zvetAzvatara UpaniSad auM | saha nAv avatu | saha nau bhunaktu | saha vIryaM karavAvahai | tejasvi nAv adhItam astu | mA vidviSAvahai | auM zAntiH zAntiH zAntiH prathamo’dhyAyaH hariH oM brahma-vAdino vadanti kiM kAraNaM brahma kutaH sma jAtA jIvAma kena kva ca saMpratiSThAH | adhiSThitAH kena sukhetareSu vartAmahe brahma-vido vyavasthAm ||1|| kAlaH svabhAvo niyatir yadRcchA bhUtAni yoniH puruSa iti cintyA | saMyoga eSAM na tv Atma-bhAvAd AtmApy anIzaH sukha-duHkha-hetoH ||2|| te dhyAna-yogAnugatA apazyan devAtma-zaktiM sva-guNair nigUDhAm | yaH kAraNAni nikhilAni tAni kAlAtma-yuktAny adhitiSThaty ekaH ||3|| tam eka-nemiM tri-vRtaM SoDazAntaM zatArdhAraM viMzati-pratyarAbhiH | aSTakaiH SaDbhir vizva-rUpaika-pAzaM tri-mArga-bhedaM dvi-nimittaika-moham ||4|| paJca-sroto’mbuM paJca-yony-ugra-vakrAM paJca-prANormiM paJca-buddhy-Adi-mUlAm | paJcAvartAM paJca-duHkhaugha-vegAM paJcAzad-bhedAM paJca-parvAm adhImaH ||5|| sarvAjIve sarva-saMsthe bRhante asmin haMso bhrAmyate brahma-cakre | pRthag AtmAnaM preritAraM ca matvA juSTas tatas tenAmRtatvam eti ||6|| udgItam etat paramaM tu brahma tasmiMs trayaM supratiSThA’kSaraM ca | atrAntaraM brahma-vido viditvA lInA brahmaNi tat-parA yoni-muktAH ||7|| saMyuktam etat kSaram akSaraM ca vyaktAvyaktaM bharate vizvam IzaH | anIzaz cAtmA badhyate bhoktR-bhAvAj jJAtvA devaM mucyate sarva-pAzaiH ||8|| jJAjJau dvAv ajAv IzanIzAv ajA hy ekA bhoktR-bhogyArtha-yuktA | anantaz cAtmA vizva-rUpo hy akartA trayaM yadA vindate brahmam etat ||9|| kSaraM pradhAnam amRtAkSaraM haraH kSarAtmAnAv Izate deva ekaH | tasyAbhidhyAnAd yojanAt tattva-bhAvAd bhUyaz cAnte vizva-mAyA-nivRttiH ||10|| jJAtvA devaM sarva-pAzApahAniH kSINaiH klezair janma-mRtyu-prahANiH | tasyAbhidhyAnAt tRtIyaM deha-bhede vizvaizvaryaM kevala Apta-kAmaH ||11|| etaj jJeyaM nityam evAtma-saMsthaM nAtaH paraM veditavyaM hi kiJcit | bhoktA bhogyaM preritAraM ca matvA sarvaM proktaM trividhaM brahmam etat ||12|| vahner yathA yoni-gatasya mUrtir na dRzyate naiva ca liGga-nAzaH | sa bhUya evendhana-yoni-gRhyas tad vobhayaM vai praNavena dehe ||13|| sva-deham araNiM kRtvA praNavaM cottarAraNim | dhyAna-nirmathanAbhyAsAd devaM pazyan nigUDhavat ||14|| tileSu tailaM dadhanIva sarpir ApaH srotaHsv araNISu cAgniH | evam AtmA’tmani gRhyate’sau satyenainaM tapasA yo’nupazyati ||15|| sarva-vyApinam AtmAnaM kSIre sarpir ivArpitam | Atma-vidyA-tapo-mUlaM tad brahmopaniSat param ||16|| tad brahmopaniSat param || iti prathamo'dhyAyaH ||1|| * * * * * (2) dvitIyo’dhyAyaH yuJjAnaH prathamaM manas-tattvAya savitA dhiyaH | agner jyotir nicAyya pRthivyA adhyAbharat ||1||1 yuktena manasA vayaM devasya savituH save | suvargeyAya zaktyA ||2||2 yuktvAya manasA devAn suvaryato dhiyA divam | bRhaj jyotiH kariSyataH savitA prasuvAti tAn ||3||3 yuJjate mana uta yuJjate dhiyo viprA viprasya bRhato vipazcitaH | vi hotrA dadhe vayunAvid eka inmahI devasya savituH pariSTutiH ||4||4 yuje vAM brahma pUrvyaM namobhir vizloka etu pathy eva sUreH | zRNvantu vizve amRtasya putrA A ye dhAmAni divyAni tasthuH ||5||5 agnir yatrAbhimathyate vAyur yatrAdhirudhyate | somo yatrAtiricyate tatra saJjAyate manaH ||6|| savitrA prasavena juSeta brahma pUrvyam | yatra yoniM kRNavase na hi te pUrvam akSipat ||7|| trir unnataM sthApya samaM zarIraM hRdIndriyANi manasA sannivezya | brahmoDupena pratareta vidvAn srotAMsi sarvANi bhayAvahAni ||8|| prANAn prapIDyeha saMyukta-ceSTaH kSINe prANe nAsikayocchvasIta | duSTAzva-yuktam iva vAham enaM vidvAn mano dhArayetApramattaH ||9|| same zucau zarkarA-vahni-bAlukA- vivarjite zabda-jalAzrayAdibhiH | mano’nukUle na tu cakSu-pIDane guhA-nivAtAzrayaNe prayojayet ||10|| nIhAra-dhUmArkAnilAnalAnAM khadyota-vidyut-sphaTika-zazInAm | etAni rUpANi puraH-sarANi brahmaNy abhivyakti-karANi yoge ||11|| pRthivy-ap-tejo’nila-khe samutthite paJcAtmake yoga-guNe pravRtte | na tasya rogo na jarA na mRtyuH prAptasya yogAgni-mayaM zarIram ||12|| laghutvam Arogyam alolupatvaM varNa-prasAdaM svara-sauSThavaM ca | gandhaH zubho mUtra-purISam alpaM yoga-pravRttiM prathamAM vadanti ||13|| yathaiva bimbaM mRdayopaliptaM tejo-mayaM bhrAjate tat sudhAntam | tad vAtma-tattvaM prasamIkSya dehI ekaH kRtArtho bhavate vIta-zokaH ||14|| yad Atma-tattvena tu brahma-tattvaM dIpopameneha yuktaH prapazyet | ajaM dhruvaM sarva-tattvair vizuddhaM jJAtvA devaM mucyate sarva-pAzaiH ||15|| eSa ha devaH pradizo’nu sarvAH pUrvo ha jAtaH sa u garbhe antaH | sa eva jAtaH sa janiSyamANaH pratyaG janAMs tiSThati sarvato-mukhaH ||16|| yo devo agnau yo’psu yo vizvaM bhuvanam Aviveza | ya oSadhISu yo vanaspatiSu tasmai devAya namo namaH ||17|| iti dvitIyo'dhyAyaH ||2|| * * * * * (3) tRtIyo’dhyAyaH ya eko jAlavAn Izata IzanIbhiH sarvAMl lokAn Izata IzanIbhiH | ya evaika udbhave sambhave ca ya etad vidur amRtAs te bhavanti ||1|| eko hi rudro na dvitIyAya tasthur ya imAMl lokAn Izata IzanIbhiH | pratyaG janAMs tiSThati saJcukocAnta-kAle saMsRjya vizvA bhuvanAni gopAH ||2|| vizvataz cakSur uta vizvato-mukho vizvato-bAhur uta vizvatas-pAt | saM6 bAhubhyAM dhamati sampatatrair dyAv-AbhUmI janayan deva ekaH ||3||7 yo devAnAM prabhavaz codbhavaz ca vizvAdhipo rudro maharSiH | hiraNyagarbhaM janayAmAsa pUrvaM sa no buddhyA zubhayA saMyunaktu ||4|| yA te rudra zivA tanUr aghorA’pApa-kAzinI | tayA nas tanuvA zantamayA girizantAbhicAkazIhi ||5||8 yAbhiSuM girizanta haste bibharSy astave | zivAM giritra tAM kuru mA hiMsIH puruSaM jagat ||6||9 tataH paraM brahma paraM bRhantaM yathAnikAyaM sarva-bhUteSu gUDham | vizvasyaikaM pariveSTitAram IzaM taM jJAtvA’mRtA bhavanti ||7|| vedAham etaM puruSaM mahAntam Aditya-varNaM tamasaH parastAt | tam eva viditvAtimRtyum eti nAnyaH panthA vidyate’yanAya ||8||10 yasmAt paraM nAparam asti kiMcid yasmAn nANIyo na jyAyo’sti kazcit | vRkSa iva stabdho divi tiSThaty ekas tenedaM pUrNaM puruSeNa sarvam ||9|| tato yad uttarataraM tad arUpam anAmayam | ya etad vidur amRtAste bhavanti athetare duHkham evApi yanti ||10|| sarvAnana-ziro-grIvaH sarva-bhUta-guhAzayaH | sarva-vyApI sa bhagavAMs tasmAt sarva-gataH zivaH ||11|| mahAn prabhur vai puruSaH sattvasyaiSa pravartakaH | sunirmalAm imAM prAptim IzAno jyotir avyayaH ||12|| aGguSTha-mAtraH puruSo’ntarAtmA sadA janAnAM hRdaye sanniviSTaH | hRdA manISo11 manasAbhikLpto ya etad vidur amRtAs te bhavanti ||13|| sahasra-zIrSA puruSaH sahasrAkSaH sahasra-pAt | sa bhUmiM vizvato vRtvAtyatiSThad dazAGgulam ||14|| puruSa evedaM sarvaM yad bhUtaM yac ca bhavyam | utAmRtatvasyezAno yad annenAtirohati ||15||12 sarvataH pANi-pAdaM tat sarvato’kSi-ziro-mukham | sarvataH zrutimal loke sarvam AvRtya tiSThati ||16|| sarvendriya-guNAbhAsaM sarvendriya-vivarjitam | sarvasya prabhum IzAnaM sarvasya zaraNaM bRhat13 ||17|| nava-dvAre pure dehI haMso lelAyate bahiH | vazI sarvasya lokasya sthAvarasya carasya ca ||18|| apANi-pAdo javano grahItA pazyaty acakSuH sa zRNoty akarNaH | sa vetti vedyaM na ca tasyAsti vettA tam Ahur agryaM puruSaM mahAntam ||19|| aNor aNIyAn mahato mahIyAn AtmA guhAyAM nihito’sya jantoH | tam akratuH pazyati vIta-zoko dhAtuH prasAdAn mahimAnam Izam ||20||14 vedAham etam ajaraM purANaM sarvAtmAnaM sarva-gataM vibhutvAt | janma-nirodhaM pravadanti yasya brahma-vAdino hi pravadanti nityam ||21|| iti t.rtIyo'dhyAyaH ||3|| * * * * * (4) caturtho’dhyAyaH ya eko’varNo bahudhA zakti-yogAd varaNAn anekAn nihitArtho dadhAti | vi caiti cAnte vizvam Adau sa devaH sa no buddhyA zubhayA saMyunaktu ||1|| tad evAgnis tad Adityas tad vAyus tad u candramAH | tad eva zukraM tad brahma tad Apas tat prajApatiH ||2||15 tvaM strI pumAn asi tvaM kumAra uta vA kumArI | tvaM jIrNo daNDena vaJcasi tvaM jAto bhavasi vizvato-mukhaH ||3||16 nIlaH pataGgo harito lohitAkSas taDid-garbha RtavaH samudrAH | anAdimat tvaM vibhutvena vartase yato jAtAni bhuvanAni vizvA ||4|| ajAm ekAM lohita-zukla-kRSNAM bahvIH prajAH sRjamAnAM sa-rUpAH | ajo hy eko juSamANo’nuzete jahAty enAM bhukta-bhogAm ajo’nyaH ||5|| dvA suparNA sayujA sakhAyA samAnaM vRkSaM pariSasvajAte | tayor anyaH pippalaM svAdv atty anaznann anyo abhicAkazIti ||6||17 samAne vRkSe puruSo nimagno’ nIzayA zocati muhyamAnaH | juSTaM yadA pazyaty anyam Izam asya mahimAnam iti vIta-zokaH ||7|| Rco akSare parame vyoman yasmin devA adhi vizve niSeduH | yas taM na veda kim RcA kariSyati ya it tad vidus ta ime samAsate ||8||18 chandAMsi yajJAH kratavo vratAni bhUtaM bhavyaM yac ca vedA vadanti | asmAn mAyI sRjate vizvam etat tasmiMz cAnyo mAyayA sanniruddhaH ||9|| mAyAM tu prakRtiM vidyAn mAyinaM ca mahezvaram | tasyAvayava-bhUtais tu vyAptaM sarvam idaM jagat ||10|| yo yoniM yonim adhitiSThaty eko yasminn idam saM ca vicaiti sarvam | tam IzAnaM varadaM devam IDyaM nicAyyemAM zAntim atyantam eti ||11|| yo devAnAM prabhavaz codbhavaz ca vizvAdhipo rudro maharSiH | hiraNyagarbhaM pazyata jAyamAnaM sa no buddhyA zubhayA saMyunaktu ||12|| yo devAnAm adhipo yasmin lokA adhizritAH | ya Ize asya dvipadaz catuSpadaH kasmai devAya haviSA vidhema ||13|| sUkSmAtisUkSmaM kalilasya madhye vizvasya sraSTAram aneka-rUpam | vizvasyaikaM pariveSTitAraM jJAtvA zivaM zAntim atyantam eti ||14||19 sa eva kAle bhuvanasya goptA vizvAdhipaH sarva-bhUteSu gUDhaH | yasmin yuktA brahmarSayo devatAz ca tam evaM jJAtvA mRtyu-pAzAMz chinatti ||15|| ghRtAt paraM maNDam ivAtisUkSmaM jJAtvA zivaM sarva-bhUteSu gUDham | vizvasyaikaM pariveSTitAraM jJAtvA devaM mucyate sarva-pAzaiH ||16|| eSa devo vizva-karmA mahAtmA sadA janAnAM hRdaye saMniviSTaH | hRdA manISA manasAbhikLpto ya etad vidur amRtAs te bhavanti ||17|| yadA’tamas tan na divA na rAtrir na san na cAsac chiva eva kevalaH | tad akSaraM tat savitur vareNyaM prajJA ca tasmAt prasRtA purANI ||18|| nainam UrdhvaM na tiryaJcaM na madhye na parijagrabhat | na tasya pratimA asti yasya nAma mahad yazaH ||19|| na saMdRze tiSThati rUpam asya na cakSuSA pazyati kazcanainam | hRdA hRdi-sthaM manasA ya enam evaM vidur amRtAste bhavanti ||20|| ajAta ity evaM kazcid bhIruH prapadyate | rudra yat te dakSiNaM mukhaM tena mAM pAhi nityam ||21|| mA nas toke tanaye mA na AyuSi mA no goSu mA na azveSu rIriSaH | vIrAn mA no rudra bhAmito vadhIr haviSmantaH sadAmit tvA havAmahe ||22||i iti caturtho'dhyAyaH ||4|| * * * * * (5) paJcamo’dhyAyaH dve akSare brahma-pare tv anante vidyAvidye nihite yatra gUDhe | kSaraM tv avidyA hy amRtaM tu vidyA vidyAvidye Izate yas tu so’nyaH ||1|| yo yoniM yonim adhitiSThaty eko vizvAni rUpANi yonIz ca sarvAH | RSiM prasUtaM kapilaM yas tam agre jJAnair bibharti jAyamAnaM ca pazyet ||2|| ekaika-jAlaM bahudhA vikurvann asmin kSetre saMharaty eSa devaH | bhUyaH sRSTvA patayas tathezaH sarvAdhipatyaM kurute mahAtmA ||3|| sarvA diza Urdhvam adhaz ca tiryak prakAzayan bhrAjate yad v anaDvAn | evaM sa devo bhagavAn vareNyo yoni-svabhAvAn adhitiSThaty ekaH ||4|| yac ca svabhAvaM pacati vizva-yoniH pAcyAMz ca sarvAn pariNAmayed yaH | sarvam etad vizvam adhitiSThaty eko guNAMz ca sarvAn viniyojayed yaH ||5|| tad veda-guhyopaniSatsu gUDhaM tad brahmA vedate brahma-yonim | ye pUrvaM devA RSayaz ca tad vidus te tan-mayA amRtA vai babhUvuH ||6|| guNAnvayo yaH phala-karma-kartA kRtasya tasyaiva sa copabhoktA | sa vizva-rUpas triguNas trivartmA prANAdhipaH saJcarati sva-karmabhiH ||7|| aGguSTha-mAtro ravi-tulya-rUpaH saGkalpAhaGkAra-samanvito yaH | buddher guNenAtma-guNena caiva ArAgra-mAtro’py aparo’pi dRSTaH ||8|| bAlAgra-zata-bhAgasya zatadhA kalpitasya ca | bhAgo jIvaH sa vijJeyaH sa cAnantyAya kalpate ||9|| naiva strI na pumAn eSa na caivAyaM napuMsakaH | yad yac charIram Adatte tena tena sa yujyate ||10|| saGkalpana-sparzana-dRSTi-mohair grAsAmbu-vRSTyAtma-vivRddhi-janma | karmAnugAny anukrameNa dehI sthAneSu rUpANy abhisamprapadyate ||11|| sthUlAni sUkSmANi bahUni caiva rUpANi dehI sva-guNair vRNoti | kriyA-guNair Atma-guNaiz ca teSAM saMyoga-hetur aparo’pi dRSTaH ||12|| anAdy-anantaM kalilasya madhye vizvasya sraSTAram aneka-rUpam | vizvasyaikaM pariveSTitAraM jJAtvA devaM mucyate sarva-pAzaiH ||13|| bhAva-grAhyam anIDAkhyaM bhAvAbhAva-karaM zivam | kalA-sarga-karaM devaM ye vidus te jahus tanum ||14|| iti paJcamo'dhyAyaH ||5|| * * * * * (6) SaSTho’dhyAyaH svabhAvam eke kavayo vadanti kAlaM tathAnye parimuhyamAnAH | devasyaiSa mahimA tu loke yenedaM bhrAmyate brahma-cakram ||1|| yenAvRtaM nityam idaM hi sarvaM jJaH kAla-kAlo guNI sarva-vid yaH | tenezitaM karma vivartate ha pRthivy-ap-tejo’nila-khAni cintyam ||2|| tat karma kRtvA vinivartya bhUyas tattvasya tattvena sametya yogam | ekena dvAbhyAM tribhir aSTabhir vA kAlena caivAtma-guNaiz ca sUkSmaiH ||3|| Arabhya karmANi guNAnvitAni bhAvAMz ca sarvAn viniyojayed yaH | teSAm abhAve kRta-karma-nAzaH karma-kSaye yAti sa tattvato’nyaH ||4|| AdiH sa saMyoga-nimitta-hetuH paras trikAlAd akalo’pi dRSTaH | taM vizva-rUpaM bhava-bhUtam IDyaM devaM sva-citta-stham upAsya pUrvam ||5|| sa vRkSa-kAlAkRtibhiH paro’nyo yasmAt prapaJcaH parivartate’yam | dharmAvahaM pApa-nudaM bhagezaM jJAtvAtma-stham amRtaM vizva-dhAma ||6|| tam IzvarANAM paramaM mahezvaraM taM devatAnAM paramaM ca daivatam | patiM patInAM paramaM parastAd vidAma devaM bhuvanezam IDyam ||7|| na tasya kAryaM karaNaM ca vidyate na tat-samaz cAbhyadhikaz ca dRzyate | parAsya zaktir vividhaiva zrUyate svAbhAvikI jJAna-bala-kriyA ca ||8|| na tasya kazcit patir asti loke na cezitA naiva ca tasya liGgam sa kAraNaM karaNAdhipAdhipo na cAsya kazcij janitA na cAdhipaH ||9|| yas tantu-nAbha iva tantubhiH pradhAnajaiH svabhAvataH | deva ekaH svam AvRNoti sa no dadhAtu brahmApyayam ||10|| eko devaH sarva-bhUteSu gUDhaH sarva-vyApI sarva-bhUtAntarAtmA | karmAdhyakSaH sarva-bhUtAdhivAsaH sAkSI cetA kevalo nirguNaz ca ||11|| eko vazI niSkriyANAM bahUnAm ekaM bIjaM bahudhA yaH karoti | tam Atma-sthaM ye’nupazyanti dhIrAs teSAM sukhaM zAzvataM netareSAm ||12|| nityo nityAnAM cetanaz cetanAnAm eko bahUnAM yo vidadhAti kAmAn | tat kAraNaM sAGkhya-yogAdhigamyaM jJAtvA devaM mucyate sarva-pAzaiH ||13|| na tatra sUryo bhAti na candra-tArakaM nemA vidyuto bhAnti kuto’yam agniH | tam eva bhAntam anubhAti sarvaM tasya bhAsA sarvam idaM vibhAti ||14|| eko haMso bhuvanasyAsya madhye sa evAgniH salile saMniviSTaH tam eva viditvAtimRtyum eti nAnyaH panthA vidyate’yanAya ||15|| sa vizva-kRd vizva-vid Atma-yonir jJaH kAla-kAlo guNI sarva-vid yaH | pradhAna-kSetra-jJa-patir guNezaH saMsAra-mokSa-sthiti-bandha-hetuH ||16|| sa tan-mayo hy amRta Iza-saMstho jJaH sarvago bhuvanasyAsya goptA | ya Ize’sya jagato nityam eva nAnyo hetur vidyata IzanAya ||17|| yo brahmANaM vidadhAti pUrvaM yo vai vedAMz ca prahiNoti tasmai | taM ha devaM Atma-buddhi-prakAzaM mumukSur vai zaraNam ahaM prapadye ||18|| niSkalaM niSkriyaM zAntaM niravadyaM niraJjanam | amRtasya paraM setuM dagdhendanam ivAnalam ||19|| yadA carmavad AkAzaM veSTayiSyanti mAnavAH | tadA devam avijJAya duHkhasyAnto bhaviSyati ||20|| tapaH-prabhAvAd deva-prasAdAc ca brahma ha zvetAzvataro’tha vidvAn | atyAzramibhyaH paramaM pavitraM provAca samyag-RSi-saGgha-juSTam ||21|| vedAnte paramaM guhyaM purA-kalpe pracoditam | nAprazAntAya dAtavyaM nAputrAyAziSyAya vA punaH ||22|| yasya deve parA bhaktiH yathA deve tathA gurau | tasyaite kathitA hy arthAH prakAzante mahAtmanaH ||23|| oM saha nAv avatu saha nau bhunaktu saha vIryaM karavAvahai tejasvi nAvadhItam astu mA vidviSAvahai oM zAntiH zAntiH zAntiH iti SaSTho’dhyAyaH || iti zvetAzvataropaniSat sampUrNA || * * * * *