%go dha#vati#tivat va#kyam% karmatvena kathayati "va#gbha#bhir" iti | "brahma" na#na#pada#rthabha#vena br%m%hitam% kim api su#ks%mam% vastu | "bha#ti" vilasati | sphurati#ti ya#vat | kaih% bha#ti | "yad-idam%-tat-sva-shabda#rthaih%" | "yad"a#disarvana#mashabdava#cyabhu#taih% pada#rthaih% | tadru#pen%eti ya#vat | itthambha#ve tr%ti#ya# | pada#rtha#na#m% ca "yad"a#disarvana#mava#cyatvam% vastu#palaks%an%am% | yatra sarvana#ma prayujyate dravyam ity ucyate | so 'rthah% bhedyatvena vivaks%ita ity abhiyuktasmaran%a#t jn~eyam | kutra#dha#re bha#ti | "a#tmani" svabhittau | tadvyatiriktasya dviti#yasya#bha#va#t | idam% bha#nam% ca artha#t ja#gratka#li#nam% jn~eyam | svapnasya dr%s%t%a#ntatayopa#da#na#t sus%upteh% shu#nyama#trabha#na#spadatva#c ca | "yad-idam%-tat-sva-shabda#rthaih%" ka#bhih% | "va#gbha#bhih%" | va#g atra sama#navis%ayatvena vikalpah% abhipretah% | tena vikalpabha#naru#pair ity arthah% | bha#sama#na# ete pada#rtha#h% hi svapnapada#rthavat vikalparu#pa# eva | tatsa#rataya# sthitasya shuddhacinma#trasyaiva vastutah% arthatva#t | kasminn "iva" bha#ti | "svapne" "iva" | yatha# "svapne" | "brahma" svapnapada#rthataya# br%m%hitam | a#tma#khye vastuni | "a#tmani" svabhittau | "va#gbha#bhih%" vikalpabha#nabhu#taih% | "yad-idam%-tat-sva-shabda#rthaih% bha#ti" | tatha# ity arthah% | svapne hi a#tmabha#vena sthitasya brahman%ah% pada#rthabha#vena bha#nam% sarvasa#ks%ikam eva | nanv anye bauddha#dayah% sarvatha# pada#rtha#pahnavam% kurvanti | tat katham% tvayaivam uktam ity a#ha "yo yad" iti | yah% yah% kashcit brahmavidah% bauddha#dih% yat yat pada#rtha#na#m% sarvatha# asattva#di "vetti" anubhavati | "sah% tat vettu" anubhavatu | kim asma#kam% tadvedanena | brahmavidvedane eva ta#tparya#t iti bha#vah% | atra ca "yac"chabdah% "idam"a#ditrayen%a saha sama#na#dhikaran%yadarshana#t sa#ma#nyanis%t%hah% | shis%t%a#h% "idam"a#dayah% trayah% vishes%anis%t%ha#h% | tatra#pi "idam%"shabdah% pratyaks%avedyanis%t%hah% iti sarvana#macatus%kenaiva sarvapada#rtha#ks%epasiddha#v anupayuktatva#d anyes%a#m akathanam iti jn~eyam | atha va# "brahmavid" ity a#mantran%apadam% brahmajn~a#na#dhikr%te shri#ra#me vishis%t%a#dhika#ritvasu#cana#ya prayuktam% | tatha# ca sphut%a eva#rthah% | na#pi duryojakatva#khyados%a#pattih% || MoT_3,1.1 || proktabrahmavidanubhava#shrayan%ena shan*ka#vis%ayi#kr%tam% paraprayuktam% codyam% pariharati nya#yena#nena sarvasmin sarge brahma#mbare sati / kim idam% kasya vaks%i#ti codyacan~cur nira#kr%tah% // Mo_3,1.2 // "anena nya#yena" anaya# pada#rtha#na#m% brahmamayatve 'pi bhedasa#dhikaya# brahmavidanubhavaru#paya# yuktya# | na tu pada#rtha#na#m% sarvatha#pahnavaka#rin%ya# bauddha#diyuktya# | "sarge" sr%jikriya#karman%i bha#vaja#te | "brahma#mbare" brahma#ka#sharu#pe | "sati" | tvam kim%ru#pah% | tvam "kim idam%" kim%ru#pam "idam%" sha#stram% | "kasya" kim%ru#pasya shis%yasya | "vaks%i" kathayasi | sarvasya brahmaikaru#patva#t | "iti" evam%ru#pam% | yat "codyam" a#ks%epah% | tena "can~cuh%" prasiddhah% | evam%ru#pacodyaka#ri#ti ya#vat | "nira#kr%tah%" pratiks%iptah% bhavati | tena vitta iti can~cuppratyayah% | vittah% prasiddha ity arthah% | nanu katham etena codyanira#sah% | ucyate | brahmavida# parama#rthena brahmaikatve 'pi vyavaha#radasha#ya#m% svapnatulyasya shis%yasya ya#dr%sho yaks%ah% ta#dr%sho balir iti nya#ya#shrayan%ena tadru#popadeshakaran%am% yuktam eva svapnatulyasya jagatah% an*gi#karan%a#t | sarvatha# pada#rtha#pahnavaka#rin%a#m% bauddha#di#na#m evedam% codyam% yuktam iti || MoT_3,1.2 || evam% shan*kitacodyanira#sam% kr%tva# svopadesham% prati shrotr%#n sam%mukhi#karoti aham% ta#vad yatha#jn~a#nam% yatha#vastu yatha#kramam / yatha#svabha#vam% vacmi#dam% tat sarvam% shru#yata#m% budha#h% // Mo_3,1.3 // "ta#vac"chabdah% sa#kalye | "aham%" vasis%t%ha#khyah% guruh% | "idam%" moks%opa#ya#bhidham% sha#stram% | "ta#vat" sa#kalyena | "vacmi" kathaya#mi | katham% vacmi | "yatha#jn~a#nam" jn~a#na#nusa#ren%a | tatha# "yatha#vastu" vastvanusa#ren%a | tadvat "yatha#kramam" krama#nusa#ren%a | punah% katham | "yatha#svabha#vam%" svabha#va#nusa#ren%a | jn~a#na#dayah% catva#ra eva hi sha#strapravr%ttinimittabhu#ta#h% | "tat" tato hetoh% | he "budha#h%" | yus%ma#bhih% "sarvam shru#yata#m" shravan%agocari#kriyata#m | "budha#" ity a#mantran%apadam% budha#na#m evaitaccha#strashravan%e adhika#ritvam% su#cayati | "sarvam" ity anena sakalam idam% shrutva# paramaprayojana#va#ptih% bhavis%yati#ty ardha#d uttha#ya na gantavyam iti su#citam || MoT_3,1.3 || evam% shravan%ayogyam% budhavargam% sam%mukhi#kr%tyotpattiprakaran%ata#tparya#rtham% shlokena san*gr%hya kathayati svapnavat pashyati jagac cinnabho dehavinmayam / svapnasam%sa#radr%s%t%a#nta# ihaiva#ntah% samanvita#h% // Mo_3,1.4 // cetayati pa#s%a#n%aprakhyam% karan%avargam% sva#veshena cetanakriya#kartr%tve prerayati#ti "cit" sarva#ntargatam% kim api shuddham% tattvam% | atha va# cetati#ti "cit" citikriya#kartr%bhu#tam% kim api tattvam | sa# eva "nabhah%" sarvavya#pakatva#t a#ka#sham% | tat "cinnabhah%" cida#ka#shah% | "jagat" gamanashi#lam dr%shyaprapan~cam% | "svapnavat pashyati" svapnavat svayam% kalpayitva# anubhavati | ki#dr%sham% "jagat" | "dehavinmayam%" | "dehavit" deho 'ham iti jn~a#nam | ahan*ka#ra iti ya#vat | tasya vika#rah% "dehavinmayam%" ahan*ka#rasvaru#pam% | na tu shuddham ity arthah% | nanu svapnah% kim iha dr%s%t%a#ntatvena datta ity | atra#ha "svapne"ti | svapne dr%s%t%a#h% sam%sa#ra#h% "svapnasam%sa#ra#h%" | te eva "dr%s%t%a#nta#h%" nirn%ayastha#na#ni | te "svapnasam%sa#radr%s%t%a#nta#h% ihaiva#"smin ja#gratprapan~ce ev"a#ntah%" | "sam"yak | na tu a#mukha eva | "anvita#h%" sambaddha#h% bhavanti | kalpana#ma#trasiddhatva#t | atah% svapnasya dr%s%t%a#ntatvam uktam iti bha#vah% || MoT_3,1.4 || san*grahen%oktam artham% mu#d%habuddhis%u praveshana#ya svatah% sarvajn~am% shri#ra#mam% madhyekr%tya vista#rayitum% prastauti mumuks%uvyavaha#roktimaya#t prakaran%a#t param / athotpattiprakaran%am% mayedam% parikathyate // Mo_3,1.5 // "mumuks%uvyavaha#rasyoktih%" pra#curyen%a prastuta# yasmin | tat "mumuks%uvyavaha#roktimayam%" | ta#dr%sha#t "prakaran%a#t" | mumuks%uvyavaha#ra#khya#t prakaran%a#d iti ya#vat | "param" anyat | "parikathyate" samyak kathyate || MoT_3,1.5 || pratijn~a#taprakaran%a#rambham% karoti bandho 'yam% dr%shyasadbha#vo dr%shya#bha#ve na bandhanam / na sambhavati dr%shyam% tu yathedam% tac chr%n%u krama#t // Mo_3,1.6 // "ayam" anubhu#yama#nah% | "bandhah%" dr%shya#saktatvam% | "dr%shyasadbha#vah%" dr%shyena dr%shikriya#vis%ayen%a bha#vaja#tena | "sadbha#vah%" svaru#pala#bhah% | dras%t%a#ram% prati sphuran%am iti ya#vat | yasya | sah% ta#dr%shah% bhavati | "dr%shya#bha#ve" sati "bandhanam%" bandhah% | "na" bhavati | na hi rajjvabha#ve bandhanam% dr%s%t%am | nanu sato dr%shyasya katham abha#vah% setsyati#ty | atra#ha "na sambhavati#"ti | "tu"shabdah% sambhavinah% shuddhadras%t%uh% saka#sha#t dr%shyasya vyatirekadyotakah% | "dr%shyam% na sambhavati" sambhavanakriya#kartr%tvam% na bhajati | svapnanya#yena prati#tima#trasiddhatva#t | nanu katham etad ity | atra#ha "yathedam" iti | "idam%" dr%shya#sambhavanam% | "yatha#" bhavati | "tat krama#t shr%n%u" || MoT_3,1.6 || nanu kimartham utpattiprakaran%am eva prathamam% kathayasi#ty apeks%a#ya#m a#ha utpadyate yo jagati sa eva kila vardhate / sa eva moks%am a#pnoti svargam% va# narakam% ca va# // Mo_3,1.7 // dharma#dharmollan*ghanena "moks%am" | dharmen%a "svargam" | adharmen%a "narakam" iti vibha#gah% || MoT_3,1.7 || nanu tatah% kim ity | atra#ha atas tes%v avabodha#rtham% tat ta#vat kathaya#my aham / utpattim% sam%sr%ta#v eti pu#rvam eva hi yo yatha# // Mo_3,1.8 // yatah% utpattya#di#na#m eka#dhikaran%atvam% asti | "atah% tes%u" kramabha#vis%u utpattya#dis%u madhye | "avabodha#rtham%" tvajjn~a#na#rtham% | iha#smin prakaran%e | "aham ta#vat" prathamam% | "tat kathaya#mi" | "tat" kim% | "yah%" purus%ah% | "yatha#" yena praka#ren%a | "sam%sr%tau" sam%saran%asvabha#ve sam%sa#re | "pu#rvam eva" sarga#dau eva | "utpattim eti" brahman%ah% vyatiriktatvena satta#m% bhajati | tato 'nantaram% sthitiprakaran%a#dau vardhana#dikam api kathaya#mi#ti bha#vah% | "hi"shabdah% nishcaye | ata eva#sya prakaran%asyotpattiprakaran%am iti na#ma#pi bhavati#ti jn~eyam || MoT_3,1.8 || tatra ta#vat san*ks%epakathanam% pratija#ni#te idam% prakaran%a#rtham% tvam% san*ks%epa#c chr%n%u ra#ghava / tatah% prakathayis%ya#mi vistaram% te yathepsitam // Mo_3,1.9 // he "ra#ghava" | "tvam idam" jagadutpattiru#pam% | "prakaran%a#rtham%" utpattiprakaran%a#bhidheyam% | "san*ks%epa#t" san*ks%epen%a "shr%n%u" | "tatah%" san*ks%epa#nantaram | "yathepsitam%" i#psita#nusa#ri "vistaram%" "kathayis%ya#mi" | san*ks%epakathanena vina# tvatsandeha#nuttha#na#t vistaren%a kathanam% na sambhavati | sandehavis%ayatva#t vistarasyeti bha#vah% || MoT_3,1.9 || pratijn~a#ta#m% san*ks%epatah% jagadutpattim% kathayis%yan prapan~ca#kra#ntabuddheh% shis%yasya vidhimukhena mu#laka#ran%asvaru#pakathanam ayuktam% jn~a#tva# sthu#n%a#nikhanananya#yam a#shritya jaganna#shamukhena mu#laka#ran%asvaru#pam% kathayitum% prastauti yad idam% dr%shyate sarvam% jagat stha#varajan*gamam | / tat sus%upta iva svapnah% kalpa#nte pravinashyati // Mo_3,1.10 // asma#bhih% "yat" | "idam" purovarti | "stha#varajan*gamam%" stha#varajan*gamasvaru#pa | "jagat" nashvaram% bha#vaja#tam% | "dr%shyate" anubhu#yate | "tat kalpa#nte" a#ntara#rthavivaks%a#ya#m% sarvadr%shyaks%ayaru#pa#ya#m% turya#vastha#ya#m% vishes%atah% tadati#ta#vastha#ya#m% ca | ba#hya#rthavivaks%a#ya#m% tu ka#la#ntarabha#vini pralayaka#le | "pravinashyati" prakars%en%a sam%ska#ra#khya#t mu#la#d a#dha#ra#d nashyati | mu#laka#ran%abha#vena#vastha#na#t adarshanam% ya#ti | ka "iva" | "svapna iva" | yatha# "sus%upte svapnah%" nashyati | tathety arthah% | nanu sus%uptau jagato bi#jabha#vena#vastha#na#t anyatha# punarbhava#yoga#t katham ayam upama#nopameyabha#vah% siddhyati#ti cen | na | staimitya#khyasya sa#ma#nyadharmasyobhayatra#py avastha#na#t sa#ma#nyadharmama#tra#shrayan%enaiva hi upama#nopameyabha#vah% uttis%t%hati | iti na ko 'pi virodhah% || MoT_3,1.10 || yatsvaru#paprakat%ana#rtham ayam% yatnah% kr%tah% tan mu#laka#ran%am% shes%atvena kathayati tatah% stimitagambhi#ram% na tejo na tamas tatam / ana#khyam anabhivyaktam% yat kin~cid avashis%yate // Mo_3,1.11 // "tatah%" prapan~cana#sha#nantaram | "yat kin~cit" kena#pi na#mna# vaktum asha#kyam% kim api su#ks%mam% vastu | "shis%yate" shes%ataya# tis%t%hati | tasya#pi na#she na#shopalabdhur abha#vena sampanno 'pi prapan~cana#shah% | asatkalpa eva sya#d iti bha#vah% | nanu na#matah% tad vastu katham% noktam ity | atra vishes%an%adva#ren%a hetum a#h"a#na#khyam" iti | "ana#khyam" a#khya#kartr%tvena sthitatva#t a#khya#karmata#m% netum ashakyam | nanu katham% tad ana#khyam asti#ty | atra#pi vishes%an%adva#ren%a hetum a#h"a#nabhivyaktam" iti | "anabhivyaktam" atisu#ks%matva#t | ba#hya#ntaratvena sthitair indriyair apratyaks%i#kr%tam ity arthah% | ba#hya#ntarendriya#pratyaks%asya ca#na#khyatvam% sphut%am eva | va#gindriyasya#pi agamyatva#t | nanv anabhivyaktatvam api katham% tasya#sti#ty | atra#pi vishes%an%adva#ren%a hetum a#ha "na tejo na tama" iti | cetyakalitam% cinma#tram% "tejah%" | taccetyam% "tamah%" | atha va# su#rya#dikam% "tejah%" | andhaka#rah% "tamah%" tadvyatiriktasvaru#pam ity arthah% | tatha# ca tasya#nabhivyaktatvam eva | tejastamasor eva abhivyaktivis%ayatva#t | tatha#pi shu#nyata#pattim a#shan*kya vishes%an%am a#ha "tatam" iti | sarvatra protasvaru#pam ity arthah% | shu#nyatve katham% tatatvam% sya#d iti bha#vah% | kena svaru#pen%a tasya protatvam asti#ty | atra#ha "stimitagambhi#ram" iti | stimitam% ca tat gambhi#ram% ceti "stimitagambhi#ram" | cinma#traru#patvena cetyabha#varu#pasya prasaran%asya#bha#va#t nih%spandam | nira#lambanatvena svabhinnasya#vaga#d%huh% abha#va#t duravaga#ham% cety arthah% | atash ca nira#lambashuddhacinma#traru#pataya# protam asti#ti bha#vah% | yady api na#sargam% tis%t%hati | "param" iti vaks%yama#n%ani#tya# tasya tattvasya prapan~codbha#vanam% prati sarvadaiva spando vartata eveti | shuddhataya# sthitasya tasyopalabdhih% kada#pi na sambhavaty eva | tatha#pi "desha#d desha#ntaram% du#ram" itya#divaks%yama#n%ani#tya# madhyavr%ttis%u sada# tadupalabdhih% sambhavaty eveti na vimukhena bhavitavyam | videhamukta#na#m% tu sarvada# tanmayatvam api sambhavati | yatah% asya cinma#tratattvasyedr%sha eva mahima# bhavati | yat sarvada# vishvamayam% tad utti#rn%am% ca bhavati#ti na kin~cid viruddham || MoT_3,1.11 || nanu yadi tat tattvam ana#khyam asti tat katham% budhaih% tasya tattvasya "r%tam% a#tme"tya#dika#h% san~jn~a#h% kr%ta#h% ity | atra#ha r%tam a#tma# param% brahma satyam itya#dika# budhaih% / kalpita# vyavaha#ra#rtham% yasya san~jn~a# maha#tmanah% // Mo_3,1.12 // "budhaih%" tatsa#ks%a#tka#ravadbhih% | "kalpita#h%" kalpanaya# bha#vita#h% | "vyavaha#ra#rtham%" shis%yopadesha#khyavyavaha#rasampa#dana#rtham | na tu kin~cit pravr%ttinimittam upa#da#ya "r%ta#"dika#h% "san~jn~a#h%" tatra pravartante iti bha#vah% || MoT_3,1.12 || nanu tat i#dr%sham% bhavatu | kim% tata ity | atra#ha sa tatha#bhu#ta eva#tma# svayam anya ivollasan / ji#vata#m upaya#ti#va bha#vina#makadarthana#m // Mo_3,1.13 // "tatha#bhu#ta eva" parama#rthatah% prokta#t svaru#pa#d apracyuta eva | "sah% a#tma#" proktavishes%an%ayuktam sarvada# bha#tatvena sa#tatyagamanakriya#kartr%bhu#tam% cinma#tra#khyam% tattvam | "ji#vata#m" sa#tatyagamanaviruddhasvabha#vapra#n%adha#ran%akriya#kartr%bhu#tam% ji#vabha#vam | "upaya#ti#va" gacchati#va | "sah%" a#tma# kim kurvan | "anya ivollasan" | "svayam%" svavis%ayata#sa#danena svavyatiriktam% | cetyaru#pa iva "ullasan" | svapara#marshanama#tren%aiva hi cinma#trasya cetyaru#po ji#va#dibha#vah% bhavati | "tatha#bhu#ta" iti padam "iva"shabdadvayasya yogyata#m% kathayati | na hi tatha#bhu#tasya parama#rthatah% atatha#bha#vo yuktah% | na hi sada# jalabha#va#t apracyutasya jalasya taran*gata#sa#dane 'pi parama#rthatah% ajalabha#vo yuktah% | "ji#vata#m%" kathambhu#ta#m% | "bha#vina#makadarthana#m" | "bha#vini#m%" agre | bhavanashi#la# "na#makadarthana#" ji#veti na#maru#pa# | "kadarthana#" ma#linyam% yasya#h% | ta#m | ji#veti na#mayogya#m ity arthah% | bha#vitvam% ca na#mnah% vaikhari#pra#durbha#ve jn~eyam || MoT_3,1.13 || adhuna# tasyaiva ji#vatva#nantarabha#vini#m% manasta#m% kathayati tatah% sa ji#vashabda#rthakalana#kulata#m% gatah% / mano bhavati mauna#tma manana#n manthari#bhavan // Mo_3,1.14 // "tatah%" ji#vabha#va#nantaram | "sah%" a#tma# | "manah% bhavati" | ki#dr%sham% "manah%" | "mauna#tma" | sahajasvaru#pavimarsha#sa#marthyam% "maunam%" | tadru#pam kutah% bhavati#ty | atra hetugarbham% vishes%an%am a#ha | "manthari#bhavann" iti | yatah% "manthari#bhavan" alasi#bhavan bhavati ity arthah% | kutah% "manthari#bhavan" ity apeks%a#ya#m a#ha | "manana#d" iti | "manana#j" ji#vatvamanana#khya#t dharma#t | mananaparatvenaiva hi a#tma# svapara#marsham% prati "manthari#bhavati" | tatah% manoru#pam% bhavati | kathambhu#tah% "sah%" | "ji#vashabda#rthakalana#kulata#m" | ji#vasya va#cakah% shabdah% "ji#vashabdah%" | tasya yah% "arthah%" an%uru#pah% ji#vah% | tasya yah% "kalana# "svaru#pataya# para#marshah% | taya# ya# "a#kulata#" | "ta#m gatah%" | ayam% bha#vah% | sarvatha# cetyavyatiriktasvaru#pam% cinma#tram% prathamam% cittvena#ham iti svapara#-marsham% karoti | tatra gra#hakataya# sthitasya bha#gasya cid iti na#ma | gra#hyataya# sthitasya tu ji#vatvam% | tatah% tasya ji#vasya svasmin an%utvapara#marsho bhavati | tad eva ca tasya manastvam iti || MoT_3,1.14 || phalitam% kathayati manah% sampadyate tena mahatah% parama#tmanah% / susthira#d asthira#ka#ras taran*ga iva va#ridheh% // Mo_3,1.15 // "tena" tatah% hetoh% | "manah%" an%uru#pam% cittam% | "mahatah%" vya#paka#t | "parama#tmanah% sampadyate" pra#durbhavati | ka "iva" | "taran*ga iva" | yatha# "susthira#t" "va#ridheh%" samudra#t | "asthira#ka#rah% taran*gah% sampadyate" | tathety arthah% | atra ca susthiratvam% taran*ga#peks%aya# jn~eyam || MoT_3,1.15 || manasah% utpattim uktva# tatka#ryabhu#tasya jagatah% utpattim% kathayati tat svayam% svairam eva#shu san*kalpayati nityashah% / teneyam indraja#lashri#r vitateva vitanyate // Mo_3,1.16 // "tat" parama#tmoktam% manah% | "svayam" | na tu anyat kin~cit madhyekr%tya | "svairam" svecchaya# | na tu parapreran%aya# | "san*kalpayati" san*kalpam% karoti | atah% "tena" manasa# | "iyam" anubhu#yama#na# | "indraja#lashri#h%" mithya#bha#tattvena indraja#lavat bha#sama#natva#t indriyaja#lasampadru#pa# sr%s%t%ih% | "vitanyate" vista#ryate | kathambhu#t"eva" | "vitateva" visti#rn%a# iva | parama#rthatah% an%usvaru#pe manasi sthitatva#t vaitatyarahitet"i#va"shabdopa#da#nam || MoT_3,1.16 || parama#tmottha#n manasah% sr%s%t%yuttha#nakathanaphalam a#ha yatha# kat%akashabda#rthah% pr%thaktva#rho 'sti ka#nake / na na#ma kat%ake tadvaj jagacchabda#rthata# pare // Mo_3,1.17 // "yatha# kat%akashabda#rthah%" kat%akashabda#bhidheyabhu#tah% sanniveshavishes%ah% | "pr%thaktva#rhah%" | artha#t ka#naka#t pr%thaktvayogyah% "na" bhavati | kva sthitasya kat%akashabdasya#rthah% | "ka#nake" "kat%ake" kanakanirmite kat%ake ity arthah% | "tadvat pare jagacchabda#rthata#" bhavati | "tadvad" ity anena dr%s%t%a#ntagatam% sarvam a#ks%ipyate | tena#yam arthah% | "tadvat" tatha# | "pare" | artha#t proktani#tya# jagattaya# sthite utti#rn%e cinma#tre | sthitasya jagacchabdasya#rthah% para#t "pr%thaktva#rhah% na" bhavati || MoT_3,1.17 || mu#d%habuddhis%u san*kraman%a#rtham% punar apy etad eva kathayati brahman%y eva#sty ananya#tma yatha#sthitam idam% jagat / na jagacchabdaka#rtho 'sti hemni#va kat%aka#dita# // Mo_3,1.18 // "yatha#sthitam" anena praka#ren%aiva sthitam% | na tv anyam% praka#ram a#sa#dyeti ya#vat | "idam% jagat brahman%i" br%m%hite cinma#tre | "ananya#tma" ananyasvaru#pam% "asti" | tatra "jagacchabdaka#rthah%" | "jagacchabdakasya" jagad iti shabdasya | "arthah%" brahmavyatiriktapada#rtharacana#ru#pam% abhidheyam | "na" bhavati | tattaya#bhimatasya jagatah% brahmatvasa#dhana#t | "jagacchabdaka#rthah%" ka# "iva" | "kat%aka#dita# iva" | yatha# "kat%aka#dita#" kat%aka#dibha#vah% | "hemni na#sti" | tathety arthah% || MoT_3,1.18 || asattvasa#dhika#m ata evokta#rthada#rd%hyaka#rin%i#m% manasah% saka#sha#t jagadutpattim anuvadati asataiva#sati# ta#panadyeva lahari# cala# / manasaivendraja#lashri#r ja#gati# pravitanyate // Mo_3,1.19 // "manasa# eva" | na tv anyena kenacit | "ja#gati#" jagatsambandhini# | jagatsvaru#peti ya#vat | "indraja#lashri#h%" indraja#lasampat | "pravitanyate" | kathambhu#ten"aiva" | "asata#" "eva" asatsvaru#pen%aiva | na hi brahmavyatireken%a manasah% pr%thak satta# asti | kathambhu#t"endraja#lashri#h%" | "asati#" svaka#ran%abhu#tamanovat asatsvaru#pa# | manasa# kay"eva" | ta#pe bha#sama#na# nadi# "ta#panadi#" | taya# "iva" | yatha# asatya# ta#panadya# "asati# cala# lahari# pravitanyate" | tathety arthah% | nanu katham% pu#rvashloke kanakakat%akasya dr%s%t%a#ntatvam% iha ta#panadi#laharya#h% iti cet | satyam | pu#rvashloke jagatah% parama#rthatah% brahmaru#patvakathana#rtham% kanakakat%akasya dr%s%t%a#ntatvam% | asmin shloke tu tasyaiva#nupapattiniva#ran%a#ya brahmavyatireken%a#sattvakathana#rtham% ta#panadi#laharya#h% dr%s%t%a#ntatvam ity ekaphalasa#dhakatva#n na dr%s%t%a#ntadvayasya vais%amyam | jagatah% manonirma#n%atva#bha#ve hi parama#rthasattvam% pra#pnoti | tatha# ca bhinnasatta#bha#jah% tasya brahmatvakathanam ayuktam% sya#t | na hi ghat%e pat%o 'yam iti vaktum% yuktam | ity anupapattiniva#ran%a#ya#sya shlokasyopanya#sah% | iti tadantargatasya dr%s%t%a#ntasya#pi tadartham eva sah% yuktah% || MoT_3,1.19 || ja#gati#m indraja#lashriyam% vishinas%t%i avidya# sam%sr%tir bandho ma#ya# moho mahat tamah% / kalpita#ni#ti na#ma#ni yasya#h% sakalavedibhih% // Mo_3,1.20 // "sakalavedibhih%" sarvajn~aih% || MoT_3,1.20 || adhuna# prokta#ya#h% indraja#lashriya#h% saka#sha#t moks%aka#n*ks%in%am% shis%yam% jn~a#tva# moks%asvaru#paniru#pan%am% vina# shis%yasya moks%a#va#ptim aja#nan moks%asvaru#paniru#pan%am api tadviruddhabandhasvaru#pajn~a#nam% vina#shakyam% manyama#nah% tatsvaru#paniru#pan%am% pratija#ni#te | "bandhasye"ti / bandhasya ta#vad ru#pam% tvam% kathyama#nam idam% shr%n%u | tatah% svaru#pam% moks%asya jn~a#syasi#ndusama#nana // Mo_3,1.21 // "bandhasya" indraja#lashri#svaru#padr%shya#saktatvasya | anupa#deyabandhasvaru#paniru#pan%apratijn~aya# vya#kuli#bhu#tam% shis%yam% sama#shva#sayati "tata" iti | "tatah%" bandhasvaru#pakathana#nantaram | "moks%asya" dr%shyanairapeks%asya | heyaniru#pan%a#nantaram upa#deyaniru#pan%asya yuktatva#d iti bha#vah% || MoT_3,1.21 || bandhasvaru#pam% kathayati dras%t%ur dr%shyatvasatta#n*ga bandha ity abhidhi#yate / dras%t%a# dr%shyavasha#d baddho dr%shya#bha#va#d vimucyate // Mo_3,1.22 // he "an*ga" | pan%d%itaih% "dr%shyasatta#" dr%shyasadbha#vah% | "dras%t%uh%" dr%shikriya#kartuh% | "bandhah% abhidhi#yate" | bha#vapratyayah% pa#dapu#ran%a#rthah% | etad eva#nvayavyatireka#bhya#m% a#shva#sayogyam% karoti "dras%t%e"ti | "dr%shyavasha#t" dr%shyavashena | dr%shyasatta#vasheneti ya#vat | "dr%shya#bha#va#t" dr%shya#sattaya# | vis%ayasya bha#ve vis%ayin%o 'pi bha#va#t | tadabha#ve tasya#py abha#va#t iti hetudvayam% va#kyadvaye svayam% yojyam || MoT_3,1.22 || tatra dr%shyasvaru#pam% kathayati jagat tvam aham itya#di sarga#tma# dr%shyam ucyate / ya#vad etat sambhavati ta#van moks%o na vidyate // Mo_3,1.23 // "jagat" bandhahetuh% dr%shyaprapan~cah% | "tvam" tato moks%a#ka#n*ks%i# shis%yah% | "aham" ity upades%t%a# | "a#di"shabdena moks%asya grahan%am | tasya#pi dr%shyatva#napa#ya#t | pan%d%itaih% "jagat tvam aham itya#di dr%shyam" dr%shikriya#karm"ocyate" | kuta ity a#ka#n*ks%a#ya#m vishes%an%adva#ren%a hetum% kathayati | "sarga#tme"ti | sr%jyama#nasvaru#pa ity arthah% | sr%jyama#nasya ca dr%shyatvam% sphut%am eva darshanapu#rvakatva#t | sarjanasya ca darshanapu#rvakatvam% "tad aiks%ate"tya#dishrutisa#marthya#t jn~eyam | asya bandhahetutvam anuvadati | "ya#vad" iti | "ya#vat etat" idam% jagada#didr%shyam | "sambhavati" satta#yuktam% bhavati | "ta#vat moks%ah% na vidyate" | bandhanimittasya sthitatva#t | satta#ma#tren%aiva ca dr%shyasya bandhanimittatvasvabha#vatva#t || MoT_3,1.23 || nedam iti vacanakathanama#tren%aiva sha#ntadr%shyatva#bhima#nayuktam% shis%yam% prati a#ha nedam% nedam iti vyarthaih% prala#pair nopasha#myati / san*kalpajanakair dr%shyavya#dhih% pratyuta vardhate // Mo_3,1.24 // "idam" anubhu#yama#nam% | "idam%" dr%shyam | "na" bhavati | "idam%" dr%shyam% "na" bhavati "iti" evam%ru#pen%a sthitaih% "vyarthaih%" dr%shyasha#ntya#khyaphalarahitaih% | tatha# "san*kalpajanakaih%" nis%edha#khyasan*kalpotpa#dakaih% | "prala#paih%" unmattaprala#paih% | "dr%shyavya#dhih%" dr%shya#khyo rogah% | "nopasha#myati" nis%edharu#pataya# sthitatva#t | "pratyuta vardhate" vr%ddhim% ya#ti | nis%edha#khyasan*kalpavardhakatva#t | nanu katham% nis%edhasya dr%shyatvam% | satyam | dras%t%r%vis%ayatva#t nis%edho 'pi hi dras%t%uh% svatah% bhinnataya# bha#ti || MoT_3,1.24 || nanu "nedam" iti vacanama#tren%a dr%shyasha#ntih% ma# bhavatu | tarka#dibhih% taccha#ntim% sa#dhaya#mah% ity | atra#ha na ca tarkabharaks%odair na ti#rthaniyama#dibhih% / sato dr%shyasya jagato yasma#d ete vica#raka#h% // Mo_3,1.25 // "tarkabhara#n%a#m%" bhedapradha#natvena dr%shyasatyatva#pa#daka#na#m% tarkasamu#ha#na#m% | ye "ks%oda#h%" vica#ran%a#ni | taih% "dr%shyavya#dhih% nopasha#myati" | tatha# "ti#rthaniyama#dibhih% dr%shyavya#dhih% nopasha#myati" | yatah% "ete" "tarkabhara#"dayah% "dr%shyasya" "jagatah%" "satah% vica#raka#h%" satyatvavica#raka# bhavanti | tatra tarka#n%a#m% sa#ks%a#d eva pada#rthasa#dhakatvam% | ti#rtha#di#na#m% tu svarga#diphalanis%t%hatva#t | na hy asatyanis%t%hatvam% yuktam || MoT_3,1.25 || nanu tarka#h% sad api jagat paryante bha#gatah% anityatvena kathayanti#ti tes%a#m api bha#gatah% dr%shyasha#ntyupapa#dakatvam asty evety | atra#ha jagad dr%shyam% tu yady asti na sha#myaty eva tat kvacit / na#sato vidyate bha#vo na#bha#vo vidyate satah% // Mo_3,1.26 // "dr%shyam" dr%shikriya#vis%ayi#bhu#tam% | "jagat" nashvarasvabha#vam% bha#vaja#tam% | "yady asti" yadi parama#rthasat bhavati | "tat" tada# | "kvacit" kutra#pi deshe ka#le va# | "na sha#myati" sha#ntim% na vrajati | yatah% "asatah%" astikriya#kartr%tvam abhajatah% | "bha#vah%" satta# | "na" bhavati | tatha# "satah%" astikriya#kartr%tvam% bhajatah% | "abha#vah%" asatta# | "na#"sti | svaru#paha#niprasan*ga#d iti bha#vah% || MoT_3,1.26 || dr%shyaparama#rthasattve dos%am a#ha acetyacitsvaru#pa#tma# yatra yatrais%a tis%t%hati / dras%t%a# tatra#sya dr%shyashri#h% samudety apy an%u#dare // Mo_3,1.27 // cita# svayam a#virbha#vyasvavis%ayi#kr%tam% bha#vaja#tam% "cetyam%" | avidyama#nam% cetyam% yasya#m% | sa# "acetya#" | proktasvaru#pacetyavyatirikteti ya#vat | ta#dr%shi# ya# "cit" | tat"svaru#pah%" tanmayah% | "a#tma#" svaru#pam% yasya | sah% "acetyacitsvaru#pa#tma#" | "yatra yatra" yasmin yasmin deshe | yasya#m% yasya#m avastha#ya#m iti ya#vat | "tis%t%hati" | "an%u#dare 'pi" paramasu#ks%modare 'pi | "tatra" tasmin deshe | "asya" dras%t%uh% | "dr%shyashri#h% samudeti" pra#durbhavati | nanu ta#dr%she su#ks%matare deshe 'rme katham eta#dr%shasya prapan~casya#vastha#nam% sambhavati | satyam | sthu#ladr%shyasam%ska#rotpa#ditaya# smr%tya# tatra tasya pra#durbha#vah% sidhyaty eva [---]tva#t || MoT_3,1.27 || atha tapodhya#na#dibhih% satyadr%shyasha#ntyabhima#nagrasta#n prati kathayati dras%t%ur asti jagad dr%shyam% tat pramr%s%t%am idam% maya# / tyaktam% tapodhya#najapair iti ka#n~cikatr%ptivat // Mo_3,1.28 // "dras%t%uh%" dr%shikriya#kartuh% | "jagat dr%shyam" svabhinnataya# dr%shikriya#vis%ayo bhavati | "tat" jagadru#pam% dr%shyam% | "maya# tapodhya#najapaih% tyaktam" sha#ntim% ni#tam | "iti" etat | "ka#n~cikatr%ptivat" ka#n~cikadravyen%a mama tr%ptir ja#teti vacanavat bhavati | yatha# tr%ptyartham% bhaks%itena ka#n~cikadravyen%a pratyuta ks%ut eva ja#yate | tatha# svabhinnadevata#ra#dhana#rtham anus%t%hitaih% tapah%prabhr%tibhih% api dr%shyavr%ddhir eva ja#yate iti bha#vah% || MoT_3,1.28 || nanu dr%shyam% satyam% bhavatu | moks%a#vastha#ya#m% dr%shya#n nirgatasya#ta eva vishes%agun%a#sam%vedanapa#trata#m% gatasya#tisu#ks%masya ji#vasyedam% dr%shyam% kim% karoti | na hi suptasya ba#hyajagatkr%tam% vya#kulatvam% dr%shyate ity | atra#ha yadi na#ma jagad dr%shyam asti tat pratibimbati / parama#n%u#dare 'py asmim%sh cida#darshe na sam%shayah% // Mo_3,1.29 // "jagat" nashvaram dr%shyaja#tam | "yadi na#ma#sti" yadi na#ma parama#rthasat bhavati | "tada#" "parama#n%u#dare" "'pi" atisu#ks%mamadhye 'pi | "asmin" a#tmatvena sthite | "cida#darshe" cinmakure | "pratibimbati" pratibimbatvena san*kra#mati || MoT_3,1.29 || katham etad ity | atra#ha yatra tatra sthitam% ra#ma yatha#darshe prabimbati / adridyu#rvi#nadi#sha#di cida#darshe tathaiva hi // Mo_3,1.30 // he "ra#ma" | "hi" yasma#t ka#ran%a#t | "yatha#" "yatra tatra" "sthitam%" vastu | "a#darshe prabimbati" pratibimbati | "tathaiva" tadvat eva | "adridyu#rvi#nadi#sha#di" adrayash ca dyaush ca u#rvi# ca "nadi#sha#h%" samudra#sh ca | te "adridyu#rvi#nadi#sha#h%" | te "a#dih%" yasya jagatah% | tat "adridyu#rvi#nadi#sha#di" | ta#dr%sham% jagat | "cida#darshe" cinmakure | pratibimbati | svabha#vasya tyaktum ashakyatva#t | ayam% bha#vah% | sphuratta# eva hi satta# bhavati | sa# ced dr%shye parama#rthatah% asti tada# sphuratta#ma#tramayi# cinma#tratva#t | sa# svasphuratta#tvatah% kada#pi na vyatirikta# bhavet iti kada#pi cida#darshah% dr%shyapratibimbarahito na bhavet iti || MoT_3,1.30 || tatha# ca moks%a#bha#vaprasan*ga ity abhipra#yen%a#ha tatas tatra punar duh%kham% jara# maran%ajanmani# / bha#va#bha#vagrahotsarga#h% sthu#lasu#ks%macala#cala#h% // Mo_3,1.31 // "tatah%" yadi cida#darshah% dr%shyasadbha#vena punah% punah% pratibimbayukto bhavet | tada# "tatra" tasmin cinma#tre | "punah% duh%kham%" bhavet | tatha# "jara#" bhavet | tadvat "maran%ajanmani#" bhaveta#m% | tatha# "bha#va#bha#vagrahotsarga#h%" pra#durbha#vana#sha#da#natya#ga#h% bhaveyuh% | sam%sa#rasyaitatsvaru#patva#t | duh%kha#dayah% kathambhu#ta#h% | "sthu#lasu#ks%macala#cala#h%" | tatra ja#gratka#li#na#na#m% sthu#latvam acalatvam% ca | svapnaka#li#na#na#m% su#ks%matvam calatvam% ceti vibha#gah% | sus%uptau duh%kha#dibha#na#bha#va#t | tatha# ca sthu#lasu#ks%maduh%kha#diru#pasam%sa#ragrastatvena ji#vasya kada#pi muktih% na sya#d iti bha#vah% || MoT_3,1.31 || nanu bhavatu dr%shyam% parama#rthasat | tatha#pi sama#dhipara#n%a#m anartham utpa#dayitum% ka#sya shaktir ity | atra#ha idam% prama#rjitam% dr%shyam% maya# na#tra#ham a#sthitah% / etad eva#ks%ayam% bi#jam% sama#dhau sam%sr%tismr%teh% // Mo_3,1.32 // "maya# idam dr%shyam prama#rjitam" sama#dhyupa#yena na#shitam | yatah% "aham atra a#sthitah%" a#stha#yuktah% "na#"smi | "etad eva" pu#rva#rdhoktam% vastu eva | "sama#dhau" dr%shyoparamasvaru#pe sama#dha#ne | "sam%sr%tismr%teh%" dr%shyasmr%teh% | "aks%ayam% bi#jam%" sya#t | sam%sr%tivis%ayasya dr%shyasya sam%sr%tishabdava#cyatvam% laks%an%aya# jn~eyam | ayam% bha#vah% | sama#dhiparin%atasya dr%shyaprama#rjanam% tadana#stha# ca siddhatvena sphurati na va# | na cet tada# sampannam apy etad dvayam asad eva | sphuratta#ya#h% eva parama#rthatah% satta#svaru#patva#t | sphurati cet tada#sthita# eva sam%sr%tismr%tih% | tadbi#jasya sphuran%asya sthitatva#t | nanu tvadabhimate dr%shya#tyanta#bha#ve 'pi ayam% dos%ah% prasajati | sphurati cet dr%shya#tyanta#bha#vah% tat sthitam eva dr%shyam% | sphuran%a#khyasya bi#jasya sthitatva#t | na cet tad asann eva dr%shya#tyanta#bha#vah% | iti cen | na | na hi dr%shya#tyanta#bha#vava#dinah% sarvoparamasvaru#pah% sama#dhih% dr%shya#tyanta#bha#vataya# abhipretah% yena proktados%aprasan*gah% sya#t | kim% tu dr%shya#tyanta#bha#vanishcayama#tram eva tasyopayogi | na hi rajjusarpaniva#ran%a#rtham% mantrapat%hanam% yuktam | api tu na#yam% sarpa iti sarpa#tyanta#bha#vanishcayama#trasyaiva tatropayogah% | atyanta#bha#vanishcayash ca gurusha#strasan*godbhu#tena#dhis%t%ha#nabhu#tacinma#travijn~a#nenaiva sidhyati | na pa#s%a#n%abha#va#pa#dakaih% sama#dhibhir ity alam% prapan~cena || MoT_3,1.32 || na kevalam% jagatsatyatvava#cyabhyupagatadr%shyoparamasvaru#pasya sama#dheh% dr%shyabi#jadha#ratvama#tram eva#sty | api tu ka#ryakaran%e asa#marthyam apy asti#ty abhipra#yen%a#ha sati tv asmin~ jagaddr%shye nirvikalpasama#dhina# / na ca#ks%ayasus%uptatvam% turyam% va#py upapadyate // Mo_3,1.33 // "tu" paks%a#ntare | "asmin jagaddr%shye" jagatsvaru#pe dr%shye "sati" | "sati" parama#rthasati sati | "nirvikalpasama#dhina#" sarvoparamasvaru#pen%a sama#dha#nena | "aks%ayasus%uptatvam% turyam% va#pi nopapadyate" na sidhyati | "aks%ayasus%uptatvam%" videhamuktagocara# turya#ti#ta#vastha# | "turyam%" ji#vanmuktagocara# turya#vastha# || MoT_3,1.33 || anupapattim eva sa#dhayati vyuttha#ne hi sama#dhi#na#m% sus%upta#nta iva#khilam / jagadduh%kham idam bha#ti yatha#sthitam akhan%d%itam // Mo_3,1.34 // "hi" yasma#t ka#ran%a#t | "sama#dhi#na#m% vyuttha#ne" avashyabha#vini sama#dhibhyah% vyuttha#ne | sama#dheh% vyuttha#na#vastha#ya#m iti ya#vat | "yatha#sthitam" pu#rvavat sthitam | ata eva "akhan%d%itam" kena#py am%shena na nyu#nam | "akhilam%" samastam% | "idam jagadduh%kham bha#ti" sphurati | kasminn "iva" | "sus%upta#nta iva" | ayam% bha#vah% | yatha# ra#trau sus%uptim% gatasya#ta eva vismr%tasamastajagatprapan~casya tatah% prabha#te prabuddhasya purus%asya punah% api pu#rvavat jagatprapan~cah% sphurati | tatha# yena tenopa#yena sarvoparamasvaru#pasama#dhim% gatasya purus%asya#vashyambha#vini vyuttha#nasamaye punar api pu#rvavat jagatprapan~cah% avashyam% sphuraty eva | anyatha# asmadabhimata#tyanta#bha#vaprasan*ga#t | tatha# ca ma#tula#ni#bhaks%an%avat ks%an%ama#tram% jagaduparamasa#dhakena sama#dhina# sarvada# jagadabha#vasvaru#pasya turyasya tadati#tasya ca siddhir na yukteti || MoT_3,1.34 || etena#ya#ta#m% sama#dheh% nis%phalata#m% kathayati pra#ptam% bhavati he ra#ma tat kim% na#ma sama#dhibhih% / bhu#yo 'narthanipa#te 'pi ks%an%asa#mye hi kim% sukham // Mo_3,1.35 // "kim% na#ma pra#ptam% bhavati" | kin~cid api pra#ptam% na bhavati#ty arthah% | katham etad ity atra#ha "bhu#ya" iti | "hi" yasma#t | "bhu#yo 'narthapa#te" | "bhu#yah% anarthanipa#tah%" bhedaru#pa#narthanipa#tah% | yasmin | ta#dr%she "ks%an%asa#mye 'pi" ks%an%am% sphuran%ashi#la#ya#m% samata#ya#m api | "kim% sukham%" bhavati | yatah% ks%an%abha#tam% sa#myam% sukhadam% na bhavati | tatah% tatpra#ptya#pi kin~cit pra#ptam% na bhavati#ti bha#vah% | "api"shabdah% sa#myasya asandigdham sukha#spadatvam% dyotayati || MoT_3,1.35 || nanu sama#dhau satatam% li#nasya vyuttha#na#bha#vena katham% bhu#yah% jara#duh%khapra#durbha#vah% sya#d ity | atra#ha yadi va#pi sama#dha#ne nirvikalpe sthitim% vrajet / tad aks%ayasus%upta#bham% tan manye na#malam% padam // Mo_3,1.36 // purus%ah% "nirvikalpe sama#dha#ne" nirvikalpasama#dhau | "sthitim%" satatam% li#nata#m% | "yadi va# vrajet" yadi va# gacchet | aham% "manye" | "tat" tada#pi | "tat" nirvikalpasama#dha#nam | "amalam% padam" ja#d%yamalarahitam% shuddhacinma#tra#khyam% maha#stha#nam% | "na" bhavati | dr%shyadarshana#sa#marthyaru#pasya ja#d%ya#khyasya malasya suptivat sthitatva#t | "tat" kathambhu#tam | "aks%ayasus%upta#bham" turya#ti#ta#vastha#vat bha#sama#nam% | na tu tatsvaru#pam | ka#la#ntare 'vashyambha#vinah% vyuttha#nasya sthitatva#t | na ca turya#ti#ta#vastha#ya#h% vyuttha#nam% kada#pi sambhavati | cinma#tre atyantalayi#bha#va#t || MoT_3,1.36 || dr%shyasatyatvava#dinah% nirvikalpasama#dhir eva na sambhavati | sthitivrajanasya tu ka# kathety abhipra#yen%a#ha pra#pyate sati dr%shye 'smin na ca tan na#ma kenacit / yatra tatra kila#ya#ti cittabhra#ntya# jagadbhramah% // Mo_3,1.37 // "na#ma" nishcaye | "asmin" anubhu#yama#ne jagati "sati" | "sati" parama#rthe sati | "kenacit" kena#pi purus%en%a | "tat" nirvikalpasama#dha#nam% | "na pra#pyate" | yatah% "yatra tatra" sthitasya#pi sama#dhideshe taditaradeshe va# sthitasya purus%asya | "cittabhra#ntya#" | citte sthita# "bhra#ntih%" jagatsatyatvabhramah% "cittabhra#ntih%" | taya# "jagadbhramah%" | "kila" nishcaye | "a#ya#ti" | ayam% bha#vah% | yatha# dr%shyasatyata#ya#m% nishcitah% purus%ah% ra#trau supto 'pi dr%shyam% pashyaty eva | tatha# sama#dhim% gato 'pi pashyed eva sama#nanya#yatva#t | tatha# ca dr%shyasatyatvava#dinah% nirvikalpasama#dhir eva na sambhavati | tatra sthitivrajanasya tu ka# katheti || MoT_3,1.37 || nanu dr%shyasatyatve nishcitasya#pi yatha# tatha# prayuktena dha#ran%opa#yena na kin~cid bha#naru#po nirvikalpasama#dhih% sidhyaty evety | atra#ha dras%t%a#tha yadi pa#s%a#n%aru#pata#m% bha#vayan bala#t / kila#ste tat tadante 'pi bhu#yo 'syodeti dr%shyata# // Mo_3,1.38 // "dras%t%a#" prama#ta# | "yadi bala#t" kena#pi hat%haprayogena | "pa#s%a#n%aru#pata#m% bha#vayan a#ste" tis%t%hati | "tad api" tada#pi | "asya" svasmin pa#s%a#n%abha#vam% bha#vayatah% dras%t%uh% | "tadante" avashyabha#vini pa#s%a#n%abha#va#nte | "dr%s%yata#" pat%a#divis%ayah% dr%shyabha#vah% | "udeti" sphurati | na hi ji#vatah% sarvada# pa#s%a#n%abha#vabha#vanam% shakyam% | tatha# ca dr%shyatve nishcitasya sthirah% nirvikalpasama#dhih% na sidhyaty eveti bha#vah% || MoT_3,1.38 || pa#s%a#n%aru#pata#gamanasya#sambhavam% kathayati na ca pa#s%a#n%ata#tulya# nirvikalpasama#dhayah% / kes%a#n~cit sthitim a#ya#nti sarvair ity anubhu#yate // Mo_3,1.39 // pa#s%a#n%ata#ya#h% tulya#h% "pa#s%a#n%ata#tulya#h%" | vikalparahita# ity arthah% | pa#s%a#n%ata#bha#vanam eva tasya dras%t%uh% pa#s%a#n%abha#vam% na#shayati | na hi pa#s%a#n%ah% svam% pa#s%a#n%atvam% bha#vayitum% shaknoti#ti bha#vah% || MoT_3,1.39 || yatha#tatha#siddhasya#pi pa#s%a#n%abha#vasya na paramapadatvam% yuktam% jad%atva#napa#ya#d | iti kathayati na ca pa#s%a#n%ata#tulya# ru#d%him% ya#ta#h% sama#dhayah% / bhavanty agryam% padam% sha#ntam% cidru#pam ajam avyayam // Mo_3,1.40 // "ru#d%him%" parin%a#mam | ayam% bha#vah% | dr%shyadarshana#sa#marthyena jad%atva#napa#ya#t pa#s%a#n%abha#vasya cinma#tratvam ayuktam | cinma#tram% hi sarvada# cetyacetanasamartham eva bhavati | sva#tantryen%a tu yadi kada#cit tac cetanam% na karoti tena na#sya ja#d%ya#pa#tah% | na hi shaktah% purus%ah% sva#tantryen%a ka#ryam akurvan ashakta iti vaktum% yujyate iti || MoT_3,1.40 || pu#rvoktam upasam%harati tasma#d yadi#dam% sad dr%shyam% tan na sha#myet kada#cana / sha#myet tapojapadhya#nair dr%d%ham ity ajn~akalpana# // Mo_3,1.41 // "tasma#t" uktahetoh% | "yadi dr%shyam% sat" bhavati ... ********************************************************************* ... yatvena parabodhatva#yoga#t | tad eva "nirva#n%ama#tram" eva | "cittama#tram%" padmajabha#vena sthitam% shuddham% cittam% | "a#ste" | "tat" cittama#tram | "vasudha#dita#m" parama#rthasantam% pr%thvya#dibha#vam% | "na ya#ti" | nirva#n%asvaru#pashuddhabodhamayatva#t | ata eva padmajasya a#dhibhautikadeha#bha#va iti bha#vah% || MoT_3,3.13 || nanu pratiji#vam% manobhedasya sthitatva#n na#na#vidha#ni mana#m%si santi | tat katham% padmajaru#pa#t manasah% eva jagadutpattih% uktety | atra#ha sarves%a#m% bhu#tamanasa#m% sam%sa#ravyavaha#rin%a#m / prathamo 'sau praticchandash cittadehah% svatodayah% // Mo_3,3.14 // sam%sa#re vyavaharanti#ti ta#dr%sha#na#m% "sarves%a#m% bhu#tamanasa#m%" madhye | "asau" padmajah% | "prathamah% praticchandah%" bha#vimanah%sr%s%t%ika#ran%am% prathamam% pratibha#nam bhavati | cinma#trasyeti shes%ah% | "asau" kathambhu#tah% | "cittadehah%" shuddhamanoru#pah% | punah% kathambhu#tah% | "svatodayah%" | "svataya#" svabha#vena | na tu anyataya# | "udayah%" navi#nah% pra#durbha#vah% yasya | sah% | udaya#nantaram api pu#rvabha#venaiva sthita ity arthah% | ata eva asma#d evotpattikathanam iti bha#vah% || MoT_3,3.14 || prathamapraticchandatvam asya sa#dhayati asma#t pu#rva#t praticchanda#d ananyaitatsvaru#pin%i# / iyam% pravisr%ta# sr%s%t%ih% spandadr%s%t%ir iva#nila#t // Mo_3,3.15 // "asma#t" padmaja#khya#t | "pu#rva#t" prathama#t | "praticchanda#t" | "iyam" anubhu#yama#na# | "sr%s%t%ih%" | "pravisr%ta#" prasa#ram% gata# | kathambhu#ta# | "ananya#" etasma#d avyatirikta# | ata eva "etatsvaru#pin%i#" etanmayi# | ka# "iva" | "spandadr%s%t%ir iva" | yatha# spandaru#pa# dr%s%t%ih% | spanda iti ya#vat | "anila#t" pravisr%ta# bhavati | tathety arthah% | ato 'syaiva prathamapraticchandatvam% yuktam iti bha#vah% || MoT_3,3.15 || upasam%ha#ram% karoti pratibha#na#kr%ter asma#t pratibha#ma#traru#padhr%t / vibha#ty evam ayam% sargah% satya#nubhavavat sthitah% // Mo_3,3.16 // "evam%" sati | "pratibha#na#kr%teh%" pratibha#nasvaru#pa#t | "asma#t" padmaja#t | "ayam% sargah%" idam% sr%jikriya#vis%ayo dr%shyaman%d%alam% | "pratibha#ma#traru#padhr%t" eva pratibha#nama#traru#padha#ri# eva | na tu sthu#labhu#tamayaru#padha#ri# | "vibha#ti" sphurati | na hi dravagun%ayukta#t jala#t dravagun%arahitah% taran*gah% utpadyate | "ayam% sargah%" kathambhu#tah% | "sthitah%" | katham% | "satya#nubhavavat" satyah% anubhavah% yasya | sah% "satya#nubhavah%" | sa iva tad"vat" | parama#rthatas tu svapnavat pratibha#nama#tram eveti "vat"igrahan%am || MoT_3,3.16 || atra dr%s%t%a#ntadvayam% kathayati dr%s%t%a#nto 'tra svapnapuram% svapnastri#suratam% tatha# / asad apy arthasampattya# satya#nubhavabha#svaram // Mo_3,3.17 // "atra#"smin stha#ne | sargasya pratibha#nama#traru#pata#ya#m iti ya#vat | "svapnapuram%" svapnadr%s%t%am% puram% | "tatha#" tadvat | "svapnastri#suratam%" svapnadr%s%t%astri#suratam% | "dr%s%t%a#ntah%" bhavati | kathambhu#tam | "asad api" prati#tima#trasa#ratvena#satsvaru#pam api | "arthasampattya#" arthakriya#sampa#danena | "satya#nubhavabha#svaram" satya#nubhavayuktavastuvat bha#sanashi#lam || MoT_3,3.17 || padmajasya deha#bha#ve 'pi dehabha#nam% kathayati apr%thvya#dimayo bha#ti vyoma#kr%tir adehakah% / sadeha iva bhu#teshah% sva#tmabhu#h% purus%a#kr%tih% // Mo_3,3.18 // "apr%thvya#dimayah%" pr%thvya#divyatiriktasvaru#pah% | ata eva "vyoma#kr%tih%" a#ka#sha#kr%tih% | ata eva ca "adehah%" a#dhibhautikadeharahitah% | "sva#tmabhu#h%" padmajah% | "sadeha iva bha#ti" sphurati | sadehaka#ryana#na#vidhaprapan~cakartr%tva#t | "sva#tmabhu#h%" kathambhu#tah% | "bhu#teshah%" sarvabhu#totpa#dakatvena sarvabhu#tasva#mi# | punah% kathambhu#tah% | "purus%a#kr%tih%" purus%avat a#kr%tih% yasya | sah% ta#dr%shah% | anyatha# sha#stres%u caturmukhatvakalpana#m% na kurya#d ity arthah% || MoT_3,3.18 || asyodayasha#nti# tadabha#vam% ca kathayati sa cit san*kalparu#patva#d udety apy atha sha#myati / sva#yattatva#t svabha#vasya nodeti na ca sha#myati // Mo_3,3.19 // "cit" parama#rthatah% citsvaru#pah% | "sah%" padmajah% | "san*kalparu#patva#t" cinma#tra#shrayasvapara#marshasvaru#pasan*kalparu#patven"odeti" pra#durbhavati | "atha" udaya#nantaram | upa"sha#myaty" "api" sha#ntim% vrajati ca | san*kalpasyodayasha#ntiniyata#dha#ratva#t | tatha# "sah%" padmajah% | "svabha#vasya" cinma#tra#khyasya svaru#pasya | "sva#yattatva#t" tad eva#ham iti para#marshavis%ayatva#t | "na udeti na ca sha#myati" | na hi svabha#va#paraparya#yasya sada#bha#tasya cinma#trasyodayasha#nti# yukte iti | tatra sva#tmatve nishcitasya tatsvaru#pasya ca padmajasya#pi te na yukte iti bha#vah% || MoT_3,3.19 || atha#syaiva jagatka#ran%atvam% kathayati brahma# san*kalparahitah% pr%thvya#dirahita#kr%tih% / kevalash cittama#tra#tma# ka#ran%am% trijagatsthiteh% // Mo_3,3.20 // "san*kalparahitah%" a#tiva#hikadeharahitah% | tatha# "pr%thvya#dirahita#kr%tih%" sthu#ladeharahitah% | ata eva "kevalah%" adviti#yah% | cinma#traru#pa iti ya#vat | tatha#tve 'pi "cittama#tra#tma#" shuddhasan*kalparu#pashuddhacittasvaru#pah% | "brahma#" padmajah% | "trijagatsthiteh%" trijagatsatta#ya#h% | "ka#ran%am" bhavati || MoT_3,3.20 || nanu adviti#ya#c cinma#tra#t kasya preran%aya# shuddhamanoru#pah% padmajah% uttis%t%hati#ty | atra#ha san*kalpa es%a kacati yatha# na#ma svasambhavah% / vyoma#tmais%a tatha# bha#ti bhavatsan*kalpashailavat // Mo_3,3.21 // "na#ma" nishcaye | "yatha# es%ah%" sarvaih% anubhu#yama#nah% "san*kalpah%" | "svasambhavah%" svotthah% | na tu parasambhavah% | "kacati" sphurati | "tatha# es%ah%" shuddhamanoru#pah% padmajah% "svasambhavah%" | "bha#ti" sphurati | katham% | "bhavatsan*kalpashailavat" | san*kalpe dr%s%t%ah% shailah% "san*kalpashailah%" | bhavatah% san*kalpashailah% "bhavatsan*kalpashailah%" | sa iva "bhavatsan*kalpashailavat" | yatha# bhavatah% san*kalpashailah% svasambhavah% bha#ti | tathety arthah% | san*kalpasya ca svatah% sphuran%am% sarves%u prasiddham eveti | sa eva sa#ma#nyavishes%abha#va#bhya#m% dvir upama#natvenopa#ttah% || MoT_3,3.21 || asya padmajasya#dhibhautikadehara#hityam% tribhih% shlokaih% sahetukam% kathayati a#tiva#hikataika#ntavismr%tya# dr%d%haru#d%haya# / a#dhibhautikata# yena mudha# bha#ti pisha#cavat // Mo_3,3.22 // idamprathamatodyogasamprabuddhamaha#citeh% | nodeti shuddhasam%vittva#d a#tiva#hikavismr%tih% || MoT_3,3.23 || a#dhibhautikata# tena na#syodeti pisha#cika# / asatya# mr%gatr%s%n%eva mithya# ja#d%yabhramaprada# // Mo_3,3.24 // "yena" yatah% hetoh% | "dr%d%haru#d%haya#" praud%him% gataya# | "a#tiva#hikataika#ntavismr%tya#" | "a#tiva#hikata#ya#h%" a#tiva#hikabha#vasya | su#ks%mata#ya# iti ya#vat | ya# "eka#ntavismr%tih%" atyantavismaran%am% | taya# | "a#dhibhautikata#" a#dhibhautikabha#vah% | sthu#lata# iti ya#vat | "pisha#cavat mudha#" asatyam% | "bha#ti" sphurati | ashuddhasya manasah% iti shes%ah% | "tena" tatah% ka#ran%a#t | "asya" shuddhamanoru#pasya padmajasya | "pisha#cika#" mithya#bhu#tapisha#caru#pa# | "a#dhibhautikata#" a#dhibhautikabha#vah% | sthu#labha#va iti ya#vat | "na" "bha#ti" na sphurati | "a#dhibhautikata#" kathambhu#ta# | "ja#d%yasya" jad%ata#ya#h% | "bhramam%" vaipulyam% | "pra"kars%en%a da"da#"ti#ti ta#dr%shi# | a#dhibhautikata#sa#danena hi manasah% ja#d%yam adhiki#bhavati | "a#dhibhautikata#" punah% kathambhu#ta# | "asatya#" asatyam% bha#tety arthah% | ka# "iva" | "mr%gatr%s%n%a# iva" | yatha# mr%gatr%s%n%a# asatya# bhavati | tathety arthah% | nanu a#dhibhautikata# a#tiva#hikata#vismr%tika#ran%ika# bhavatu | katham% sa# tena shuddhamanoru#pe padmaje na bhavati#ty | atra shlokatrayamadhyagam% dviti#yam% shlokam% samarthakatvena kathayati "idam" iti | "idamprathamataya#" tatpu#rvam% | yah% "udyogah%" svapara#marsham% prati a#bhimukhyam% | tena "samprabuddha#" svapara#marshayukta# | ya# "maha#citih%" cinma#tram | tasya | tatsvaru#pasyeti ya#vat | "asya" shuddhamanoru#pasya padmajasya | "shuddhasam%vittva#t" bhedamala#ru#s%itasam%vidyuktatvena | "a#tiva#hikavismr%tih%" bha#vapradha#nanirdesha#shrayan%ena a#tiva#hikata#vismaran%am | "nodeti" na sphurati | ata eva#sya#tiva#hikata#vismr%tika#ran%ika# a#dhibhautikata# na bhavati#ti bha#vah% | dr%s%t%am% hi svam eva bhedaru#s%itasam%vidah% ashuddhasya manasa eva sthu#lapura#dibha#vena bha#nam iti na#tra#yastam || MoT_3,3.22-24 || padmajasya manoma#traru#patvena tatka#ryasya jagato 'pi manoma#traru#patvam% yogyataya# atidishati manoma#tram% yada# brahma# na pr%thvya#dimaya#tmakah% / manoma#tram ato vishvam% yad yatas tat tad eva hi // Mo_3,3.25 // "yade"ti yata ity asya#rthe | "yada#" yatah% | "brahma#" padmajah% | manoma#tram%" shuddhamanoma#tram%" bhavati | "atah% vishvam% manoma#tram%" bhavati | "yatah%" | "yat" vastu | "yatah%" yasma#t vastunah% | bhavati | satta#kartr%ta#m% bhajati | "tat" vastu | "tad eva" bhavati | mr%dah% satta#kartr%tvam% bhajatah% ghat%asya mr%ttvadarshana#t | "ato" jagatah% manovat anutpattisatattva# evotpattir iti bha#vah% || MoT_3,3.25 || nanu padmajasya svaka#ran%abhu#tacinma#travyatiriktasahaka#rika#ran%a#bha#vena cinma#trasthu#lata#ma#traru#pam manoma#traru#patvam astu | tajjasya jagatah% adr%s%t%a#disahaka#rika#ran%asadbha#va#t katham% manoma#traru#patvam% yujyate ity | atra#ha ajasya sahaka#ri#n%i ka#ran%a#ni na santi yat / tajjasya#pi na santy eva ta#ni tasma#t tu ka#nicit // Mo_3,3.26 // "ajasya" padmajasya | "yat" yatah% ka#ran%a#t | "sahaka#ri#n%i ka#ran%a#ni na santi" | "tu" nishcaye | "tasma#t" tatah% ka#ran%a#t | "tajjasya" tasma#d utpannasya jagatah% | "ka#nicit" "ta#ni" ka#nicit sahaka#ri#n%i | "na santy eva" | manah%ka#rya#n%a#m adr%s%t%a#di#na#m% manah% prati sahaka#ritva#yoga#t | na hi yo yasma#t utpadyate sa eva tatsahaka#ri# bhavitum arhati | svotpattisamaye svayam asattva#t | anya#n praty eva sahaka#rika#ran%atva#bhyupagame svotpattau sahaka#rika#ran%a#ntara#peks%a#ya#h% sthitatva#t | anyatha# svasya#pi para#n prati sahaka#rika#ran%atva#yoga#t || MoT_3,3.26 || nanu tato 'pi kim ity | atra#ha ka#ran%a#t ka#ryavaicitryam% tena#tra#sti na kin~cana / ya#dr%sham% ka#ran%am% shuddham% ka#ryam% ta#dr%g iha sthitam // Mo_3,3.27 // "tena" | yatah% jagatah% sahaka#rika#ran%a#ni na santi | tasma#t | "atra" padmajajagadvis%aye | "ka#ran%a#t" "ka#ryavaicitryam%" ka#ryabhedah% | "kin~cana" leshena#pi | "na#sti" | dan%d%a#disahaka#rika#ran%asa#nnidhye eva mr%do ghat%a#khyaka#ryavaicitryasya dr%s%t%atva#t | atah% "iha" "ka#ran%am% ya#dr%sham% shuddham%" bhavati | "ka#ryam ta#dr%k sthitam%" bhavati | bhinnata#pa#daka#na#m% sahaka#rika#ran%a#na#m abha#va#t | atah% cinma#tram eva jagad iti bha#vah% || MoT_3,3.27 || phalitam% siddha#ntam% kathayati ka#ryaka#ran%ata#dy atra na kin~cid upapadyate / ya#dr%g eva param% brahma ta#dr%g eva jagattrayam // Mo_3,3.28 // yatah% "atra" cinma#trapadmajayoh% padmajajagatosh ca | "ka#ryaka#ran%ata#di" ka#ryaka#ran%abha#va#di | "kin~cit" leshena#pi | "nopapadyate" | atah% "param% brahma" shuddhacinma#tram% | "ya#dr%sham%" bhavati | "jagattrayam" padmaja#diru#pam jagattrayam | "ta#dr%sham%" bhavati | ka#ryaka#ran%abha#va#der eva bheda#pa#dakatva#t || MoT_3,3.28 || nanu cinma#tra#d utpannasya shuddhamanoru#pasya padmajasya cinma#traru#patvam% bhavatu | shuddhamanoru#pa#t padmaja#d utpannasya trailokyasya tu katham% tad yuktam ity | atra#ha manasta#m iva ya#tena brahman%a# tanyate jagat / ananyad a#tmanah% shuddha#d dravatvam iva va#rin%a# // Mo_3,3.29 // "manasta#m" padmajety aparana#madheyayuktashuddhamanobha#vam | "ya#teneva" gateneva | "brahman%a#" pada#rtharu#pataya# br%m%hitena shuddhacinma#tren%a | "shuddha#t a#tmanah%" svasma#t | "ananyat" abhinnam | idam% "jagat tanyate" vista#ryate | sva#tmani prakat%i#kriyata iti ya#vat | ken"eva" | "va#rin%eva" yatha# "va#rin%a#" | "a#tmanah% ananyat dravatvam" a#dyaspandana#samava#yika#ran%abhu#tah% dravatva#khyah% gun%ah% | vista#ryate | tathety arthah% | manasta#ya#m api parama#rthatah% cinma#tratva#napa#ya#d "iva"shabdopa#da#nam | atah% jagato 'pi cinma#tra#d utpannatvena cinma#tratvam eva yuktam iti bha#vah% || MoT_3,3.29 || nanu tarhi katham ayam% bhedo bha#sate ity | atra#ha manasa# tanyate sarvam asad evedam a#tatam / yatha# san*kalpanagaram% yatha# gandharvapattanam // Mo_3,3.30 // "manasa#" padmajeti prasiddhena shuddhamanasa# | "a#tatam%" samanta#t sphurat | "idam" tanuh% bha#sama#nam% | "idam%" samastam% jagat | "tanyate" param% brahman%ah% bhinnaya# sattaya# prakat%i#kriyate | "idam% sarvam%" kathambhu#tam | "asad eva" asatsvaru#pam eva | na tu satsvaru#pam% | kim% "yatha#" | "san*kalpanagaram% yatha#" | yatha# san*kalpanagaram% asad eva bhavati | tathety arthah% | punah% kim% "yatha#" | "gandharvapattanam% yatha#" | yatha# gandharvapattanam% | yatha# gandharvapattanam% sad eva bhavati | tathety arthah% | gandharva#h% hi sva#va#sa#rtham% kalpanaya# shu#nye nagaram% racayanti | tad eva gandharvanagaram ucyate | cinma#tra#d utthitena "manasa#" eva "idam%" bhinnataya# vista#ryate | anyatha# manasah% kimartham uttha#nam% sya#d iti bha#vah% || MoT_3,3.30 || atyantanishcayatvena punar api a#dhibhautikata#ya#h% asatyatvam% kathayati a#dhibhautikata# na#sti rajjva#m iva bhujan*gata# / brahma#dayah% prabuddha#s tu katham% tis%t%hantu tatra te // Mo_3,3.31 // "brahma#daya" ity | "a#di"shabdena shuddhabuddhiru#pasya vis%n%oh% shuddha#han*ka#raru#pasya rudrasya ca grahan%am | "prabuddha#h%" atyantashuddhatvena prakr%s%t%ena bodhena yukta#h% || MoT_3,3.31 || dan%d%a#pu#pika#nya#yena#dhibhautikata#ya#h% asatyata#m% punar api kathayati a#tiva#hika eva#sti na prabuddhamateh% kila / a#dhibhautikadehasya carcaiva#tra kutah% katham% // Mo_3,3.32 // "kile"ti nishcaye | "prabuddhamateh%" samyak nishcitamateh% purus%asya | "a#tiva#hika eva" ativahanashi#lah% su#ks%mah% deha eva | "na#sti" | svasmin cinma#traru#pata#jn~a#na#t | "atra#"smin prabuddhamatau | "a#dhibhautikadehasya" "carca# eva" katha# eva | "kutah%" sya#t | "katham%" sya#t || MoT_3,3.32 || a#dhibhautikadeharahita#t padmaja#d utpannasya jagatah% asatyatvam% kathayati manona#mno manus%yasya vividha#ka#radha#rin%ah% / manora#jyam% jagad iti satyaru#pam iva sthitam // Mo_3,3.33 // "vividha#n a#ka#ra#n" "dha#r"ayati#ti ta#dr%shasya "manona#mnah%" mana iti na#madheyayuktasya | "manus%yasya" a#dhibhautikadeharahitasya padmaja#khyasya manus%yasya | "manora#jyam" manah%kalpana# | "jagad" "iti sthitam" jagadru#pen%a sthitam | bhavati | "jagat" kathambhu#tam "iva" | "satyaru#pam iva" | parama#rthatas tu kalpana#ma#traru#patva#n na satyaru#pam it"i#va"shabdopa#da#nam | svapnasya ca#tra dr%s%t%a#ntatvam% sphut%am eveti na#tra#yastam | "manona#mnah% manus%yasya manora#jyam" iti ra#hoh% shira itivaj jn~eyam || MoT_3,3.33 || nanu sha#stres%u caturmukhasya kasya#pi devavishes%asyaiva padmajatvam uktam asti | tat katham% tvaya# shuddhasya manasa eva tad uktam ity | atra#ha mana eva virin~cam% tvam% viddhi san*kalpana#tmakam / svavapuh% spha#rata#m% ni#tva# manasedam% vitanyate // Mo_3,3.34 // "tvam" | "san*kalpana#tmakam" cinma#troktasvapara#marshasvaru#pam | "manah%" shuddham% manah% | "virin~cam%" padmajam% | "viddhi" ja#ni#hi | yatah% "svavapuh%" svasvaru#pam | "spha#rata#m%" visti#rn%ata#m% | "ni#tva#" | "manasa# idam%" jagat | "vitanyate" vista#ryate | utpa#dyate iti ya#vat | virin~casya hi virin~catvam etad eva | yaj jagad utpa#dyate tac ca manasa# eva svapnanya#yena sphut%am utpa#dyate | iti tasyaiva virin~catvam yuktam | caturmukhadevavishes%akalpana# tu sthu#ladr%s%t%i#n praty eveti bha#vah% || MoT_3,3.34 || virin~camanasoh% atyantam abhinnatvam% kathayati virin~co manaso ru#pam% virin~casya mano vapuh% / pr%thvya#di vidyate na#tra tena pr%thvya#di kalpitam // Mo_3,3.35 // "virin~cah%" padmajah% | "manasah%" shuddhasya manasah% | "ru#pam%" svaru#pam% | bhavati | "manah%" shuddham% manah% | "virin~casya" padmajasya | "vapuh%" svaru#pam% | bhavati | utpa#dana#khyaikaka#ryaka#ritva#t | "atra#"nayoh% virin~camanasoh% | "pr%thvya#di na vidyate" | shuddhacinma#trotthitatvena shuddhacinma#tratva#napa#ya#t | "tena" tatah% ka#ran%a#t | "pr%thvya#di" bhu#mya#di | "kalpitam" kalpana#ya#m bha#vitam% bhavati | svapnavad iti shes%ah% || MoT_3,3.35 || nanu virin~caru#pam% manah% upa#da#naka#ran%am% vina# katham% jagad utpa#dayati | na hi kushalasya#pi kula#lasya mr%da#khyam upa#da#naka#ran%am% vina# ghat%odbha#vane shaktir asti#ty | atra#ha padma#ks%e padmini#va#ntar manohr%dy asti dr%shyata# / manodr%shyadr%shau bhinne na kada#cana kin~cana // Mo_3,3.36 // sva#rthe bha#vapratyayah% a#rs%ah% | tena#yam arthah% | "dr%shyata#" dr%shyam | "manohr%di" manaso 'ntah% | "asti" tis%t%hati | sarvashaktiyukta#c cinma#tra#t tathaivottha#na#t | anyatha# dr%shyabha#vena sphuran%a#yoga#t | ka# "iva" | "padmini#va" | yatha# "padmini#" kamalini# | "padma#ks%e" padmabi#je | "antah% asti" | tathety arthah% | padminya#sh ca padma#ks%a#ntargatatvam% tatah% nirgamena#numeyam | na hi yat yadantar na bhavati tat tatah% nirya#ti | nirjala#t ghat%a#d iva jalam | atah% "manodr%shyadr%shau" manodr%k dr%shyadr%k ca | "kada#cana" ja#tu | "kin~cana" leshena#pi | "bhinne na" bhavatah% | upa#da#nopa#deyabha#vena sthitatva#t | atah% svato bhinnasyopa#da#naka#ran%asya#tra#peks%a# na#sti#ti bha#vah% || MoT_3,3.36 || etad eva dr%s%t%a#nta#ntaren%a dr%d%hayati tatha# ca#tra bhavatsvapnasan*kalpash cittara#jyadhi#h% / sva#nubhu#tyaiva dr%s%t%a#ntas tasma#d dhr%dy asti dr%shyabhu#h% // Mo_3,3.37 // spas%t%am || MoT_3,3.37 || tasma#c cittavikalpasthah% pisha#co ba#lakam% yatha# / vinihanty evam es%a#ntar dras%t%a#ram% dr%shyaru#pika# // Mo_3,3.38 // "dras%t%a#ram" manoru#pam% dras%t%a#ram || MoT_3,3.38 || yatha#n*kuro 'ntar bi#jasya sam%sthito deshaka#latah% / karoti bha#suram% deham% tanoty evam% hi dr%shyadhi#h% // Mo_3,3.39 // idam% shlokatrayam% ca prathamasarga#ntyabha#ge gatam iti na punar a#yastam || MoT_3,3.39 || sarga#ntashlokena siddha#ntam% kathayati sac cen na sha#myati kada#cana dr%shyaduh%kham% dr%shye tv asha#myati na boddhari kevalatvam / dr%shye tv asambhavati boddhari boddhr%bha#vah% sha#myet sthite 'pi hi tad asya vimoks%am a#huh% // Mo_3,3.40 // idam anubhu#yama#nam "dr%shyaduh%kham" dr%shya#ka#ram% duh%kham | "sat" parama#rthasat | "cet" bhavati | tada# "kada#"cit na sha#myati | na#bha#vo vidyate sata iti nya#ya#d ity arthah% | "dr%shye asha#myati" sati | "boddhari" dras%t%ari | "kevalatvam%" kevali#bha#vah% | aboddhr%ru#pateti ya#vat | "na" bhavati | svavyatiriktasya dr%shyasthabodhyataya# sthitatva#t | moks%a#bha#vapraka#ram uktva# moks%am% kathayati | "dr%shya" iti | "tu" paks%a#ntare | "dr%shye asambhavati" sati | uktanya#yena anutpattisatattvotpattiyukte sati | "boddhari" dras%t%ari | "boddhr%bha#vah% sha#myet" sha#ntim% vrajet | na hi dr%shyarahitasya dras%t%uh% dras%t%r%tvam% na#ma kin~cid asti | "dr%shye" kathambhu#te "'pi" | "sthite 'pi" | bha#sama#natva#t sthitim% bhajaty api | nanu tena boddhr%bha#vashamanena kim% setsyati#