| 1 [j] evaM nipatite karNe samare savyasAcinA alpAvaziSTAH kuravaH kimakurvata vai dvija 2 udIryamANaM ca balaM dRSTvA rAjA suyodhanaH pANDavaiH prAptakAlaM ca kiM prApadyata kauravaH 3 etad icchAmy ahaM zrotuM tad AcakSva dvijottama na hi tRpyAmi pUrveSAM zRNvAnaz caritaM mahat 4 [vai] tataH karNe hate rAjan dhArtarASTraH suyodhanaH bhRzaM zokArNave magno nirAzaH sarvato 'bhavat 5 hA karNa hA karNa iti zocamAnaH punaH punaH kRcchrAt svazibiraM prAyAd dhatazeSair nRpaiH saha 6 sa samAzvAsyamAno 'pi hetubhiH zAstranizcitaiH rAjabhir nAlabhac charma sUtaputra vadhaM smaran 7 sa divaM balavan matvA bhavitavyaM ca pArthivaH saMgrAme nizcayaM kRtvA punar yuddhAya niryayau 8 zalyaM senApatiM kRtvA vidhivad rAjapuMgavaH raNAyaniryayau rAjA hatazeSair nRpaiH saha 9 tataH sutumulaM yuddhaM kurupANDavasenayoH babhUva bharatazreSTha devAsuraraNopamam 10 tataH zalyo mahArAja kRtvA kadanam Ahave pANDusainyasya madhyAhne dharmarAjena pAtitaH 11 tato duryodhano rAjA hatabandhU raNAjirAt apasRtya hradaM ghoraM viveza ripujAd bhayAt 12 athAparAhNe tasyAhnaH parivArya mahArathaiH hradAd AhUya yogena bhImasenena pAtitaH 13 tasmin hate maheSvAse hataziSTAs trayo rathAH saMrabhAn nizi rAjendra jaghnuH pAJcAla sainikAn 14 tataH pUrvAhNasamaye zibirAd etya saMjayaH praviveza purIM dIno duHkhazokasamanvitaH 15 pravizya ca puraM tUrNaM bhujAv ucchritya duHkhitaH vepamAnas tato rAjJaH praviveza nivezanam 16 ruroda ca naravyAghra hA rAjann iti duHkhitaH aho bata vivignAH sma nidhanena mahAtmanaH 17 aho subalavAn kAlo gatiz ca paramA tathA zakratulyabalAH sarve yatrAvadhyanta pArthivAH 18 dRSTvaiva ca puro rAjaJ janaH sArvaH sa saMjayam praruroda bhRzodvigno hA rAjann iti sasvaram 19 AkumAraM naravyAghra tat puraM vai samantataH ArtanAdaM mahac cakre zrutvA vinihataM nRpam 20 dhAvataz cApy apazyac ca tatra trIn puruSarSabhAn naSTacittAn ivonmattAJ zokena bhRzapIDitAn 21 tathA sa vihvalaH sUtaH pravizya nRpatikSayam dadarza nRpatizreSThaM prajJA cakSuSam Izvaram 22 dRSTvA cAsInam anaghaM samantAt parivAritam snuSAbhir bharatazreSTha gAndhAryA vidureNa ca 23 tathAnyaiz ca suhRdbhiz ca jJAtibhiz ca hitaiSibhiH tam eva cArthaM dhyAyantaM karNasya nidhanaM prati 24 rudann evAbravId vAkyaM rAjAnaM janamejaya nAtihRSTamanAH sUto bASpasaMdigdhayA girA 25 saMjayo 'yaM naravyAghra namas te bharatarSabha adrAdhipo hataH zalyaH zakuniH saubalas tathA ulUkaH puruSavyAghra kaitavyo dRDhavikramaH 26 saMzaptakA hatAH sarve kAmbojAz ca zakaiH saha mlecchAz ca pArvatIyAz ca yavanAz ca nipAtitAH 27 prAcyA hatA mahArAja dAkSiNAtyAz ca sarvazaH udIcyA nihatAH sarve pratIcyAz ca narAdhipa rAjAno rAjaputrAz ca sarvato nihatA nRpa 28 duryodhano hato rAjan yathoktaM pANDavena ca bhagnasaktho mahArAja zete pAMsuSu rUSitaH 29 dhRSTaddyumno hato rAjaJ zikhANDI cAparAjitaH uttamaujA yudhAmanyus tathA rAjan prabhadrakAH 30 pAJcAlAz ca naravyAghrAz cedayaz ca niSUditAH tava putrA hatAH sarve draupadeyAz ca bhArata karNa putro hataH zUro vRSA seno mahAbalaH 31 narA vinihatAH sarve gajAz ca vinipAtitAH rathinaz ca naravyAghra hayAz ca nihatA yudhi 32 kiM cic cheSaM ca zibiraM tAvakAnAM kRtaM vibho pANDavAnAM ca zUrANAM samAsAdya parasparam 33 prAyaH strI zeSam abhavaj jagat kAlena mohitam sApta pANDavataH zeSA dhArtarASTrAs tathA trayaH 34 te caiva bhrAtaraH paJca vAsudevo 'tha sAtyakiH kRpaz ca kRtavarmA ca drauNiz ca jayatAM varaH 35 tavApy ete mahArAja rathino nRpasattama akSauhiNInAM sarvAsAM sametAnAM janezvara ete zeSA mahArAja sarve 'nye nidhanaM gatAH 36 kAlena nihataM sarvaM jagad vai bharatarSabha duryodhanaM vai purataH kRtvA vairasya bhArata 37 etac chrutvA vacaH krUraM dhRtarASTro janezvaraH nipapAta mahArAja gatasattvo mahItale 38 tasmin nipatite bhUmau viduro 'pi mahAyazAH nipapAta mahArAja rAjavyasanakarzitaH 39 gAndhArI ca nRpazreSTha sarvAz ca kuru yoSitaH patitAH sahasA bhUmau zrutvA krUraM vacaz ca tAH 40 niHsaMjJaM patitaM bhUmau tadAsId rAjamaNDalam pralApa yuktA mahatI kathA nyastA paTe yathA 41 kRcchreNa tu tato rAjA dhRtarASTro mahIpatiH zanair alabhata prANAn putravyasanakarzitaH 42 labdhvA tu sa nRpaH saMjJAM vepamAnaH suduHkhitaH udIkSya ca dizaH sarvAH kSattAraM vAkyam abravIt 43 vidvan kSattar mahAprAjJa tvaM gatir bharatarSabha mamAnAthasya subhRzaM putrair hInasya sarvazaH evam uktvA tato bhUyo visaMjJo nipapAta ha 44 taM tathA patitaM dRSTvA bAndhavA ye 'sya ke cana zItais tu siSicus toyair vivyajur vyajanair api 45 sa tu dIrgheNa kAlena pratyAzvasto mahIpatiH tUSNIM dadhyau mahIpAlaH putravyasanakarzitaH niHzvasaJ jihmaga iva kumbhakSipto vizAM pate 46 saMjayo 'py arudat tatra dRSTvA rAjAnam Aturam tathA sarvAH striyaz caiva gAndhArI ca yazasvinI 47 tato dIrgheNa kAlena viduraM vAkyam abravIt dhRtarASTro naravyAghro muhyamAno muhur muhuH 48 gacchantu yoSitaH sarvA gAndhArI ca yazasvinI tatheme suhRdaH sarve bhrazyate me mano bhRzam 49 evam uktas tataH kSattA tAH striyo bharatarSabha visarjayAm Asa zanair vepamAnaH punaH punaH 50 nizcakramus tataH sarvAs tAH striyo bharatarSabha suhRdaz ca tataH sarve dRSTvA rAjAnam Aturam 51 tato narapatiM tatra labdhasaMjJaM paraMtapa avekSya saMjayo dIno rodamAnaM bhRzAturam 52 prAJjalir niHzvasantaM ca taM narendraM muhur muhuH samAzvAsayata kSattA vacasA madhureNa ha | | 1 [vai] visRSTAsv atha nArISu dhRtarASTro 'mbikA sutaH vilalApa mahArAja duHkhAd duHkhataraM gataH 2 sadhUmam iva niHzvasya karau dhunvan punaH punaH vicintya ca mahArAja tato vacanam abravIt 3 aho bata mahad duHkhaM yad ahaM pANDavAn raNe kSemiNaz cAvyayAMz caiva tvattaH sUta zRNomi vai 4 vajrasAra mayaM nUnaM hRdayaM sudRDhaM mama yac chrutvA nihatAn putrAn dIryate na sahasradhA 5 intayitvA vacas teSAM bAla krIDAM ca saMjaya adya zrutvA hatAn putrAn bhRzaM me dIryate manaH 6 andhatvAd yadi teSAM tu na me rUpanidarzanam putrasneha kRtA prItir nityam eteSu dhAritA 7 bAlabhAvam atikrAntAn yauvanasthAMz ca tAn aham madhyaprAptAMs tathA zrutvA hRSTa AsaM tathAnagha 8 tAn ady nihatana zrutvA hRtaizvaryAn hRtaujasaH na labhe vai kva cic chAntiM putrAdhibhir abhiplutaH 9 ehy ehi putra rAjendra mamAnAthasya sAMpratam tvayA hIno mahAbAho kAM nu yAsyAmy ahaM gatim 10 gatir bhUtvA mahArAja jJAtInAM suhRdAM tathA andhaM vRddhaM ca mAM vIra vihAya kva nu gacchasi 11 sA kRpA sA ca te prItiH sA ca rAjan sumAnitA kathaM vinihataH pArthaiH saMyugeSv aparAjitaH 12 kathaM tvaM pRthivIpAlAn bhuktvA tAtha samAgatAn zeSe vinihato bhUmau prAkRtaH kunRpo yathA 13 ko nu mAm utthitaM kAlye tAta tAteti vakSyati mahArAjeti satataM lokanAtheti cAsakRt 14 pariSvajya ca mAM kaNThe snehenAklinna locanaH anuzAdhIti kauravya tat sAdhu vada me vacaH 15 nanu nAmAham azrauSaM vacanaM tava putraka bhUyasI mama pRthvIyaM yathA pArthasya no tathA 16 bhagadattaH kRpaH zalya Avantyo 'tha jayadrathaH bhUrizravAH somadatto mahArAjo 'tha bAhlikaH 17 azvatthAmA ca bhojaz ca mAgadhaz ca mahAbalaH bRhadbalaz ca kAzIzaH zakuniz cApi saubalaH 18 mlecchAz ca bahusAhasrAH zakAz ca yavanaiH saha sudakSiNaz ca kAmbojas trigartAdhipatis tathA 19 bhISmaH pitAmahaz caiva bhAradvAjo 'tha gautamaH zrutAyuz cAcyutAyuz ca zatAyuz cApi vIryavAn 20 jalasaMdho 'thArzyazRGgI rAkSasaz cApy alAyudhaH alambuso mahAbAhuH subAhuz ca mahArathaH 21 ete cAnye ca bahavo rAjAno rAjasattama madartham udyatAH sarve prANAMs tyaktvA raNe prabho 22 yeSAM madhye sthito yuddhe bhrAtRbhiH parivAritaH yodhayiSyAmy ahaM pArthAn pAJcAlAMz caiva sarvazaH 23 cedIMz ca nRpazArdUla draupadeyAMz ca saMyuge sAtyakiM kuntibhojaM ca rAkSasaM ca ghaTotkacam 24 eko 'py eSAM mahArAja samarthaH saMnivAraNe samare pANDaveyAnAM saMkruddho hy abhidhAvatAm kiM punaH sahitA vIrAH kRtavairAz ca pANDavaiH 25 atha vA sarva evaite pANDavasyAnuyAyibhiH yotsyanti saha rAjaindra haniSyanti ca tAn mRdhe 26 karNas tv eko mayA sArdhaM nihaniSyati pANDavAn tato nRpatayo vIrAH sthAsyanti mama zAsane 27 yaz ca teSAM praNetA vai vAsudevo mahAbalaH na sa saMnahyate rAjann iti mAm abravId vacaH 28 tasyAhaM vadataH sUta bahuzo mama saMnidhau yuktito hy anupazyAmi nihatAn pANDavAn mRdhe 29 teSAM madhye sthitA yatra hanyante mama putrakAH vyAyacchamAnAH samare kim anyad bhAgadheyataH 30 bhISmaz ca nihato yatra lokanAthaH pratApavAn zikhaNDinaM samAsAdya mRgendra iva jambukam 31 droNaz ca brAhmaNo yatra sArva zastrAstrapAragaH nihataH pANDavaiH saMkhye kim anyad bhAgadheyataH 32 bhUri zvarA hato yatra somadattaz ca sAmyuge bAhlIkaz ca mahArAja kim anyAd bhaga dheyataH 33 sudakSiNo hato yatra jalasaMdhaz ca kauravaH zrutAyuz cAcyutAyuz ca kim anyad bhAgadheyataH 34 bRhadbalo hato yatra magadhaz ca mahAbalaH Avantyo nihato yatra trigartaz ca janAdhipaH saMzaptakAz ca bahavaH kim anyad bhAgadheyataH 35 alambusas tathA rAjan rAkSAsaz cApy alAyudhaH ArzyazRGgaz ca nihataH kim anyad bhAgadheyataH 36 nArAyaNA hatA yatra gopAlA yuddhadurmadAH mlecchAz ca bahusAhasrAH kim anyad bhAgadheyataH 37 zakuniH saubalo yatra kaitavyaz ca mahAbalaH nihataH sabalo vIraH kim anyad bhAgadheyataH 38 rAjAno rAjaputrAz ca zUrAH parighabAhavaH nihatA bahavo yatra kim anyad bhAgadheyataH 39 nAnAdezasamAvRttAH kSatriyA yatra saMjaya nihatAH samare sarve kim anyad bhAgadheyataH 40 putrAz ca me vinihatAH pautrAz caiva mahAbalAH vayasyA bhrAtaraz caiva kim anyad bhAgadheyataH 41 bhAgadheya samAyukto dhruvam utpadyate naraH yaz ca bhAgyasamAyuktaH sa zubhaM prApnuyAn naraH 42 ahaM viyuktaH svair bhAgyaiH putraiz caiveha saMjaya katham adya bhaviSyAmi vRddhaH zatruvazaM gataH 43 nAnyad atra paraM manye vanavAsAd Rte prabho so 'haM vanaM gamiSyAmi nirbandhur jJAtisaMkSaye 44 na hi me 'nyad bhavec chreyo vanAbhyupagamAd Rte imAm avasthAM prAptasya lUnapakSasya saMjaya 45 duryodhano hato yatra zalyaz ca nihato yudhi duHzAsano vizastaz ca vikarNaz ca mahAbalaH 46 kathaM hi bhImasenasya zroSye 'haM zabdam uttamam ekena samare yena hataM putrazataM mama 47 asakRd vadatas tasya duryodhana vadhena ca duHkhazokAbhisaMtapto na zroSye paruSA giraH 48 evaM sa zokasaMtaptaH pArthivo hatabAndhavaH muhur muhur muhyamAnaH putrAdhibhir abhiplutaH 49 vilapya suciraM kAlaM dhRtarASTro 'mbikA sutaH dIrgham uSNaM ca niHzvasya cintayitvA parAbhavam 50 duHkhena mahatA rAjA saMtapto bharatarSabha punargAvalgaNiM sUtaM paryapRcchad yathAtatham 51 bhISmadroNau hatau zrutvA sUtaputraM ca pAtitam senApatiM praNetAraM kim akurvata mAmakAH 52 yaM yaM senA praNetAraM yudhi kurvanti mAmakAH acireNaiva kAlena taM taM nighnanti pANDavAH 53 raNamUrdhni hato bhISmaH pazyatAM vaH kirITinA evam eva hato droNaH sarveSAm eva pazyatAm 54 evam eva hataH karNaH sUtaputraH pratApavAn sA rAjakAnAM sarveSAM pazyatAM vaH kirITinA 55 pUrvam evAham ukto vai vidureNa mahAtmanA duryodhanAparAdhena prajeyaM vinaziSyati 56 ke cin na samyak pazyanti mUDhAH samyak tathApare tad idaM mama mUDhasyA tathA bhUtaM vacaH sma ha 57 yad abravIn me dharmAtmA viduro dIrghadarzivAn tat tathA samanuprAptaM vacanaM satyavAdinaH 58 daivopahatacittena yan mayApakRtaM purA anayasya phalaM tasya brUhi gAvalgaNe punaH 59 ko vA mukham anIkAnAm AsIt karNe nipAtite arjunaM vAsudevaM ca ko vA pratyudyayau rathI 60 ke 'rakSan dakSiNaM cakraM madrarAjasya saMyuge vAmaM ca yoddhukAmasya ke vA vIrasya pRSThataH 61 kathaM ca vaH sametAnAM madrarAjo mahAbalaH nihataH pANDavaiH saMkhye putro vA mama saMjaya 62 brUhi sarvaM yathAtattvaM bharatAnAM mahAkSayam yathA ca nihataH saMkhye putro duryodhano mama 63 pAJcAlAz ca yathA sarve nihatAH sapadAnugAH dhRSTadyumnaH zikhANDI ca draupadyAH paJca cAtmajAH 64 pANDavAz ca yathA muktAs tathobhau sAtvatau yudhi kRpaz ca kRtavarmA ca bhAradvAjasya cAtmajaH 65 yad yathA yAdRzaM caiva yuddhaM vRttaM ca sAMpratam ahilaM zrotum icchAmi kuzalo hy asi saMjaya | | 1 [s] zRNu rAjann avahito yathAvRtto mahAn kSayaH kurUNAM pANDavAnAM ca samAsAdya parasparam 2 nihate sUtaputre tu pANDavena mahAtmanA vidruteSu ca sainyeSu samAnIteSu cAsakRt 3 vimukhe tava putre tu zokopahatacetasi bhRzodvigneSu sainyeSu dRSTvA pArthasya vikramam 4 dhyAyamAneSu sainyeSu duHkhaM prApteSu bhArata balAnAM madhyamAnAnAM zrutvA ninadam uttamam 5 abhijJAnaM narendrANAM vikRtaM prekSya saMyuge patitAn rathanIDAMz ca rathAMz cApi mahAtmanAm 6 raNe vinihatAn nAgAn dRSTvA pattIMz ca mAriSa AyodhanaM cAtighoraM rudrasyAkrIDa saMnibham 7 aprakhyAtiM gatAnAM tu rAjJAM zatasahasrazaH kRpAviSTaH kRpo rAjan vayaH zIlasamanvitaH 8 abravIt tatra tejasvI so 'bhisRtya janAdhipam duryodhanaM manyuvazAd vacanaM vacanakSamaH 9 duryodhana nibodhedaM yat tvA vakSyAmi kaurava zrutvA kuru mahArAja yadi te rocate 'nagha 10 na yuddhadharmAc chreyAn vai panthA rAjendra vidyate yaM samAzritya yudhyante kSatriyAH kSatriyarSabha 11 putro bhrAtA pitA caiva svasreyo mAtulas tathA saMbandhibandhavAz caiva yodhyA vai kSatrajIvinA 12 vadhe caiva paro dharmas tathAdharmaH palAyane te sma ghorAM samApannA jIvikAM jIvitArthinaH 13 tatra tvAM prativakSyAmi kiM cid eva hitaM vacaH hate bhISme ca droNe ca karNe caiva mahArathe 14 jayadrathe ca nihate tava bhrAtRSu cAnagha lakSmaNe tava putre ca kiM zeSaM paryupAsmahe 15 yeSu bhAraM samAsajya rAjye matim akurmahi te saMtyajya tanUr yAtAH zUrA brahma vidAM gatim 16 vayaM tv iha vinA bhUtA guNavadbhir mahArathaiH kRpaNaM vartayiSyAma pAtayitvA nRpAn bahUn 17 sarvair api ca jIvadbhir bIbhatsur aparAjitaH kRSNa netro mahAbAhur devair api durAsadaH 18 indra kArmukavajrAbham indraketum ivocchritam vAnaraM ketum AsAdya saMcacAla mahAcamUH 19 siMhanAdena bhImasya pAJcajanya svanena ca gANDIvasya ca nirghoSAt saMhRSyanti manAMsi naH 20 carantIva mahAvidyun muSNanti nayanaprabhAm alAtam iva cAviddhaM gANDIvaM samadRzyata 21 jAmbUnadavicitraM ca dhUyamAnaM mahad dhanuH dRzyate dikSu sarvAsu vidyud abhraghaneSv iva 22 udyamAnaz ca kRSNena vAyuneva balAhakaH tAvakaM tad balaM rAjann arjuno 'stravidAM varaH gahanaM zizire kakSaM dadAhAgnir ivotthitaH 23 gAhamAnam anIkAni mahendrasadRzaprabham dhanaMjayam apazyAma caturdantam iva dvipam 24 vikSobhayantaM senAM te trAsayantaM ca pArthivAn dhanaMjayam apazyAma nalinIm iva kuJjaram 25 trAsayantaM tathA yodhAn dhanur ghoSeNa pANDavam bhUya enam apazyAma siMhaM mRgagaNA iva 26 sarvalokamaheSvAsau vRSabhau sarvadhanvinAm Amuktakavacau kRSNau lokamadhye virejatuH 27 adya sapta dazAhAni vartamAnasya bhArata saMgrAmasyAtighorasya vadhyatAM cAbhito yudhi 28 vAyuneva vidhUtAni tavAnIkAni sarvazaH zarad ambhoda jAlAni vyazIryanta samantataH 29 tAM nAvam iva paryastAM bhrAntavAtAM mahArNave tava senAM mahArAja savyasAcI vyakampayat 30 kva nu te sUtaputro 'bhUt kva nu droNaH sahAnugaH ahaM kva ca kva cAtmA te hArdikyaz ca tathA kva nu duHzAsanaz ca bhrAtA te bhrAtRbhiH sahitaH kva nu 31 bANagocara saMpAptaM prekSya caiva jayadratham saMbandhinas te bhrAtRRMz ca sahAyAn mAtulAMs tathA 32 sarvAn vikramya miSato lokAMz cAkramya mUrdhani jayadratho hato rAjan kiM nu zeSam upAsmahe 33 ko veha sa pumAn asti yo vijeSyati pANDavam tasya cAstrANi divyAni vividhAni mahAtmanaH gANDIvasya ca nirghoSo vIryANi harate hi naH 34 naSTacandrA yathA rAtriH seneyaM hatanAyakA nAgabhagnadrumA zuSkA nadIvAkulatAM gatA 35 dhvajinyAM hatanetrAyAM yatheSTaM zvetavAhanaH cariSyati mahAbAhuH kakSe 'gnir iva saMjvalan 36 sAtyakez caiva yo vego bhImasenasya cobhayoH darayeta girIn sarvAJ zoSayeta ca sAgarAn 37 uvAca vAkyaM yad bhImaH sabhAmadhye vizAM pate kRtaM ta sakalaM tena bhUyaz caiva kariSyati 38 pramukhasthe tadA karNe balaM pANDava rakSitam durAsadaM tathA guptaM gUDhaM gANDIvadhanvanA 39 yuSmAbhis tAni cIrNAni yAny asAhUni sAdhuSu akAraNakRtAny eva teSAM vaH phalam Agatam 40 Atmano 'rthe tvayA loko yatnataH sarva AhRtaH sa te saMzayitas tAta AtmA ca bharatarSabha 41 rakSa duryodhanAtmAnam AtmA sarvasya bhAjanam bhinne hi bhAjane tAta dizo gacchati tadgatam 42 hIyamAnena vai saMdhiH paryeSTavyaH samena ca vigraho vardhamAnena nItir eSA bRhaspateH 43 te vayaM pANDuputrebhyo hInAH svabalazaktitaH atra te pANDavaiH sArdhaM saMdhiM manye kSamaM prabho 44 na jAnIte hi yaH zreyaH zreyasaz cAvamanyate sa kSipraM bhrazyate rAjyAn na ca zreyo 'nuvindati 45 praNipatya hi rAjAnaM rAjyaM yadi labhemahi zreyaH syAn na tu mauDhyena rAjan gantuM parAbhavam 46 vaicitravIrya vacanAt kRpA zIllo yudhiSThiraH viniyuJjIta rAjye tvAM govinda vacanena ca 47 yad brUyAd dhi hRSIkezo rAjAnam aparAjitam arjunaM bhImasenaM ca sarvaM kuryur asaMzayam 48 nAtikramiSyate kRSNo vacanaM kauravasya ha dhRtarASTrasya manye 'haM nApi kRSNasya pANDavaH 49 etat kSamam ahaM manye tava pArthair avigraham na tva bravImi kArpaNyAn na prANaparirakSaNAt pathyaM rAjan bravImi tvAM tatparAsuH smariSyasi 50 iti vRddho vilapyaitat kRpaH zAradvato vacaH dIrgham uSNaM ca niHzvasya zuzoca ca mumoha ca | | 1 [s] evam ukto 'to rAjA gautamena yazasvinA niHzvasya dIrgham uSNaM ca tUSNIm AsId vizAM pate 2 tato muhUrtaM sa dhyAtvA dhArtarASTro mahAmanAH kRpaM zAradvataM vAkyam ity uvAca paraMtapaH 3 yat kiM cit suhRdA vAcyaM tat sarvaM zrAvito hy aham kRtaM ca bhavatA sarvaM prANAn saMtyajya yudhyatA 4 gAhamAnam anIkAni yudhyamAnaM mahArathaiH pANDavair atitejobhir lokas tvAm anudRSTavAn 5 suhRdA yad idaM vAcyaM bhavatA zrAvito hy aham na mAM prINAti tat sarvaM mumUrSor iva bheSajam 6 hetukAraNa saMyuktaM hitaM vacanam uttamam ucyamAnaM mahAbAho na me viprAgrya roccate 7 rAjyAd vinikRto 'smAbhiH kathaM so 'smAsu vizvaset akSadyUte ca nRpatir jito 'smAbhir mahAdhanaH sa kathaM mama vAkyAni zraddadhyAd bhUya eva tu 8 tathA dautyena saMprAptaH kRSNaH pArtha hite rataH pralabdhaz ca hRSIkezas tac ca karma virodhitam sa ca me vacanaM brahman katham evAbhimaMsyate 9 vilalApa hi yat kRSNA sabhAmadhye sameyuSI na tan marSayate kRSNo na rAjyaharaNaM tathA 10 ekaprANAv ubhau kRSNAv anyonyaM prati saMhatau purA yac chrutam evAsId adya pazyAmitat prabho 11 svasrIyaM ca hataM zrutvA duHkhasvapiti kezavaH kRtAgaso vayaM tasya sa madarthaM kathaM kSamet 12 abhimanyor vinAzena na zarma labhate 'rjunaH sa kathaM mad dhite yatnaM prakariSyati yAcitaH 13 madhyamaH pANDavas tIkSNo bhImaseno mahAbalaH pratijJAtma ca tenograM sa bhAjyeta na saMnamet 14 ubhau tau baddhanistriMzAv ubhau cAbaddha kaGkaTau kRtavairAv ubhau vIrau yamAv api yamopamau 15 dhRSTadyumnaH zikhaNDI ca kRtavairau mayA saha tau kathaM mad dhite yatnaM prakuryAtAM dvijottama 16 duHzAsanena yat kRSNA ekavastrA rajasvalA parikliSTA sabhAmadhye sarvalokasya pazyataH 17 tathA vivasanAM dInAM smaranty adyApi pANDavAH na nivArayituM zakyAH saMgrAmAt te paraMtapAH 18 yadA ca draupadI kRSNA mad vinAzAya duHkhitA ugraM tepe tapaH kRSNA bhartRRNAm arthasiddhaye sthaNDile nityadA zete yAvad vairasya yAtanA 19 nikSipya mAnaM darpaM ca vAsudeva sahodarA kRSNAyAH prekSyavad bhUtvA zuzrUSAM kurute sadA 20 iti sarvaM samunnaddhaM na nirvAti kathaM cana abhimanyor vinAzena sa saMdheyaH kathaM mayA 21 kathaM ca nAma bhuktvemAM pRthivIM sAgarAmbarAm pANDavAnAM prasAdena bhuJjIyAM rAjyam alpakam 22 upary upari rAjJAM vai jvalito bhAskaro yathA yudhiSThiraM kathaM pazcAd anuyAsyAmi dAsavat 23 kathaM bhuktvA svayaM bhogAn dattvA dAyAMz ca puSkalAn kRpaNaM vartayiSyAmi kRpaNaiH saha jIvikAm 24 nAbhyasUyAmi te vAkyam uktaM snigdhaM hitaM tvayA na tu saMdhim ahaM manye prAptakAlaM kathaM cana 25 sunItam anupazyAmi suyuddhena paraMtapa nAyaM klIbayituM kAlaH saMyoddhuM kAla eva naH 26 iSTaM me bahubhir yajJair dattA vipreSu dakSNiNAH prAptAH kramazrutA vedAH zatrUNAM mUrdhni ca sthitam 27 bhRtyame subhRtAs tAta dInaz cAbhyuddhRto janaH yAtAni pararASTrANi svarASTram anupAlitam 28 bhuktAz ca vividhA bhogAs trivargaH sevito mayA pitRRNAM gatam AnRNyaM kSatradharmasya cobhayoH 29 na dhruvaM sukham astIha kuto rAjyaM kuto yazaH iha kIrtir vidhAtavyA sA ca yuddhena nAnyathA 30 gRhe yat kSatriyasyApi nidhanaM tad vigarhitam adharmaH sumahAn eSa yac chayyA maraNaM gRhe 31 araNye yo vimuJceta saMgrAme vA tanuM naraH kratUn AhRtya mahato mahimAnaM sa gacchati 32 kRpaNaM vipalann Arto jarayAbhipariplutaH mriyate rudatAM madhye jJAtInAM na sa pUruSaH 33 tyaktvA tu vividhAn bhogAn prAptAnAM maramAM gatim apIdAnIM suyuddhena gaccheyaM sat salokatAm 34 zUrANAm Arya vRttAnAM saMgrameSv anivartinAm dhImatAM satyasaMdhAnAM sarveSAM kratuyAjinAm 35 zastrAvabhRtham AptAnAM dhruvaM vAsas triviSTape mudA nUnaM prapazyanti zubhrA hy apsarasAM gaNAH 36 pazyanti nUnaM pitaraH pUjitAJ zakra saMsadi apsarobhiH parivRtAn modamAnAMs triviSTape 37 panthAnam amarair yAtaM zUraiz caivAnivartibhiH api taiH saMgataM mArgaM vayam apy Aruhemahi 38 pitAmahena vRddhena tathAcaryeNa dhImatA jayadrathena karNena tathA duHzAsanena ca 39 ghaTamAnA madarthe 'smin hatAH zUrA janAdhipAH zerate lohitAktAGgAH pRthivyAM zaravikSatAH 40 uttamAstravidaH zUrA yathoktakratuyAjinaH tyaktvA prANAn yathAnyAyam indra sadmasu dhiSThitAH 41 tais tv ayaM racitaH panthA durgamo hi punar bhavet saMpatadbhir mahAvegair ito yAdbhiz ca sad gatim 42 ye madarthe hatAH zUrAs teSAM kRtam anusmaran RNaM tat pratimuJcAno na rAjye mana Adadhe 43 pAtayitvA vayasyAMz ca bhrAtRRn atha pitAmahAn jIvitaM yadi rakSeyaM loko mAM garhayed dhruvam 44 kIdRzaM ca bhaved rAjyaM mama hInasya bandhubhiH sakhibhiz ca suhRdbhiz ca praNipatya ca pANDavam 45 so 'ham etAdRzaM kRtvA jagato 'sya parAbhavam suyuddhena tataH svargaM prApsyAmi na tad anyathA 46 evaM duryodhanenoktaM sarve saMpUjya tad vacaH sAdhu sAdhv iti rAjAnaM kSatriyAH saMbabhASire 47 parAjayam azocantaH kRtacittAz ca vikrame sarve sunizcitA yoddhum udagramanaso 'bhavan 48 tato vAhAn samAzvAsya sarve yuddhAbhinandinaH Une dviyojane gatvA pratyatiSThanta kauravAH 49 AkAze vidrume puNye prasthe himavataH zubhe aruNAM sarasvatIM prApya papuH sasnuz ca taj jalam 50 tava putrAH kRtotsAhAH paryavartanta te tataH paryavasthApya cAtmAnam anyonyena punas tadA sarve rAjan nyavartanta kSatriyAH kAlacoditAH | | 1 [s] atha haimavate prasthe sthitvA yuddhAbhinandinaH sarva eva mahArAja yodhAs tatra samAgatAH 2 zalyaz ca citrasenaz ca zakuniz ca mahArathaH azvatthAmA kRpaz caiva kRtavarmA ca sAtvataH 3 suSeNo 'riSTasenaz ca dhRtasenaz ca vIryavAn jayatsenaz ca rAjAnas te rAtrim uSitAs tataH 4 raNe karNe hate vIre trAsitA jitakAzibhiH nAlabhaJ zarma te putrA himavantam Rte girim 5 te 'bruvan sahitAs tatra rAjAnaM sainyasaMnidhau kRtayatnA raNe rAjan sAmpUjya vidhivat tadA 6 kRtvA senA praNetAraM parAMs tvaM yoddhum arhasi yenAbhiguptAH saMgrAme jayemAsu hRdo vayam 7 tato duryodhanaH sthitvA raNe rathavarottamam sarvayuddhavibhAgajJam antakapratimaM yudhi 8 svaGgaM pracchannazirasaM kambugrIvaM priyaMvadam vyAkozapadmAbhimukhaM vyAghrAsyaM merugauravam 9 sthANor vRSasya sadRzaM skandhanetra gatisvaraiH puSTazliSTAyata bhujaM suvistIrNa ghanorasam 10 jave bale ca sadRzam aruNAnuja vAtayoH Adityasya tviSA tulyaM buddhyA cozanasA samam 11 kAnti rUpamukhaizvaryais tribhiz candramasopamam kAJcanopala saMghAtaiH sadRzaM zliSTasaMdhikam 12 suvRttoru kaTI jaGghaM supAdaM svaGgulInakham smRtvA smRtvaiva ca guNAn dhAtrA yatnAd vinirmitam 13 sarvalakSaNasaMpannaM nipuNaM zrutisAgaram jetAraM tarasArINAm ajeyaM zatrubhir balAt 14 dazAGgaM yaz catuSpAdam iSvastraM veda tattvataH sAGgaMz ca caturo vedAn samyag AkhyAna paJcamAn 15 ArAdhya tryambalaM yatnAd vratair ugrair mahAtapAH ayonijAyAm utpanno droNenAyonijena yaH 16 tam apratimakarmANaM rUpeNAsadRzaM bhuvi pAragaM sarvavidyAnAM guNArNavam aninditam tam abhyetyAtmajas tubhyam azvatthAmAnam abravIt 17 yaM puraz% kRtyasahitA yudhi jeSyAma pANDavAn guruputro 'dya sarveSAm asmAkaM paramA gatiH bhavAMs tasmAn niyogAt te ko 'stu senApatir mama 18 [druaNi] ayaM kulena vIryeNa tejasA yazasA zriyA sarvair guNaiH samuditaH zalyo no 'stu camUpatiH 19 bhAgineyAn nijAMs tyaktvA kRtajJo 'smAn upAgataH mahAseno mahAbAhur mahAsena ivAparaH 20 enaM senApatiM kRtvA nRpatiM nRpasattama zakyaH prAptuM jayo 'smAbhir devaiH skandam ivAjitam 21 tathokte droNaputreNa sarva eva narAdhipAH parivArya sthitAH zalyaM jayazabdAMz ca cakrire yuddhAya ca matiM cakrUr AvezaM ca paraM yayuH 22 tato duryodhanaH zalyaM bhUmau sthitvA rathe sthitam uvAca prAJjalir bhUtvA rAma bhISma samaM raNe 23 ayaM sa kAlaH saMprApto mitrANAM mitravatsala yatra mitram amitraM vA parIkSante budhA janAH 24 sa bhavAn astu naH zUraH praNetA vAhinImukhe raNaM ca yAte bhavati pANDavA mandacetasaH bhaviSyanti sahAmAtyAH pAJcAlAz ca nirudyamAH 25 [Salya] yat tu mAM manyase rAjan kururAja karomi tat tvatpriyArthaM hi me sarvaM prANA rAjyaM dhanAni ca 26 [dur] senApatyena varaye tvAm ahaM mAtulAtulam so 'smAn pAhi yudhAM zreSTha skAndo devAn ivAhave 27 abhiSicyasva rAjendra devAnAm iva pAvakiH jahi zatrUn raNe vIra mahendro dAnavAn iva | | 1 [s] etac chrutvA vaco rAjJo madrarAjaH pratApavAn duryodhanaM tadA rAjan vAkyam etad uvAca ha 2 duryodhana mahAbAho zRNu vAkyavidAM vara yAv etau manyase kRSNau rathasthau rathinAM varau na me tulyAv ubhAv etau bAhuvIrye kathaM cana 3 udyatAM pRthivIM sarvAM sasurAsuramAnavAm yodhayeyaM raNamukhe saMkruddhaH kim u pANDavAn vijeSye ca raNe pArthAn somakAMz ca samAgatAn 4 ahaM senA praNetA te bhaviSyAmi na saMzayaH taM ca vyUhaM vidhAsyAmi na tariSyanti yaM pare iti satyaM bravImy eSa duryodhana na saMzayaH 5 evam uktas tato rAjA madrAdhipatim aJjasA abhyaSiJcata senAyA madhye bharatasattama vidhinA zastradRSTena hRSTarUpo vizAM pate 6 abhiSikte tatas tasmin siMhanAdo mahAn abhUt tava sainyeSv avAdyanta vAditrANi ca bhArata 7 hRSTAz cAsaMs tadA yodhA madrakAz ca mahArathAH tuSTuvuz caiva rAjAnaM zalyam Ahavazobhinam 8 jaya rAjaMz ciraM jIva jahi zatrUn samAgatAn tava bAhubalaM prApya dhArtarASTrAmahA balAH nikhilAM pRthivIM sarvAM prazAsantu hatadviSaH 9 tvaM hi zakto raNe jetuM sasurAsuramAnavAn martyadharmANa iha tu kim u somaka sRJjayAn 10 evaM saMstUyamAnas tu madrANAm adhipo balI harSaM prApa tadA vIro durApam akRtAtmabhiH 11 [Salya] adyaivAhaM raNe sarvAn pAJcAlAn saha pANDavaiH nihaniSyAmi rAjendra svargaM yAsyAmi vA hataH 12 adya pazyantu mAM lokA vicarantam abhItavat adya pANDusutAH sarve vAsudevaH sasAtyakiH 13 pAJcAlAz cedayaz caiva draupadeyAz ca sarvazaH dhRSTadyumnaH zikhaNDI ca sarve cApi prabhadrakAH 14 vikramaM mama pazyantu dhanuSaz ca mahad balam lAghavaM cAstravIryaM ca bhujayoz ca balaM yudhi 15 adya pazyantu me pArthAH siddhAz ca sahacAraNaiH yAdRzaM me balaM bAhvoH sAmpad astreSu yA ca me 16 adya me vikramaM dRSTvA pANDavAnAM mahArathAH pratIkAra parA bhUtvA ceSTantAM vividhAH kriyAH 17 adya sainyAni pANDUnAM drAvayiSye samantataH droNa bhISmAv ati vibho sUtaputraM ca saMyuge vicariSye raNe yudhyan priyArthaM tava kaurava 18 [s] abhiSikte tadA zalye tava sainyeSu mAnada na karNa vyasanaM kiM cin menire tatra bhArata 19 hRSTAH sumanasaz caiva babhUvus tatra sainikAH menire nihatAn pArthAn madrarAjavazaM gatAn 20 praharSaM prApya senA tu tAvakI bharatarSabha tAM rAtriM sukhinI suptA svasthacitteva sAbhavat 21 sainyasya tava taM zabdaM zrutvA rAjA yudhiSThiraH vArSNeyam abravId vAkyaM sarva kSatrasya zRNvataH 22 madrarAjaH kRtaH zalyo dhArtarASTreNa mAdhava senApatir maheSvAsaH sarvasainyeSu pUjitaH 23 etac chrutvA yathA bhUtaM kuru mAdhava yat kSamam bhavAn netAca goptA ca vidhatsva yad anantaram 24 tam abravIn mahArAja vAsudevo janAdhipam ArtAyanim ahaM jAne yathAtattvena bhArata 25 vIryavAMz ca mahAtejA mahAtmA ca vizeSataH kRtI ca citrayodhI ca smayukto lAghavena ca 26 yAdRg bhISmas tathA droNo yAdRk karNaz ca saMyuge tAdRzas tad viziSTo vA madrarAjo mato mama 27 yudhyamAnasya tasyAjau cintayann eva bhArata yoddhAraM nAdhigacchAmi tulyarUpaM janAdhipa 28 zikhaNDyarjuna bhImAnAM sAtvatasya ca bhArata dhRSTadyumnasya ca tathA balenAbhyadhiko raNe 29 madrarAjo mahArAja siMhadviradavikramaH vicariSyaty abhIH kAle kAlaH kruddhaH prajAsv iva 30 tasyAdya na prapazyAmi pratiyoddhAram Ahave tvAm Rte puruSavyAghra zArdUlasamavikramam 31 sadevaloke kRtsne 'smin nAnyas tvattaH pumAn bhavet madrarAjaM raNe kruddhaM yo hanyAt kurunandana ahany ahani yudhyantaM kSobhayantaM balaM tava 32 tasmAj jahi raNe zalyaM maghavAn iva zambaram atipazcAd asau vIro dhArtarASTreNa satkRtaH 33 tavaiva hi jayo nUnaM hate madrezvare yudhi tasmin hate hataM sarvaM dhArtarASTra balaM mahat 34 etac chrutvA mahArAja vacanaM mama sAMpratam pratyudyAhi raNe pArtha madrarAjaM mahAbalam jahi cainaM mahAbAho vAsavo namuciM yathA 35 na caiv atra dayA kAryA mAtulo 'yaM mameti vai kSatradharmaM puraskRtya jahi madrajanezvaram 36 bhISmadroNArNavaM tIrtvA karNa pAtAlasaMbhavam mA nimajjasva sagaNaH zalyam AsAdya goSpadam 37 yac ca te tapaso vIryaM yac ca kSAtraM balaM tava tad darzaya raNe sarvaM jahi cainaM mahAratham 38 etAvad uktvA vacanaM kezavaH paravIrahA jagAma zibiraM sAyaM pUjyamAno 'tha pANDavaiH 39 kezave tu tadA yAte dharmarAjo yudhiSThiraH visRjya sarvAn bhrAtRRMz ca pAJcAlAn atha somakAn suSvApa rajanIM tAM tu vizalya iva kuJjaraH 40 te ca sarve maheSvAsAH pAJcAlAH pANDavAs tathA karNasya nidhane hRSTAH suSupus tAM nizAM tadA 41 gatajvaraM maheSvAsaM tIrNapAraM mahAratham babhUva pANDaveyAnAM sainyaM pramuditaM nizi sUtaputrasya nidhane jayaM labdhvA ca mAriSa | | 1 [s] vyatItAyAM rajanyAM tu rAjA duryodhanas tadA abravIt tAvakAn sarvAn saMnahyantAM mahArathAH 2 rAjJas tu matam AjJAya sAmanahyata sA camUH ayojayan rathAMs tUrNaM paryadhAvaMs tathApare 3 akalpyanta ca mAtaGgAH samanahyanta pattayaH hayAn AstaraNopetAMz cakrur anye sahAsrazaH 4 vAditrANAM ca ninadaH prAdurAsId vizAM pate bodhanArthaM hi yodhAnAM sainyAnAM cApy udIryatAm 5 tato balAni sarvANi senA ziSTAni bhArata saMnaddhAny eva dadRzur mRtyuM kRtvA nivartanam 6 zalyaM senApatiM kRtvA madrarAjaM mahArathAH pravibhajya balaM sarvam anIkeSu vyavasthitAH 7 tataH sarve samAgamya putreNa tava sainikAH kRpaz ca kRtavarmA ca drauNiH zalyo 'tha saubalaH 8 anye ca pArthivAH zeSAH samayaM cakrire tadA na na ekena yoddhavyaM kathaM cid api pANDavaiH 9 yo hy ekaH pANDavair yudhyed yo vA yudhyantam utsRjet sa paJcabhir bhaved yuktaH pAtakaiH sopapAtakaiH anyonyaM parirakSadbhir yoddhavyaM sahitaiz ca naH 10 evaM te samayaM kRtvA sarve tatra mahArathAH madrarAjaM puraskRtya tUrNam abhyadravan parAn 11 tathaiva pANDavA rAjan vyUhya sainyaM mahAraNe abhyayuH kauravAn sarvAn yotsyamAnAH samantataH 12 tad balaM bharatazreSTha kSubbdhArNava samasvanam samuddhUtArNavAkAram uddhUta rathakuJjaram 13 [dhR] droNasya bhISmasya ca vai rAdheyasya ca me zrutam pAtanaM zaMsa me bhUyaH zalyasyAtha sutasya me 14 kathaM raNe hataH zalyo dharmarAjena saMjaya bhImena ca mahAbAhuH putro duryodhano mama 15 [s] kSayaM manuSyadehAnAM rathanAgAzvasaMkSayam zRNu rAjan sthiro bhUtvA saMgrAmaM zaMsato mama 16 AzA balavatI rAjan putrANAM te 'bhavat tadA hate bhISme ca droNe ca sUtaputre ca pAtite zalyaH pArthAn raNe sarvAn nihaniSyati mAriSa 17 tAm AzAM hRdaye kRtvA samAzvAsya ca bhArata madrarAjaM ca samare samAzritya mahAratham nAthavantam athAtmAnam amanyata sutas tava 18 yadA karNe hate pArthAH siMhanAdaM pracakrire tadA rAjan dhArtarASTrAn Aviveza mahad bhayam 19 tAn samAzvAsyatu tadA madrarAjaH pratApavAn vyUhya vyUhaM mahArAja sarvatobhadram Rddhimat 20 pratyudyAto raNe pArthAn madrarAjaH pratApavAn vidhunvan kArmukaM citraM bhAraghnaM vegavattaram 21 rathapravaram AsthAya saindhavAzvaM mahArathaH tasya sItA mahArAja rathasthAzobhayad ratham 22 sa tena saMvRto vIro rathenAmitrakarzanaH tasthau zUro mahArAja putrANAM te bhayapraNut 23 prayANe madrarAjo 'bhUn mukhaM vyUhasya daMzitaH madrakaiH sahito vIraiH karNa putraiz ca durjayaiH 24 savye 'bhUt kRtavarmA ca trigartaiH parivAritaH gautamo dakSiNe pArzve zakaiz ca yavanaiH saha 25 azvatthAmA pRSThato 'bhUt kAmbojaiH parivAritaH duryodhano 'bhavan madhye rakSitaH kurupuMgavaiH 26 hayAnIkena mahatA saubalaz cApi saMvRtaH prayayau sarvasainyena kaitavyaz ca mahArathaH 27 pANDavAz ca maheSvAsA vyUhya sainyam ariMdamAH tridhA bhUtvA mahArAja tava sainyam upAdravan 28 dhRSTadyumnaH zikhaNDI ca satyakiz ca mahArathaH zlayasya vAhinIM tUrNam abhidudruvur Ahave 29 tato yudhiSThiro rAjA svenAnIkena saMvRtaH zalyam evAbhidudrAva jighAMsur bharatarSabha 30 hArdikyaM tu maheSvAsam arjunaH zatrupUgahA saMzaptaka gaNAMz caiva vegato 'bhividudruve 31 gautamaM bhImaseno vai somakAz ca mahArathAH abhyadravanta rAjendra jighAMsantaH parAn yudhi 32 mAdrIputrau tu zakunim ulUkaM ca mahArathau sasainyau sahasenau tAv upatasthatur Ahave 33 tathaivAyutazo yodhAs tAvakAH pANDavAn raNe abhyadravanta saMkruddhA vividhAyudhapANayaH 34 [dhR] hate bhISme maheSvAse droNe karNe mahArathe kuru SvalpAvaziSTeSu pANDaveSu ca saMyuge 35 susaMrabdheSu pArtheSu parAkrAnteSu saMjaya mAmakAnAM pareSAM ca kiM ziSTam abhavad balam 36 [s] yathA vayaM pare rAjan yuddhAya samavasthitAH yAvac cAsId balaM ziSTaM saMgrAme tan nibodha me 37 ekAdaza sahasrANi rathAnAM bharatarSabha daza danti sahasrANi sapta caiva zatAni ca 38 pUrNe zatasahasre dve hayAnAM bharatarSabha narakoTyas tathA tisro balam etat tavAbhavat 39 rathAnAM SaT sahasrANi SaT sahasrAz ca kuJjarAH daza cAzvasahasrANi pattikoTI ca bhArata 40 etad balaM pANDavAnAm abhavac cheSam Ahave eta eva samAjagmur yuddhAya bharatarSabha 41 evaM vibhajya rAjendra madrarAjamate sthitAH pANDavAn pratyudIyAma jaya gRddhAH pramanyavaH 42 tathaiva pANDavAH zUrAH samare jitakAzinaH upayAtA naravyAghrAH pAJcAlAz ca yazasvinaH 43 evam ete balaughena parasparavadhaiSiNaH upayAtA naravyAghrAH pUrvAM saMdhyAM prati prabho 44 tataH pravavRte yuddhaM ghorarUpaM bhayAnakam tAvakAnAM pareSAM ca nighnatAm itaretaram | | 1 [s] tatha pravavRte yuddhaM kurUNAM bhayavardhanam sRJjayaiH saha rAjendra ghoraM devAsuropamam 2 narA rathA gajaughAz ca sAdinaz ca sahasrazaH vAjinaz ca parAkrAntAH samAjagmuH parasparam 3 nAgAnAM bhImarUpANAM dravatAM nisvano mahAn azrUyata yathAkAle jaladAnAM nabhastale 4 nAgair abhyAhatAH ke cit sarathA rathino 'patan vyadravanta raNe vIrA drAvyamANA madotkaTaiH 5 hayaughAn pAdarakSAMz ca rathinas tatra zikSitAH zaraiH saMpreSayAm AsuH paralokAya bhArata 6 sAdinaH zikSitA rAjan parivArya mahArathAn vicaranto raNe 'bhyaghnan prAsazaktyRSTibhis tathA 7 dhanvinaH puruSAH ke cit saMnivArya mahArathAn ekaM bahava AsAdya preSayeyur yamakSayam 8 nAgaM rathavarAMz cAnye parivArya mahArathAH sottarAyudhinaM jaghnur dravamANA mahAravam 9 tathA ca rathinaM kruddhaM vikirantaM zarAn bahUn nAgA jaghnur mahArAja parivArya samantataH 10 nAgo nAgam abhidrutya rathI ca rathinaM raNe zakto tomaranArAcair nijaghnus tatra tatra ha 11 pAdAtAn avamRdnanto rathavAraNavAjinaH raNamadhye vyadRzyanta kurvanto mahad Akulam 12 hayAz ca paryadhAvanta cAmarair upazobhitAH haMsA himavataH prasthe pibanta iva medinIm 13 teSAM tu vAjinAM bhUmiH khuraiz citrA vizAM pate azobhata yathA nArI karaja kSatavikSatA 14 vAjinAM khurazabdena rathe nemisvanena ca pattInAM cApi zabdena nAgAnAM bRhmitena ca 15 vAditrANAM ca ghoSeNa zaGkhAnAM nisvanena ca abhavan nAditA bhUmir nirghAtir iva bhArata 16 dhanuSAM kUjamAnAnAM nistriMzAnAM ca dIpyatAm kavacAnAM prabhAbhiz ca na prAjJAyata kiM cana 17 bahavo bAhavaz chinnA nAgarAjakaropamAH udveSTante viveSTante vegaM kurvanti dAruNam 18 zirasAM ca mahArAja patatAM vasudhAtale cyutAnAm iva tAlebhyaH phalAnAM zrUyate svanaH 19 zirobhiH patitair bhAti rudhirArdrair vasuMdharA tapanIyanibhaiH kAle nalinair iva bhArata 20 udvRttanayanais tais tu gatasattvaiH suvikSataiH vyabhrAjata mahArAja puNDarIkair ivAvRtA 21 bAhubhiz candanAdigdhaiH sakeyUrair mahAdhanaiH patitair bhAti rAjendra mahI zakradhvajair iva 22 Urubhiz ca narendrANAM vinikRttair mahAhave hastihastopamair anyaiH saMvRtaM tad raNAGgaNam 23 kabandha zatasaMkIrNaM chattra cAmarazobhitam senA vanaM tac chuzubhe vanaM puSpAcitaM yathA 24 tatra yodhA mahArAja vicaranto hy abhItavat dRzyante rudhirAktAGgAH puSpitA iva kiMzukAH 25 mAtaGgAz cApy adRzyanta zaratomara pIDitAH patantas tatra tatraiva chinnAbhra sadRzA raNe 26 gajAnIkaM mahArAja vadhyamAnaM mahAtmabhiH vyadIryata dizaH sarvA vAtanunnA ghanA iva 27 te gajA ghanasaMkAzAH petur uvyAM samantataH vajrarugNA iva babhuH parvatA yugasaMkSaye 28 hayAnAM sAdibhiH sArdhaM patitAnAM mahItale rAzayaH saMpradRzyante girimAtrAs tatas tataH 29 saMjajJe raNabhUmau tu paralokavahA nadI zoNitodA rathAvartA dhvajavRkSAsthi zarkarA 30 bhujanakrA dhanuH srotA hastizailA hayopalA medo majjA kardaminI chattra haMsA gadoDupA 31 kavacoSNISa saMchannA patAkA ruciradrumA cakracakrAvalI juSTA triveNU daNDakAvRtA 32 zUrANAM harSajananI bhIrUNAM bhayavardhinI prAvartata nadI raurA kurusRJjayasaMkulA 33 tAM nadIM pitRlokAya vahantIm atibhairavAm terur vAhana naubhis te zUrAH parighabAhavaH 34 vartamAne tathA yuddhe nirmaryAde vizAM pate caturaGgakSaye ghore pUrvaM devAsuropame 35 akrozan bAndhavAn anye tatra tatra paraMtapa krozadbhir bAndhavaiz cAnye bhayArtA na nivartire 36 nirmaryAde tathA yuddhe vartamAne bhayAnake arjuno bhImasenaz ca mohayAM cakratuH parAn 37 sA vadhyamAnA mahatI senA tava janAdhipa amuhyat tatra tatraiva yoSin madavazAd iva 38 mohayitvAca tAM senAM bhima senadhanaMjayau dadhmatur vArijau tatra siMhanAdaM ca nedatuH 39 zrutvaiva tu mahAzabdaM dhRSTadyumna zikhaNDinau dharmarAjaM puraskRtya madrarAjam abhidrutau 40 tatrAzcaryam apazyAma ghorarUpaM vizAM pate zalyena saMgatAH zUrA yad ayudhyanta bhAgazaH 41 mAdrIputrau sarabhasau kRtAstrau yuddhadurmadau abhyayAtAM tvarAyuktau jigISantau balaM tava 42 tato nyavartata balaM tAvakaM bharatarSabha zaraiH praNunnaM bahudhA pANDavair jitakAzibhiH 43 vadyamAnA camUH sA tu putrANAM prekSatAM tava bheje dizo mahArAja praNunnA dRDhadhanvibhiH hAhAkAro mahAJ jajJe yodhAnAM tava bhArata 44 tiSTha tiSTheti vAg AsId drAvitAnAM mahAtmanAm kSatriyANAM tadAnyonyaM saMyuge jayam icchatAm Adravann eva bhagnAs te pANDavas tava sainikAH 45 tyaktvA yuddhi priyAn putrAn bhrAtRRn atha pitAmahAn mAtulAn bhAgineyAMz ca tathA saMbandhibAndhavAn 46 hayAn dvipAMs tvarayanto yodhA jagmuH samantataH AtmatrANa kRtotsAhAs tAvakA bharatarSabha | | 1 [s] tat prAbhagnaM balaM dRSTvA madrarAjaH pratApavAn uvAca sArathiM tUrNaM codayAzvAn mahAjavAn 2 eSa tiSThati vai rAjA pANDuputro yudhiSThiraH chattreNa dhriyamANena pANDureNa virAjatA 3 atra mAM prApaya kSipraM pazyA me sArathe balam na samarthA hi me kSipraM pazya me sArathe balam na samarthA hi me pArthAH sthAtum adya puro yudhi 4 evam uktas tataH prAyAn madrarAjasya sArathiH yatra rAjA satyasaMdho dharmarAjo yudhiSThiraH 5 ApatantaM ca sahasA pANDavAnAM mahad balam dadhAraiko raNe zalyo velevoddhRtam arNavam 6 pANDavAnAM balaughas tu zalyam AsAdya mAriSa vyatiSThata tadA yuddhe sindhor vega ivAcalam 7 madrarAjaM tu samare dRSTvA yuddhAya viSThitam kuravaH saMnyavartanta mRtyuM kRtvA nivartanAm 8 teSu rAjan nivRtteSu vyUDhAnIkeSu bhAgazaH prAvartata mahAraudraH saMgrAmaH zoNitodakaH samArcchacc citrasenena nakulo yuddhadurmadaH 9 tau parasparam AsAdya citrakArmukadhAriNau meghAv iva yathodvRttau dakSiNottara varSiNau 10 zaratoyaiH siSicatus tau parasparam Ahave nAntaraM tatra pazyAmi pANDavasyetarasya vA 11 ubhau kRtAstrau balinau rathacaryA vizAradau parasparavadhe yattau chidrAn veSaNatatparau 12 citrasenas tu bhallena pItenA nizitena ca nakulasya mahArAja muSTideze 'cchinad dhanuH 13 athainaM chinnadhanvAnaM rukmapuGkhaiH zilAzitaiH tribhiH zarair asaMbhrAnto lalATe vai samarpayat 14 hayAMz cAsya zarais tIkSNaiH preSayAm Asa mRtyave tathA dhvajaM sArathiM ca tribhis tribhir apAtayat 15 sa zatrubhuja nirmuktair lalATasthas tribhiH zaraiH nakulaH zuzubhe rAjaMs trizRGga iva parvataH 16 sa chinnadhanvA virathaH khaDgam AdAya carma ca rathAd avatarad vIraH zailAgrAd iva kesarI 17 padbhyAm Apatatas tasya zaravRSTim avAsRjat nakulo 'py agrasattAM vai carmANA laghuvikramaH 18 citrasenarathaM prApya citrayodhI jitazramaH Aruroha mahAbAhuH sarvasainyasya pazyataH 19 sakuNDalaM samukuTaM sunasaM svAyatekSaNam citrasenaziraH kAyAd apAharata pANDavaH sa papAta rathopasthAd divAkarasamaprabhaH 20 citrasenaM vizastaM tu dRSTvA tatra mahArathAH sAddhu vAdasvanAMz cakruH siMhanAdAMz ca puSkalAn 21 vizastaM bhrAtaraM dRSTvA karNa putrau mahArathau suSeNaH satyasenaz ca muJcantau nizitAJ zarAn 22 tato 'bhyadhAvatAM tUrNaM pANDavaM rathinAM varam jighAMsantau yathA nAgaM vyAghrau rAjan mahAvane 23 tAv abhyadhAvatAM tIkSNau dvAv apy enaM mahAratham zaraughAn samyag asyantau jImUtau salilaM yathA 24 sa zaraiH sarvato viddhaH prahRSTa iva pANDavaH anyat kArmukam AdAya ratham Aruhya vIryavAn atiSThata raNe vIraH kruddha rUpa ivAntakaH 25 tasya tau bhrAtarau rAjaJ zaraiH saMnataparvabhiH rathaM vizakalIkartuM samArabdhau vizAM pate 26 tataH prahasya nakulaz caturbhiz caturo raNe jaghAna nizitais tIkSNaiH satyasenasya vAjinaH 27 tataH saMdhAya nArAcaM rukmapuGkhaM zilAzitam dhanuz ciccheda rAjendra satyasenasya pANDavaH 28 athAnyaM ratham AsthAya dhanur AdAya cAparam satyasenaH suSeNaz ca pANDavaM paryadhAvatAm 29 avidhyat tAv asaMbhrAntau mAdrIputraH pratApavAn dvAbhyAM dvAbhyAM mahArAja zarAbhyAM raNamUrdhani 30 suSeNas tu tataH kruddhaH pANDavasya mahad dhanuH ciccheda prahasan yuddhe kSurapreNa mahArathaH 31 athAnyad dhanur AdAya nakulaH krodhamUrcchitaH suSeNaM paJcabhir viddhvA dhvajam ekena cicchide 32 satyasenasya ca dhanur hastAvApaM ca mAriSa ciccheda tarasA yuddhe tata uccukruzur janAH 33 athAnyad dhanur AdAya vegaghnaM bhArasAdhanam zaraiH saMchAdayAm Asa samantAt pANDunandanam 34 saMnivArya tu tAn bANAn nakulaH paravIrahA satyasenaM suSeNaM ca dvAbhyAM dvAbhyAm avidhyata 35 tAv enaM pratyavidhyetAM pRthakpRthag ajihmagaiH sArathiM cAsya rAjendra zarair vivyadhatuH zitaiH 36 satyaseno ratheSAM tu nakulasyA dhanus tathA pRthak zarAbhyAM ciccheda kRtahastaH pratApavAn 37 sa rathe 'tirathas tiSThan rathazaktiM parAmRzat svarNadaNDAm akuNThAgrAM tailadhautAM sunirmalAm 38 lelihAnAm iva vibho nAgakanyAM mahAviSAm samudyamya ca cikSepa satyasenasya saMyuge 39 sA tasya hRdayaM saMkhye bibheda zatadhA nRpa sa papAta rathAd bhUmau gatasattvo 'lpacetanaH 40 bhrAtaraM nihataM dRSTvA suSeNaH krodhamUrchitaH abhyavarSac charais tUrNaM padAtiM pANDunandanam 41 nakulaM virathaM dRSTvA draupadeyo mahAbalaH suta somo 'bhidudrAva parIpsan pitaraM raNe 42 tato 'dhiruhya nakulaH suta somasya taM ratham zuzubhe bharatazreSTho giristha iva kesarI so 'nyat kArmukam AdAya suSeNaM samayodhayat 43 tAv ubhau zaravarSAbhyAM samAsAdya parasparam parasparavadhe yatnaM cakratuH sumahArathau 44 suSeNas tu tataH kruddhaH pANDavaM vizikhais tribhiH suta somaM ca viMzatyA bAhvor urasi cArpayat 45 tataH kruddho mahArAja nakulaH paravIrahA zarais tasya dizaH sarvAz chAdayAm Asa vIryavAn 46 tato gRhItvA tIkSNAgram ardhacandraM sutejanam sa vegayuktaM cikSepa karNa putrasya saMyuge 47 tasya tenA ziraH kAyAj jahAra nRpasattama pazyatAM sarvasainyAnAM tad adbhutam ivAbhavat 48 sa hataH prApatad rAjan nakulena mahAtmanA nadIvegAd ivArugNas tIrajaH pAdapo mahAn 49 karNa putravadhaM dRSTvA nakulasya ca vikramam pradudrAva bhayAt senA tAvakI bharatarSabha 50 tAM tu senAM mahArAja madrarAjaH pratApavAn apAlayad raNe zUraH senApatir ariMdamaH 51 vibhIs tasthau mahArAja vyavasthApya ca vAhinIm siMhanAdaM bhRzaM kRtvA dhanuH zabdaM ca dAruNam 52 tAvakAH samare rAjan rakSitAdRDha dhanvanA pratyudyayur arAtIMs te samantAd vigatavyathAH 53 madrarAjaM maheSvAsaM parivArya samantataH sthitA rAjan mahAsenA yoddhukAmAH samantataH 54 sAtyakir bhima senaz ca mAdrIputrau ca pANDavau yudhiSThiraM puraskRtya hrIneSedham ariMdamam 55 parivArya raNe vIrAH siMhanAdaM pracakrire bANazabdaravAMz cogrAn kSveDAM ca vividhAn dadhuH 56 tathaiva tAvakAH sarve madrAdhipatim aJjasA parivArya susaMrabdhAH punar yuddhAm aroccayan 57 tataH pravavRte yuddhaM bhIrUNAM bhayavardhanam tAvakAnAM pareSAM ca mRtyuM kRtvA nivartanam 58 yathA devAsuraM yuddhaM pUrvam AsId vizAM pate abhItAnAM tathA rAjan yama rASTravivardhanam 59 tataH kapidhvajo rAjan hatvA saMzaptakAn raNe abhyadravata tAM senAM kauravIM pANDunandanaH 60 tathaiva pANDavAH zeSA dhRSTadyumnapurogamAH abhyadhAvanta tAM senAM visRjantaH zitAJ zarAn 61 pANDavair avakIrNAnAM sAMmohaH samajAyata na ca jAjJur anIkAni dizo vA pradizas tathA 62 ApUryamANA nizitaiH zaraiH pANDava coditaiH hatapravIrA vidhvastA kIryamANA samantataH kauravy avadhyata camUH pANDuputrair mahArathaiH 63 tathaiva pANDavI senA zarai rAjan samantataH raNe 'hanyata putrais te zatazo 'tha sahasrazaH 64 te sene bhRzasaMtapte vadhyamAne parasparam vyAkule samapadyetAM varSAsu saritAv iva 65 Aviveza tatas tIvraM tAvakAnAM mahad bhayam pANDavAnAM ca rAjendra tathA bhUte mahAhave | | 1 [s] tasmin vilulite sainye vadhyamAne parasparam dravamANeSu yodheSu ninadatsu ca dantiSu 2 kUjatAM stanatAM caiva padAtInAM mahAhave vidruteSu mahArAja hayeSu bahudhA tadA 3 prakSaye dAruNe jAte saMhAre sarvadehinAm nAnAzastrasamAvApe vyatiSakta rathadvipe 4 harSaNe yuddhazauNDAnAM bhIrUNAM bhayavardhane gAhamAneSu yodheSu parasparavadhaiSiSu 5 prANAdAne mahAghore vartamAne durodare saMgrAme ghorarUpe tu yama rASTravivardhane 6 pANDavAs tAvakaM sainyaM vyadhaman nizitaiH zaraiH tathaiva tAvakA yodhA jagnuH pANDavasainikAn 7 tasmiMs tathA vartamAne yuddhe bhIru bhayAvahe pUrvAhNe caiva saMprApte bhAskarodayanaM prati 8 labdhalakSAH pare rAjan rakSitAz ca mahAtmanA ayodhayaMs tava balaM mRtyuM kRtvA nivartanam 9 balibhiH pANDavair dRptair labdhalakSaiH prahAribhiH kauravy asIdat pRtanA mRgIvAgnisamAkulA 10 tAM dRSTvA sIdatIM senAM paGke gAm iva durbalAm ujjihIrSus tadA zalyaH prAyat pANDucamUM prati 11 madrarAjas tu saMkruddho gRhItvA dhanur uttamam abhyadravata saMgrAme pANDavAn AtatAyinaH 12 pANDavAz ca mahArAja samare jitakAzinaH madrarAjaM samAsAdya vivyadhur nizitaiH zaraiH 13 tataH zarazatais tIkSNair madrarAjo mahAbalaH ardayAm Asa tAM senAM dharmarAjasya pazyataH 14 prAdurAsaMs tato rAjan nAnArUpaNy anekazaH cacAla zabdaM kurvANA mahI cApi saparvatA 15 sadaNDa zUlA dIptAgrAH zIryamANAH samantataH ulkA bhUmiM divaH petur Ahatya ravimaNDalam 16 mRgaz ca mAhiSAz cApi pakSiNaz ca vizAM pate apasavyaM tadA cakruH senAM te bahuzo nRpa 17 tatas tad yuddham atyugram abhavat saMghacAriNAm tatha sarvANy anIkAni saMnipatya janAdhipa abhyayuH kauravA rAjan pANDavAnAm anIkinIm 18 zalyas tu zaravarSeNa varSann iva sahasradRk abhyavarSad adInAtmA kuntIputraM yudhiSThiram 19 bhImasenaM zaraiz cApi rukmapuGkhaiH zilAzitaH draupadeyAMs tathA sarvAn mAdrIputrau ca pANDavau 20 dhRSTadyumnaM ca zaineyaM zikhaNDinam athApi ca ekaikaM dazabhir bANair vivyAdha ca mahAbalaH tato 'sRjad bANavarSaM gharmAnte maghavAn iva 21 tataH prabhadrakA rAjan somakAz ca sahasrazaH patitAH pAtyamAnAz ca dRzyante zalya sAyakaiH 22 bhramarANAm iva vrAtAH zalabhAnAm iva vrajAH hrAdinya iva meghebhyaH zalyasya nyapataJ zarAH 23 dviradAs turagAz cArtAH pattayo rathinas tathA zalyasya bANair nyapatan babhramur vyanadaMs tathA 24 AviSTa iva madrezo manyunA pauruSeNa ca prAcchAdayad arIn saMkhye kAlasRSTa ivAntakaH vinardamAno madrezo meghahrAdo mahAbalaH 25 sa vadhyamAnA zalyena pANDavAnAm anIkinI ajAtazatruM kaunteyam abhyadhAvad yudhiSThiram 26 tAM samarpya tataH saMkhye laghuhastaH zitaiH zaraiH zaravarSeNa mahatA yudhiSThiram apIDayat 27 tam ApatantaM pattyazvaiH kruddho rAjA yudhiSThiraH avArayac charais tIkSNair mattaM dvipam ivAGkuzaiH 28 tasya zalyaH zaraM ghoraM mumocAzIviSopamam so 'bhyavidhyan mahAtmAnaM vegenAbhyapatac ca gAm 29 tato vRkodaraH kruddhaH zalyaM vivyAdha saptabhiH paJcabhiH sahadevas tu nakulo dazabhiH zaraiH 30 draupadeyAz ca zatrughnaM zUram ArtAyaniM zaraiH abhyavarSan mahAbhAgaM meghA iva mahIdharam 31 tato dRSTvA tudyamAnaM zalyaM pArthaiH samantataH kRtavarmA kRpaz caiva saMkruddhAv abhyadhAvatAm 32 ulUkaz ca patatrI ca zakuniz cApi saubalaH smayamAnaz ca zanakair azvatthAmA mahArathaH tava putrAz ca kArtsnyena jugupuH zalyam Ahave 33 bhImasenaM tribhir viddhvA kRtavarmA zilImukhaiH bANavarNeNa mahatA kruddha rUpam avArayat 34 dhRSTadyumnaM kRpaH kruddho bANavarNair apIDayat draupadeyAMz ca zakunir yamau ca drauNir abhyayAt 35 duryodhano yudhAM zreSThAv Ahave kezavArjunau samabhyayAd ugratejAH zaraiz cAbhyahanad balI 36 evaM dvaMdva zatAny AsaMs tvadIyAnAM pariH saha ghorarUpANi citrANi tatra tatra vizAM pate 37 Rzya varNAJ jaghAnAzvAn bhojo bhImasya saMyuge so 'vatIrya rathopasthAd dhatAzvaH pANDunandanaH kAlo daNDam ivodyamya gadApANir ayudhyata 38 pramukhe sahadevasya jaghAnAzvAMz ca madrarAT tataH zalyasya tanayaM sahadevo 'sinAvadhIt 39 gautamaH punar AcAryo dhRSTadyumnam ayodhayat asaMbhrAntam asaMbhrAnto yatnavAn yatnavattaram 40 draupadeyAMs tathA vIrAn ekaikaM dazabhiH zaraiH avidhyad AcArya suto nAtikruddhaH smayann iva 41 zalyo 'pi rAjan saMkruddho nighnan somaka pANDavAn punar eva zitair bANair yudhiSThiram apIDayat 42 tasya bhImo raNe kruddhaH saMdaSTa dazanac chadaH vinAzAyAbhisaMdhAya gadAm Adatta vIryavAn 43 yamadaNDapratIkAzAM kalarAtrim ivodyatAm gajavAjimanuSyANAM prANAnta karaNIm api 44 hemapaTTa parikSiptAm ulkAM prajvalitAm iva zaikyAM vyAlIm ivAtyugrAM vajrakalpAm ayo mayIm 45 candanAgurupaGkAktAM pramadAm IpsitAm iva vasA medo mRgAdigdhAM jihvAM vaivasvatIm iva 46 paTu ghaNTA rava zatAM vAsavIm azanIm iva nirmuktAzIviSAkArAM pRktAM gajamadair api 47 trAsanIM ripusainyAnAM svasainyapariharSiNIm manuSyaloke vikhyAtAM girizRGgavidAriNIm 48 yayA kaulAsa bhavane mahezvara sakhaM balI AhvayAm Asa kaunteyaH saMkruddham alakAdhipam 49 yayA mAyAvino dRptAn subahUn dhanadAlaye jaghAna guhyakAn kruddho mandArArthe mahAbalaH nivAryamANo bahubhir draupadyAH priyam AsthitaH 50 tAM vajraM maNiratnaughAm aSTAzriM vajragauravAm samudyamya mahAbAhuH zalyam abhyaddravad raNe 51 gadayA yuddhakuzalas tayA dAruNanAdayA poThayAm Asa zalyasya caturo 'zvAn mahAjavAn 52 tataH zalyo raNe kruddhaH pIne vakSasi tomaram nicakhAna nadan vIro varma bhittvA ca so 'bhyagAt 53 vRkodaras tv asmabhrAtas tam evoddhRtya tomaram yantAraM madrarAjasya nirbibheda tato hRdi 54 sa bhinnavarmA rudhiraM vaman vitrastamAnasaH papAtAbhimuho dIno madrarAjas tv apAkramat 55 kRtapratikRtaM dRSTvA zalyo vismitamAnasaH gadAm Azritya dhIrAtmA pratyamitram avaikSata 56 tataH sumanasaH pArthA bhImasenam apUjayan tad dRSTvA karmasaMgrAme ghoram akliSTakarmaNaH | | 1 [s] patitaM prekSya yantAraM zalyaH sarvAyasIM gadAm AdAya tarasA rAjaMs tasthau girir ivAcalaH 2 taM dIptam iva kAlAgniM pAzahastam ivAntakam sazRGgam iva kaulAsaM savajram iva vAsavam 3 sazUlam iva haryakSaM vane mattam iva dvipam javenAbhyapatad bhImaH pragRhya mahatIM gadAm 4 tataH zaGkhapraNAdaz ca tUryANAM ca sahasrazaH siMhanAdaz ca saMjajJe zUrANAM harSavardhanaH 5 prekSantaH sarvatas tau hi yodhA yodhamahAdvipau tAvakAz ca pare caiva sAdhu sAdhv ity athAbruvan 6 na hi madrAdhipAd anyo rAmAd vA yadunandanAt soDhum utsahate vegaM bhImasenasya saMyuge 7 tathA madrAdhipasyApi gadA vegaM mahAtmanaH soDhum utsahate nAnyo yodho yudhi vRkodarAt 8 tau vRSAv iva nardantau maNDalAni viceratuH Avalgitau gadAhastau madrarAjavRkodarau 9 maNDalAvarta mArgeSu gadA viharaNeSu ca nirvizeSam abhUd yuddhaM tayoH puruSasiMhayoH 10 taptahemamayaiH zubhrair babhUva bhayavardhanI agnijvAlair ivAviddhA paTTaiH zalyasya sA gadA 11 tathaiva carato mArgAn maNDaleSu mahAtmanaH vidyud abhrapratIkAzA bhImasya zuzubhe gadA 12 tADitA madrarAjena bhImasya gadayA gadA dIpyamAneva vai rAjan sasRje pAvakArciSaH 13 tathA bhImena zalyasya tADitA gadayA gadA aGgAravarSaM mumuce tad adbhutam ivAbhavat 14 dantair iva mahAnAgau zRGgair iva maharSabhau tottrair iva tadAnyonyaM gadA grAbhyAM nijaghnatuH 15 tau gadA nihatair gAtraiH kSaNena rudhirokSitau prekSaNIyatarAv AstAM puSpitAv iva kiMzukau 16 gadayA madrarAjena savyadakSiNam AhataH bhImaseno mahAbAhur na cacAlAcalo yathA 17 tathA bhIma gadA vegais tADyamAno muhur muhuH zalyo na vivyathe rAjan dantinevAhato giriH 18 zuzruve dikSu sarvAsu tayoH puruSasiMhayoH gadA nipAtasaMhrAdo vajrayor iva nisvanaH 19 nivRtya tu mahAvIryau samucchritagadAv ubhau punar antaramArgasthau maNDalAni viceratuH 20 athAbhyetya padAny aSTau saMnipAto 'bhavat tayoH udyamya lohadaNDAbhyAm atimAnuSa karmaNoH 21 prArthayAnau tadAnyo 'nyaM maNDalAni viceratuH kriyAvizeSaM kRtinau darzayAm Asatus tadA 22 athodyamya gade ghore sazRGgAv iva parvatau tAv AjaghnAtur anyonyaM yathA bhUmicalo 'calau 23 tau parasparavegAc ca gadAbhyAM ca bhRzAhatau yugapat petatur vIrAv ubhAv indradhvajAv iva 24 ubhayoH senayor vIrAs tadA hAhAkRto 'bhavan bhRzaM marmaNy abhihatAv ubhAv AstAM suvihvalau 25 tataH sagadam Aropya madrANAm RSabhaM rathe apovAha kRpaH zalyaM tUrNam AyodhanAd api 26 kSIbavad vihvalatvAt tu nimeSAt punar utthitaH bhImaseno gadApANiH samAhvayata madrapam 27 tatas tu tAvakAH zUrA nAnAzastrasamAyutAH nAnA vAditrazabdena pANDusenAm ayodhayan 28 bhujAv ucchritya zastraM ca zabdena mahatA tataH abhyadravan mahArAja duryodhana purogamAH 29 tad anIkam abhiprekSya tatas te pANDunandanAH prayayuH siMhanAdena duryodhana vadhepsayA 30 teSAm ApatatAM tUrNaM putras te bharatarSabha prAsena cekitAnaM vai vivyAdha hRdaye bhRzam 31 sa papAta rathopasthe tava putreNa tADitaH rudhiraughapariklinnaH pravizya vipulaM tamaH 32 cekitAnaM hataM dRSTvA pANDavAnAM mahArathAH prasaktam abhyavarSanta zaravarSANi bhAgazaH 33 tAvakAnAm anIkeSu pANDavA jitakAzinaH vyacaranta mahArAja prekSaNIyAH samantataH 34 kRpaz ca kRtavarmA ca saubalaz ca mahAbalaH ayodhayan dharmarAjaM madrarAjapuraskRtAH 35 bhAradvAjasya hantAraM bhUri vIryaparAkramam duryodhano mahArAja dhRSTadyumnam ayodhayat 36 trisAhasrA rathA rAjaMs tava putreNa coditAH ayodhayanta vijayaM droNaputra puraskRtAH 37 vijaye dhRtasaMkAlpAH samabhityaktajIvitAH prAvizaMs tAvakA rAjan haMsA iva mahat saraH 38 tato yuddham abhUd ghoraM parasparavadhaiSiNAm anyonyavadhasaMyuktam anyonyaprItivardhanam 39 tasmin pravRtte saMgrAme rAjan vIravarakSaye anileneritaM ghoram uttasthau pArthivaM rajaH 40 zravaNAn nAmadheyAnAM pANDavAnAM ca kIrtanAt parasparaM vijAnImo ye cAyudhyann abhItavat 41 tad rajaH puruSavyAghra zoNitena prazAmitam dizaz ca vimalA jajJus tasmin rajasi zAmite 42 tathA pravRtte saMgrAme ghorarUpe bhayAnake tAvakAnAM pareSAM ca nAsIt kaz cit parAGmukhaH 43 brahmalokaparA bhUtvA prArthayanto jayaM yudhi suyuddhena parAkrAntA narAH svargam abhipsavaH 44 bhartRpiNDa vimokS arthaM bhartRkAryavinizcitAH svargasaMsaktamanaso yodhA yuyudhire tadA 45 nAnArUpANi zastrANi visRjanto mahArathAH anyonyam abhigarjantaH praharantaH parasparam 46 hatavidhyata gRhNIta praharadhvaM nikRntata iti sma vAcaH zrUyante tava teSAM ca vai bale 47 tataH zalyo mahArAja dharmarAjaM yudhiSThiram vivyAdha nizitair bANair hantukAmo mahAratham 48 tasya pArtho mahArAja nArAcAn vai mahAratham marmANy uddizya marmajJo nicakhAna hasann iva 49 taM vArya pANDavaM bANair hantukAmo mahAyazAH vivyAdha samare kruddho bahubhiH kaGkapatribhiH 50 atha bhUyo mahArAja zareNa nataparvaNA yudhiSThiraM samAjaghne sarvasainyasya pazyataH 51 dharmarAjo 'pi saMkruddho madrarAjaM mahAyazAH vivyAdha nizitair bANaiH kaGkabarhiNa vAjitaiH 52 candra senaM ca saptatyA sUtaM ca navabhiH zaraiH drumasenaM catuHSaSTyA nijaghAna mahArathaH 53 cakrarakSe hate zalyaH pANDavena mahAtmanA nijaghAna tato rAjaMz cedIn vai paJcaviMzatim 54 sAtyakiM paJcaviMzatyA bhImasenaM ca paJcabhiH mAdrIputrau zatenAjau vivyAdha nizitaiH zaraiH 55 evaM vicaratas tasya saMgrAme rAjasattama saMpreSayac chitAn pArtaH zarAn AzIviSopamAn 56 dhvajAgraM cAsya samare kuntIputro yudhiSThiraH pramukhe vartamAnasya bhallenApaharad rathAt 57 pANDuputreNa vai tasya ketuM chinnaM mahAtmanA nipatantam apazyAma girizRGgam ivAhatam 58 dhvajaM nipatitaM dRSTvA pANDavaM ca vyavasthitam saMkruddho madrarAjo 'bhUc charavarSaM mumoca ha 59 zalyaH sAyakavarSeNa parjanya iva vRSTimAn abhyavarSad ameyAtmA kSatriyaM kSatriyarSabhaH 60 sAtyakiM bhImasenaM ca mAdrIputrau ca pANDavau ekaikaM paJcabhir viddhvA yudhiSThiram apIDayat 61 tato bANamayaM jAlaM vitataM pANDavor asi apazyAma mahArAja meghajAlam ivodgatam 62 tasyA zalyo raNe kruddho bANaiH saMnataparvabhiH dizaH pracchAdayAm Asa pradizaz ca mahArathaH 63 tato yudhiSThiro rAjA bANajAlena pIDitaH babhUva hRtavikrAnto jambho vRtra haNA yathA | | 1 [s] pIDite dharmarAje tu madrarAjena mAriSa sAtyakir bhImasenaz ca mAdrIputrau ca pANDavau parivArya rathaiH zalyAM pIDayAm Asur Ahave 2 tam ekaM bahubhir dRSTva pIDyamAnaM mahArathaiH sAdhuvAdo mahAJ jajJe siddhAz cAsan praharSitAH Azaryam ity abhASAnta munayaz cApi saMgatAH 3 bhImaseno raNe zalyaM zalya bhUtaM parAMkrame ekena viddhvA bANena punar vivyAdha saptabhiH 4 sAtyakiz ca zatenainaM dharmaputra parIpsayA madrezvaram avAkIrya siMhanAdam athAnadat 5 nakulaH paJcabhiz cainAM sahadevaz ca saptabhiH viddhvA taM tu tatas tUrNaM punar vivyAdha saptabhiH 6 sa tu zUro raNe yattaH pIDitas tair mahArathaiH vikRSya kArmukaM ghoraM vegaghnAM bhArasAdhanam 7 sAtyakiM paJcaviMzatyA zalyo vivyAdha mAriSA bhImasenaM trisAptatyA nakulaM saptabhis tathA 8 tataH savizikhaM cApaM sahadevasya dhanvinaH chittvA bhallena samare vivyAdhainaM trisaptabhiH 9 sahadevas tu samare matulaM bhUri varcasam sajyam anyad dhanuH kRtvA paJcabhiH samatADayat zarair AzIviSAkArair jvalaj jvalanasaMnibhaiH 10 sArathiM cAsya samare zareNAnataparvaNA vIvyAdha bhRzasaMkruddhas taM ca bhUyas tribhiH zaraiH 11 bhImasenas trisaptatyA sAtyakir navabhiH zaraiH dharmarAjas tathA SaSTyA gate zalyaM samarpayat 12 tataH zalyo mahArAja nirviddhas tair mahArathaiH susrAva rudhiraM gAtrair gairikaM parvato yathA 13 tAMz ca sarvAn maheSvAsAn paJcabhiH paJcabhiH zaraiH vivyAdha tarasA rAjaMs tad adbhutam ivAbhavat 14 tato 'pareNa bhallena dharmaputrasya mAriSa dhAnuz ciccheda samare sAjyAM sa sumahArathaH 15 athAnyad dhanur AdAya dharmaputro mahArathaH sAzvasUta dhvajarathaM zalyaM prAcchAdayac charaiH 16 sac chAdyamAnaH samare dharmaputrasya sAyakaiH yudhiSThiram athAvidhyad dazabhir nizitaiH zaraiH 17 sAtyakis tu tataH kruddho dharmA putre zarArdite madrANAm adhipaM zUraM zaraughaiH samavArayat 18 sa sAtyakeH praciccheda kSurapreNa mahad dhanuH bhImasenamukhAMs tAMz ca tribhis tribhir atADayat 19 tasya kruddho mahArAja sAtyakiH satyavikramaH tomaraM preSayAm Asa svarNA daNDaM mahAdhanam 20 bhImaseno 'tha nArAcaM jvalantam iva pannagam nakulaH samare zaktiM sahadevo gadAM zubhAm dharmarAjaH zataghnIM tu jigghAMsuH zalyam Ahave 21 tAn Apatata evAzu paJcAnAM vai bhujacyutAn sAtyakiprahitaM zalyo bhallaiz ciccheda tomaram 22 bhImena prahitaM cApi zaraM kanakabhUSaNam dvidhA ciccheda samare kRtahastaH pratApavAn 23 nakula preSitAM zaktiM hemadaNDAM bhayAvahAm gadAM ca sahadevena zaraughaiH samavArayat 24 zarAhyAM ca zataghnIM tAM rAjJaz ciccheda bhArata pazyatAM pANDuputrANAM siMhanAdaM nanAda ca nAmRSyat taM tu zaineyaH zatror vijayam Ahave 25 athAnyad dhanur AdAya sAtyakiH krodhamUrchitaH dvAbhyAM madrezvaraM viddhvA sArathiM ca tribhiH zaraiH 26 tataH zalyo mahArAja sarvAMs tAn dazabhiH zaraiH vivyAdha subhRzaM kruddhas tottrair iva mahAdvipAn 27 te vAryamANAH samare madrarAjJA mahArathAH na zekuH pramukhe sthAtuM tasya zatruniSUdanAH 28 tato duryodhano rAjA dRSTvA zalyasya vikramam nihatAn pANDavAn mene pAJcAlAn atha sRJjayAn 29 tato rAjan mahAbAhur bhImasenaH pratApavAn saMtyajya manasA prANAn madrAdhipam ayodhayat 30 nakulaH sahadevaz ca sAtyakiz ca mahArathaH parivArya tadA zalyaM samantAd vyakiraJ zaraiH 31 sa caturbhir maheSvAsaiH pANDavAnAM mahArathaiH vRtas tAn yodhayAm AsA madrarAjaH pratApavAn 32 tasya dharmasuto rAjan kSurapreNa mahAhave cakrarakSaM jaghAnAzu madrarAjasya pArthiva 33 tasmiMs tu nihate zUre cakrarakSe mahArathe madrarAjo 'tibalavAn sainikAn AstRNoc charaiH 34 samAcchannAMs tatas tAMs tu rAjan vIkSya sa sainikAn cintayAm Asa samare dharmarAjo yudhiSThiraH 35 kathaM nu na bhavet satyaM tan mAdhava vaco mahat na hi kruddho raNe rAjA kSapayeta balaM mama 36 tataH saratha nAgAzvAH pANDavAH paNDu pUrvaja madrezvaraM samAseduH pIDayantaH samantataH 37 nAnAzastraughabahulAM zastravRSTiM samutthitAm vyadhamat samare rAjan mahAbhrANIva mArutaH 38 tataH kanakapuGkhAM tAM zalya kSiptAM viyad gatAm zaravRSTim apazyAma zalabhAnAm ivAtatim 39 te zarA madrarAjena preSitA raNamUrdhani saMpatantaH sma dRzyante zalabhAnAM vrajA iva 40 madrarAjadhanur muktaiH zaraiH kanakabhUSaNaiH nirantaram ivAkAzaM saMbabhUva janAdhipa 41 na pANDavAnAM nAsmAkaM tatra kaz cid vyadRzyata bANAndha kAre mahati kRte tatra mahAbhaye 42 madrarAjena balinA lAghavAc charavRSTibhiH loDyamAnaM tathA dRSTvA pANDavAnAM balArNavam vismayaM paramaM jagmur devagandharvadAnavAH 43 sa tu tAn sarvato yattAJ zaraiH saMpIDya mAriSa dharmarAjam avacchAdya siMhavad vyanadan muhuH 44 te channAH samare tena pANDavAnAM mahArathAH na zekus taM tadA yuddhe pratyudyAtaM mahAratham 45 dharmarAja purogAs tu bhImasenamukhA rathAH na jahuH samare zUraM zalyam Ahavazobhinam | | 1 [s] arjuno drauNinA viddho yuddhe bahubhir AyasaiH tasya cAnucaraiH zUrais trigartAnAM mahArathaiH drauNiM vivyAdha samare tribhir eva zilA mukhaiH 2 tathetarAn maheSvAsAn dvAbhyAM dvAbhyAM dhanaMjayaH bhUyaz caiva mahAbAhuH zaravarSair avAkirat 3 zarakaNTakitAs te tu tAvakA bharatarSabha na jAhuH sAmare pArthaM vadhyamAnAH zitaiH zaraiH 4 te 'rjunaM rathavaMzena droNaputra purogamAH ayodhayanta samare parivArya mahArathAH 5 tais tu kSiptAH zarA rAjan kArtasvaravibhUSitAH arjunasya rathopasthaM pUrayAm Asur aJjasA 6 tathA kRSNau maheSvAsau vRSabhau sarvadhanvinAm zarair vIkSya vitunnAGgau prahRSTau yuddhadurmadau 7 kUbaraM rathacakrANi ISA yoktrANi cAbhibho yugaM caivAnukarSaM ca zarabhUtam abhUt tadA 8 naitAdRzaM dRSTapUrvaM rAjan naiva ca naH zrutam yAdRzaM tatra pArthasya tAvakAH saMpracakrire 9 sa rathaH sarvato bhAti citrapuGkhaiH zitaiH zaraiH ulkA zataiH saMpradIptaM vimAnam iva bhUtale 10 tato 'rjuno mahArAja zaraiH saMnataparvabhiH avAkirat tAM pRtanAM megho vRSTyA yathAcalam 11 te vadhyamAnAH samare pArthA nAmAGkitaiH zaraiH pArtha bhUtam amanyanta prekSAmANAs tathAvidham 12 tato 'dbhutazarajvAlo dhanuH zabdAnilo mahAn senendhanaM dadAhAzu tAvakaM pArtha pAvakaH 13 cakrANAM pAtatAM caiva yugAnAM ca dharAtale tUNIrANAM patAkAnAM dhvajAnAM ca rathaiH saha 14 ISANAm anukarSANAM triveNUnAM ca bhArata akSANAm atha yoktrANAM pratodAnAM ca sarvazaH 15 zirasAM patatAM caiva kuNDaloSNISa dhAriNAm bhujAnAM ca mahArAja skandhAnAM ca samantataH 16 chattrANAM vyajanaiH sArdhaM mukuTAnAM ca rAzayaH samadRzyanta pArthasya rathamArgeSu bhArata 17 agamyarUpA pRthivI mAMsazoNitakardamA babhUva bharatazreSTha rudrasyAkrIDanaM yathA bhIrUNAM trAsajananI zUrANAM harSavardhanI 18 hatvA tu samare pArthaH sahasre dve paraMtapa rathAnAM savarUthAnAM vidhUmo 'gnir iva jvalan 19 yathA hi bhagavAn agnir jagad dagdhvA carAcaram vidhUmo dRzyate rAjaMs tathA pArtho mahArathaH 20 drauNis tu samare dRSTvA pANDavasya parAkramam rathenAtipatAkena pANDavaM pratyavArayat 21 tAv ubhau puruSavyAghrau zvetAzvau dhanvinAM varau samIyatus tadA tUrNaM parasparavadhaiSiNau 22 tayor AsIn mahArAja bANavarSaM sudAruNam jImUtAnAM yathA vRSTir tapAnte bharatarSabha 23 anyonyaspardhinau tau tu zaraiH saMnataparvabhiH tatakSatur mRdhe 'nyonyaM zRGgAbhyAM vRSabhAv iva 24 tayor yuddhaM mahArAja ciraM samam ivAbhavat astrANAM saMgamaz caiva ghoras tatrAbhavan mahAn 25 tato 'rjunaM dvAdazabhI rukmapuGkhaiH sutejanaiH vAsudevaM ca dazabhir drauNir vivyAdha bhArata 26 tataH prahasya bIbhatsur vyAkSipad gANDivaM dhanuH mAnayitvA muhUrtaM ca guruputraM mahAhave 27 vyazva sUta rathaM cakre savyasAcI mahArathaH mRdupUrvaM tataz cainaM tribhir vivyAdha sAyakaiH 28 hatAzve tu rathe tiSThan droNaputras tv ayo mayam musalaM pANDuputrAya cikSepa parighopamam 29 tam ApatantaM sahasA hemapaTTa vibhUSitam ciccheda saptadhA vIraH pArtaH zatrunibarhaNaH 30 sa cchinnaM musalaM dRSTvA drauNiH paramakopanaH Adade parighaM ghoraM nagendrazikharopamam cikSepa caiva pArthAya drauNir yuddhavizAradaH 31 tam antakam iva kruddhaM parighaM prekSya pANDavaH arjunas tvarito jaghne paJcabhiH sAyakottamaiH 32 sa cchinnaH patito bhUmau pArtha bANair mahAhave dArayan pRthivIndrANAM manaH zabdena bhArata 33 tato 'parais tribhir bANair drauNiM vivyAdha pANDavaH so 'tividdho balavatA pArthena sumahAbalaH na saMbhrAntas tadA drauNiH pauruSe sve vyavasthitaH 34 sudharmA tu tato rAjan bhAradvAjaM mahAratham avAkirac charavrAtaiH sarvakSatrasya pazyataH 35 tatas tu suratho 'py Ajau pAJcAlAnAM mahArathaH rathena meghaghoSeNa drauNim evAbhyadhAvata 36 vikarSan vai dhanuHzreSThaM sarvabhAra sahaM dRDham jvalanAzIviSanibhaiH zaraiz cainam avAkirat 37 surathaM tu tataH kruddham ApatantaM mahAratham cukopa samare drauNir daNDAhata ivoragaH 38 trizikhAM bhrukuTIM kRtvA sRkkiNI parilelihan udvIkSya surathaM roSAd dhanurjyAm avamRjya ca mumoca tISNaM nArAcaM yamadaNDasamadyutim 39 sa tasya hRdayaM bhittvA pravivezAtivegataH zakrAzanir ivotsRSTA vidArya dharaNItalam 40 tatas taM patitaM bhUmau nArAcena samAhatam vajreNeva yathA zRGgaM parvatasya mahAdhanam 41 tasmiMs tu nihate vIre droNaputraH pratApavAn Aruroha rathaM tUrNaM tam eva rathinAM varaH 42 tataH sajjo mahArAja drauNir AhavadurmadaH arjunaM yodhayAm Asa saMzaptaka vRto raNe 43 tatra yuddhaM mahac cAsId arjunasya paraiH saha madhyaMdinagate sUrye yama rASTravivardhanam 44 tatrAzcaryam apazyAma dRSTvA teSAM parAkramam yad eko yugapad vIrAn samayodhayad arjunaH 45 vimardas tu mahAn AsId arjunasya paraiH saha zatakrator yathApUrvaM mahatyA daitya senayA | | 1 [s] duryodhano mahArAja dhRSTadyumnaz ca parSataH cakratuH sumahad yuddhAM zarazaktisamAkulam 2 tayor Asan mahArAja zaradhArAH sahasrazaH ambudAnAM yathAkAle jaladhArAH samantataH 3 rAjA tu pArSataM viddhvA zaraiH paJcabhir AyasaiH droNa hantAram ugreSuH punar vivyAdha saptabhiH 4 dhRSTadyumnas tu samare balavAn dRDhavikramaH saptatyA vizikhAnAM vai duryodhanam apIDayat 5 pIDitaM prekSya rAjAnaM sodaryA bharatarSabha mahatyA senayA sArdhaM parivavruH sma pArSatam 6 sa taiH parivRto zUraiH sarvato 'tirathair bhRzam vyacarat samare rAjan darzayan hastalAghavam 7 zikhaNDI kRtavarmANaM gautamaM ca mahAratham prabhadrakaiH samAyukto yodhayAm Asa dhanvinau 8 tatrApi sumahad yuddhaM ghorarUpaM vizAM pate prANAn saMtyajatAM yuddhe prANadyUtAbhidevane 9 zalyas tu zaravarSANi vimuJcan sarvatodizam pANDavAn pIDayAm Asa sasAtyaki vRkodarAn 10 tathobhau ca yamau yuddhe yama tulyaparAkramau yodhayAm Asa rAjendra vIryeNa ca balena ca 11 zalya sAyakanunnAnAM pANDavAnAM mahAmRdhe trAtAraM nAdhyagacchanta kec cit tatra mahArathAH 12 tatas tu nakulaH zUro dharmarAje prapIDite abhidudrAva vegena mAtulaM mAdrinandanaH 13 saMchAdya samare zalyaM nakulaH paravIrahA vivyAdha cainaM dazabhiH smayamAnaH stanAntare 14 sarvapArazavair bANaiH karmAra parimArjitaiH svarNapuGkhaiH zilA dhautair dhanur yantrapracoditaiH 15 zalyas tu pIDitas tena svastrIyeNa mahAtmanA nakulaM pIDayAm Asa svasrIyeNa mahAtmanA 16 tato yudhiSThiro rAjA bhImaseno 'tha sAtyakiH sahadevaz ca mAdreyo madrarAjam upAdravan 17 tAn Apatata evAzu pUrayAnAn rataH svanaiH dizaz ca pradizaz caiva kampayAnAMz ca medinIm pratijagrAha samare senApatir amitrajit 18 yudhiSThiraM tribhir viddhvA bhImasenaM ca saptabhiH sAtyakiM ca zatenAjau sahadevaM tribhiH zaraiH 19 tatas tu sazaraM cApaM nakulasya mahAtmanaH madrezvaraH kSurapreNa tadA ciccheda mAriSa tad azIryata vicchinnaM dhanuH zalyasya sAyakaiH 20 athAnyad dhanur AdAya mAdrIputro mahArathaH madrarAjarathaM tUrNaM pUrayAm Asa patribhiH 21 yudhiSThiras tu madrezaM sahadevaz ca mAriSa dazabhir dazabhir bANair urasy enam avidhyatAm 22 bhImasenas tataH SaSTyA sAtyakir navabhiH zaraiH madrarAjam abhidrutya jaghnatuH kaGkapatribhiH 23 madrarAjas tataH kruddhaH sAtyakiM navabhiH zaraiH vivyAdha bhUyaH saptatyA zarANAM nataparvaNAm 24 athAsya sazaraM cApaM muSTau ciccheda mAriSa hayAMz ca caturaH saMkhye preSayAm Asa mRtyave 25 virathaM sAtyakiM kRtvA madrarAjo mahAbalaH vizikhAnAM zatenainam AjaghAna samantataH 26 mAdrIputrau tu saMrabdhau bhImasenaM ca pANDavam yudhiSThiraM ca kauravya vivyAdha dazabhiH zaraiH 27 tatrAdbhutam apazyAma madrarAjasya pauruSam yad enaM sahitAH pArthA nAbhyavartanta saMyuge 28 athAnyaM ratham AsthAya sAtyakiH satyavikramaH pIDitAn pANDavAn dRSTvA madrarAjavazaM gatAn abhidudrAva vegena madrANAm adhipaM balI 29 ApatantaM rathaM tasya zalyaH samitizobhanaH pratyudyatau rathenaiva matto mattam iva dvipam 30 sa saMnipAtas tumulo babhUvAdbhutadarzanaH sAtyakez caiva zUrasya madrANAm adhipasya ca yAdRzo vai purAvRttaH zambarAmara rAjayoH 31 sAtyakiH prekSya samare madrarAjaM vyavasthitam vivyAdha dazabhir bANais tiSTha tiSTheti cAbravIt 32 madrarAjas tu subhRzaM viddhas tena mahAtmanA sAtyakimM prativivyAdha citrapuGkhaiH zitaiH zaraiH 33 tataH pArthA maheSvAsAH sAtvatAbhisRtaM nRpam abhyadravan rathais tUrNaM mAtulaM vadhakAmyayA 34 tata AsIt parAmardas tumulaH zoNitodakaH zUrANAM yudhyamAnAnAM siMhAnAm iva nardatAm 35 teSAm AsIn mahArAja vyatikSepaH parasparam siMhAnAm AmiSepsUnAM kUjatAm iva saMyuge 36 teSAM bANasahasraughair AkIrNA vasudhAbhavat antarikSaM ca sahasA bANabhUtam abhUt tadA 37 zarAndhakAraM bahudhA kRtaM tatra samantataH abbhrac chAyeva saMjajJe zarair muktair mahAtmabhiH 38 tatra rAjaJ zarair muktair nirmuktair iva pannagaiH svarNapuGkhaiH prakAzadbhir vyarocanta dizas tathA 39 tatrAdbhutaM paraM cakre zalyaH zatrunibarhaNaH yad ekaH samare zUro yodhayAm Asa vai bahUn 40 madrarAjabhujotsRSTaiH kaGkabarhiNa vAjitaiH saMpatadbhiH zarair ghorair avAkIryata medinI 41 tatra zalya rathaM rAjan vicarantaM mahAhave apazyAma yathApUrvaM zakrasyAsurasaMkSaye | | 1 [s] tatha sainyAs tava vibho madrarAjapuraskRtAH punar abhyadravan pArthAn vegena mahatA raNe 2 pIDitAs tAvakAH sarve pradhAvanto raNotkaTAH kSaNenaiva ca pArthAMs te bahutvAt samaloDayan 3 te vadhyamAnAH kurubhiH pANDavA nAvatasthire nivAryamANA bhImena pazyatoH kRSNa pArthayoH 4 tato dhanaMjayaH kruddhAH kRpaM saha padAnugaiH avAkirac charaugheNa kRtavarmANam eva ca 5 zakuniM sahadevas tu saha sainyam avArayat nakulaH pArzvataH sthitvA madrarAjam avaikSata 6 draupadeyA narendrAMz ca bhUyiSThaM samavArayan droNaputraM ca pAJcAlyaH zikhANDI samavArayat 7 bhImasenas tu rAjAnaM gadApANir avArayat zalyaM tu saha sainyena kuntIputro yudhiSThiraH 8 tataH samabhavad yuddhaM saMsaktaM tatra tatra ha tAvakAnAM pareSAM ca saMgrAmeSv anivartinAm 9 tatra pazyAmahe karma zalyasyAtimahad raNe yad ekaH sarvasainyAni pANDavAnAm ayudhyata 10 vyadRzyata tadA zalyo yudhiSThira samIpataH raNe candrasamo 'bhyAze zaraiz cara iva grahaH 11 pIDayitvA tu rAjAnaM zarair AzIviSopamaiH abhyadhAvat punar bhImaM zaravarSair avAkirat 12 tasya tal lAghavaM dRSTvA tathaiva ca kRtAstratAm apUjayann anIkAni pareSAM tAvakAni ca 13 pIDyamAnAs tu zalyena pANDavA bhRzavikSatAH prAdravanta raNaM hitvA krozamAne yudhiSThire 14 vadhyamAneSv anIkeSu madrarAjena pANDavaH amarSavazam Apanno dharmarAjo yudhiSThiraH tataH pauruSam AsthAya madrarAjam apIDayat 15 jayo vAstu vadho veti kRtabuddhir mahArathaH samAhUyAbravIt sarvAn bhrAtRRn kRSNaM ca mAdhavam 16 bhISmo droNaz ca karNaz ca ye cAnye pRthivIkSitaH kauravArthe parAkrAntAH saMgrAme nidhanaM gatAH 17 yathAbhAgaM yathotsAhaM bhavantaH kRtapauruSAH bhAgo 'vaziSTa eko 'yaM mama zalyo mahArathaH 18 so 'ham adya yudhA jetum AzaMse madrakezvaram tatra yan mAnasaM mahyaM tat sArvaM nigadAmi vaH 19 cakrarakSAv imau zUrau mama mAdravatIsutau ajeyau vAsavenApi samare vIra saMmatau 20 sAdhv imau mAtulaM yuddhe kSatradharmapuraskRtau madarthaM pratiyudhyetAM mAnArhau satyasaMgarau 21 mAM vA zalyo raNe hantA taM vAhaM bhadram astu vaH iti satyAm imAM vANIM lokavIrA nibodhata 22 yotsye 'haM mAtulenAdya kSatradharmeNa pArthivAH svayaM samabhisaMdhAya vijayAyetarAya vA 23 tasya me 'bhyadhikaM zastraM sarvopakaraNAni ca saMyuJjantu raNe kSipraM zAstravad rathayojakAH 24 zaineyo dakSiNaM cakraM dhRSTadyumnas tathottaram pRSThagopo bhavatv adya mama pArtho dhanaMjayaH 25 puraHsaro mamAdyAstu bhImaH zastrabhRtAM varaH evam abhyadhikaH zalyAd bhaviSyAmi mahAmRdhe 26 evam uktAs tathA cakruH sarve rAjJaH priyaiSiNaH tatha praharSaH sainyAnAM punar AsIt tadA nRpa 27 pAJcAlAnAM somakAnAM matsyAnAM ca vizeSataH pratijJAM tAM ca saMgrAme dharmarAjasya pUrayan 28 tataH zaGkhAMz ca bherIz ca zatazaz caiva puSkarAn avAdayanta pAJcAlAH siMhanAdAMz ca nedire 29 te 'bhyadhAvanta saMrabdhA madrarAjaM tarasvinaH mahatA harSajenAtha nAdena kurupuMgavAH 30 hrAdena gajaghaNTAnAM zaGkhAnAM ninadena ca tUryazabdena mahatA nAdayantaz ca medinIm 31 tAn pratyagRhNAt putras te madrarAjaz ca vIryavAn mahAmeghAn iva bahUJ zailAv astodayAv ubhau 32 zalyas tu samarazlAghI dharmarAjam ariMdamam vavarSa zaravarSeNa varSeNa maghavAn iva 33 tathaiva kururAjo 'pi pragRhya ruciraM dhanuH droNopadezAn vividhAn darzayAno mahAmanAH 34 vavarSA zaravarSANi citraM laghu ca suSThu ca na cAsya vivaraM kaz cid dadarza carato raNe 35 tAv ubhau vividhair bANais tatakSAte parasparam zArdUlAv AmiSa prepSU parAkrAntAv ivAhave 36 bhImas tu tava putreNa raNazauNDena saMgataH pAJcAlyaH sAtyakiz caiva mAdrIputrau ca pANDavau zakunipramukhAn vIrAn pratyagRhNan samantataH 37 tad AsIt tumulaM yuddhaM punar eva jayaiSiNAm tAvakAtAM pareSAM ca rAjan durmantrite tava 38 duryodhanas tu bhImasya zareNAnataparvaNA cicchedAdizya saMgrAme dhvajaM hemavibhUSitam 39 sakiGkiNika jAlena mahatA cArudarzanaH papAta ruciraH siMho bhImasenasya nAnadan 40 punaz cAsya dhanuz citraM gajarAjakaropamam kSureNa zitadhAreNa pracakarta narAdhipaH 41 sacchinnadhanvA tejasvI rathazaktyA sutaM tava bibhedorasi vikramya sa rathopastha Avizat 42 tasmin moham anuprApte punar eva vRkodaraH yantur eva ziraH kAyAt kSurapreNAharat tadA 43 hatasUtA hayAs tasya ratham AdAya bhArata vyadravanta dizo rAjan hAhAkAras tadAbhavat 44 tam abhyadhAvat trANArthaM droNaputro mahArathaH kRpaz ca kRtavarmA ca putraM te 'bhiparIpsavaH 45 tasmin vilulite sainye trastAs tasya padAnugAH gANDIvadhanvA visphArya dhanus tAn ahanac charaiH 46 yudhiSThiras tu madrezam abhyadhAvad amarSitaH svayaM saMcodayann azvAn dantavarNAn manojavAn 47 tatrAdbhutam apazyAma kuntIputre yudhiSThire purA bhUtvA mRdur dAnto yat tadA dAruNo 'bhavat 48 vivRtAkSaz ca kaunteyo vepamAnaz ca manyunA ciccheda yodhAn nizitaiH zaraiH zatasahasrazaH 49 yAM yAM pratyudyayau senAM tAM tAM jyeSThaH sa pANDavaH zarair apAtayad rAjan girIn vajrair ivottamaiH 50 sAzvasUta dhvajarathAn rathinaH pAtayan bahUn AkrIDad eko balavAn pavanas toyadAn iva 51 sAzvArohAMz ca turagAn pattIMz caiva sahasrazaH vyapothayata saMgrAme kruddho rudraH pazUn iva 52 zUnyam AyodhanaM kRtvA zaravarSaiH samantataH abhyadravata madrezaM tiSTha zalyeti cAbravIt 53 tasya tac caritaM dRSTvA saMgrAme bhImakarmaNaH vitresus tAvakAH sarve zalyas tv enaM samabhyayAt 54 tatas tau tu susaMrabdhau pradhmApya salilodbhavau sAmAhUya tadAnyonyaM bhartsayantau samIyatuH 55 zalyas tu zaravarSeNa yudhiSThiram avAkirat madrarAjaM ca kaunteyaH zaravarSair avAkirat 56 vyadRzyetAM tadA rAjan kaGkapatribhir Ahave udbhinna rudhirau zUrau madrarAjayudhiSThirau 57 puSpitAv iva rejAte vane zalmali kiMzukA dIpyAmAnau mahAtmAnau prANayor yuddhadurmadau 58 dRSTvA sarvANi sainyAni nAdhyavasyaMs tayor jayam hatvA madrAdhipaM pArtho bhokSyate 'dya vasuMdharAm 59 zalyo vA pANDavaM hatvA dadyAd duryodhanAya gAm itIva nizcayo nAbhUd yodhAnAM tatra bhArata 60 pradakSiNam abhUt sarvaM dharmarAjasya yudhyataH 61 tataH zarazataM zalyo mumocAzu yudhiSThire dhanuz cAsya zitAgreNa bANena nirakRntata 62 so 'nyat kArmukam AdAya zalyaM zarazatais tribhiH avidhyat kArmukaM cAsya kSureNa nirakRntata 63 athAsya nijaghAnAzvAMz caturo nataparvabhiH dvAbhyAm atha zitAgrAbhyAm ubhau ca pArSNisArathI 64 tato 'sya dIpyamAnena pItena nizitena ca pramukhe vartamAnasya bhallenApAharad dhvajam tataH prabhagnaM tat sainyaM dauryodhanam ariMdama 65 tato madrAdhipaM drauNir abhyadhAvat tathA kRtam Aropya cainaM svarathaM tvaramANaH pradudruve 66 muhUrtam iva tau gatvA nardamAne yudhiSThire sthitvA tato madrapatir anyaM syandanam AsthitaH 67 vidhivat kalpitaM zubhraM mahAmbuda ninAdinam sajjayantropakaraNaM dviSatAM lomaharSaNam | | 1 [s] athAnyad dhanur AdAya balavad vegavattaram yudhiSThiraM madrapatir viddhvA siMha ivAnadat 2 tataH sa zaravarSeNa parjanya iva vRSTimAn abhyavarSad ameyAtmA kSatriyAn kSatriyarSabhaH 3 sAtyakiM dazabhir viddhvA bhImasenaM tribhiH zaraiH sahadevaM tribhir viddhvA yudhiSThiram apIDayat 4 tAMs tAn anyAn maheSvAsAn sAzvAn saratha kuJjarAn kuJjarAn kuJjarArohAn azvAn azvaprayAyinaH rathAMz ca rathibhiH sArdhaM jaghAna rathinAM varaH 5 bAhUMz ciccheda ca tathA sAyudhAn ketanAni ca cakAra ca mahIM yodhais tIrNAM vedIM kuzair iva 6 tathA tam arisainyAni ghnantaM mRtyum ivAntakam parivavrur bhRzaM kruddhAH pANDupAJcAla somakAH 7 taM bhImasenaz ca zinez ca naptA; mAdhryAz ca putrau puruSapravIrau samAgataM bhImabalena rAjJA; paryApur anyonyam athAhvayantaH 8 tatas tu zUrAH samare narendraM; madrezvaraM prApya yudhAM variSTham AvAryA cainaM samare nRvIrA; jaghnuH zaraiH patribhir ugravegaiH 9 saMrakSito bhImasenena rAjA; mAdrI sutAbhyAm atha mAdhavena madrAdhipaM patribhir ugravegaiH; stanAntare dhArma suto nijaghne 10 tato raNe tAvakanAM rathaughAH; sAmIkSya madrAdhipatiM zarArtam paryAvavruH pravarAH sarvazaz ca; duryodhanasyAnumate samantAt 11 tato drutaM madrajanAdhipo raNe; yudhiSThiraM saptabhir abhyavidhyat taM cApi pArtho navabhiH pRSatkair; vivyAdha rAjaMs tumule mahAtmA 12 AkarNapUrNAyata saMprayuktaiH; zarais tadA saMyati tailadhautaiH anyonyam AcchAdayatAM mahArathau; madrAdhipaz cApi yudhiSThiraz ca 13 tatas tu tUrNaM samare mahArathau; parasparasyAntaram IkSamANau zarair bhRzaM vivyadhatur nRpottamau; mahAbalau zatrubhir apradhRSyau 14 tayor dhanurjyAtalanisvano mahAn; mahendravajrAzanitulyanisvanaH parasparaM bANagaNair mahAtmanoH; pravarSator madrapa pANDuvIrayoH 15 tau ceratur vyAghrazizu prakAzau; mahAvaneSv AmiSa gRddhinAv iva viSANinau nAgavarAv ivobhau; tatakSatuH saMyugajAtadarpau 16 tatas tu madrAdhipatir mahAtmA; yudhiSThiraM bhImabalaM prasahya vivyAdha vIraM hRdaye 'tivegaM; zareNa sUryAgnisamaprabheNa 17 tato 'tividdho 'tha yudhiSThiro 'pi; susaMprayuktena zareNa rAjan jaghAna madrAdhipatiM mahAtmA; mudaM ca lebhe RSabhaH kurUNAm 18 tato muhUrtAd iva pArthivendro; labdhvA saMjJAM krodhA saMraktanetraH zatena pArthaM tvarito jaghAna; sahasranetra pratimaprabhAvaH 19 tvaraMs tato dharmasuto mahAtmA; zalyasya kruddho navabhiH pRSatkaiH bhittvA hy uras tapanIyaM ca varma; jaghAna SaDbhis tv aparaiH pRSAtkaiH 20 tatas tu madrAdhipatiH prahRSTo; dhanur vikRSya vyasRjat pRSatkAn dvAbhyAM kSurAbhyAM ca tathaiva rAjJaz; ciccheda cApaM kurupuMgavasya 21 navaM tato 'nyat sAmare pragRhya; rAjA dhanur ghorataraM mahAtmA zalyaM tu viddhvA nizitaiH samantad; yathA mahendro namuciM zitAgraiH 22 tatas tu zalyo navabhiH pRSatkair; bhImasya rAjJaz ca yudhiSThirasya nikRtya raukme paTu varmaNI tayor; vidArayAm Asa bhujau mahAtmA 23 tato 'pareNa jvalitArka tejasA; kSureNa rAjJo dhanur unmamAtha kRpaz ca tasyaiva jaghAna sUtaM; SaDbhiH zaraiH so 'bhimukhaM papAta 24 madrAdhipaz cApi yudhiSThirasya; zaraiz caturbhir nijaghAna vAhAn vAhAMz ca hatvA vyakaron mahAtmA; yodhakSayaM dharmasutasya rAjJaH 25 tathA kRte rAjani bhImaseno; madrAdhipasyAzu tato mahAtmA chittvA dhanur vegavatA zareNa; dvAbhyAm avidhyat subhRzaM narendram 26 athApareNAsya jahAra yantuH; kAyAc chiraH saMnahanIyamadhyAt jaghAna cAzvAMz caturaH sa zIghraM; tathA bhRzaM kupito bhImasenaH 27 tam agraNIH sarvadhanurdharANAm; ekaM carantaM sAmare 'tivegam bhImaH zatena vyakirac charANAM; mAdrIputraH sahadevas tathaiva 28 taiH sAyakair mohitaM vIkSya zalyaM; bhImaH zarair asya cakarta varma sa bhImasenena nikRttavarmA; madrAdhipaz carma sahasratAram 29 pragRhya khaDgaM ca rathAn mahAtmA; praskandya kuntIsutam abhyadhAvat chittva ratheSAM nakulasya so 'tha; yudhiSThiraM bhImabalo 'bbhyadhAvat 30 taM cApi rAjAnam athotpatantaM; kruddhAM yathaivAntakam Apatantam dhRSTadyumno draupadeyAH zikhaNDI; zinez ca naptA sahasA parIyuH 31 athAsya carmApratimaM nyakRntad; bhImo mahAtmA dazabhiH pRSatkaH khaDgaM ca bhallair nicakarta muSTau; nadan prahRSTas tava sinyamadhye 32 tat karma bhImasya samIkSya hRSTAs; te pANDavAnAM pravarA rathaughAH nAdaM ca cakrur bhRzam utsmayantaH; zaGkhAMz ca dadhmuH zazisaMnikAzAn 33 tenAtha zabdena vibhISaNena; tavAbhitaptaM balam aprahRSTam svedAbhibhUtaM rudhirokSitAGgaM; visaMjJakalpaM ca tathA viSANNam 34 sa madrarAjaH sahasAvakIrNo; bhImAgragaiH pANDava yodhamukhyaiH yudhiSThirasyAbhimukhaM javena; siMho yathA mRgahetoH prayAtaH 35 sa dharmarAjo nihatAzvasUtaM; krodhena dIptajvalana prakAzam dRSTvA tu madrAdhipatiM sa tUrNaM; samabhyadhAvat tam ariM balena 36 govinda vAkyaM tvaritaM vicintya; dadhre matiM zalya vinAzanAya sa dharmarAjo nihatAzvasUte; rathe tiSThaJ zaktim evAbhikAGkSan 37 tac cApi zalyasyA nizamya karma; mahAtmano bhagam athAvaziSTam smRtvA mAnaH zalya vadhe yatAtmA; yathoktam indrAvarajasya cakre 38 sa dharmarAjo maNihemadaNDAM; jagrAha zaktiM kanakaprakAzAm netre ca dIpte sahasA vivRtya; madrAdhipaM kruddhA manA niraikSat 39 nirIkSito vai naradeva rAjJA; pUtAtmanA nirhRta kalmaSeNa abhUn na yad bhasmasAn madrarAjas; tad adbhutaM me pratibhAti rAjan 40 tatas tu zaktiM rucirogra daNDAM; maNipravalojjvalitAM pradIptAm cikSepa vegAt subhRzaM mahAtmA; madrAdhipAya pravaraH kurUNAm 41 dIptAm athainAM mahatA balena; savisphu liGgAM sahasA patantIm praikSanta sarve kuravaH sametA; yathA yugAnte mahatIm ivolkAm 42 tAM kAlarAtrIm iva pAzahastAM; yamasya dhatrIm iva cograrUpAm sabrahma daNDapratimAm amoghAM; sasarja yatto yudhi dharmarAjaH 43 gandhasrag agryAsana pAnabhojanair; abhyarcitAM pANDusutaiH prayatnAt saMvartakAgnipratimAM jvalantIM; kRtyAm atharvAGgirasIm ivogrAm 44 IzAna hetoH pratinirmitAM tAM; tvaSTA ripUNAm asudeha bhakSAm bhUmyantarikSAdi jalAzayAni; prasahya bhUtAni nihantum IzAm 45 ghaNTA patAkA maNivajra bhAjaM; vaiDUrya citrAM tapanIyadaNDAm tvaSTrA prayatnAn niyamena klRptAM; brahma dviSAm antakarIm amoghAm 46 balaprayatnAd adhirUDha vegAM; mantraiz ca ghorair abhimantrayitvA sasarja mArgeNa ca tAM pareNa; vadhAya madrAdhipater tadAnIm 47 hato 'sy asAv ity abhigarjamAno; rudro 'ntakAyAnta karaM yatheSum prasArya bAhuM sudRDhaM supANiM; krodhena nRtyann ivA dhArma rAjaH 48 tAM sarvazaktyA prahitAM sa zaktiM; yudhiSThireNAprati vArya vIryAm pratigrahAyAbhinanarda zalyaH; samyag ghutAm agnir ivAjya dhArAm 49 sA tasya marmANi vidArya zubhram; uro vizAlaM ca tathaiva varma viveza gAM toyam ivAprasaktA; yazo vizAlaM nRpater dahantI 50 nAsAkSi karNAsya viniHsRtena; prasyandatA ca vraNasaMbhavena saMsikta gAtro rudhireNa so 'bhUt; krauJco yathA skanda hato mahAdriH 51 prasArya bAhU sa rathAd gato gAM; saMchinnavarmA kurunandanena mahendra vAhapratimo mahAtmA; vajrAhataM zRGgam ivAcalasya 52 bAhU prasAryAbhimukho dharmarAjasya madrarAT tato nipatito bhUmAv indradhvaja ivocchritaH 53 sa tathA bhinnasarvAGgo rudhireNa samukSitaH pratyudgata iva premNA bhUmyA sA narapuMgavaH 54 priyayA kAntayA kAntaH patamAna ivorasi ciraM bhuktvA vasumatIM priyAM kAntAm iva prabhuH sarvair aGgaiH samAzliSya prasupta iva so 'bhavat 55 dharmye dharmAtmanA yuddhe nihato dharmasUnunA samyag ghuta iva sviSTaH prazAnto 'gnir ivAdhvare 56 zaktyA vibhinnahRdayaM vipra viddhAyudha dhvajam saMzAntam api madrezaM lakSmIr naiva vyamuJcata 57 tato yudhiSThiraz cApam AdAyendra dhanuSprabham vyadhamad dviSataH saMkhye khaga rAD iva pannagAn dehAsUn nizitair bhallai ripUNAM nAzayan kSaNAt 58 tataH prArthasya bANaughair AvRtAH sainikAs tava nimIlitAkSAH kSiNvanto bhRzam anyonyam arditAH saMnyastakavacA dehair vipatrAyudha jIvitAH 59 tataH zalye nipatite madrarAjAnujo yuvA bhrAtuH sarvair guNais tulyo rathI pANDavam abhyayAt 60 vivyAdha ca narazreSTho nArAcair bahubhis tvaran hatasyApacitiM bhrAtuz cikIrSur yuddhadurmadaH 61 taM vivyAdhAzugaiH SaDbhir dharmarAjas tvarann iva kArmukaM cAsya ciccheda kSurAbhyAM dhvajam eva ca 62 tato 'sya dIpyamAnena sudRDhena zitena ca pramukhe vartamAnasya bhallenApAharac chiraH 63 sukuNDalaM tad dadRze patamAnaM ziro rathAt puNyakSayam iva prApya patantaM svargavAsinam 64 tasyApakRSTa zIrSaM tac charIraM patitaM rathAt rudhireNAvasiktAGgaM dRSTvA sainyam abhajyata 65 vicitrakavace tasmin hate madranRpAnuje hAhAkAraM vikurvANAH kuravo vipradudruvuH 66 zalyAnujaM hataM dRSTvA tAvakAs tyaktajIvitAH vitresuH pANDava bhayAd rajodhvastAss tathA bhRSam 67 tAMs tathA bhajyatas trastAn kauravAn bharatarSabha ziner naptA kiran bANair abhyavartata sAtyakiH 68 tam AyAntaM maheSvAsam aprasahyaM durAsadam hArdikyas tvarito rAjan pratyagRhNAd abhItavat 69 tau sametau mahAtmAnau vArSNeyAv aparAjitau hArdikyaH sAtyakiz caiva siMhAv iva madotkaTau 70 iSubhir vimalAbhAsaiz chAdayantau parasparam arcirhir iva sUryasya divAkarasamaprabhau 71 cApamArgabaloddhUtAn mArgaNAn vRSNisiMhayoH AkAze samapazyAma pataMgAn iva zIghragAn 72 sAtyakiM dazabhir viddhvA hayAMz cAsya tribhiH zaraiH cApam ekena ciccheda hArdikyo nataparvaNA 73 tan nikRttaM dhanuHzreSTham apAsya zinipuMgavaH anyad Adatta vegena vegavattaram Ayudham 74 tad AdAya dhanuHzreSThaM variSThaH sarvadhanvinAm hArdikyaM dazabhir bANaiH pratyavidhyat stanAntare 75 tato rathaM yugeSAM ca chittvA bhallaiH susaMyataiH azvAMs tasyAvadhIt tUrNam ubhau ca pArSNisArathI 76 madrarAje hate rAjanvirathe kRtavarmaNi duryodhana balaM sarvaM punar AsIt parAGmukham 77 tatpare nAvabudhyanta sainyena rajasA vRte balaM tu hatabhUyiSThaM tat tadAsIt parAGmukham 78 tato muhUrtAt te 'pazyan rajo bhaumaM samutthitam vividhaiH zoNitasrAvaiH prazAntaM puruSarSabha 79 tato duryodhano dRSTvA bhagnaM svabalam antikAt javenApatataH pArthAn ekaH sarvAn avArayat 80 pANDavAn sarathAn dRSTvA dhRSTadyumnaM ca pArSatam AnartaM ca durAdharSaM zitair bANair avAkirat 81 taM pare nAbhyavartanta martyA mRtyum iv Agatam athAnyaM ratham AsthAya hArdikyo 'pi nyavartata 82 tato yudhiSThiro rAjA tvaramANo mahArathaH caturbhir nijaghAnAzvAn patribhiH kRtavarmaNaH vivyAdha gautamaM cApi SaDbhir bhallaiH sutejanaiH 83 azvatthAmA tato rAjJA hatAzvaM virathI kRtam samapovAha hArdikyaM svarathena yudhiSThirAt 84 tataH zAradvato 'STAbhiH pratyavidhyad yudhiSThiram vivyAdha cAzvAn nizitais tasyASTAbhiH zilImukhaiH 85 evam etan mahArAja yuddhazeSam avartata tava durmantrite rAjan sahaputrasya bhArata 86 tasmin maheSvAsa vare vizaste; saMgrAmamadhye kurupuMgavena parthAH sametAH paramaprahRSTAH; zaGkhAn pradadhmur hatam IkSya zalyam 87 yudhiSThiraM ca prazazaMsur Ajau; purA surA vRtravadhe yathendram cakruz ca nAnAvidha vAdya zabdAn; ninAdayanto vasudhAM samantAt | | 1 [s] zalye tu nihate rAjan madrarAjapadAnugAH rathAH saptazatA vIrA niryayur mahato balAt 2 duryodhanas tu dviradam AruhyAcalasaMnibham chattreNa dhriyamANena vIjyamAnaz ca cAmaraiH na gantavyaM na gantavyam iti madrAn avArayat 3 duryodhanena te vIrA vAryamANAH punaH punaH yudhiSThiraM jighAMsantaH pANDUnAM prAvizan balam 4 te tu zUrA mahArAja kRtacittAH sma yodhane dhanuH zabdaM mahat kRtvA sahAyudhyanta pANDavaiH 5 zrutvA tu nihataM zalyaM dharmaputraM ca pIDitam madrarAjapriye yuktair madrakANAM mahArathaiH 6 AjagAma tataH pArtho gANDIvaM vikSipan dhanuH pUrayan rathaghoSeNa dizaH sarvA mahArathaH 7 tato 'rjunaz ca bhImaz ca mAdrIputrau ca pANDavau sAtyakiz ca naravyAghro draupadeyAz ca sarvazaH 8 dhRSTadyumnaH zikhaNDI ca pAJcAlAH saha somakaiH yudhiSThiraM parIpsantaH samantAt paryavArayan 9 te samantAt parivRtAH pANDavaiH puruSarSabhAH kSobhayanti sma tAM senAM makarAH sAgaraM yathA 10 puro vAtena gaGgeva kSobhyamAnA mahAnadI akSobhyata tadA rAjan pANDUnAM dhvajinI punaH 11 praskandya senAM mahatIM tyaktAtmAno mahArathAH vRkSAn iva mahAvAtAH kampayanti sma tAvakAH 12 bahavaz cukruzus tatra kva sa rAjA yudhiSThiraH bhrAtaro vAsya te zUrA dRzyante na ha ke cana 13 pAJcAlAnAM mahAvIryAH zikhaNDI ca mahArathaH dhRSTadyumno 'tha zaineyo draupadeyAz ca sarvazaH 14 evaM tAn vAdinaH zUrAn draupadeyA mahArathAH ahyaghnan yuyudhAnaz ca madrarAjapadAnugAn 15 cakrair vimathitaiH ke cit ke cic chinnair maha dhvajaiH pratyadRzyanta samare tAvakA nihatAH paraiH 16 Alokya pANDavAn yuddhe yodhA rAjan samantataH vAryamANA yayur vegAt tava putreNa bhArata 17 duryodhanas tu tAn vIrAn vArayAm Asa sAntvayan na cAsya zAsanaM kaz cit tatra cakre mahArathaH 18 tato gAndhArarAjasya putraH zakunir abravIt duryodhanaM mahArAja vacanaM vacanakSamaH 19 kiM naH saMprekSamANAnAM madrANAM hanyate balam na yuktam etat samare tvayi tiSThati bhArata 20 sahitair nAma yoddhavyam ity eSA samayaH kRtaH atha kasmAt parAn eva ghnato marSayase nRpa 21 [dur] vAryamANA mayA pUrvaM naite cakrur vaco mama ete hi nihatAH sarve praskannAH pANDuvAhinIm 22 [Sakuni] na bhartuH zAsanaM vIrA raNe kurvanty amarSitAH alaM kroddhuM tathaiteSAM nAyaM kAla upekSitum 23 yAmaH sarve 'tra saMbhUya savAjirathakuJjarAH paritrAtuM maheSvAsAn madrarAjapadAnugAn 24 anyonyaM parirakSAmo yatnena mahatA nRpa evaM sarve 'nusaMcintya prayayur yatra sainikAH 25 [s] evam uktas tato rAjA balenA mahatA vRtaH prayayau siMhanAdena kampayan vai vasuMdharAm 26 hatavidhyata gRhNIta praharadhvaM nikRntata ity AsIt tumulaH zabdas tava sainyasya bhArata 27 pANDavAs tu raNe dRSTvA madrarAjapadAnugAn sahitAn abhyavartanta gulmam AsthAya madhyamam 28 te muhUrtAd raNe vIrA hastAhastaM vizAM pate nihatAH pratyadRzyanta madrarAjapadAnugAH 29 tato naH saMprayAtAnAM hatAmitrAs tarasvinaH hRSTAH kilakilA zabdam akurvan sahitAH pare 30 athotthitAni ruNDAni samadRzyanta sarvazaH papAta mahatI colkA madhyenAdhitya maNDalam 31 rathair bhagnair yugAkSaiz ca nihataiz ca mahArathaiH azvair nipatitaiz caiva saMchannAbhUd vasuMdharA 32 vAtAyamAnais turagair yugAsaktais turaMgamaiH adRzyanta mahArAja yodhAs tatra raNAjire 33 bhagnacakrAn rathAn ke cid avahaMs turagA raNe rathArthaM ke cid AdAya dizo dazavibabhramuH tatra tatra ca dRzyante yoktraiH zliSTAH sma vAjinaH 34 rathinaH patamAnAz ca vyadRzyanta narottama gaganAt pracyutAH siddhAH puNyAnAm iva saMkSaye 35 nihateSu ca zUreSu madrarAjAnugeSu ca asmAn Apatataz cApi dRSTvA pArtha mahArathAH 36 abhyavartanta vegena jaya gRdhrAH prahAriNaH bANazabdaravAn kRtvA vimizrAJ zaGkhanisvanaiH 37 asmAMs tu punar AsAdya labdhalakSAH prahAriNaH zarAsanAni dhunvAnAH siMhanAdAn pracukruzuH 38 tato hatam abhiprekSya madrarAjabalaM mahat madrarAjaM ca samare dRSTvA zUraM nipAtitam duryodhana balaM sarvaM punar AsIt parAGmukham 39 vadhyamAnaM mahArAja pANDavair jitakAzibhiH dizo bhede 'tha saMbhrAntaM trAsitaM dRDhadhanvibhiH | | 1 [s] pAtite yudhi durdharSo madrarAje mahArathe tAvakAs tava putrAz ca prAyazo vimukhAbhavan 2 vaNijo nAvi bhinnAyAM yathAgAdhe 'plave 'rNave apAre pAram icchanto hate zUre mahAtmani 3 madrarAje mahArAja vitrastAH zaravikSatAH anAthA nAtham icchanto mRgAH siMhArditA iva 4 vRSA yathA bhagnazRGgAH zIrNadantA gajA iva madhyAhne pratyapAyAma nirjitA dharmasUnunA 5 na saMdhAtum anIkAni na ca rAjan parAkrame AsId buddhir hate zalye tava yodhasya kasya cit 6 bhISme droNe ca nihate sUtaputre ca bhArata yad duHkhaM tava yodhAnAM bhayaM cAsId vizAM pate tadbhayaM sa ca naH zoko bhUya evAbhyavartata 7 nirazAz ca jaye tasmin hate zalye mahArathe hatapravIrA vidhvastA vikRttAz ca zitaiH zaraiH madrarAje hate rAjan yodhAs te prAdravan bhayAt 8 azvAn anye gajAn anye rathAn anye mahArathAH Aruhya javasaMpannAH pAdAtAH prAdravan bhayAt 9 dvisAhasrAz ca mAtaGgA girirUpAH prahAriNaH saMprAdravan hate zalye aGkuzAGguSTha coditAH 10 te raNAd bharatazreSTha tAvakAH prAdravan dizaH dhAvantaz cApy adRzyanta zvasamAnAH zarAtulAH 11 tAn prabhagnAn drutAn dRSTvA hatotsAhAn parAjitAn abhyadravanta pAJcAlAH pANDavAz ca jayaiSiNaH 12 bANazabdaravaz cApi siMhanAdaz ca puSkalaH zaGkhazabdaz ca zUrANAM dAruNaH samapadyata 13 dRSTvA tu kauravaM sainyaM bhayatrastaM pravidrutam anyonyaM samabhASanta pAJcAlAH pANDavaiH saha 14 adya rAjA satyadhRtir jitAmitro yudhiSThiraH adya duryodhano hInA dIptayA nRpatizriyA 15 adya zrutvA hataM putraM dhRtarASTro janezvaraH niHsaMjJaH patito bhUmau kilbiSaM pratipadyatAm 16 adya jAnAtu kaunteyaM samarthaM sarvadhanvinAm adyAtmAnaM ca durmedhA garhayiSyati pApakRt adya kSattur vacaH satyaM smaratAM bruvato hitam 17 adya prabhRti pArthAMz ca preSyabhUta upAcaran vijAnAtu nRpo duHkhaM yat prAptaM pANDunandanaiH 18 adya kRSNasya mAhAtmyaM jAnAtu sa mahIpatiH adyArjuna dhanur ghoSaM ghoraM jAnAtu saMyuge 19 astrANAM ca balaM sarvaM bAhvoz ca balam Ahave adya jJAsyati bhImasya balaM ghoraM mahAtmanaH 20 hate duryodhane yuddhe zakreNevAsure maye yatkRtaM bhImasenena duHkhAsana vadhe tadA nAnyaH kartAsti loke tad Rte bhImaM mahAbalam 21 jAnItAm adya jyeSThasya pANDavasya parAkramam madrarAjaM hataM zrutvA devair api suduHsaham 22 adya jJAsyati saMgrAme mAdrIputrau mahAbalau nihate saubale zUre gAndhAreSu ca sarvazaH 23 kathaM teSAM jayo na syAd yeSAM yoddhA dhanaMjayaH sAtyakir bhImasenaz ca dhRSTadyumnaz ca pArSataH 24 draupadyAs tanayAH paJca mAdrIputrau ca pANDavau zikhaNDI ca maheSvAso rAjA caiva yudhiSThiraH 25 yeSAM ca jagatAM nAtho nAthaH kRSNo janArdanaH kathaM teSAM jayo na syAd yeSAM dharmo vyapAzrayaH 26 bhISmaM droNaM ca karNaM ca madrarAjAnam eva ca tahAnyan nRpatIn vIrAJ zatazo 'tha sahasrazaH 27 ko 'nyaH zakto raNe jetum Rte pArthaM yudhiSThiram yasya nAtho hRSIkezaH sadA dharmayazo nidhiH 28 ity evaM vadamAnAs te harSeNa mahatA yutAH prabhagnAMs tAvakAn rAjan sRJjayAH pRSThato 'nvayuH 29 dhanaMjayo rathAnIkam abhyavartata vIryavAn mAdrIputrau ca zakuniM sAtyakiz ca mahArathaH 30 tAn prekSya dravataH sarvAn bhImasenabhayArditAn duryodhanas tadA sUtam abravId utsmayann iva 31 na mAtikramate pArtho dhanuSpANim avasthitam jaghane sarvasainyAnAM mamAzvAn pratipAdaya 32 jaghane yudhyamAnaM hi kaunteyo mAM dhanaMjayaH notsahetAbhyatikrAntuM velAm iva mahodadhiH 33 pazya sainyaM mahat sUta pANDavaiH samabhidrutam sainyareNuM samuddhUtaM pazyasvainaM samantataH 34 siMhanAdAMz ca bahuzaH zRNu ghorAn bhayAnakAn tasmAd yAhi zanaiH sUta jaghanaM paripAlaya 35 mayi sthite ca samare niruddheSu ca pANDuSu punarAvartate tUrNaM mAmakaM balam ojasA 36 tac chrutvA tava putrasya zUrAgrya sadRzaM vacaH sArathir hemasaMchannAJ zanair azvAn acodayat 37 gajAzvarathibhir hInAs tyaktAtmAnaH padAtayaH ekaviMzatisAhasrAH saMyugAyAvatasthire 38 nAnAdezasamudbhUtA nAna raJjita vAsasaH avasthitAs tadA yodhAH prArthayanto mahad yazaH 39 teSAm ApatatAM tatra saMhRSTAnAM parasparam saMmardaH sumahAJ jajJe ghorarUpo bhayAnakaH 40 bhImasenaM tadA rAjan ghRSTadyumnaM ca pArSatam balena caturaGgeNa nAnAdezyA nyavArayan 41 bhImam evAbhyavartanta raNe 'nye tu padAtayaH prakSveDyAsphoTya saMhRSTA vIralokaM yiyAsavaH 42 AsAdya bhImasenaM tu saMrabdhA yuddhadurmadAH dhArtarASTrA vinedur hi nAnyAM cAkathayan kathAm parivArya raNe bhImaM nijaghnur te samantataH 43 sa vadhyamAnaH samare padAtigaNasaMvRtaH na cacAla rathopasthe mainAka iva parvataH 44 te tu kruddhA mahArAja pANDavasya mahAratham nigrahItuM pracakrur hi yodhAMz cAnyAn avArayan 45 akrudhyata raNe bhImas tais tadA paryavasthitaiH so 'vatIrya rathAt tUrNaM padAtiH samavasthitaH 46 jAtarUpaparicchannAM pragRhya mahatIM gadAm avadhIt tAvakAn yodhAn daNDapANir ivAntakaH 47 rathAzvadvipahInAMs tu tAn bhImo gadayA balI ekaviMzatisAhasrAn padAtIn avapothayat 48 hatvA tat puruSAnIkaM bhImaH satyaparAkramaH dhRSTadyumnaM puraskRtya nacirAt pratyadRzyata 49 pAdAtA nihatA bhUmau zizyire rudhirokSitAH saMbhagnA iva vAtena karNikArAH supuSpitAH 50 nAnApuSpasrajopetA nAnA kuNDaladhAriNaH nAnA jAtyA hatAs tatra nAdA dezasamAgatAH 51 patAkAdhvajasaMchannaM padAtInAM mahad balam nikRttaM vibabhau tatra ghorarUpaM bhayAnakam 52 yudhiSThirapurogAs tu sarvasainyamahArathAH abhyadhAvan mahAtmAnaM putraM duryodhanaM tava 53 te sarve tAvakAn dRSTvA maheSvAsAn parAGmukhAn nAbhyavartanta te putraM veleva makalAlayam 54 tad adbhutam apazyAma tava putrasya pauruSam yad ekaM sahitAH pArthA na zekur ativartitum 55 nAtidUrApayAtaM tu kRtabuddhiM palAyane duryodhanaH svakaM sainyam abravId bhRzavikSatam 56 na taM dezaM prapazyAmi pRthivyAM parvateSu vA yatra yAtAn na vo hanyuH pANDavAH kiM sRtena vaH 57 alpaM ca balam eteSAM kRSNau ca bhRzavikSatau yadi sarve 'tra tiSThAmo dhruvo no vijayo bhavet 58 viprayAtAMs tu vo bhinnAn pANDavAH kRtakilbiSAn anusRtya haniSyanti zreyo naH samare sthitam 59 zRNudhvaM kSatriyAH sarve yAvantaH stha samAgatAH yadA zUraM ca bhIruM ca mArayaty antakaH sadA ko nu mUDho na yudhyeta puruSaH kSatriya bruvaH 60 zreyo no bhImasenasya kruddhasya pramukhe sthitam sukhaH sAMgrAmiko mRtyuH kSatradharmeNa yudhyatAm jitveha sukham Apnoti hataH pretya mahat phalam 61 na yuddhadharmAc chreyAn vai panthAH svargasya kauravAH acireNa jitAm*l lokAn hato yuddhe samaznute 62 zrutvA tu vacanaM tasya pUjayitvA ca pArthivAH punar evAnvavartanta pANDavAn AtatAyinaH 63 tAn Apatata evAzu vyUDhAnIkAH prahAriNaH pratyudyayus tadA pArthA jaya gRdhrAH prahAriNaH 64 dhanaMjayo rathenAjAv abhyavartata vIryavAn vizrutaM triSu lokeSu gANDIvaM vikSipan dhanuH 65 mAdrIputrau ca zakuniM sAtyakiz ca mahAbalaH javenAbhyapatan hRSTA yato vai tAvakaM balam | | 1 [s] saMnivRtte balaughe tu zAlvo mleccha gaNAdhipaH abhyavartata saMkruddhaH pANDUnAM sumahad balam 2 AsthAya sumahAnAgaM prabhinnaM parvatopamam dRptam airAvata prakhyam amitragaNamardanam 3 yo 'sau mahAbhadra kulaprasUtaH; supUjito dhArtarASTreNa nityam sukalpitaH zAstravinizcayajJaiH; sadopavAhyaH samareSu rAjan 4 tam Asthito rAjavaro babhUva; yathodayasthaH savitA kSapAnte sa tena nAgapravareNa rAjann; abhyudyayau pANDusutAn samantAt zitaiH pRSAtkair vidadAra cApi; mahendravajrapratimaiH sughoraiH 5 tataH zarAn vai sRjato mahAraNe; yodhAMz ca rAjan nayato yamAya nAsyAntaraM dadRzuH sve pare vA; yathA purA vajradharasya daityAH 6 te pANDavAH somakAH sRJjayAz ca; tam eva nAgaM dadRzuH samantAt sahasrazo vai vicarantam ekaM; yathA mahendrasya gajaM samIpe 7 saMdrAvyamANaM tu balaM pareSAM; parItakalpaM vibabhau samantAt naivAvatasthe samare bhRzaM bhayAd; vimardamAnaM tu parasparaM tadA 8 tataH prabhagnA sahasA mahAcamUH; sA pANDavI tena narAdhipena dizaz catasraH sahasA pradhAvitA; gajendra vegaM tam apArayantI 9 dRSTvA ca tAM vegavatA prabhagnAM; sarve tvadIyA yudhi yodhamukhyAH apUjayaMs tatra narAdhipaM taM; dadhmuz ca zaGkhAJ zazisaMnikAzAn 10 zrutvA ninAdaM tv atha kauravANAM; harSAd vimuktaM saha zaGkhazabdaiH senApatiH pANDava sRJjayAnAM; pAJcAla putro na mamarSa roSAt 11 tatas tu taM vai dviradaM mahAtmA; pratyudyayau tvaramANau jayAya jambho yathA zakrasamAgame vai; nAgendram airAvaNam indra vAhyam 12 tam ApatantaM sahasA tu dRSTvA; pAJcAlarAjaM yudhi rAjasiMhaH taM vai dvipaM preSayAm Asa tUrNaM; vadhAya rAjan drupadAtmajasya 13 sa taM dvipaM sahasAbhyApatantam; avidhyad arkapratimaiH pRSatkaiH karmAra dhautair nizitair jvaladbhir; nArAcamukhyais tribhir ugravegaiH 14 tato 'parAn paJca zitAn mahAtmA; nArAcamukhyAn visasarja kumbhe sa tais tu viddhaH paramadvipo raNe; tadA parAvRtya bhRzaM pradudruve 15 taM nAgarAjaM sahasA praNunnaM; vidrAvyamANaM ca nigRhya zAlvaH tottrAGkuzaiH preSayAm Asa tUrNaM; pAJcAlarAjasya rathaM pradizya 16 dRSTvApatantaM sahasA tu nAgaM; dhRSTadyumnaH svarathAc chIghram eva gadAM pragRhyAzu javena vIro; bhUmiM prapanno bhayavihvalAGgaH 17 sa taM rathaM hemavibhUSitAGgaM; sAzvaM sasUtaM sahasA vimRdya utkSipya hastena tadA mahAdvipo; vipothayAm Asa vasuMdharA tale 18 pAJcAlarAjasya sutaM sa dRSTvA; tadArditaM nAgavareNa tena tam abhyadhAvat sahasA javena; bhImaH zikhaNDI ca zinez ca naptA 19 zaraiz ca vegaM sahasA nigRhya; tasyAbhito 'bhyApatato gajasya sa saMgRhIto rathibhir gajo vai; cacAla tair vAryamANaz ca saMkhye 20 tataH pRSatkAn pravavarSa rAjA; sUryo yathA razmijAlaM samantAt tenAzugair vadhyamAnA rathaughAH; pradudruvus tatra tatas tu sarve 21 tat karmazAlvasya samIkSya sarve; pAJcAla matsyA nRpa sRJjayAz ca hAhAkArair nAdayantaH sma yuddhe; dvipaM samantAd rurudhur narAgryAH 22 pAJcAlarAjas tvaritas tu zUro; gadAM pragRhyAcalazRGgakalpAm asaMbhramaM bhArata zatrughAtI; javena viro 'nusasAra nAgam 23 tato 'tha nAgaM dharaNIdharAbhaM; madaM sravantaM jaladaprakAzam gadAM samAvidhya bhRzaM jaghAna; pAJcAlarAjasya sutas tarasvI 24 sa bhinnakunbhaH sahasA vinadya; mukhAt prabhUtaM kSatajaM vimuJcan papAta nAgo dharaNIdharAbhaH; kSitiprakampAc calito yathAdriH 25 nipAtyamAne tu tadA gajendre; hAhAkRte tava putrasya sainye sa zAlvarAjasya zinipravIro; jahAra bhallena ziraH zitena 26 hRtottamAGgo yudhi sAtvatena; papAta bhUmau saha nAgarajJA yathAdrizRGgaM sumahat praNunnaM; vajreNa devAdhipa coditena | | 1 [s] tasmiMs tu nihate zUre zAlve samitizobhane tavAbhajyad balaM vegAd vAteneva mahAdrumaH 2 tat prabhagnaM balaM dRSTvA kRtavarmA mahArathaH dadhAra samare zUraH zatrusainyaM mahAbalaH 3 saMnivRttAs tu te zUrA RSTvA sAtvatam Ahave zaulopamaM sthitaM rAjan kIryamANaM zarair yudhi 4 tatha pravavRte yuddhaM kurUNAM pANDavaiH saha nivRttAnAM mahArAja mRtyuM kRtvA nivartanam 5 tatrAzcaryam abhUd yuddhAM sAtvatasya paraiH saha yad eko vArayAm Asa pANDusenAM durAsadAm 6 teSAm anyonyasuhRdAM kRte karmaNi duSkare siMhanAdaH prahRSTAnAM divaH spRk sumahAn abhUt 7 tena zabdena vitrastAn pAJcAlAn bharatarSabha ziner naptA mahAbAhur anvapadyata sAtyakiH 8 sa samAsAdya rAjAnaM kSemadhUrtiM mahAbalam saptabhir nizitair bANair anayad yamasAdanam 9 tam AyAntaM mahAbAhuM pravapantaM zitAJ zarAn javenAbhyapatad dhImAn hArdikyaH zinipuMgavam 10 tau siMhAv iva nardantau dhanvinau rathinAM varau anyonyam abhyadhAvetAM zastrapravara dhAriNau 11 pANDavAH saha pAJcAlair yodhAz cAnye nRpottamAH prekSakAH samapadyanta tayoH puruSasiMhayoH 12 nArAcair vatsadantaiz ca vRSNyandhakamahArathau abhijaghnatur anyonyaM prahRSTAv iva kuJjarau 13 carantau vividhAn mArgAn hArdikya zinipuMgavau muhur antardadhAte tau bANavRSTyA parasparam 14 cApavegabaloddhUtAn mArgaNAn vRSNisiMhayoH AkAze samapazyAma pataMgAn iva zIghragAn 15 tam ekaM satyakarmANam AsAdya hRdikAtmajaH avidhyan nizitair bANaiz caturbhiz aturo hayAn 16 sa dIrghabAhuH saMkruddhas tottrArdita iva dvipaH aSTAbhiH kRtavarmANam avidhyat parameSubhiH 17 tataH pUrNAyatotsRSTaiH kRtavarmA zilAzitaiH sAtyakiM tribhir Ahatya dhanur ekana cicchide 18 nikRttaM tad dhanuHzreSTham apAsya zinipuMgavaH anyad Adatta vegena zaineyaH sazaraM dhanuH 19 tad AdAya dhanuHzreSThaM variSThaH sarvadhanvinAm Aropya ca mahAvIryo mahAbuddhir mahAbalaH 20 amRSyamANo dhanuSaz chedanaM kRtavarmaNA kupito 'tirathaH zIghraM kRtavarmANam abhyayAt 21 tataH sunizitair bANair dazabhiH zinipuMgavaH jaghAna sUtam azvAMz ca dhvajaM ca kRtavarmaNaH 22 tato rAjan maheSvAsaH kRtavarmA mahArathaH hatAzvasUtaM saMprekSya rathaM hemapariSkRtam 23 roSeNa mahatAviSTaH zUlam udyamya mAriSa cikSepa bhujavegena jighAMsuH zinipuMgavam 24 tac chUlaM sAtvato hy Ajau nirbhidya nizitaiH zaraiH cUrNitaM pAtayAm Asa mohayann iva mAdhavam tato 'pareNa bhallena hRdy enaM samatADayat 25 sa yuddhe yuyudhAnena hatAzvo hatasArathiH kRtavarmA kRtAstreNa dharaNIm anvapadyata 26 tasmin sAtyakinA vIre dvairathe virathI kRte samapadyata sarvepSAM sainyAnAM sumahad bhayam 27 putrasya tava cAtyarthaM viSAdaH samapadyata hatasUte hatAzve ca virathe kRtavarmaNi 28 hatAzvaM ca samAlakSya hatasUtam ariMdamam abhyadhAvat kRpo rAjaJ jighAMsuH zinipuMgavam 29 tam Aropya rathopasthe miSatAM sarvadhanvinAm apovAha mahAbAhus tUrNam AyodhanAd api 30 zaineye 'dhiSThite rAjan virathe kRtavarmaNi duryodhana balaM sarvaM punar AsIt parAGmukham 31 tatpare nAvabudhyanta sainyena rajasAvRte tAvakAH pradrutA rAjan duryodhanam Rte nRpam 32 duryodhanas tu saMprekSya bhagnaM svabalam antikAt javenAbhyapatat tUrNaM sarvAMz caiko nyavArayat 33 pANDUMz ca sarvAn saMkruddho dhRSTadyumnaM ca pArSatam zikhaNDinaM draupadeyAn pAJcAlAnAM ca ye gaNAH 34 kekayAn somakAMz caiva pAJcAlAMz caiva mAriSa asaMbhramaM durAdharSaH zitair astrair avArayat 35 atiSThad Ahave yattaH putras tava mahAbalaH yathA yajJe mahAn agnir matra pUtaH prakAzayan 36 taM pare nAbhyavartanta martyA mRtyum ivAhave athAnyaM ratham AsthAya hArdikyaH samapadyata | | 1 [s] putras tu te mahArAja rathastho rathinAM varaH durutsaho babhau yuddhe yathA rudraH pratApavAn 2 tasya bANasahasrais tu pracchannA hy abhavan mahI parAMz ca siSice bANair dhArAbhir iva parvatAn 3 na ca so 'sti pumAn kazc cin pANDavAnAM mahAhave hayo gajo ratho vApi yo 'sya bANair avikSataH 4 yaM yaM hi samare yodhaM prapazyAmi vizAM pate sa sa bANaiz cito 'bhUd vai putreNa tava bhArata 5 yathA sainyena rajasA samuddhUtena vAhinI pratyadRzyata saMchannA tathA bANair mahAtmanaH 6 bANabhUtAm apazyAma pRthivIM pRthivIpate duryodhanena prakRtAM kSiprahastena dhanvinA 7 teSu yodhasahasreSu tAvakeSu pareSu ca eko duryodhano hy AsIt pumAn iti matir mama 8 tatrAdbhutam apazyAma tava putrasya vikramam yad ekaM sahitAH pArthA nAtyavartanta bhArata 9 yudhiSThiraM zatenAjau vivyAdha bharatarSabha bhImasenaM ca saptatyA sahadevaM ca saptabhiH 10 nakulaM ca catuHSaSTyA dhRSTadyumnaM ca paJcabhiH saptabhir draupadeyAMz ca tribhir vivyAdha sAtyakim dhanuz ciccheda bhallena sahadevasya mAriSa 11 tad apAsya dhanuz chinnaM mAdrIputraH pratApavAn abhyadhAvata rAjAnaM pragRhyAnyAn mahad dhanuH tato duryodhanaM saMkhye vivyAdha dazabhiH zaraiH 12 nakulaz ca tato vIro rAjAnaM navabhiH zaraiH ghorarUpair maheSvAso vivyAdha ca nanAda ca 13 sAtyakiz cApi rAjAnaM zareNAnataparvaNA draupadeyAs trisaptatyA dharmarAjaz ca saptabhiH azItyA bhImasenaz ca zarai rAjAnam Ardayat 14 samantAt kIryamANas tu bANasaMghair mahAtmabhiH na cacAla mahArAja sarvasainyasya pazyataH 15 lAghavaM sauSThavaM cApi vIryaM caiva mahAtmanaH ati sarvANi bhUtAni dadRzuH sarvamAnavAH 16 dhArtarASTrAs tu rAjendra yAtvA tu svalpam antaram apazyamAnA rAjAnaM paryavartanta daMzitAH 17 teSAm ApatatAM ghoras tumulaH samajAyata kSubdhasya hi samudrasya prAvRTkAle yathA nizi 18 samAsAdya raNe te tu rAjAnam aparAjitam pratyudyayur maheSvAsAH pANDavAn AtatAyinaH 19 bhImasenaM raNe kruddhaM droNaputro nyavArayat tato bANair mahArAja pramuktaiH sarvatodizam nAjJAyanta raNe vIrA na dizaH pradizas tathA 20 tAv ubhau krUrakarmANAv ubhau bhArata duHsahau ghorarUpam ayudhyetAM kRtapratikRtaiSiNau trAsayantau jagat sarvaM jyA kSepa vihatatvacau 21 zakunis tu raNe vIro yudhiSThiram apIDayat tasyAzvAMz caturo hatvA subalasya suto vibhuH nAdaM cakAra balavAn sarvasainyAni kampayan 22 etasminn antare vIraM rAjAnam aparAjitam apovAha rathenAjau sahadevaH pratApavAn 23 athAnyaM ratham AsthAya dharmarAjo yudhiSThiraH zakuniM navabhir viddhvA punar vivyAdha paJcabhiH nanAda ca mahAnAdaM pravaraH sarvadhanvinAm 24 tad yuddham abhavac citraM ghorarUpaM ca mAriSa IkSitRprItijananaM siddhacAraNasevitam 25 ulUkas tu maheSvAsaM nakulaM yuddhadurmadam abhyadravad ameyAtmA zaravarSaiH samantataH 26 tathaiva nakulaH zUraH saubalasya sutaM raNe zaravarSeNa mahatA samantAt paryavArayat 27 tau tatra samare vIrau kulaputrau mahArathau yodhayantAv apazyetAM parasparakRtAgasau 28 tathaiva kRtavarmA tu zaineyaM zatrutApanam yodhayaJ zuzubhe rAjan balaM zakra ivAhave 29 duryodhano dhanuz chittvA dhRSTadyumnasya saMyuge athainaM chinnadhanvAnaM vivyAdha nizitaiH zaraiH 30 dhRSTadyumno 'pi samare pragRhya paramAyudham rAjAnaM yodhayAm Asa pazyatAM sarvadhanvinAm 31 tayor yuddhaM mahac cAsIt saMgrAme bharatarSabha prabhinnayor yathA saktaM mattayor varahastinoH 32 gautamas tu raNe kruddho draupadeyAn mahAbalAn vivyAdha bahubhiH zUraH zaraiH saMnataparvabhiH 33 tasya tair abhavad yuddham indriyair iva dehinaH ghora rUpam asaMvAryaM nirmaryAdam atIva ca 34 te ca taM pIDayAm Asur indriyANIva bAlizam sa ca tAn pratisaMrabdhaH pratyayodhayad Ahave 35 evaM citram abhUd yuddhaM tasya taiH saha bhArata utthAyotthAya hi yathA dehinAm indriyair vibho 36 narAz caiva naraiH sArdhaM dantino dantibhis tathA hayA hayaiH samAsaktA rathino rathibhis tathA saMkulaM cAbhavad bhUyo ghorarUpaM vizAM pate 37 idaM citram idaM ghoram idaM raudram iti prabho yuddhAny Asna mahArAja ghorANi ca bahUni ca 38 te samAsAdya samare parasparam ariMdamAH vivyadhuz caiva jaghnuz ca samAsAdya mahAhave 39 teSAM zatra samudbhUtaM rajas tIvram adRzyata pravAtenoddhataM rAjan dhAvadbhiz cAzvasAdibhiH 40 rathanemi samudbhUtaM niHzvAsaiz cApidantinAm rajaH saMdhyAbhrakapilaM divAkarapathaM yayau 41 rajasA tena saMpRkte bhAskare niSprabhI kRte saMchAditAbhavad bhUmiste ca zUrA mahArathAH 42 muhUrtAd iva saMvRttaM nIrajaskaM samantatha vIra zoNitasiktAyAM bhUmau bharatasattama upAzAmyat tatas tIvraM tad rajo ghoradarzanam 43 tato 'pazyaM mahArAja dvaMdva yuddhAni bhArata yathA pragryaM yathA jyeSThaM madhyAhne vai sudAruNe varmaNAM tatra rAjendra vyadRzyantojjvalAH prabhAH 44 zabdaH sutumulaH saMkhye zarANAM patatAm abhUt mahAveNuvanasyeva dahyamAnasya sarvataH | | 1 [s] vartamAne tathA yuddhe ghorarUpe bhayAnake abhajyata balaM tatra tava putrasya pANDavaiH 2 tAMs tu yatnena mahatA saMnivArya mahArathAn putras te yodhayAm Asa pANDavAnAm anIkinIm 3 nivRttAH sahasA yodhAs tava putra priyaiSiNaH saMnivRtteSu teSv evaM yuddham AsIt sudAruNam 4 tAvakAnAM pareSAM ca devAsuraraNopamam pareSAM tava sainye ca nAsIt kaz cit parAGmukhaH 5 anumAnena yudhyante saMjJAbhiz ca parasparam teSAM kSayo mahAn AsId yudhyatAm itaretaram 6 tato yudhiSThiro rAjA krodhena mahatA yutaH jigISamANaH saMgrAme dhArtarASTrAn sarAjakAn 7 tribhiH zAradvataM viddhvA rukmapuGkhaiH zilAzitaiH caturbhir nijaghAnAzvAn kalyANAn kRtavarmaNaH 8 azvatthAmA tu hArdikyam apovAha yazasvinam atha zAradvato 'STAbhiH pratyavidhyad yudhiSThiram 9 tato duryodhano rAjA rathAn saptazatAn raNe preSayad yatra rAjAsau dharmaputro yudhiSThiraH 10 te rathA rathibhir yuktA manomArutaraMhasaH abhyadravanta saMgrAme kaunteyasya rathaM prati 11 te samantAn mahArAja parivArya yudhiSThiram adRzyaM sAyakaiz cakrur meghA iva divAkaram 12 nAmRSyanta susaMrabdhAH zikhaNDipramukhA rathAH rathair agryajavair yuktaiH kiGkiNIjAlasaMvRtaiH Ajagmur abhirakSantaH kuntIputraM yudhiSThiram 13 tathA pravavRte raudraH saMgrAmaH zoNitodakaH pANDavAnAM kurUNAM ca yama rASTravivardhanaH 14 rathAn saptazatAn hatvA kurUNAm AtatAyinAm pANDavAH saha pAJcAlaiH punar evAbhyavArayan 15 tatra yuddhaM mahac cAsIt tava putrasya pANDavaiH na ca nas tAdRzaM dRSTaM naiva cApi parizrutam 16 vartamAne tathA yuddhe nirmaryAde samantataH vadhyamAneSu yodheSu tAvakeSv itareSu ca 17 ninadatsu ca yodheSu zaGkhavaryaiz ca pUritaiH utkRSTaiH siMhanAdaiz ca garjitena ca dhanvinAm 18 atipravRddhe yuddhe ca chidyamAneSu marmasu dhAvamAneSu yodheSu jaya gRddhiSu mAriSa 19 saMhAre sarvato jAte pRthivyAM zokasaMbhave bahvInAm uttamastrINAM sImantoddharaNe tathA 20 nirmaryAde tathA yuddhe vartamAne sudAruNe prAdurAsan vinAzAya tadotpAtAH sudAruNAH cacAla zabdaM kurvANA saparvatavanA mahI 21 sadaNDAH solmukA rAjaJ zIryamANAH samantataH ulkAH petur divo bhUmAv Ahatya ravimaNDalam 22 viSvag vAtAH prAdurAsan nIcaiH zarkara varSiNaH azrUNi mumucur nAgA vepathuz cAspRzad bhRzam 23 etAn ghorAn anAdRtya samutpAtAn sudAruNAn punar yuddhAya saMmantrya kSatriyAs tasthur avyathAH ramaNIye kurukSetre puNye svargaM yiyAsavaH 24 tato gAndhArarAjasya putraH zakunir abravIt yudhyadhvam agrato yAvat pRSThato hanmi pANDavAn 25 tato naH saMprayAtAnAM madrayodhAs tarasvinaH hRSTAH kilakilA zabdam akurvantApare tathA 26 asmAMs tu punar AsAdya labdhalakSA durAsadAH zarAsanAni dhunvantaH zaravarSair avAkiran 27 tato hataM parais tatra madrarAjabalaM tadA duryodhana balaM dRSTvA punar AsIt parAGmukham 28 gAndhArarAjas tu punar vAkyam Aha tato balI nivartadhvam adharmajJA yudhyadhvaM kiM sRtena vaH 29 anIkaM dazasAhasram azvAnAM bharatarSabha AsId gAndhArarAjasya vimalaprAsayodhinAm 30 balena tena vikramya vartamAne janakSaye pRSThataH pANDavAnIkam abhyaghnan nizitaiH zaraiH 31 tad abhram iva vAtena kSipyamANaM samantataH abhajyata mahArAja pANDUnAM sumahad balam 32 tato yudhiSThiraH prekSya bhagnaM svabalam antikAt abhyacodayad avyagraH sahadevaM mahAbalam 33 asau subala putro no jaghanaM pIDya daMzitaH senAM nisUdayanty eSa pazya pANDava durmatim 34 gaccha tvaM draupadeyAz ca zakuniM saubalaM jahi rathAnIkam ahaM rakSye pAJcAla sahito 'nagha 35 gacchantu kuJjarAH sarve vAjinaz ca saha tvayA pAdAtAz ca trisAhasrAH zakuniM saubalaM jahi 36 tato gajAH saptazatAz cApapANibhir AsthitAH paJca cAzvasahasrANi sahadevaz ca vIryavAn 37 pAdAtAz ca trisAhasrA draupadeyAz ca sarvazaH raNe hy abhyadravaMs te tu zakuniM yuddhadurmadam 38 tatas tu saubalo rAjann abbhyatikramya pANDavAn jaghAna pRSThataH senAM jaya ghRdhraH pratApavAn 39 azvArohAs tu saMrabdhAH pANDavAnAM tarasvinAm prAvizan saubalAnIkam abhyatikramya tAn rathAn 40 te tatra sadinaH zUrAH saubalasya mahad balam gamamadhye 'vatiSThantaH zaravarSair avAkiran 41 tad udyatagadA prAsam akApuruSa sevitam prAvartata mahad yuddhaM rAjan durmantrite tava 42 upAramanta jyAzabdAH prekSakA rathino 'bhavan na hi sveSAM pareSAM vA vizeSaH pratyadRzyata 43 zUra bAhuvisRSTAnAM zaktInAM bharatarSabha jyotiSAm iva saMpAtam apazyan kurupANDavAH 44 RSTibhir vimalAhiz ca tatra tatra vizAM pate saMpatantIbhir AkAzam AvRtaM bahv azobhata 45 prAsAnAmpatatAM rAjan rUpam AsIt samantataH zalabhAnAm ivAkAze tadA bharatasattama 46 rudhirokSitasarvAGgA vipraviddhair niyantRbhiH hayAH paripatanti sma zatazo 'tha sahasrazaH 47 anyonyaparipiSTAz ca samAsAdya parasparam avikSatAH sma dRzyante vamanto rudhiraM mukhaiH 48 tato 'bhavat tamo ghoraM sainyena rajasA vRte tAn apAkramato 'drAkSaM tasmAd dezAd ariMdamAn azvAn rAjan manuSyAMz ca rajasA saMvRte sati 49 bhUmau nipatitAz cAnye vamanto rudhiraM bahu kezA kezi samAlagnA na zekuz ceSTituM janAH 50 anyonyam azvapRSThebhyo vikarSanto mahAbalAH mallA iva samAsAdya nijaghnur itaretaram azvaiz ca vyapakRSyanta vahavo 'tra gatAsavaH 51 bhUmau nipatitaz cAnye bahavo vijayaiSiNaH tatra tatra vyadRzyanta puruSAH zUramAninaH 52 raktokSitaiz chinnabhujair apakRSTa ziroruhaiH vyadRzyata mahI kIrNA zatazo 'tha sahasrazaH 53 dUraM na zakyaM tatrAsId gantum azvena kena cit sAzvArohair hatair azvair AvRte vasudhAtale 54 rudhirokSita saMnAhair Attazastrair udAyudhaiH nAnApraharaNair ghoraiH parasparavadhaiSibhiH susaMnikRSTaiH saMgrAme hatabhUyiSTha sainikaiH 55 sa muhUrtaM tato yuddhvA saubalo 'tha vizAM pate SaT sahasrair hayaiH ziSTair apAyAc chakunis tataH 56 tathaiva pANDavAnIkaM rudhireNa samukSitam SaT sahasrair hayaiH ziSTair apAyAc chrAntavAhanam 57 azvArohAs tu pANDUnAm abruvan rudhirokSitAH susaMnikRSTAH saMgrAme bhUyiSThaM tyaktajIvitAH 58 neha zakyaM rathair yoddhuM kuta eva mahAgajaiH rathanaiva rathA yAntu kuJjarAH kuJjarAn api 59 pratiyAto hi zakuniH svam anIkam avasthitaH na punaH saubalo rAjA yuddham abhyAgamiSyati 60 tatas tu draupadeyAz ca te ca mattA mahAdvipAH prayayur yatra pAJcAlyo dhRSTadyumno mahArathaH 61 sahadevo 'pi kauravya rajomeghe samutthite ekAkI prayayau tatra yatra rAjA yudhiSThiraH 62 tatas teSu prayAteSu zakuniH saubalaH punaH pArzvato 'bhyahanat kruddho dhRSTadyumnasya vAhinIm 63 tat punas tumulaM yuddhaM prANAMs tyaktvAbhyavartata tAvakAnAM pareSAM ca parasparavadhaiSiNAm 64 te hy anyonyam avekSanta tasmin vIra samAgame yodhAH paryapatan rAjaJ zatazo 'tha sahasrazaH 65 asibhiz chidyamAnAnAM zirasAM lokasaMkSaye prAdurAsIn mahAzabdas tAlAnAM patatAm iva 66 vimuktAnAM zarIrANAM bhinnAnAM patatAM bhuvi sAyudhAnAM ca bAhUnAm urUNAM ca vizAM pate AsIt kaTakaTA zabdaH sumahAm*l lomaharSaNaH 67 nighnanto nizitaiH zastrair bhrAtRRn putrAn sakhIn api yodhAH paripatanti sma yathAmiSa kRte khagAH 68 anyonyaM pratisaMrabdhAH samAsAdya parasparam ahaM pUrvam ahaM pUrvam iti nyaghnan sahasrazaH 69 saMghAtair AsanabhraSTair azvArohair gatAsubhiH hayAH paripatanti sma zatazo 'tha sahasrazaH 70 sphuratAM pratipiSTAnAm azvAnAM zIghrasAriNAm stanatAM ca manuSyANAM saMnaddhAnAM vizAM pate 71 zaktyRSTi prAsazabdaz ca tumulaH samajAyata bhindatAM paramarmANi rAjan durmantrite tava 72 zramAbhibhUtAH saMrabdhAH zrAntavAhAH pipAsitAH vikSatAz ca zitaiH zastrair abhyavartanta tAvakAH 73 mattA rudhiragandhena bahavo 'tra vicetasaH jaghnuH parAn svakAMz caiva prAptAn prAptAn anantarAn 74 bahavaz ca gataprANAH kSatriyA jaya gRddhinaH bhUmAv abhyapatan rAjaJ zaravRSTibhir AvRtAH 75 vRkagRdhrazRgAlAnAM tumule modane 'hani AsId balakSayo ghoras tava putrasya pazyataH 76 nar azvakAyasaMchannA bhUmir AsId vizAM pate rudhiraudaka citrA ca bhIrUNAM bhayavardhinI 77 asibhiH paTTizaiH zUrais takSamANAH punaH punaH tAvakAH pANDavAz caiva nAbhyavartanta bhArata 78 praharanto yathAzakti yAvat prANasya dhAraNam yodhAH paripatanti sma vamanto rudhiraM vraNaiH 79 ziro gRhItvA kezeSu kabandhaH samadRzyata udyamya nizitaM khaDgaM rudhireNa samukSitam 80 athotthiteSu bahuSu kabandheSu janAdhipa tathA rudhiragandhena yodhAH kazmalam Avizan 81 mandI bhUte tataH zabde pANDavAnAM mahad balam alpAvaziSTais turagair abhyavartata saubalaH 82 tato 'bhyadhAvaMs tvaritAH pANDavA jaya gRddhinaH padAtayaz ca nAgAz ca sAdinaz codyatAyudhAH 83 koSTakI kRtyacApy enaM parikSipya ca sarvazaH zastrair nAnAvidhair jaghnur yuddhapAraM titIrSavaH 84 tvadIyAs tAMs tu saMprekSya sarvataH samabhidrutAn sAzvapattidviparathAH pANDavAn abhidudruvuH 85 ke cit padAtayaH padbhir muSTibhiz ca parasparam nijaghnuH samare zUrAH kSINazastrAs tato 'patan 86 rathebhyo rathinaH petur dvipebhyo hastisAdinaH vimAnebhya iva bhraSTAH siddhAH puNyakSayAd yathA 87 evam anyonyam AyastA yodhA jaghnur mahAmRdhe pitRRn bhrAtRRn vayasyAMz ca putrAn api tathApare 88 evam AsId amaryAdaM yuddhaM bharatasattama prAsAsibANakalile vartamAne sudAruNe | | 1 [s] tasmiJ zabde mRdau jAte pANDavair nihate bale azvaiH saptazataiH ziSTair upAvartata saubalaH 2 sa yAtvA vAhinIM tUrNam abravIt tvarayan yudhi yudhyadhvam iti saMhRSTAH punaH punar ariMdamaH apRcchat kSatriyAMs tatra kva nu rAjA mahArathaH 3 zakunes tu vacaH zrutvA ta Ucur bharatarSabha asau tiSThati kauravyo raNamadhye mahArathaH 4 yatraitat sumahac chastraM pUrNacandra samaprabham yatraite satala trANA rathAs tiSThanti daMzitAH 5 yatraiSa zabdas tumulaH parjanyaninadopamaH tatra gaccha drutaM rAjaMs tato drakSyasi kauravam 6 evam uktas tu taiH zUraiH zakuniH saubalas tadA prayayau tatra yatrAsau putras tava narAdhipa sarvataH saMvRto vIraiH samareSv anivartibhiH 7 tato duryodhanaM dRSTvA rathAnIke vyavasthitam sarathAMs tAvakAn sarvAn harSayaJ zakunis tataH 8 duryodhanam idaM vAkyaM hRSTarUpo vizAM pate kRtakAryam ivAtmAnaM manyamAno 'bravIn nRpam 9 jahi rAjan rathAnIkam azvAH sarve jitA mayA nAtyaktvA jIvitaM saMkhye zakyo jetuM yudhiSThiraH 10 hate tasmin rathAnIke pANDavenAbhipAlite gajAn etAn haniSyAmaH padAtIMz cetarAMs tathA 11 zrutvA tu vacanaM tasya tAvakA jayagRddhinaH javenAbhyapatan hRSTAH pANaDvAnAm anIkinIm 12 sarve vivRtatUNIrAH pragRhItazarAsanAH zarAsanAni dhunvAnAH siMhanAdaM pracakrire 13 tato jyAtalanirghoSaH punar AsId vizAM pate prAdurAsIc charANAM ca sumuktAnAM sudAruNaH 14 tAn samIpagatAn dRSTvA javenodyata kArmukAn uvAca devakIputraM kuntIputro dhanaMjayaH 15 codayAzvAn asaMbhrAntaH pravizaitad balArNavam antam adya gamiSyAmi zatrUNAM nizitaiH zaraiH 16 aSTAdaza dinAny adya yuddhasyAsya janArdana vartamAnasya mahataH samAsadya parasparam 17 ananta kalpA dhvajinI bhUtvA hy eSAM mahAtmanAm kSayam adya gatA yuddhe pazya daivaM yathAvidham 18 samudrakalpaM tu balaM dhArtarASTrasya mAdhava asmAn AsAdya saMjAtma goSpadopamam acyuta 19 hate bhISme ca saMdadhyAc chivaM syAd iha mAdhava na ca tat kRtavAn mUDho dhArtarASTraH subAlizaH 20 uktaM bhISmeNa yad vAkyaM hitaM pathyaM ca mAdhava tac cApi nAsau kRtavAn vItabuddhiH suyodhanaH 21 tasmiMs tu patite bhISme pracyute pRthivItale na jAne kAraNaM kiM nu yena yuddham avartata 22 mUDhAMs tu sarvathA manye dhArtarASTrAn subAlizAn patite zaMtanoH putre ye 'kArSuH saMyugaM punaH 23 anantaraM ca nihate droNe brahma vidAM vare rAdheye ca vikarNe ca naivAzAmyata vaizasam 24 alpAvaziSTe sainye 'smin sUtaputre ca pAtite saputre vai naravyAghre naivAzAmyata vaizasam 25 zrutAyuSi hate zUre jalasaMdhe ca paurave zrutAyudhe ca nRpatau naivAzAmyata vaizasam 26 bhUrizravasi zalye ca zAlve caiva janArdana AvantyeSu ca vIreSu naivAzAmyata vaizasam 27 jayadrathe ca nihate rAkSase cApy alAyudhe bAhlike somadatte ca naivAzAmyata vaizasam 28 bhagadatte hate zUre kAmboje ca sudakSiNe duHzAsane ca nihate naivAzAmyata vaizasam 29 dRSTvA ca nihatAJ zUrAn pRthan mANDalikAn nRpAn balinaz ca raNe kRSNa naivAzAmyata vaizasam 30 akSauhiNIpatIn dRSTvA bhImasenena pAtitAn mohAd vA yadi vA lobhAn naivAzAmyata vaizasam 31 ko nu rAjakule jAtaH kauraveyo vizeSataH nirarthakaM mahad vairaM kuryAd anyaH suyodhanAt 32 guNato 'bhyadhikaM jJatvA balataH zauryato 'pi vA amUDhaH ko nu yudhyeta janAn prAjJo hitAhitam 33 yan na tasya mano hy AsIt tvayoktasya hitaM vacaH prazame pANDavaiH sArdhaM so 'nyasya zRNuyAt katham 34 yena zAMtanavo bhISmo droNo vidura eva ca pratyAkhyAtAH zamasyArthe kiM nu tasyAdya bheSajam 35 maurkhyAdyena pitA vRddhaH pratyAkhyAto janArdana tathA mAtA hitaM vAkyaM bhASamANA hitaiSiNI pratyAkhyAtA hy asatkRtya sa kasmai rocayed vacaH 36 kulAntaka raNo vyaktaM jAta eSa janArdana tathAsya dRzyate ceSTA nItiz caiva vizAM pate naiSa dAsyati no rAjyam iti me matir acyuta 37 ukto 'haM bahuzas tAta vidureNa mahAtmanA na jIvan dAsyate bhAgaM dhArtarASTraH kathaM cana 38 yAvat prANA dhamiSyanti dhArtarASTrasya mAnada tAvad yuSmAsv apApeSu pracariSyati pAtakam 39 na sa yukto 'nyathA jetum Rte vRddhena mAdhava ity abravIt sadA mAM hi viduraH satyadarzanaH 40 tat sarvam adya jAnAmi vyavasAyaM durAtmanaH yad uktaM vacanaM tena vidureNa mahAtmanA 41 yo hi zrutvA vacaH pathyaM jAmadagnyAd yathAtatham avAmanyata durbuddhir dhruvaM nAza mukhe sthitaH 42 uktaM hi bahubhiH siddhair jAtamAtre suyodhane enaM prApya durAtmAnaM kSayaM kSatraM gamiSyati 43 tad idaM vacanaM teSAM niruktaM vai janArdana kSayaM yAtA hi rAjAno duryodhanakRte bhRzam 44 so 'dya sarvAn raNe yodhAn nihaniSyAmi mAdhava kSatriyeSu hateSv Azu zUnye ca zibire kRte 45 vadhAya cAtmano 'smAbhiH saMyugaM rocayiSyati tad antaM hi bhaved vairam anumAnena mAdhava 46 evaM pazyAmi vArSNeya cintayan prajJayA svayA vidurasya ca vAkyena ceSTayA ca durAtmanaH 47 saMyAhi bharatIM vIra yAvaddhanmi zitaiH zaraiH duryodhanaM durAtmAnaM vAhinIM cAsya saMyuge 48 kSemam adya kariSyAmi dharmarAjasya mAdhava hatvaitad durbalaM sainyaM dhArtarASTrasya pazyataH 49 [s] abhIzu hasto dAzArhas tathoktaH savyasAcinA tad balaugham amitrANAm abhItaH prAvizad raNe 50 zarAsanavaraM ghoraM zaktikaNTaka saMvRtam gadAparighapanthAnaM rathanAgamahAdrumam 51 hayapattilatAkIrNaM gAhamAno mahAyazAH vyaccarat tatra govindo rathenAtipatAkinA 52 te hayAH pANDurA rAjan vahanto 'rjunam Ahave diSku sarvAsv adRzyanta dAzArheNa pracoditAH 53 tataH prAyAd rathenAjau savyasAcI paraMtapaH kiraJ zarazatAMs tIkSNAn vAridhArA ivAmbudaH 54 prAdurAsIn mahAJ zabdaH zarANAM nataparvaNAm iSubhiz chAdyamAnAnAM samare savyasAcinA 55 asajjantas tanutreSu zaraughAH prApatan bhuvi indrAzanisamasparzA gANDIvapreSitAH zarAH 56 narAn nAgAn samAhatya hayAMz cApi vizAM pate apatanta raNe bANAH pataMgA iva ghoSiNaH 57 AsIt sarvam avacchannaM gANDIvapreSitaiH zaraiH na prAjJAyanta samare dizo vA pradizo 'pi vA 58 sarvam AsIj jagat pUrNaM pArtha nAmAGkitaiH zaraiH rukmapuGkhais tailadhautaiH karmAra parimArjitaiH 59 te dahyamAnAH pArthena pAvakeneva kuJjarAH samAsIdanta kauravyA vadhyamAnAH zitaiH zaraiH 60 zaracApa dharaH pArthaH prajvajann iva bhArata dadAha samare yodhAn kakSam agnir iva jvalan 61 yathA vanAnte vanapair visRSTaH; kakSaM dahet kRSNa gatiH saghoSaH bhUri drumaM zuSkalatA vitAnaM; bhRzaM samRddho jvalanaH pratApI 62 evaM sa nArAcagaNapratApI; zarArcir uccAvacatigmatejAH dadAha sarvAM tava putra senAm; amRSyamANas tarasA tarasvI 63 tasyeSavaH prANaharAH sumuktA; nAsajjan vai varmasu rukmapuGkhAH na ca dvitIyaM pramumoca bANaM; nare haye vA paramadvipe vA 64 anekarUpAkRtibhir hi bANair; mahArathAnIkam anupravizya sa eva ekas tava putra senAM; jaghAna daityAn iva vajrapANiH | | 1 [s] asyatAM yatamAnAnAM zUrANAm anivartinAm saMkalpam akaron moghaM gANDIvena dhanaMjayaH 2 indrAzanisamasparzAn aviSahyAn mahaujasaH visRjan dRzyate bANAn dhArA muJcann ivAmbudaH 3 tat sainyaM bharatazreSTha vadhyamAnaM kirItTinA saMpradudrAva saMgrAmAt tava putrasya pazyataH 4 hatadhuryA rathAH kecid dhatasUtAs tathApare bhagnAkSayugacakreSAH ke cid Asan vizAM pate 5 anyeSAM sAyakAH kSINAs tathAnye zarapIDitAH akSatA yugapat ke cit prAdravan bhayapIDitAH 6 ke cit putrAn upAdAya hatabhUyiSTha vAhanAH vicukruzuH pitRRn anye sahAyAn apare punaH 7 bAndhavAMz ca naravyAghra bhrAtRRn saMbandhinas tathA dudruvuH ke cid utsRjya tatra tatra vizAM pate 8 bahavo 'tra bhRzaM viddhA muhyamAnA mahArathAH niSTanantaH sma dRzyante pArtha bANahatA narAH 9 tAn anye ratham Aropya samAzvAsya muhUrtakam vizrAntAz ca vitRSNAz ca punar yuddhAya jagmire 10 tAn apAsya gatAH ke cit punar eva yuyutsavaH kurvantas tava putrasya zAsanaM yuddhadurmadAH 11 pAnIyam apare pItvA paryAzvAsya ca vAhanam varmANi ca samAropya ke cid bharatasattama 12 samAzvAsyApare bhrAtRRn nikSipya zibire 'pi ca putrAn anye pitRRn anye punar yuddham arocayan 13 sajjayitvA rathAn ke cid yathAmukhyaM vizAM pate Aplutya pANDavAnIkaM punar yuddham arocayan 14 te zUrAH kiGkiNIjAlaiH samAcchannA babhAsire trailokyavijaye yuktA yathA daiteya dAnavAH 15 Agamya sahasA ke cid rathaiH svarNavibhUSitaiH pANDavAnAm anIkeSu dhRSTadyumnam ayodhayan 16 dhRSTadyumno 'pi pAJcAlyaH zikhaNDI ca mahArathaH nAkuliz ca zatAnIko rathAnIkam ayodhayan 17 pAJcAlyas tu tataH kruddhaH sainyena mahatA vRtaH abhyadravat susaMrabdhas tAvakAn hantum udyataH 18 tatas tv Apatatas tasya tava putro janAdhipa bANasaMghAn anekAn vai preSayAm Asa bhArata 19 dhRSTadyumnas tato rAjaMs tava putreNa dhanvinA nArAcair bahubhiH kSipraM bAhvor urasi cArpitaH 20 so 'tividdho maheSvAsas tottrArdita iva dvipaH tasyAzvAMz caturo bANaiH preSayAm Asa mRtyave sArathez cAsya bhallena ziraH kAyAd apAharat 21 tato duryodhano rAjA pRSThAm Arudhya vAjinaH apAkrAmad dhataratho nAtidUram ariMdamaH 22 dRSTvA tu hatavikrAntaM svam anIkaM mahAbalaH tava putro mahArAja prayayau yatra saubalaH 23 tato ratheSu bhagneSu trisAhasrA mahAdvipAH pANDavAn rathinaH paJca samantat paryavArayan 24 te vRtAH samare paJca gajAnIkena bhArata azobhanta naravyAghrA grahA vyAptA ghanair iva 25 tato 'rjuno mahArAja labdhalakSo mahAbhujaH vinir yayau rathenaiva zvetAzvaH kRSNasArathiH 26 taiH samantAt parivRtaH kuJjaraiH parvatopamaiH nArAcair vimalais tIkSNair gajAnIkam apothayat 27 tatraikabANanihatAn apazyAma mahAgajAn patitAn pAtyamAnAMz ca vibhinnAn savyasAccinA 28 bhImasenas tu tAn dRSTvA nAgAn mattagajopamaH kareNa gRhya mahatIM gadAm abhyapatad balI avaplutya rathAt tUrNaM daNDapANir ivAntakaH 29 tam udyatagadaM dRSTvA pANDavAnAM mahAratham vitresus tAvakAH sainyAH zakRn mUtraM prasusruvuH AvignaM ca balaM sarvaM gadAhaste vRkodare 30 gadayA bhImasenena bhinnakumbhAn rajasvalAn dhAvamAnAn apazyAma kunrajAn parvatopamAn 31 pradhAvya kuJjarAs te tu bhImasenagadA hatAH petur ArtasvaraM kRtvA chinnapakSA ivAdrayaH 32 tAn bhinnakumbhAn subahUn dravamANAn itas tataH patamAnAMz ca saMprekSya vitresus tava sainikAH 33 yudhiSThiro 'pi saMkruddho mAdrIputrau ca pANDavau gRdhrapakSaiH zitair bANair jaghnur vai gajayodhinaH 34 dhRSTadyumnas tu samare parAjitya narAdhipam apakrAnte tava sute hayapRSThaM samAzrite 35 dRSTvA ca pANDavAn sarvAn kuJjaraiH parivAritAn dhRSTadyumno mahArAja saha sarvaiH prabhadrakaiH putraH pAJcAlarAjasya jighAMsuH kuJjarAn yayau 36 adRSTvA tu rathAnIke duryodhanam ariMdamam azvatthAmA kRpaz caiva kRtavarmA ca sAtvataH apRcchan kSatriyAMs tatra kva nu duryodhano gataH 37 apazyamAnA rAjAnaM vartamAne janakSaye manvAnA nihataM tatra tava putraM mahArathAH viSaNNavadanA bhUtvA paryapRcchanta te sutam 38 AhuH keccid dhate sUte prayAto yatra saubalaH apare tv abruvaMs tatra kSatriyA bhRzavikSitAH 39 duryodhanena kiM kAryaM drakSyadhvaM yadi jIvati yudhyadhvAM sahitAH sarve kiM vo rAjA kariSyati 40 te kSatriyAH kSatair gAtrair hatabhUyuSTha vAhanAH zaraiH saMpIDyamAnAz ca nAtivyaktam ivAbruvan 41 idaM sarvaM balaM hanmo yena sma parivAritAH ete sarve gajAn hatvA upayAnti sma pANDavAH 42 zrutvA tu vacanaM teSAm azvatthAmA mahAbalaH hitvA pAJcAlarAjasya tad anIkaM durutsaham 43 kRpaz ca kRtavarmA ca prayayur yattra saubalaH rathAnIkaM parityajya zUrAH sudRDha dhanvinaH 44 tatas teSu prayAteSu dhRSTadyumnapurogamAH AyayuH pANDavA rAjan vinighnAntaH sma tAvakAn 45 dRSTvA tu tAn ApatataH saMprahRSTAn mahArathAn parAkrAntAMs tato vIrAn nirAzAJ jIvite tadA vivarNamukha bhUyiSTham abhavat tAvakaM balam 46 parikSINAyudhAn dRSTvA tAn ahaM parivAritAn rAjan balena dvyaGgena tyaktvA jIvitam AtmanaH 47 AtmanA paJcamo 'yudhyaM pAJcAlasya balena ha tasmin deze vyavasthApya yatra zAradvataH sthitaH 48 saMprayuddhA vayaM paJca kirITizarapIDitAH dhRSTAdyumnaM mahAnIkaM tatra no 'bhUd raNo mahAn jitAs tena vayaM sarve vyapayAma raNAt tataH 49 athApazyAM satyakiM tam upAyAntaM mahAratham rathaiz catuHzatair vIro mAM cAbhyadravad Ahave 50 dhRSTadyumnAd ahaM muktaH kathaM cic chAnta vAhanaH patito mAdhavAnIkaM duSkRtI narakaM yathA tatra yuddham abhUd ghoraM muhUrtam atidAruNam 51 sAtyakis tu mahAbAhur mama hatvA paricchadam jIvagrAham agRhNAn mAM mUrchitaM patitaM bhuvi 52 tato muhUrtAd iva tad gajAnIkam avadhyata gadayA bhImasenena nArAcair arjunena ca 53 pratipiSTair mahAnAgaiH samantAt parvatopamaiH nAtiprasiddheva gatiH pANDavAnAm ajAyata 54 rathamArgAMs tataz cakre bhImaseno mahAbalaH pANDavAnAM mahArAja vyapakarSan mahAgajAn 55 azvatthAmA kRpaz caiva kRtavarmA ca sAtvataH apazyanto rathAnIke duryodhanam ariMdamam rAjAnaM mRgayAm Asus tava putraM mahAratham 56 parityajya ca pAJcAlaM prayAtA yatra saubalaH rAjJo 'darzana saMvignA vartamAne janakSaye | | 1 [s] gajAnIke hate tasmin pANDuputreNa bhArata vadhyamAne bale caiva bhImasenena saMyuge 2 carantaM ca tathA dRSTvA bhImasenam ariMdamam daNDahastaM yathA krudddham antakaM prANahAriNam 3 sametya samare rAjan hatazeSAH sutAs tava adRzyamAne kauravye putre duryodhane tava sodaryAH sahitA bhUtvA bhImasenam upAdravan 4 durmarSaNo mahArAja jaitro bhUri balo raviH ity ete sahitA bhUtvA tatra putrAH samantataH bhImasenam abhidrutya rurudhuH savato dizam 5 tato bhImo mahArAja svarathaM punar AsthitaH mumoca nizitAn bANAn putrANAM tava marmasu 6 te kIryamANA bhImena putrAs tava mahAraNe bhImasenam apAsedhan pravaNAd iva kuJjaram 7 tataH kruddho raNe bhImaH ziro durmarSaNasya ha kSurapreNa pramathyAzu pAtayAm Asa bhUtale 8 tato 'pareNa bhallena sarvAvaraNabhedinA zrutAntam avadhId bhImas tava putraM mahArathaH 9 jayatsenaM tato viddhvA nArAcena hasann iva pAtayAm Asa kauravyaM rathopasthAd ariMdamaH sa papAta rathAd rAjan bhUmau tUrNaM mamAra ca 10 zrutarvA tu tato bhImaM kruddho vivyAdha mAriSa zatena gRdhravAjAnAM zarANAM nataparvaNAm 11 tataH kruddho raNe bhImo jaitraM bhUri balaM ravim trIn etAMs tribhir Anarchad dviSAgnipratimaiH zaraiH 12 te hatA nyapatan bhUmau syandanebhyo mahArathaH vasante puSpazabalA nikRttA iva kiMzukAH 13 tato 'pareNa tIkSNena nArAccena paraMtapaH durvimocanam Ahatya preSayAm Asa mRtyave 14 sa hataH prApatad bhUmau svarathAd rathinAM varaH gires tu kUTajo bhagno mAruteneva pAdapaH 15 duSpradharSaM tataz caiva sujAtaM ca sutau tava ekaikaM nyavadhIt saMkhye dvAbhyAM dvAbhyAM camUmukhe tau zilImukhaviddhAGgau petatU rathasattamau 16 tato yatantam aparam abhivIkSya sutaM tava bhallena yudhi vivyAdha bhImo durviSahaM raNe sa papAta hato vAhAt pazyatAM sarvadhanvinAm 17 dRSTvA tu nihatAn bhrAtRRn bahUn ekena saMyuge amarSavazam ApannaH zrutarvA bhImam abhyayAt 18 vikSipan sumahac cApaM kArtasvaravibhUSitam visRjan sAyakAMz caiva viSAgnipratimAn bahUn 19 sa tu rAjan dhanuz chittvA pANDavasya mahAmRdhe athainaM chinnadhanvAnaM viMzatyA samavAkirat 20 tato 'nyad dhanur AdAya bhImaseno mahArathaH avAkirat tava sutaM tiSTha tiSTheti cAbravIt 21 mahad AsIt tayor yuddhaM citrarUpaM bhayAnakam yAdRzaM samare pUrvaM jambha vAsavayor abhUt 22 tayos tatra zarair muktair yamadaNDanibhaiH zubhaiH samAcchannA dharA sarvA khaM ca sarvA dizas tathA 23 tataH zrutarvA saMkruddho dhanur Ayamya sAyakaiH bhImasenaM raNe rAjan bAhvor urasi cArpayat 24 so 'tividdho mahArAja tava putreNa dhanvinA bhImaH saMcukSubhe kruddhaH parvaNIva mahodadhiH 25 tato bhImo ruSAviSTaH putrasya tava mAriSa sArathiM caturaz cAzvAn bANair ninye yamakSayam 26 virathaM taM samAlakSya vizikhair lomavAhibhiH avAkirad ameyAtmA darzayan pANilAghavam 27 zrutarvA viratho rAjann Adade khaDga carmaNI athAsyAdadataH khaDgaM zatacandraM ca bhAnumat kSurapreNa ziraH kAyAt pAtayAm Asa pANDavaH 28 chinnottamAGgasya tataH kSurapreNa mahAtmanaH papAta kAyaH sa rathAd vasudhAm anunAdayan 29 tasmin nIpatite vIre tAvakA bhayamohitAH abhyadravanta saMgrAme bhImasenaM yuyutsavaH 30 tAn Apatata evAzu hatazeSAd balArNavAt daMzitaH pratijagrAha bhImasenaH pratApavAn te tu taM vai samAsAdya parivavruH samantataH 31 tatas tu saMvRto bhImas tAvAkair nizitaiH zaraiH pIDayAm Asa tAn sarvAn sahasrAkSa ivAsurAn 32 tataH paJca zatAn hatvA savarUthAn mahArathAn jaghAna kuJjarAnIkaM punaH saptazataM yudhi 33 hatvA dazasahasrANi pattInAM parameSubhiH vAjinAM ca zatAny aSTau pANDavaH sma virAjate 34 bhImasenas tu kaunteyo hatvA yuddhe sutAMs tava mene kRtArtahm AtmAnaM saphalaM janma ca prabho 35 taM tathA yudhyamAnaM ca vinighnantaM ca tAvakAn IkSituM notsahante sma tava sainyAni bhArata 36 vidrAvya tu kurUn sarvAMs tAMz ca hatvA padAnugAn dorbhyAM zabdAM tataz cakre trAsayAno mahAdvipAn 37 hatabhUyiSTha yodhA tu tava senA vizAM pate kiM cic cheSA mahArAja kRpaNA samapadyata | | 1 [s] duryodhano mahArAja sudarzaz cApi te sutaH hAta zeSau tadA saMkhye vAjimadhye vyavasthitau 2 tato duryodhanaM dRSTvA vAjimadhye vyavasthitam uvAca devakIputraH kuntIputraM dhanaMjayam 3 zatravo hatabhUyiSThA jJAtayaH paripAlitAH gRhItvA saMjayaM cAsau nivRttaH zinipuMgavaH 4 parizrAntaz ca nakulaH sahadevaz ca bhArata yodhayitvA raNe pApAn dhArtarASTra padAnugAn 5 suyodhanam abhityajya traya ete vyavasthitAH kRpaz ca kRpavarmA ca drauNiz caiva mahArathaH 6 asau tiSThati pAJcAlyaH zriyA paramayA yutaH duryodhana balaM hatvA saha sarvaiH prabhadrakaiH 7 asau duryodhanaH pArtha vAjimadhye vyavasthitaH chattreNa dhriyamANena prekSamANo muhur muhuH 8 prativyUhya balaM sarvaM raNamadhye vyavasthitaH enaM hatvA zitair bANaiH kRtakRtyo bhaviSyasi 9 gajAnIkaM hataM dRSTvA tvAM ca prAptam ariMdama yAvan na vidravanty ete tAvaj jahi suyodhanam 10 yAtu kaz cit tu pAJcAlyaM kSipram AgamyatAm iti parizrAnta balas tAta naiSa mucyeta kilbiSI 11 tava hatvA balaM sarvaM saMgrAme dhRtarASTrajaH jitAn pANDusutAn matvA rUpaM dhArayate mahat 12 nihataM svabalaM dRSTvA pIDitaM cApi pANDavaiH dhruvam eSyati saMgrAme vadhAyaivAtmano nRpaH 13 evam uktaH phalgunas tu kRSNaM vacanam abravIt dhRtarASTra sutAH sarve hatA bhImena mAnada yAv etAv Asthitau kRSNa tAv adya na bhaviSyataH 14 hato bhISmo hato droNaH karNo vaikartano hataH madrarAjo hataH zalyo hataH kRSNa jayadrathaH 15 hayAH paJcazatAH ziSTAH zakuneH saubalasya ca rathAnAM tu zate ziSTe dve eva tu janArdana dantinAM ca zataM sAgraM trisAhasrAH padAtayaH 16 azvatthAmA kRpaz caiva trigartAdhipatis tathA ulUkaH zakuniz caiva kRtavarmA ca sAtvataH 17 etad balam abhUc cheSaM dhArtarASTrasya mAdhava mokSo na nUnaM kAlAd dhi vidyate bhuvi kasya cit 18 tathA vinihate sainye pazya duryodhanaM sthitam adyAhnA hi mahArAjo hatAmitro bhaviSyati 19 na hi me mokSyate kaz cit pareSAm iti cintaye ye tv adya samaraM kRSNa na hAsyanti raNotkaTAH tAn vai sarvAn haniSyAmi yady api syur amAnuSAH 20 adya yuddhe susaMkruddho dIrghaM rAjJaH prajAgaram apaneSyAmi gAndhAraM pAtayitvA zitaiH zaraiH 21 nikRtyA vai durAcAro yAni ratnAni saubalaH sabhAyAm aharad dyUte punas tAny aharAmy aham 22 adyA tA api vetsyanti sarvA nAgapurastriyaH zrutvA patIMz ca putrAMz ca pANDavair nihatAn yudhi 23 samAptam adya vai karNa sarvaM kRSNa bhaviSyati adya duryodhano dIptAM zriyaM prANAMz ca tyakSyati 24 nApayAti bhayAt kRSNa saMgrAmAd yadi cen mama nihataM viddhi vArSNeya dhArtarASTraM subAlizam 25 mama hy etad azaktaM vai vAjivRndam ariMdama soDhuM jyAtalanirghoSAM yAhi yAvan nihanmy aham 26 evam uktas tu dAzArhaH pANDavena yazasvinA acodayad dhayAn rAjan duryodhana balaM prati 27 tad anIkam abhiprekSya trayaH sajjA mahArathAH bhImaseno 'rjunaz caiva sahadevaz ca mAriSa prayayuH siMhanAdena duryodhana jighAMsayA 28 tAn prekSya sahitAn sarvAJ javenodyata kArmukAn saubalo 'bhyadravad yuddhe pANDavAn AtatAyinaH 29 sudarzanas tava suto bhImasenaM samabhyayAt suzarmA zakuniz caiva yuyudhAte kirITinA sahadevaM tava suto hayapRSTha gato 'bhyayAt 30 tato hy ayatnataH kSipraM tava putro janAdhipa prAsena sahadevasya zirasi prAharad bhRzam 31 sopAvizad rathopasthe tava putreNa tADitaH rudhirApluta sarvAGga AzIviSa iva zvasan 32 pratilabhya tataH saMjJAM sahadevo vizAM pate duryodhanaM zarais tIkSNaiH saMkruddhaH samavAkirat 33 pArtho 'pi yudhi vikramya kuntIputro dhanaMjayaH zUrANAm azvapRSThebhyaH zirAMsi nicakarta ha 34 tad anIkaM tadA pArtho vyadhamad bahubhiH zaraiH pAtayitvA hayAn sarvAMs trigartAnAM rathAn yayau 35 tatas te sahitA bhUtvA trigartAnAM mahArathAH arjunaM vAsudevaM ca zaravarSair avAkiran 36 satyakarmANam AkSipya kSurapreNa mahAyazAH tato 'sya syandanasyeSAM cicchide pANDunandanaH 37 zilAzitena ca vibho kSurapreNa mahAyazAH ziraz ciccheda prahasaMs taptakuNDalabhUSaNam 38 satyeSum atha cAdatta yodhAnAM miSatAM tataH yathA siMho vane rAjan mRgaM paribubhukSitaH 39 taM nihatya tataH pArthaH suzarmANaM tribhiH zaraiH viddhvA tAn ahanat sarvAn rathAn rukmavibhUSitAn 40 tatas tu pratvaran pArtho dIrghakAlaM susaMbhRtam muJcan krodhaviSaM tIkSNaM prasthalAdhipatiM prati 41 tam arjunaH pRSAtkAnAM zatena bharatarSabha pUrayitvA tato vAhAn nyahanat tasya dhanvinaH 42 tataH zaraM samAdAya yamadaNDopamaM zitam suzarmANaM samuddizya cikSepAzu hasann iva 43 sa zaraH preSitas tena krodhadIptena dhanvinA suzarmANaM samAsAdya vibheda hRdayaM raNe 44 sa gatAsur mahArAja papAta dharaNItale nandayan pANDavAn sarvAn vyathayaMz cApi tAvakAn 45 suzarmANaM raNe hatvA putrAn asya mahArathAn sapta cASTau ca triMzac ca sAyakair anayat kSayam 46 tato 'sya nizitair bANaiH sarvAn hatvA padAnugAn abhyagAd bhAratIM senAM hatazeSAM mahArathaH 47 bhImas tu samare kruddhaH putraM tava janAdhipa sudarzanam adRzyantaM zaraiz cakre hasann iva 48 tato 'syA prahasan kruddhaH ziraH kAyAd apAharat kSurapreNa sutIkSNena sa hAtaH prApatad bhuvi 49 tasmiMs tu nihate vIre tatas tasya padAnugAH parivavrU raNe bhImaM kiranto vizikhAJ zitAn 50 tatas tu nizitair bANais tad anIkaM vRkodaraH indrAzanisamasparzaiH samantAt paryavAkirat tataH kSaNena tad bhImo nyahanad bharatarSabha 51 teSu tUtsAdyamAneSu senAdhyakSA mahAbalAH bhImasenaM samAsAdya tato 'yudhyanta bhArata tAMs tu sarvAJ zarair ghorair avAkirata pANDavaH 52 tathaiva tAvakA rAjan pANDaveyAn mahArathAn zaravarSeNa mahatA samantAt paryavArayan 53 vyAkulaM tad abhUt sarvaM pANDavAnAM paraiH saha tAvakAnAM ca samare pANDaveyair yuyutsatAm 54 tatra yodhAs tadA petuH parasparasamAhatAH ubhayoH senayo rAjan saMzocantaH sma bAndhavAn | | 1 [s] tasmin pravRtte saMgrAme naravAji gajakSaye zakuniH saubalo rAjan sahadevaM samabhyayAt 2 tato 'syApatatas tUrNaM sahadevaH pratApavAn zaraughAn preSayAm Asa pataGgAn iva zIghragAn ulUkaz ca raNe bhImaM vivyAdha dazabhiH zaraiH 3 zakunis tu mahArAja bhImaM viddhvA tribhiH zaraiH sAyakAnAM navatyA vai sahadevam avAkirat 4 te zUrAH samare rAjan samAsAdya parasparam vivyadhur nizitair bANaiH kaGkabarhiNa vAjitaiH svarNapuGkhaiH zilA dhautair A karNAt prahitaiH zaraiH 5 teSAM cApA bhujotsRSTA zaravRSTir vizAM pate AcchAdayad dizaH sarvA dhArAbhir iva toyadaH 6 tataH kruddho raNe bhImaH sahadevaz ca bhArata ceratuH kadanaM saMkhye kurvantau sumahAbalau 7 tAbhyAM zarazataiz channaM tad balaM tava bhArata andhakAram ivAkAzam abhavat tatra tatra ha 8 azvair viparidhAvadbhiH zarac channair vizAM pate tatra tatra kRto mArgo vikarSadbhir hatAn bahUn 9 nihatAnAM hayAnAM ca sahaiva hayayodhibhiH varmabhir vinikRttaiz ca prAsaiz chinnaiz ca mAriSa saMchannA pRthivI jajJe kusumaiH zabalA iva 10 yodhAs tatra mahArAja samAsAdya parasparam vyacaranta raNe kruddhA vinighnantaH parasparam 11 udvRttanayanai roSAt saMdaSTauSTha puTair mukhaiH sakuNDalair mahI channA padmakiJjalka saMnibhaiH 12 bhujaiz chinair mahArAja nAgarAjakaropamaiH sAGgadaiH satanutraiz ca sAsi prAsaparazvadhaiH 13 kabandhair utthitaiz chinnair nRtyadbhiz cAparair yudhi kravyAdagaNasaMkIrNA ghorAbhut pRthivI vibho 14 alpAvaziSTe sainye tu kauraveyAn mahAhave prahRSTAH pANDavA bhUtvA ninyire yamasAdanam 15 etasminn antare zUraH saubaleyaH pratApavAn prAsena sAhadevasya zirasi prAharad bhRzam sa vihvalo mahArAja rathopastha upAvizat 16 sahadevaM tathA dRSTvA bhImasenaH pratApavAn sarvasainyAni saMkruddho vArayAm Asa bhArata 17 nirbibheda ca nArAcaiH zatazo 'tha sahasrazaH vinirbhidyAkaroc caiva siMhanAdam ariMdama 18 tena zabdena vitrastAH sarve sahayavAraNAH prAdravan sahasA bhItAH zakunez ca padAnugAH 19 prabhagnAn atha tAn dRSTvA rAjA duryodhano 'bravIt nivartadhvam adharmajJA yudhyadhvaM kiM sRtena vaH 20 iha kIrtiM samAdhAya pretya lokAn samaznute prANAJ jahAti yo vIro yudhi pRSTham adarzayan 21 evam uktAs tu te rAjJA saubalasya padAnugAH pANDavAn abhyavartanta mRtyuM kRtvA nivartanam 22 dravadbhis tatra rAjendra kRtaH zabdo 'tidAruNaH kSubdhasAgarasaMkAzaH kSubhitaH sarvato 'bhavat 23 tAMs tadApatato dRSTvA saubalasya padAnugAn pratyudyayur mahArAja pANDavA vijaye vRtAH 24 pratyAzvasya ca durdharSaH sahadevo vizAM pate zakuniM dazabhir viddhvA hayAMz cAsya tribhiH zaraiH dhanuz ciccheda ca zaraiH saubalasya hasann iva 25 athAnyad dhanur AdAya zakunir yuddhadurmadaH vivyAdha nakulaM SaSTyA bhImasenaM ca saptabhiH 26 ulUko 'pi mahArAja bhImaM vivyAdha saptabhiH sahadevaM ca saptatyA parIpsan pitaraM raNe 27 taM bhImasenaH samare vivyAdha nizitaiH zaraiH zakuniM ca catuHSaSTyA pArzvasthAMz ca tribhis tribhiH 28 te hanyamAnA bhImena nArAcais tailapAyitaiH sahadevaM raNe kruddhAz chAdayaJ zaravRSTibhiH parvataM vAridhArAbhiH savidyuta ivAmbudAH 29 tato 'syApatataH zUraH sahadevaH pratApavAn ulUkasya mahArAja bhallenApAharac chiraH 30 sa jagAma rathAd bhUmiM sahadevena pAtitaH rudhirApluta sarvAGgo nandayan pANDavAn yudhi 31 putraM tu nihataM dRSTvA zakunis tatra bhArata sAzrukaNTho viniHzvasya kSattur vAkyam anusmaran 32 cintayitvA muhUrtaM sabASpapUrNekSaNaH zvasan sahadevaM samAsAdya tribhir vivyAdha sAyakaiH 33 tAn apAsya zarAn muktAJ zarasaMghaiH pratApavAn sahadevo mahArAja dhanuz ciccheda saMyuge 34 chinne dhanuSi rAjendra zakuniH saubalas tadA pragRhya vipulaM khaDgaM sahadevAya prAhiNot 35 tam ApatantaM sahasA ghorarUpaM vizAM pate dvidhA ciccheda samare saubalasya hasann iva 36 asiM dRSTvA dvidhA chinnaM pragRhya mahatIM gadAm prAhiNot sahasevAya sA moghA nyapatad bhuvi 37 tataH zaktiM mahAghorAM kAlarAtrim ivodyatAm preSayAm Asa saMkruddhaH pANDavaM prati saubalaH 38 tAm ApatantIM sahasA zaraiH kAJcanabhUSaNaiH tridhA ciccheda samare sahadevo hasann iva 39 sA papAta tridhA chinnA bhUmau kanakabhUSaNA zIryamANA yathA dIptA gaganAd vai zatahradA 40 zaktiM vinihatAM dRSTvA saubalaM ca bhayArditam dudruvus tAvakAH sarve bhaye jAte sasaubalAH 41 athotkruSTaM mahad dhyAsIt pANDavair jitakAzibhiH dhArtarASTrAs tataH sarve prAyazo vimukhAbhavan 42 tAn vai vimanaso dRSTvA mAdrIputraH pratApavAn zarair anekasAhasrair vArayAm Asa saMyuge 43 tato gAndhArakair guptaM pRSThair azvair jaye dhRtam AsasAda raNe yAntaM sahadevo 'tha saubalam 44 svam aMzam avaziSTaM sa saMsmRtya zakuniM nRpa rathena kAJcanAGgena sahadevaH samabhyayAt adhijyaM balavat kRtvA vyAkSipan sumahad dhanuH 45 sa saubalam abhidrutya gRdhrapatraiH zilAzitaiH bhRzam abhyahanat kruddhas tottrair iva mahAdvipam 46 uvAca cainaM medhAvI nigRhya smArayann iva kSatradharme sthito bhUtvA yudhyasva puruSo bhava 47 yat tadA hRSyase mUDha glahann akSaiH sabhA tale phalam adya prapadyasva karmaNas tasya durmate 48 nihatAs te durAtmAno ye 'smAn avahasan purA duryodhanaH kulAGgAraH ziSTas tvaM tasya mAtulaH 49 adya te vihaniSyAmi kSureNonmathitaM ziraH vRkSAt phalam ivoddhRtya laguDena pramAthinA 50 evam uktvA mahArAja sahadevo mahAbalaH saMkruddho narazArdUlo vegenAbhijagAma ha 51 abhigamya tu durdharSaH sahadevo yudhAM patiH vikRSya balavac cApaM krodhena prahasann iva 52 zakuniM dazabhir viddhvA caturbhiz cAsya vAjinaH chattraM dhvajaM dhanuz cAsya chittvA siMha ivAnadat 53 chinnadhvajadhanuz chattraH sahadevena saubalaH tato viddhaz ca bahubhiH sarvamarmasu sAyakaiH 54 tato bhUyo mahArAja sahadevaH pratApavAn zakuneH preSayAm Asa zaravRSTiM durAsadAm 55 tatas tu kruddhaH subalasya putro; mAdrI sutaM sahadevaM vimarde prAsena jAmbUnadabhUSaNena; jighAMsur eko 'bhipapAta zIghram 56 mAdrI sutas tasya samudyataM taM; prAsaM suvRttau ca bhujau raNAgre bhallais tribhir yugapat saMcakarta; nanAda coccais tarasAjimadhye 57 tasyAzu kArI susamAhitena; suvarNapuGkhena dRDhAyasena bhallena sarvAvaraNAtigena; ziraH zarIrAt pramamAtha bhUyaH 58 zareNa kArtasvarabhUSitena; divAkarAbhena susaMzitena hRtottamAGgo yudhi pANDavena; papAta bhUmau subalasya putraH 59 sa tacchiro vegavatA zareNa; suvarNapuGkhena zilAzitena prAverayat kupitaH pANDuputro; yat tat kurUNAm anayasya mUlam 60 hRtottamAGgaM zakuniM samIkSya; bhUmau zayAnaM rudhirArdragAtram yodhAs tvadIyA bhayanaSTa sattvA; dizaH prajagmuH pragRhItazastrAH 61 vipradrutAH zuSkamukhA visaMjJA; gANDIvaghoSeNa samAhatAz ca bhayArditA bhagnarathAzvanAgAH; padAtayaz caiva sadhArtarASTrAH 62 tato rathAc chakuniM pAtayitvA; mudAnvitA bhArata pANDaveyAH zaGkhAn pradadhmuH samare prahRSTAH; sakezavAH saiGkikAn harSayantaH 63 taM cApi sarve pratipUjayanto; hRSTA bruvANAH sahadevam Ajau diSTyA hato naikRtiko durAtmA; sahAtmajo vIra raNe tvayeti | | 1 [s] tataH kruddhA mahArAja saubalasyA padAnugAH tyaktvA jIvitam Akrande pANDavAn paryavArayan 2 tAn arjunaH pratyagRhNAt sahadeva jaye dhRtaH bhImasenaz ca tejasvI kruddhAzIviSadarzanaH 3 zaktyRSTi prAsahastAnAM sahasevaM jighAMsatAm saMkalpam akaron moghaM gANDIvena dhanaMjayaH 4 pragRhItAyudhAn bAhUn yodhAnAm abhidhAvatAm bhallaiz cicccheda bIbhatsuH zirAMsy api hayAn api 5 te hatA raptyapadyanta vasudhAM vigatAsavaH tvaritA lokavIreNa prahatAH savyasAcinA 6 tato duryodhano rAjA dRSTvA svabalasaMkSayam hatazeSAn samAnIya kroddho rathazatAn vibho 7 kuJjarAMz ca hayAMz caiva pAdAtaMz ca paraMtapa uvAca sahitAn sarvAn dhArtarASTra idaM vacaH 8 samAsAdya raNe sarvAn pANDavAn sasuhRd gaNAn pAJcAlyaM cApi sabalaM hatvA zIghraM nivartata 9 tasya te zirasA gRhya vacanaM yuddhadurmadAH pratyudyayU raNe pArthAMs tava putrasya zAsanAt 10 tAn abhyApatataH zIghraM hatazeSAn mahAraNe zarair AzIviSAkAraiH pANDavAH samavAkiran 11 tat sainyaM bharatazreSTha muhUrtena mahAtmabhiH avadhyata raNaM prApya trAtAraM nAbhyavindata pratiSThamAnaM tu bhayAn nAvatiSThata daMzitam 12 azvair viparidhAvadbhiH sainyena rajasA vRte na prAjJAyanta samare dizaz ca pradizas tathA 13 tatas tu pANDavAnIkAn niHsRtya bahavo janAH abhyaghnaMs tAvakAn yuddhe muhUrtAd iva bhArata tato niHzeSam abhavat tat sainyaM tava bhArata 14 akSauhiNyaH sametAs tu tava putrasya bhArata ekAdaza hatA yuddhe tAH prabho pANDusRJjayaiH 15 teSu rAjasahasreSu tAvakeSu mahAtmasu eko duryodhano rAjann adRzyata bhRzaM kSataH 16 tato vIkSya dizaH sarvA dRSTvA zUnyAM ca medinIm vihInaH sarvayodhaiz ca pANDavAn vIkSya saMyuge 17 muditAn sarvasiddhArthAn nardamAnAn samantataH bANazabdaravAMz caiva zrutvA teSAM mahAtmanAm 18 duryodhano mahArAja kazmalenAbhisaMvRtaH apayAne manaz cakre vihInabalavAhanaH 19 [dhR] nihate mAmake sainye niHzeSe zibire kRte pANDavAnAM balaM sUta kiM nu zeSam abhUt tadA etan me pRcchato brUhi kuzalo hy asi saMjaya 20 yac ca duryodhano mandaH kRtavAMs tanayo mama balakSayaM tathA dRSTvA sa ekaH pRthivIpatiH 21 [s] rathAnAM dve sahasre tu sapta nAgazatAni ca paJca cAzvasahasrANi pattInAM ca zataM zatAH 22 etac cheSam abhUd rAjan pANDavAnAM mahad balam parigRhya hi yad yuddhe dhRSTadyumno vyavasthitaH 23 ekAkI bharatazreSTha tato duryodhano nRpaH nApazyat samare kaM cit sahAyaM rathinAM varaH 24 nardamAnAn parAMz caiva svabalasya ca saMkSayam hataM svahayam utsRjya prAGmukhaH prAdravad bhayAt 25 ekAdaza camU bhartA putro duryodhanas tava gadAm AdAya tejasvI padAtiH prathito hradam 26 nAtidUraM tato gatvA padbhyAm eva narAdhipaH sasmAra vacanaM kSattur dharmazIlasya dhImataH 27 idaM nUnaM mahAprAjJo viduro dRSTavAn purA mahad vaizasam asmAkaM kSatriyANAM ca saMyuge 28 evaM vicintayAnas tu pravivikSur hradaM nRpaH duHkhasaMtapta hRdayo dRSTvA rAjan balakSayam 29 pANDavAz ca mahArAja dhRSTadyumnapurogamAH abhyadhAvanta saMkruddhAs tava rAjan balaM prati 30 zaktyRSTi prAsahastAnAM balAnAm abhigarjatAm saMkalpam akaron moghaM gANDIvena dhanaMjayaH 31 tAn hatva nizitair bANaiH sAmAtyAn saha bandhubhiH rathe zvetahaye tiSThann arjuno bahv azobhata 32 subalasyA hate putre savAjirathakuJjare mahAvanam iva chinnam abhavat tAvakaM balam 33 anekazatasAhasre bale duryodhanasya ha nAnyo mahAratho rAjaJ jIvamAno vyadRzyata 34 droNaputrAd Rte vIrAt tathaiva kRtavarmaNaH kRpAc ca gautamAd rAjan pArthivAc ca tavAtmajAt 35 dhRSTadyumnas tu mAM dRSTvA hasan sAtyakim abravIt kim anena gRhItena nAnenArtho 'sti jIvatA 36 dhRSTadyumna vacaH zrutvA ziner naptA mahArathaH udyamya nizitaM khaDgaM hantuM mAmudyatas tadA 37 tam Agamya mahAprAjJaH kRSNadvaipAyano 'bravIt mucyatAM saMjayo jIvan na hantavyaH kathaM cana 38 dvaipAyana vacaH zrutvA ziner naptA kRtAJjaliH tato mAm abravIn muktvA svasti saMjaya sAdhaya 39 anujJAtas tv ahaM tena nyastavarmA nirAyudhaH prAtiSThaM yena nagaraM sAyAhne rudhirokSitaH 40 krozamAtram apakrAntaM gadApANim avasthitam ekaM duryodhanaM rAjann apazyaM bhRzavikSatam 41 sa tu mAm azrupUrNAkSo nAzaknod abhivIkSitum upapraikSata mAM dRSTvA tadA dInam avasthitam 42 taM cAham api zocantaM dRSTvaikAkinam Ahave muhUrtaM nAzakaM vaktuM kiM cid duHkhapariplutaH 43 tato 'smai tad ahaM sarvam uktavAn grahaNaM tadA dvaipAyana prasAdAc ca jIvato mokSam Ahave 44 muhUrtam iva ca dhyAtvA pratilabhya ca cetanAm bhrAtRRMz ca sarvasainyAni paryapRcchata mAM tataH 45 tasmai tad aham AcakSaM sarvaM pratyakSadarzivAn bhrAtRRMz ca nihatAn sarvAn sainyaM ca vinipAtitam 46 trayaH kila rathAH ziSTAs tAvakAnAM narAdhipa iti prasthAna kAle mAM kRSNadvaipAyano 'bravIt 47 sa dIrgham iva niHzvasya viprekSya ca punaH punaH aMse mAM pANinA spRSTvA putras te paryabhASata 48 tvadanyo neha saMgrAme kaz cij jIvati saMjaya dvitIyaM neha pazyAmi sasahAyAz ca pANDavAH 49 brUyAH saMjaya rAjAnaM prajJA cakSuSam Izvaram duryodhanas tava sutaH praviSTo hradam ity uta 50 suhRdbhis tAdRzair hInaH putrair bhrAtRbhir eva ca pANDavaiz ca hRte rAjye ko nu jIvati mAdRzaH 51 AcakSethAH sarvam idaM mAM ca muktaM mahAhavAt asmiMs toyahrade suptaM jIvantaM bhRzavikSatam 52 evam uktvA mahArAja prAvizat taM hradaM nRpaH astambhayata toyaM ca mAyayA manujAdhipaH 53 tasmin hradaM praviSTe tu trIn rathAJ zrAntavAhanAn apazyaM sahitAn ekas taM dezaM samupeyuSaH 54 kRpaM zAradvataM vIraM drauNiM ca rathinAM varam bhojaM ca kRtavarmANaM sahitAJ zaravikSatAn 55 te sarve mAm abhiprekSya tUrNam azvAn acodayan upayAya ca mAm Ucur diSTyA jIvasi saMjaya 56 apRcchaMz caiva mAM sarve putraM tava janAdhipam kac cid duryodhano rAjA sa no jIvati saMjaya 57 AkhyAtavAn ahaM tebhyas tadA kuzalinaM nRpam tac caiva sarvam AcakSaM yan mAM duryodhano 'bravIt hradaM caivAham AcaSTa yaM praviSTo narAdhipaH 58 azvattAmA tu tad rAjan nizamya vacanaM mama taM hradaM vipulaM prekSya karuNaM paryadevayat 59 aho dhin na sa jAnAti jIvato 'smAn narAdhipaH paryAptA hi vayaM tena saha yodhayituM parAn 60 te tu tatra ciraM kAlaM vilapya ca mahArathAH prAdravan rathinAM zreSThA dRSTvA pANDusutAn raNe 61 te tu mAM ratham Aropya kRpasya supariSkRtam senAnivezam Ajagmur hatazeSAs trayo rathAH 62 tatra gulmAH paritrastAH sUrye cAstam ite sati sarve vicukruzuH zrutvA putrANAM tava saMkSayam 63 tato vRddhA mahArAja yoSitAM rakSaNo narAH rAjadArAn upAdAya prayayur nagaraM prati 64 tatra vikrozatInAM ca rudatInAM ca sarvazaH prAdurAsIn mahAJ zabdaH zrutvA tad balasaMkSayam 65 tatas tA yoSito rAjan krandantyo vai muhur muhuH kurarya iva zabdena nAdayantyo mahItalam 66 AjaghnuH karajaiz cApi pANibhiz ca zirAMsy uta luluvuz ca tadA kezAn krozantyas tatra tatra ha 67 hAhAkAravinAdinyo vinighnantya urAMsi ca krozantyas tatra ruruduH krandamAnA vizAM pate 68 tato duryodhanAmAtyAH sAzrukaNThA hRzAturAH rAjadArAn upAdAya prayayur nagaraM prati 69 vetrajarjhara hastAz ca dvArAdhyakSA vizAM pate zayanIyAni zubhrANi spardhyAstaraNavanti ca samAdAya yayus tUrNaM nagaraM dArarakSiNaH 70 AsthAyAzvatarI yuktAn syandanAn apare janAH svAn svAn dArAn upAdAya prayayur nagaraM prati 71 adRSTapUrvA yA nAryo bhAskareNApi vezmasu dAdRzus tA mahArAja janA yAntIH puraM prati 72 tAH striyo bharatazreSTha saukumArya samanvitAH prayayur nagaraM tUrNaM hatasvajanabAndhavAH 73 A gopAlAvi pAlebhyo dravanto nagaraM prati yayur manuSyAH saMbhrAntA bhImasenabhayArditAH 74 api caiSAM bhayaM tIvraM pArthebhyo 'bhUt sudAruNam prekSamANAs tadAnyonyam AdhAvan nagaraM prati 75 tasmiMs tadA vartamAne vidrave bhRzadAruNe yuyutsuH zokasaMmUDhaH prAptakAlam acintayat 76 jito duryodhanaH saMkhye pANDavair bhImavikramaiH ekAdaza camU bhartA bhrAtaraz cAsya sUditAH hatAz ca kuravaH sarve bhISmadroNapuraH sarAH 77 aham eko vimuktas tu bhAgyayogAd yadRcchayA vidrutAni ca sarvANi zibirANi samantataH 78 duryodhanasya sacivA ye ke cid avazeSitAH rAjadArAn upAdAya vyadhAvan nagaraM prati 79 prAptakAlam ahaM manye pravezaM taiH sahAbhibho yudhiSThiram anujJApya bhImasenaM tathaiva ca 80 etam arthaM mahAbAhur ubhayoH sa nyavedayat tasya prIto 'bhavad rAjA nityaM karuNaveditA pariSvajya mahAbAhur vaizyAputraM vyasarjayat 81 tataH sa ratham AsthAya drutam azvAn acodayat asaMbhAvitavAMz cApi rAjadArAn puraM prati 82 taiz caiva sahitaH kSipram astaM gacchati bhAskare praviSTo hAstinapuraM bASpa kaNTho 'zrulocanaH 83 apazyata mahAprAjJaM viduraM sAzrulocanam rAjJaH samIpAn niSkrAntaM zokopahatacetasam 84 tam abravIt satyadhRtiH praNataM tv agrataH sthitam asmin kuru kSaye vRtte diSTyA tvaM putra jIvasi 85 vinA rAjJaH pravezAd vai kim asi tvam ihAgataH etan me kAraNaM sarvaM vistareNa nivedaya 86 [yu] nihate zakunau tAta sajJAti sutabAndhave hatazeSa parIvAro rAjA duryodhanas tataH svakaM sahayam utsRjya prAGmukhaH prAdravad bhayAt 87 apakrAnte tu nRpatau skandhAvAranivezanAt bhayavyAkulitaM sarvaM prAdravan nagaraM prati 88 tato rAjJaH kalatrANi bhrAtRRNAM cAsya sarvazaH vAhaneSu samAropya stryadhyakSAH prAdravan bhayAt 89 tato 'haM samanujJApya rAjAnaM sahakezavam praviSTo hAstinapuraM rakSam*l lokAd dhi vAcyatAm 90 etac chrutvA tu vacanaM vaizyAputreNa bhASitam prAptakAlam iti jJAtvA viduraH sarvadharmavit apUjayad ameyAtmA yuyutsuM vAkyakovidam 91 prAptakAlam idaM sarvaM bhavato bharatakSaye adya tvam iha vizrAntaH zvo 'bhigantA yudhiSThiram 92 etAvad uktvA vacanaM viduraH sarvadharmavit yuyutsuM samanujJApya praviveza nRpa kSayam yuyutsur api tAM rAtriM svagRhe nyavasat tadA | | 1 [dhR] hateSu sarvasainyeSu pANDuputrai raNAjire mama sainyAvaziSTAs te kim akurvata saMjaya 2 kRtavarmA kRpaz caiva droNA putraz ca vIryavAn duryodhanaz ca mandAtmA rAjA kim akarot tadA 3 [s] saMprAdravatsu dAreSu kSatriyANAM mahAtmanAm vidrute zibire zUnye bhRzodvignAs trayo rathAH 4 nizamya pANDuputrANAM tadA vijayinAM svanam vidrutaM zibiraM dRSTvA sAyAhne rAjagRddhinaH sthAnaM nArocayaMs tatra tatas te hradam abhyayuH 5 yudhiSThiro 'pi dharmAtmA bhrAtRbhiH sahito raNe hRSTaH paryapatad rAjan duryodhana vadhepsayA 6 mArgamANAs tu saMkruddhAs tava putraM jayaiSiNaH yatnato 'nveSamANAs tu naivApazyaJ janAdhipam 7 sa hi tIvreNa vegena gadApANir apAkramat taM hradaM prAvizac cApi viSTabhyApaH svamAyayA 8 yadAtu pANDavAH sarve suparizrAntavAhanAH tataH svazibiraM prApya vyatiSThan sAhasainikAH 9 tataH kRpaz ca drauNiz ca kRtavarmA ca sAtvataH saMniviSTeSu pArtheSu prayAtAs taM hradaM zanaiH 10 te taM hrada samAsAdya yatra zete janAdhipaH abhyabhASanta durdharSaM rAjAnaM suptam ambhasi 11 rAjann utthiSTha yudhyasva sahAsmAbhir yudhiSThiram jitvA vA pRthivIM bhuGkSva hato vA svargam Apnuhi 12 teSAm api balaM sarvaM hataM duryodhana tvayA pratirabdhAz ca bhUyiSThaM ye ziSTAs tatra sainikAH 13 na te vegaM viSahituM zaktAs tava vizAM pate asmAbhir abhiguptasya tasmAd uttiSTha bhArata 14 [dur] diSTyA pazyAmi vo muktAn IdRzAt puruSakSayAt pANDukaurava saMmardAj jIvamAnAn nararSabhAn 15 vijeSyAmo vayaM sarve vizrAntA vigataklamAH bhavantaz ca parizrAntA vayaM ca bhRzavikSatAH udIrNaM ca balaM teSAM tena yuddhaM na rocaye 16 na tv etad adbhutaM vIrA yad vo mahad idaM manaH asmAsu ca parA bhaktir na tu kAlaH parAkrame 17 vizramyaikA nizAm adya bhavadbhiH sahito raNe pratiyotsyAmy ahaM zatrUJ zvo na me 'sy atra sAMzayaH 18 [s] evam ukto 'bravId drauNI rAjAnaM yuddhadurmadam uttiSTha rAjan bhadraM te vijeSyAmo raNe parAn 19 iSTApUrtena dAnena satyena ca japena ca zape rAjan yathA hy adya nihaniSyAmi somakAn 20 mA sma yajJakRtAM prItiM prApnuyAM saj janocitam yadImAM rajanIM vyuSTAM na nihanmi parAn raNe 21 nAhatvA sarvapAJcAlAn vimokSye kavacaM vibho iti satyaM bravImy etat tan me zRNu janAdhipa 22 teSu saMbhASamANeSu vyAdhAs taM dezam AyayuH mAMsabhAraparizrAntAH pAnIyArthaM yadRcchayA 23 te hi nityaM mahArAja bhImasenasya lubdhakAH mAMsabhArAn upAjahrur bhaktyA paramayA vibho 24 te tatra viSThitAs teSAM sarvaM tad vacanaM rahaH duryodhana vacaz caiva zuzruvuH saMgatA mithaH 25 te 'pi sarve maheSvAsA ayuddhArthini kaurave nirbandhaM paramaM cakrus tadA vai yuddhakAGkSiNaH 26 tAMs tathA samudIkSyAtha kauravANAM mahArathAn ayuddhamanasaM caiva rAjAnaM sthitam ambhasi 27 teSAM zrutvA ca saMvAdaM rAjJaz ca salite sataH vyAdhAbhyajAnan rAjendra salilasthaM suyodhanam 28 te pUrvaM pANDuputreNa pRSTA hy Asan sutaM tava yadRcchopagatAs tatra rAjAnaM parimArgitAH 29 tatas te pANDuputrasya smRtvA tad bhASitaM tadA anyonyam abruvan rAjan mRgavyAdhAH zanair idam 30 duryodhanaM khyApayAmo dhanaM dAsyati pANDavaH suvyaktam iti naH khyAto hrade duryodhano nRpaH 31 tasmAd gacchAmahe sarve yatra rAjA yudhiSThiraH AkhyAtuM salile suptaM duryodhanam amarSaNam 32 dhRtarASTrAtmajaM tasmai bhImasenAya dhImate zayAnaM salile sarve kathayAmo dhanur bhRte 33 sa no dAsyati suprIto dhanAni bahulAny uta kiM no mAMsena zuSkeNa parikliSTena zoSiNA 34 evam uktvA tato vyAdhAH saMprahRSTA dhanArthinaH mAMsabhArAn upAdAya prayayuH zibiraM prati 35 pANDavAz ca mahArAja labdhalakSAH prahAriNaH apazyamAnAH samare duryodhanam avasthitam 36 nikRtes tasya pApasya te pAraM gamanepsavaH cArAn saMpreSayAm AsuH samantAt tad raNAjiram 37 Agamya tu tataH sarve naSTaM duryodhanaM nRpam nyavedayanta sahitA dharmarAjasya sainikAH 38 teSAM tad vacanaM zrutvA cArANAM bharatarSabha cintAm abhyagamat tIvrAM niHzazvAsa ca pArthivaH 39 atha sthitAnAM pANDUnAM dInAnAM bharatarSabha tasmAd dezAd apakramya tvaritA lubdhakA vibho 40 AjagmuH zibiraM hRSTA dRSTvAduryodhanaM nRpam vAryamANAH praviSTAz ca bhImasenasya pazyataH 41 te tu pANDavam AsAdya bhImasenaM mahAbalam tasmai tat sarvam Acakhyur yadvRttaM yac ca vai zrutam 42 tato vRkodaro rAjan dattvA teSAM dhanaM bahu dharmarAjAya tat sArvam AcacakSe paraMtapaH 43 asau duryodhano rAjan vijJAto mama lubdhakaiH saMstabhya salilaM zete yasyArthe paritapsyase 44 tad vaco bhImasenasyA priyaM zrutvA vizAM pate ajAtazatruH kaunteyo hRSTo 'bhUt saha sodaraiH 45 taM ca zrutvA maheSvAsaM praviSTaM salilahradam kSipram eva tato 'gacchat puraskRtya janArdanam 46 tataH kilakilA zabdaH prAdurAsId vizAM pate pANDavAnAM prahRSTAnAM pAJcAlAnAM ca sarvazaH 47 siMhanAdAMs tataz cakruH kSveDAMz ca bharatarSabha tvaritAH kSatriyA rAjaJ jagmur dvaipAyanaM hradam 48 jJAtaH pApo dhArtarASTro dRSTaz cety asakRd raNe prAkrozan somakAs tatra hRSTarUpAH samantataH 49 teSAm Azu prayAtAnAM rathAnAM tatra veginAm babhUva tumulaH zabdo divaspRk pRthivIpate 50 duryodhanaM parIpsantas tatra tatra yudhiSThiram anvayus tvaritAs te vai rAjAnaM zrAntavAhanAH 51 arjuno bhImasenaz ca mAdrIputrau ca pANDavau dhRSTadyumnaz ca pAJcAlyaH zikhaNDI cAparAjitaH 52 uttamaujA yudhAmanyuH sAtyakiz cAparAjitaH pAJcAlAnAM ca ye ziSTA draupadeyAz ca bhArata hayAz ca sarve nAgAz ca zatazaz ca padAtayaH 53 tatha prApto mahArAja dharmaputro yudhiSThiraH dvaipAyana hradaM khyAtaM yatra duryodhano 'bhavat 54 zItAmala jalaM hRdyaM dvitIyam iva sAgaram mAyayA salilaM stabhya yatrAbhUt te sutaH sthitaH 55 abhyadbhutena vidhinA daivayogena bhArata salilAntar gataH zete durdarzaH kasya cit prabho mAnuSasya manuSyendra gadAhasto janAdhipaH 56 tato duryodhano rAjA salitAntar gato vasan zuzruve tumulaM zabdaM jaladopama niHsvanam 57 yudhiSThiras tu rAjendra hradaM taM saha sodaraiH AjagAma mahArAja tava putravadhAya vai 58 aMhatA zaGkhanAdena rathanemi svanena ca uddhunvaMz ca mahAreNuM kampayaMz cApi medinIm 59 yaudhiSThirasya sainyasya zrutvA zabdaM mahArathAH kRtavarmA kRpo drauNI rAjAnam idam abruvan 60 ime hy AyAnti saMhRSTAH pANDavA jitakAzinaH apayAsyAmahe tAvad anujAnAtu no bhavAn 61 duryodhanas tu tac chrutvA teSAM tatra yazasvinAm tathety uktvA hradaM taM vai mAyayAstambhayat prabho 62 te tv anujJApya rAjAnaM bhRzaM zokaparAyaNAH jagmur dUraM mahArAja kRpaprabhRtayo rathAH 63 te gatvA dUram adhvAnaM nyagrodhaM prekSya mAriSa nyavizanta bhRzaM zrAntAz cintayantonRpAM prati 64 viSTabhya salilaM supto dhArtarASTro mahAbalaH pANDavAz cApi saMprAptAs taM dezaM yuddham IpsavaH 65 kathaM nu yuddhaM bhavitA kathaM rAjA bhaviSyati kathaM nu pANDavA rAjan patipatsyanti kauravam 66 ity evaM cintayantas te rathebhyo 'zvAn vimucya ha tatrAsAM cakrire rAjan kRpaprabhRtayo rathAH | | 1 [s] tatas teSv apayAteSu ratheSu triSu pANDavAH taM hradaM pratyapadyanta yAtra duryodhano 'bhavat 2 AsAdya ca kuru zreSTha tadA dvaipAyana hradam stambhitaM dhArtarASTreNa dRSTvA taM salilAzayam vAsudevam idaM vAkyam abravIt kurunandanaH 3 pazyemAM dhArtarASTreNa mAyAm apsu prayojitAm viSTabhya salilaM zete nAsya mAnuSato bhayam 4 daivIM mAyAm imAM kRtvA salilAntar gato hy ayam nikRtyA nikRtiprajJo na me jIvan vimokSyate 5 yady asya samare sAhyaM kurute vajrabhRt svayam tathApy enaM hataM yuddhe loko drakSyati mAdhava 6 [vA] mAyAvina imAM mAyAM mAyayA jahi bhArata mAyAvI mAyayA vadhyaH satyam etad yudhiSThira 7 kiryAbhyupAyair bahulair mAyAm aspu prayojya ha jahi tvaM bharatazreSTha pApAtmAnaM suyodhanam 8 kiryAbhyupAyair indreNa nihatA daityadAnavAH kriyAbhyupAyair bahubhir balir baddhomahAtmanA 9 kriyAbhyupAyaiH pUrvaM hi hiraNyAkSo mahAsuraH hiraNyakazipuz caiva kriyayaiva niSUditau vRtraz ca nihato rAjan kriyayaiva na saMzayaH 10 tathA paulastya tanayo rAvaNo nAma rAkSasaH rAmeNa nihato rAjan sAnubandhaH sahAnugaH kriyayA yogam AsthAya tathA tvam api vikrama 11 kriyAbhyupAyair nihato mayA rAjan purAtane tArakaz ca mahAdaityo vipracittiz ca vIryavAn 12 vAtApir ilvalaz caiva trizirAz ca tathA vibho sundopasundAv asurau kriyayaiva niSUditau 13 kriyAbhyupAyair indreNa tridivaM bhujyate vibho kriyA balavatI rAjan nAnyat kiM cid yudhiSThira 14 daityAz ca dAnavAz caiva rAkSasAH pArthivAs tathA kriyAbhyupAyair nihatAH kriyAM tasmAt samAcara 15 [s] ity ukto vAsudevena pANDavaH saMzitavrataH jalasthaM taM mahArAja tava putraM malA balam abhyabhASata kaunteyaH prahasann iva bhArata 16 suyodhana kimartho 'yam Arambho 'spu kRtas tvayA sarvaM kSatraM ghAtayitvA svakulaM ca vizAM pate 17 jalAzayaM praviSTo 'dya vAJchaJ jIvitam AtmanaH uttiSTha rAjan yudhyasva sahAsmAbhiH suyodhana 18 sa ca darpo narazreSTha sa ca mAnaH kva te gataH yas tvaM saMstabhya salilaM bhIto rAjan vyavasthitaH 19 sarve tvAM zUra ity eva janA jalpanti saMsadi vyarthaM tad bhavato manye zauryaM salilazAyinaH 20 uttiSTha rAjan yudhyasva kSatriyo 'si kulodbhavaH kauraveyo vizeSeNa kule janma ca saMsmara 21 sa kathaM kaurave vaMze prazaMsaJ janma cAtmanaH yuddhAd bhItas tatas toyaM pravizya pratitiSThasi 22 ayuddham avyavasthAnaM naiSa dharmaH sanAtanaH anAryajuSTam asvargyaM raNe rAjan palAyanam 23 kathaM pAram agatvA hi yuddhe tvaM vai jijIviSuH imAn nipatitAn dRSTvA putrAn bhrAtRRn pitRRMs tathA 24 saMbandhino vayasyAMz ca mAtulAn bAndhavAMs tathA ghAtayitvA kathaM tAta hrade tiSThasi sAMpratam 25 zUramAnI na zUras tvaM mithyA vadasi bhArata zUro 'ham iti durbuddhe sarvalokasya zRNvataH 26 na hi zUrAH palAyante zatrUn dRSTvA kathaM cana brUhi vA tvaM yayA dhRtyA zUra tyajasi saMgaram 27 sa tvam uttiSTha yudhyasva vinIya bhayam AtmanaH ghAtayitvA sarvasainyaM bhrAtRRMz caiva suyodhana 28 nedAnIM jIvite buddhiH kAryA dharmacikIrSayA kSatradharmam apAzritya tvadvidhena suyodhana 29 yat tat karNam upAzritya zakuniM cApi saubalam amartya iva saMmohAt tvam AtmAnaM na buddhavAn 30 tat pApaM sumahat kRtva pratiyudhyasva bhArata kathaM hi tvadvidho mohAd rocayeta palAyanam 31 kva te tat pauruSaM yAtaM kva ca mAnaH suyodhana kva ca vikrAntatA yAtA kva ca visphUrjitaM mahat 32 kva te kRtAstratA yAtA kiM ca zeSe jalAzaye sa tvam uttiSTha yudhyasv akSatra dharmeNa bhArata 33 asmAn vA tvaM parAjitya prazAdhi pRthivIm imAm atha vA nihato 'smAbhir bhUmau svapsyasi bhArata 34 eSa te prathamo dharmaH sRSTo dhAtrA mahAtmanA taM kuruSva yathAtathyaM rAjA bhava mahAratha 35 [dur] naitac citraM mahArAja yad bhIH prANinam Avizat na ca prANabhayAd bhIto vyapayAto 'smi bhArata 36 arathaz cAniSaGgI ca nihataH pArSNisArathiH ekaz cApy agaNaH saMkhye pratyAzvAsam arocayam 37 na prANahetor na bhayAn na viSAdAd vizAM pate idam ambhaH praviSTo 'smi zramAt tv idam anuSThitam 38 tvaM cAzvasihi kaunteya ye cApy anugatAs tava aham utthAya vaH sarvAn pratiyotsyAmi saMyuge 39 [y] AzvastA eva sarve sma ciraM tvAM mRgayAmahe tad idAnIM samuttiSTha yudhyasveha suyodhana 40 hatvA vA samare pArthAn sphItaM rAjyam avApnuhi nihato vA raNe 'smAbhir vIralokam avApsyasi 41 [dur] yadarthaM rAjyam icchAmi kurUNAM kurunandana ta ime nihatAH sarve bhrAtaro me janezvara 42 kSINaratnAM ca pRthivIM hatakSatriya puMgavAm nAbhyutsahAmy ahaM bhoktuM vidhavAm iva yoSitam 43 adyApi tv aham AzaMse tvAM vijetuM yudhiSThira bhaGktvA pAJcAla pANDUnAm utsAhaM bharatarSabha 44 na tv idAnIm ahaM manye kAryaM yuddhena karhi cit droNe karNe ca saMzAnte nihate ca pitAmahe 45 astv idAnIm iyaM rAjan kevalA pRthivI tava asahAyo hi ko rAjA rAjyam icchet prazAsitum 46 suhRdas tAdRzAn hitvA putrAn bhrAtRRn pitRRn api bhavadbhiz ca hRte rAjye ko nu jIveta mAdRzaH 47 ahaM vanaM gamiSyAmi hy ajinaiH prativAsitaH ratir hi nAsti me rAjye hatapakSasya bhArata 48 hatabAndhava bhUyiSThA hatAzvA hatakuJjarA eSA te pRthivI rAjan bhuGkSvainAM vigatajvaraH 49 vanam eva gamiSyAmi vasAmo mRgacarmaNI na hi me nirjitasyAsti jIvite 'dya spRhA vibho 50 gaccha tvaM bhuGkSva rAjendra pRthivIM nihatezvarAm hatayodhAM naSTaratnAM kSINavaprAM yathAsukham 51 [y] ArtapralApAn mA tAta salilasthaH prabhASathAH naitan manasi me rAjan vAzitaM zakuner iva 52 yadi cApi samarthaH syAs tvaM dAnAya suyodhana nAham iccheyam avaniM tvayA dattAM prazAsitum 53 adharmeNa na gRhNIyAM tvayA dattAM mahIm imAm na hi dharmaH smRto rAjan kSatriyasya pratigrahaH 54 tvayA dattAM na ceccheyaM pRthivIm akhilAm aham tvAM tu yuddhe vinirjitya bhoktAsmi vasudhAm imAm 55 anIzvaraz ca pRthivIM kathaM tvaM dAtum icchasi tvayeyaM pRthivI rAjan kiM na dattA tadaiva hi 56 dharmato yAcamAnAnAM zamArthaM ca kulasya naH vArSNeyaM prathamaM rAjan pratyAkhyAya mahAbalam 57 kim idAnIM dadAsi tvaM ko hi te cittavibhramaH abhiyuktas tu ko rAjA dAtum icched dhi medinIm 58 na tvam adya mahIM dAtum IzaH kauravanandana AcchettuM vA balAd rAjan sa kathaM dAtum icchasi mAM tu nirjitya saMgrAme pAlayemAM vasuMdharAm 59 sUcy agreNApi yad bhUmer api dhrIyeta bhArata tan mAtram api no mahya na dadAti purA bhavAn 60 sa kathaM pRthivIm etAM pradadAsi vizAM pate sUcy agraM nAtyajaH pUrvaM sa kathaM tyajasi kSitim 61 evam aizvaryam AsAdya prazAsya pRthivIm imAm ko hi mUDho vyavasyeta zatror dAtuM vasumM dharAm 62 tvaM tu kevalamaurkhyeNa vimUDho nAvabudhyase pRthivIM dAtukAmo 'pi jIvitenAdya mokSyase 63 asmAn vA tvaM parAjitya prazAdhi pRthivIm imAm atha vA nihato 'smAbhir vraja lokAn anuttamAn 64 Avayor jIvato rAjan mayi ca tvAyi ca dhruvam saMzayaH sarvabhUtAnAM vijaye no bhaviSyati 65 jIvitaM tava duSprajJa mayi saMprati vartate jIvayeyaM tv ahaM kAmaM na tu tvaM jIvituM kSamaH 66 dahane hi kRto yatnas tvayAsmAsu vizeSataH AzIviSair viSaiz cApi jale cApi pravezanaiH tvayA vinikRtA rAjan rAjyasya haraNena ca 67 etasmAt kAraNAt pApajIvitaM te na vidyate uttiSThottiSTha yudhyasva tat te zreyo bhaviSyati 68 [s] evaM tu vividhA vAco jaya yuktAH punaH punaH kIrtayanti sma te vIrAs tatra tatra janAdhipa | | 1 [dhR] evaM saMtarjyamAnas tu mama putro mahIpatiH prakRtyA manyumAn vIraH katham AsIt paraMtapaH 2 na hi saMtarjanA tena zrutapUrvA kadA cana rAjabhAvena mAnyaz ca sarvalokasya so 'bhavat 3 iyaM ca pRthivI sarvA saMlecchATavikA bhRzam prasAdAd dhriyate yasya pratyakSaM tava saMjaya 4 sa tathA tarjyamAnas tu pANDuputrair vizeSataH vihInaz ca svakair bhRtyair nirjane cAvRto bhRzam 5 zrutvA sa kaTukA vAco jaya yuktAH punaH punaH kim abravIt pANDaveyAMs tan mamAcakSva saMjaya 6 [s] tarjyamAnas tadA rAjann udakasthas tavAtmajaH yudhiSThireNa rAjendra bhrAtRbhiH sahitena ha 7 zrutvA sa kaTukA vAco viSamastho janAdhipaH dIrgham uSNaM ca niHzvasya salilasthaH punaH punaH 8 salilAntar gato rAjA dhunvan hastau punaH punaH manaz cakAra yuddhAya rAjAnaM cAbhyabhASata 9 yUyaM sasuhRdaH pArthAH sarve saratha vAhanAH aham ekaH paridyUno viratho hatavAhanaH 10 Attazastrai rathagatair bahubhiH parivAritaH katham ekaH padAtiH sannazastro yoddhum utsahe 11 ekaikena tu mAM yUyaM yodhayadhvaM yudhiSThira na hy eko bahubhir vIrair nyAyyaM yodhayituM yudhi 12 vizeSato vikavacaH zrAntaz cApaH samAzritaH bhRzaM vikSata gAtraz ca zrAntavAhana sainikaH 13 na me tvatto bhayaM rAjan na ca pArthAd vRkodarAt phalgunAd vAsudevAd vA pAJcAlebhyo 'tha vA punaH 14 yamAbhyAM yuyudhAnAd vA ye cAnye tava sainikAH ekaH sarvAn ahaM kruddho na tAn yoddhum ihotsahe 15 dharmamUlA satAM kIrtir manuSyANAM janAdhipa dharmaM caiva ha kIrtiM ca pAlayan prabravImy aham 16 aham utthAya vaH sarvAn pratiyotsyAmi saMyuge anvaMzAbhyAgatAn sarvAn RtUn saMvatsaro yathA 17 adya vaH sarathAn sAzvAn azastro viratho 'pi san nakSatrANIva sarvANi savitA rAtrisaMkSaye tejasA nAzayiSyAmi sthirI bhavata pANDavAH 18 adyAnRNyaM gamiSyAmi kSatriyANAM yazAsvinAm bAhlIka droNa bhISmANAM karNasya ca mahAtmanaH 19 jayadrathasya zUrasya bhagadattasya cobhayoH madrarAjasya zalyasya bhUrizravasa eva ca 20 putrANAM bharatazreSTha zakuneH saubalasya ca mitrANAM suhRdAM caiva bAndhavAnAM tathaiva ca 21 AnRNyam adya gacchAmi hatvA tvAM bhratRbhiH saha etAvad uktvA vacanaM virarAma janAdhipaH 22 [y] diSTyA tvam api jAnISe kSatradharmaM suyodhana diSTyA te vartate buddhir yuddhAyaiva mahAbhuja 23 diSTyA zUro 'si kauravya diSTyA jAnAsi saMgaram yas tvam eko hi naH sarvAn saMyuge yoddhum icchasi 24 eka ekena saMgamya yat te saMmatam Ayudham tat tvam AdAya yudhyasva prekSakAs te vayaM sthitAH 25 ayam iSTaM ca te kAmaM vIra bhUyo dadAmy aham hatvaikaM bhavato rAjyaM hato vA svargam Apnuhi 26 [dur] ekaz ced yoddhum Akrande varo 'dya mama dIyate AyudhAnAm iyaM cApi vRtA tvat saMmate gadA 27 bhrAtRRNAM bhavatAm ekaH zakyaM mAM yo 'bhimanyate padAtir gadayA saMkhye sa yudhyatu mayA saha 28 vRttAni rathayuddhAni vicitrANi pade pade idam ekaM gadAyuddhaM bhavatv adyAdbhutaM mahat 29 annAnAm api paryAyaM kartum icchanti mAnavAH yuddhAnAm api paryAyo bhavatv anumate tava 30 gadayA tvAM mahAbAho vijeSyAmi sahAnujam pAJcAlAn sRJjayAMz caiva ye cAnye tava sainikAH 31 [y] uttiSThottiSTha gAndhAre mAM yodhaya suyodhana eka ekena saMgamya saMyuge gadayA balI 32 puruSo bhava gAndhAre yudhyasva susamAhitaH adya te jIvitaM nAsti yady api tvaM manojavaH 33 [s] etat sa narazArdUla nAmRSyata tavAtmajaH salilAntar gataH zvabhre mahAnAga iva zvasan 34 tathAsau vAk pratodena tudyamAnaH punaH punaH vAcaM na mAmRSe dhImAn uttamAzvaH kazAm iva 35 saMkSobhya salilaM vegAd gadAm AdAya vIryavAn adrisAramayIM gurvIM kAJcanAGgadabhUSaNAm antarjalAt samuttasthau nAgendra iva niHzvasan 36 sa bhittvA stambhitaM toyaM skandhe kRtvAyasIM gadAm udatiSThata putras te pratapan razmimAn iva 37 tataH zaikyAyasIM gurvIM jAtarUpapariSkRtAm gadAM parAmRzad dhImAn dhArtarASTro mahAbalaH 38 gadAhastaM tu taM dRSTvA sazRGgam iva parvatam prajAnAm iva saMkruddhaM zUlapANim avasthitam sagado bharato bhAti pratapan bhAskaro yathA 39 tam uttIrNaM mahAbAhuM gadAhastam ariMdamam menire sarvabhUtAni daNDahastam ivAntakam 40 vajrahastaM yathA zakraM zUlahastaM yathA haram dadRzuH sarvapAJcAlAH putraM tava janAdhipa 41 tam uttIrNaM tu saMprekSya samahRSyanta sarvazaH pAJcAlAH pANDaveyAz ca te 'nyonyasya talAn daduH 42 avahAsaM tu taM matvA putro duryodhanas tava udvRtya nayane kruddho didhakSur iva pANDavAn 43 trizikhAM bhrukuTIM kRtvA saMdaSTa dazanac chadaH pratyuvAca tatas tAn vai pANDavAn sahakezavAn 44 avahAsasya vo 'syAdya prativaktAsmi pANDavAH gamiSyatha hatAH sadyaH sapAnAlA yamakSayam 45 utthitas tu jalAt tasmAt putro duryodhanas tava atiSThata gadApANI rudhireNa samukSitaH 46 tasya zoNitadigdhasya salilena samukSitam zarIraM sma tadA bhAti sravann iva mahIdharaH 47 tam udyatagadaM vIraM menire tatra pANDavAH vaivasvatam iva kruddhaM kiMkarodyata pANinam 48 sa meghaninado harSAn nadann iva ca govRSaH AjuhAva tataH pArthAn gadayA yudhi vIryavAn 49 [dur] ekaikena ca mAM yUyam AsIdata yudhiSThira na hy eko bahubhir nyAyyo vIra yodhayituM yudhi 50 nyastavarmA vizeSeNa zrAntaz cApsu pariplutaH bhRzaM vikSata gAtraz ca hatavAhana sainikaH 51 [y] nAbhUd iyaM tava prajJA kAtham evaM suyodhana yadAbhimanyu bahavo jaghnur yudhi mahArathAH 52 AmuJca kavacaM vIra mUrdhajAn yamayasva ca yacc cAnyad api te nAsti tad apy Adatsva bhArata imam ekaM ca te kAmaM vIra bhUyo dadAmy aham 53 paJcAnAM pANDaveyAnAM yena yoddhum ihecchasi taM hatvA vai bhavAn rAjA hato vA svargam Apnuhi Rte ca jIvitAd vIra yuddhe kiM kurma te priyam 54 [s] tatas tava suto rAjan varma jagrAha kAJcanam vicitraM ca ziras trANaM jAmbUnadapariSkRtam 55 so 'vabaddha ziras trANaH zubhakAJcanavarma bhRt rarAja rAjan putras te kAJcanaH zailarAD iva 56 saMnaddhaH sagadI rAjan sajjaH saMgrAmamUrdhani abravIt pANDavAn sarvAn putro duryodhanas tava 57 bhrAtRRNAM bhavatAm eko yudhyatAM gadayA mayA sahadevena vA yotsye bhImena nakulena vA 58 atha vA phalgunenAdya tvayA vA bharatarSabha yotsye 'haM saMgaraM prApya vijeSye ca raNAjite 59 aham adya gamiSyAmi vairasyAntaM sudurgamAm gadayA puruSavyAghra hemapaTTa vinaddhayA 60 gadAyuddhe na me kaz cit sadRzo 'stIti cintaya gadayA vo haniSyAmi sarvAn eva samAgatAn gRhNAtu sagadAM yo vai yudhyate 'dya mayA saha | | 1 [s] evaM duryodhano rAjan garjamAne muhur muhuH yudhiSThirasya saMkruddho vAsudevo 'bravId idam 2 yadi nAma hy ayaM yuddhe varayet tvAM yudhiSThira arjunaM nakulaM vApi sahadevam athApi vA 3 kim idaM sAhasaM rAjaMs tvayA vyAhRtam IdRzam ekam eva nihatyAjau bhava rAjA kuruSv iti 4 etena hi kRtA yogyA varSANIha trayodaza Ayase puruSe rAjan bhImasenajighAMsayA 5 kathaM nAma bhavet kAryam asmAbhir bharatarSabha sAhasaM kRtavAMs tvaM tu hy anukrozAn nRpottama 6 nAnyam asyAnupazyAmi pratiyoddhAram Ahave Rte vRkodarAt pArthAt sa ca nAtikRta zramaH 7 tad idaM dyUtam ArabdhaM punar eva yathA purA viSamaM zakunez caiva tava caiva vizAM pate 8 balI bhImaH samarthaz ca kRtI rAjA suyodhanaH balavAn vA kRtI veti kRtI rAjan viziSyate 9 so 'yaM rAmaMs tvayA zatruH same pathi nivezitaH nyastaz cAtmA suviSame kRcchram ApAditA vayam 10 ko nu sarvAn vinirjitya zatrUn ekena vairiNA paNitvA caikapANena rocayed evam Ahavam 11 na hi pazyAmi taM loke gadAhastaM narottamam yudhyed duryodhanaM saMkhye kRtitvAd dhi vizeSayet 12 phalgunaM vA bhavantaM vA mAdrIputrAv athApi vA na samarthAn ahaM manye gadAhastasya saMyuge 13 sa kathaM vadase zatruM yudhyasva gadayeti ha ekaM ca no nihatyAjau bhava rAjeti bhArata 14 vRkodaraM samAsAdya saMzayo vijaye hi naH nyAyato yudhyamAnAnAM kRtI hy eSa mahAbalaH 15 [bhm] madhusUdana mA kArSIr viSAdaM yadunandana adya pAraM gamiSyAmi vairasya bhRzadurgamam 16 ahaM suyodhanaM saMkhye haniSyAmi na saMzayaH vijayo vai dhruvaM kRSNa dharmarAjasya dRzyate 17 adhyardhena puneneyaM gadA gurutarI mama na tathA dhArtarASTrasya mA kArSIr mAdhava vyathAm 18 sAmarAn api lokAMs trIn nAnAzastradharAn yudhi yodhayeyaM raNe hRSTaH kim utAdya suyodhanam 19 [s] tathA saMbhASamANaM tu vAsudevo vRkodaram hRSTaH saMpUjayAm Asa vacanaM cedam abravIt 20 tvAm Azritya mahAbAho dharmarAjo yudhiSThiraH nihatAriH svakAM dIptAM zriyaM prApto na saMzayaH 21 tvayA vinihatAH sarve ghRtarASTra sutA raNe rAjAno rAjaputrAz ca nAgAz ca vinipAtitAH 22 kaliGgA mAgadhAH prAcyA gAndhArAH kuravas tathA tvAm AsAdya mahAyuddhe nihatAH pANDunandana 23 hatvA duryodhanaM cApi prayacchorvIM sasAgarAm dharmarAjasya kaunteya yathA viSNuH zacIpateH 24 tvAM ca prApya raNe pApo dhArtarASTro vinaGkSyati tvam asya sakthinI bhaGktvA pratijJAM pArayiSyasi 25 yatnena tu sadA pArtha yodddhavyo dhRtarASTrajaH kRtI ca balavAMz caiva yuddhazauNDaz ca nityadA 26 tatas tu sAtyakI rAjan pUjayAm Asa pANDavam vividhAbhiz ca tAM vAgbhiH pUjayAm Asa mAdhavaH 27 pAJcAlAH pANDaveyAz ca dharmarAja purogamAH tad vaco bhImasenasya sarva evAbhyapUjayan 28 tato bhImabalo bhImo yudhiSThiram athAbravIt sRJjayaiH saha tiSThantaM tapantam iva bhAskaram 29 aham etena saMgamya saMyuge yoddhum utsahe na hi zakto raNe jetuM mAm eSa puruSAdhamaH 30 adya krodhaM vimokSyAmi nihitaM hRdaye bhRzam suyodhane dhArtarASTre khANDave 'gnim ivArjunaH 31 zalyam adyoddhariSyAmi tava pANDava hRccchayam nihatya gadayA pApam adya rAjan sukhI bhava 32 adya kIrtimayIM mAlAM pratimokSye tavAnagha prANAJ zriyaM ca rAjyaM ca mokSyate 'dya suyodhanaH 33 rAjA ca dhRtarASTro 'dya zrutvA putraM mayA hatam smAriSyaty azubhaM karma yat tac chakuni buddhijam 34 ity uktvA bharatazreSTho gadAm udyamya vIryavAn udatiSThata yuddhAya zakro vRtram ivAhvayan 35 tam ekAkinam AsAdya dhArtarASTraM mahAbalam niryUtham iva mAtaGgaM samahRSyanta pANDavAH 36 tam udyatagadaM dRSTvA kailAsam iva zRGgiNam bhImasenas tadA rAjan duryodhanam athAbravIt 37 rAjJApi dhRtarASTreNa tvayA cAsmAsu yatkRtam smAra tad duSkRtaM karma yadvRttaM vAraNAvate 38 draupadI ca parikliSTA sabhAmadhye rajasvalA dyUte yad vijito rAjA zakuner buddhinizcayAt 39 yAni cAnyAni duSTAtman pApAni kRtavAn asi anAgaHsu ca pArtheSu tasya pazya mahat phalam 40 tvatkRte nihataH zete zaratalpe mahAyazAH gAGgeyo bharatazreSThaH sarveSAM naH pitAmahaH 41 hato droNaz ca kArNaz ca hataH zalyaH pratApavAn vairasyA cAdi kartAsau zakunir nihato yudhi 42 bhrAtaras te hatAH zUrAH putrAz ca sahasainikAH rAjAnaz ca hatAH zUrAH samareSv anivartinaH 43 ete cAnye ca nihatA bahavaH kSatriyarSabhAH prAtikAmI tathA pApo draupadyAH klezakRd dhataH 44 avaziSTas tvam evaikaH kulaghno 'dhama pUruSaH tvAm apy adya haniSyAmi gadayA nAtra saMzayaH 45 adya te 'haM raNe darpaM sarvaM nAzayitA nRpa rAjyAzAM vipulAM rAjan pANDaveSu ca duSkRtam 46 [dur] kiM katthitena bahudhA yudhyasvAdya mayA saha adya te 'haM vineSyAmi yuddhazraddhAM vRkodara 47 kiM na pazyasi mAM pApagadA yuddhe vyavasthitam himavacchikharAkArAM pragRhya mahatIM gadAm 48 gadinaM ko 'dya mAM pApajetum utsahate ripuH nyAyato yudhyamAnasya deveSv api puraMdaraH 49 mA vRthA garja kaunteya zaradAbhram ivAjalam darzayasva balaM yuddhe yAvat tat te 'dya vidyate 50 tasya tad vacanaM zrutvA pAJcAlAH sahasRJjayAH sarve saMpUjayAm Asus tad vaco vijigISavaH 51 taM mattam iva mAtaGgaM talazabdena mAnavAH bhUyaH saMharSayAm AsU rAjan duryodhanaM nRpam 52 bRhanti kuJjarAs tatra hayA heSanti cAsakRt zastrANi saMpradIpyante pANDavAnAM jayaiSiNAm | | 1 [s] tasmin yuddhe mahArAja saMpravRtte sudAruNe upaviSTeSu sarveSu pANDaveSu mahAtmasu 2 tatas tAladhvajo rAmas tayor yuddha upasthite zrutvA tac chiSyayo rAjann AjagAma halAyudhaH 3 taM dRSTvA marama prItAH pUjayitvA narAdhipAH ziSyayoH kauzalaM yuddhe pazya rAmeti cAbruvan 4 abravIc ca tadA rAmo dRSTvA kRSNaM ca pANDavam duryodhanaM ca kauravyaM gadApANim avasthitam 5 catvAriMzad ahAny adya dve ca me niHsRtasya vai puSyeNa saMprayAto 'smi zravaNe punarAgataH ziSyayor vai gadAyuddhaM draSTukAmo 'smi mAdhava 6 tato yudhiSThiro rAjA pariSvajya halAyudham svAgataM kuzalaM cAsmai paryapRcchad yathAtatham 7 kRSNau cApi maheSvAsAv abhivAdya halAyudham sasvajAte pariprItau priyamANau yazasvinau 8 mAdrIputrau tathA zUrau draupadyAH paJca cAtmajAH abhivAdya sthitA rAjan rauhiNeyaM mahAbalam 9 bhImaseno 'tha balavAn putras tava janAdhipa tathaiva codyata gadau pUjayAm Asatur balam 10 svAgatena ca te tatra pratipUjya punaH punaH pazya yuddhaM mahAbAho iti te rAmam abruvan evam Ucur mahAtmAnaM rauhiNeyaM narAdhipAH 11 pariSvajya tadA rAmaH pANDavAn sRJjayAn api apRcchat kuzalaM sarvAn pANDavAMz cAmitaujasaH tathaiva te samAsAdya papracchus tam anAmayam 12 pratyabhyarcya halI sarvAn kSatriyAMz ca mahAmanAH kRtvA kuzalasaMyuktAM saMvidaM ca yathA vayaH 13 janArdanaM satyakiM ca premNA sa pariSasvaje mUrdhni caitAv upAghrAya kuzalaM paryapRcchata 14 tau cainaM vidhivad rAjan pUjayAm Asatur gurum brahmANam iva devezam indropendrau mudA yutau 15 tato 'bravId dharmasuto rauhiNeyam ariMdamam idaM bhrAtror mahAyuddhaM pazya rAmeti bhArata 16 teSAM madhye mahAbAhuH zrImAn kezava pUrvajaH nyavizat paramaprItaH pUjyamAno mahArathaiH 17 sa babhau rAjamadhyastho nIlavAsAH sitaprabhaH divIva nakSatragaNaiH parikIrNo nizAkaraH 18 tatas tayoH saMnipAtas tumulo lomaharSaNaH AsId antakaro rAjan vairasya tava putrayoH | | 1 [j] pUrvam eva yadA rAmas tasmin yuddhe upasthite Amantrya kezavaM yAto vRSNibhiH sahitaH prabhuH 2 sAhAyyaM dhArtarASTrasya na ca kartAsmi kezava na caiva pANDuputrANAM gamiSyAmi yathAgatam 3 evam uktvA tadA rAmo yAtaH zatrunibarhaNaH tasya cAgamanaM bhUyo brahmaJ zaMsitum arhasi 4 AkhyAhi me vistarataH kathaM rAma upasthitaH kathaM ca dRSTavAn yuddhaM kuzalo hy asi sattama 5 [vai] upaplavye niviSTeSu pANDaveSu mahAtmasu preSito dhRtarASTrasya samIpaM madhusUdanaH zamaM prati mahAvAho hitArthaM sarvadehinAm 6 sa gatvA hAstinapuraM dhRtarASTraM sametya ca uktavAn vacanaM tathyaM hitaM caiva vizeSataH na ca tat kRtavAn rAjA yathAkhyAtaM hi te purA 7 anavApya zamaM tatra kRSNaH puruSasattamaH Agacchata mahAbAhur upaplavyaM janAdhipa 8 tataH pratyAgataH kRSNo dhArtarASTra visarjitaH akriyAyAM naravyAghra pANDavAn idam abravIt 9 na kurvanti vaco mahyaM kuravaH kAlacoditAH nirgacchadhvaM pANDaveyAH puSyeNa sahitA mayA 10 tato vibhajyamAneSu baleSu balinAM varaH provAca bhrAtaraM kRSNaM rauhiNeyo mahAmanAH 11 teSAm api mahAbAho sAhAyyaM madhusUdana kriyatAm iti tat kRSNo nAsya cakre vacas tadA 12 tato manyuparItAtmA jagAma yadunandanaH tIrthayAtrAM haladharaH sarasvatyAM mahAyazAH maitre nakSatrayoge sma sahitaH sarvayAdavaiH 13 AzrayAm Asa bhojas tu duryodnanam ariMdamaH yuyudhAnena sahito vAsudevas tu pANDavAn 14 rauhiNeye gate zUre puSyeNa madhusUdanaH pANDaveyAn puraskRtya yayAv abhimukhaH kurUn 15 gacchan eva pathisthas tu rAmaH preSyAn uvAca hA saMbhArAMs tIrthayAtrAyAM sArvopakaraNAni ca AnayadhvaM dvArakAyA agnIn vai yAjakAMs tathA 16 suvarNaM rajataM caiva dhenur vAsAMsi vAjinaH kuJjarAMz ca rathAMz caiva kharoSTraM vAhanAni ca kSipram AnIyatAM sarvaM tIrthahetoH paricchadam 17 pratisrotaH sarasvatyA gachadhvaM zIghragAminaH Rtvijaz cAnayadhvaM vai zatazaz ca dvijarSabhAn 18 evaM saMdizya tu preSyAn baladevo mahAbalaH tIrthayAtrAM yayau rAjan kurUNAM vaizase tadA sarasvatIM pratisrotaH samudrAd abhijagmivAn 19 Rtvigbhiz ca suhRdbhiz ca tathAnyair dvijasattamaiH rathagarjais tathAzvaiz ca preSyaiz ca bharatarSabha gokharoSTra prayuktaiz ca yAnaiz ca bahubhir vRtaH 20 zrAntAnAM klAntavapuSAM zizUnAM vipulAyuSAm tAni yAnAni dezeSu pratIkSyante sma bhArata bubhukSitAnAm arthAya klRptam annaM samantataH 21 yo yo yatra dvijo bhoktuM kAmaM kAmayate tadA tasya tasya tu tatraivam upajahrus tadA nRpa 22 tatra sthitA narA rAjan rauhiNeyasya zAsanAt bhakSyapeyasya kurvanti rAzIMs tatra samantataH 23 vAsAMsi ca mahArhANi paryaGkAstaraNAni ca pUjArthaM tatra klRptAni viprANAM sukham icchatAm 24 yatra yaH svapate vipraH kSatriyo vApi bhArata tatra tatra tu tasyaiva sarvaM klRptam adRzyata 25 yathAsukhaM janaH sarvas tiSThate yAti vA tadA yAtu kAmasya yAnAni pAnAni tRSitasya ca 26 bubhukSitasyA cAnnAni svAdUni bharatarSabha upajahrur narAs tatra vastrANy AbharaNAni ca 27 sa panthAH prababhau rAjan sarvasyaiva sukhAvahaH svargopamas tadA vIra narANAM tatra gacchatAm 28 nityapramuditopetaH svAdu bhakSaH zubhAnvitaH vipaNyApaNa paNyAnAM nAnAjanazatair vRtaH nAnAdrumalatopeto nAnAratnavibhUSitaH 29 tato mahAtmA niyame sthitAtmA; puNyeSu tIrtheSu vasUni rAjan dadau dvijebhyaH kratudakSiNAz ca; yadupravIro halabhRt pratItaH 30 dogbhrIz ca dhenUz ca sahasrazo vai; suvAsasaH kAJcanabaddhazRGgIH hayAMz ca nAnAvidha dezajAtAn; yAnAni dAsIz ca tathA dvijebhyaH 31 ratnAni muktAmaNividrumaM ca; zRGgI suvarNaM rajataM ca zubhram ayo mayaM tAmramayaM ca bhANDaM; dadau dvijAtipravareSu rAmaH 32 evaM sa vittaM pradadau mahAtmA; sarasvatI tIrthavareSu bhUri yayau krameNApratima prabhAvas; tataH kurukSetram udAravRttaH 33 [j] sArasvatAnAM tIrthAnAM guNotpattiM vadasva me phalaM ca dvipadAM zreSTha karma nirvRttim eva ca 34 yathAkramaM ca bhagavaMs tIrthAnAm anupUrvazaH brahman brahmavidAM zreSTha paraM kautUhalaM hi me 35 [vai] tIrthAnAM vistaraM rAjan guNotpattiM ca sarvazaH mayocyamAnAM zRNu vai puNyAM rAjendra kRtsnazaH 36 pUrvaM mahArAja yadupravIra; Rtvik suhRd vipra gaNaiz ca sArdham puNyaM prabhAsaM samupAjagAma; yatroDu rAD yakSmaNA klizyamAnaH 37 vimuktazApaH punar Apya tejaH; sarvaM jagad bhAsayate narendra evaM tu tIrthapravaraM pRthivyAM; prabhAsanAt tasya tataH prabhAsaH 38 [j] kimarthaM bhagavAn somo yakSmaNA samagRhyata kathaM ca tIrthapravare tasmiMz candro nyamajjata 39 katham Aplutya tasmiMs tu punar ApyAyitaH zazI etan me sarvam AcakSva vistareNa mahAmune 40 [vai] dakSasya tanayA yAs tAH prAdurAsan vizAM pate sa sapta viMzatiM kanyA dakSaH somAya vai dadau 41 nakSatrayoganiratAH saMkhyAnArthaM ca bhArata patnyo vai tasya rAjendra somasya zubhalakSaNAH 42 tAs tu sarvA vizAlAkSyo rUpeNApratimA bhuvi atyaricyata tAsAM tu rohiNI rUpasaMpadA 43 tatas tasyAM sa bhagavAn prItiM cakre nizAkaraH sAsya hRdya babhUvAdya tasmAt tAM bubhuje sadA 44 purA hi somo rAjendra rohiNyAm avasac ciram tato 'sya kupitAny Asan nakSatrANi mahAtmanaH 45 tA gatvA pitaraM prAhuH prajApatim atandritAH somo vasati nAsmAsu rohiNIM bhajate sadA 46 tA vayaM sahitAH sarvAs tvatsakAze prajezvara vatsyAmo niyatAhArAs tapazcaraNatatparAH 47 zrutvA tAsAM tu vacanaM dakSaH somam athAbravIt samaM vartasya bhAryAsu mA tvAdharmo mahAn spRzet 48 tAz ca sarvAbravId dakSo gacchadhvaM somam antikAt samaM vatsyati sarvAsu candramA mama zAsanAt 49 visRSTAs tAs tadA jagmuH zItAMzubhavanaM tadA tathApi somo bhagavAn punar eva mahIpate rohiNIM nivasaty eva prIyamANo muhur muhuH 50 tatas tAH sahitAH sarvA bhUyaH pitaram abruvan tava zuzrUSaNe yuktA vatsyAmo hi tavAzrame somo vasati nAsmAsu nAkarod vacanaM tava 51 tAsAM tad vacanaM zrutvA dakSaH somam athAbravIt samaM vartasva bhAryAsu mA tvAM zapsye virocana 52 anAdRtya tu tad vAkyaM dakSasya bhagavAJ zazI rohiNyA sArdham avasat tatas tAH kupitAH punaH 53 gatvA ca pitaraM prAhuH praNamya zirasA tadA somo vasati nAsmAsu tasmAn naH zaraNaM bhava 54 rohiNyAm eva bhagavan sadA vasati candramAH tasmAn nas trAhi sarvA vai yathA naH soma Avizet 55 tac chrutvA bhagavAn kruddho yakSmANaM pRthivIpate sasarva roSAt somAya sa coDu patim Avizat 56 sa yakSmaNAbhibhUtAtmAkSIyatAhar ahaH zazI yatnaM cApy akarod rAjan mokSArthaM tasya yakSmaNaH 57 iSTveSTibhir mahArAja vividhAbhir nizAkaraH na cAmucyata zApAd vai kSayaM caivAbhyagacchata 58 kSIyamANe tataH some oSadhyo na prajajJire nirAsvAda rasAH sarvA hatavIryAz ca sarvazaH 59 oSadhInAM kSaye jAte prANinAm api saMkSayaH kRzAz cAsan prajAH sarvAH kSIyamANe nizAkare 60 tato devAH samAgamya somam Ucur mahIpate kim idaM bhavato rUpam IdRzaM na prakAzate 61 kAraNaM brUhi naH sarvaM yenedaM te mahad bhayam zrutvA tu vacanaM tvatto vidhAsyAmas tato vayam 62 evam uktaH pratyuvAca sarvAMs tAJ zazalakSaNaH zApaM ca kAraNaM caiva yakSmANaM ca tathAtmanaH 63 devAs tasya vacaH zrutvA gatvA dakSam athAbruvan prasIda bhagavan some zApaz caiSa nivartyatAm 64 asau hi candramAH kSINaH kiM cic cheSo hi lakSyate kSayAc caivAsya deveza prajAz cApi gatAH kSayam 65 vIrud oSadhayaz caiva bIjAni vividhAni ca tathA vayaM lokaguro prasAdaM kartum arhasi 66 evam uktas tadA cintya prAha vAkyaM prajApatiH naitac chakyaM mama vaco vyAvartayitum anyathA hetunA tu mahAbhAgA nivartiSyati kena cit 67 samaM vartatu sarvAsu zazI bhAryAsu nityazaH sarasvatyA vare tIrthe unmajjaJ zazalakSaNaH punar vardhiSyate devAs tad vai satyaM vaco mama 68 mAsArdhaM ca kSayaM somo nityam eva gamiSyati mAsArdhaM ca tadA vRddhiM satyam etad vaco mama 69 sarasvatIM tataH somo jagAma RSizAsanAt prabhAsaM paramaM tIrthaM sarasvatyA jagAma ha 70 amAvAsyAM mahAtejAs tatronmajjan mahAdyutiH lokAn prabhAsayAm Asa zItAMzutvam avApa ca 71 devAz ca sarve rAjendra prabhAsaM prApya puSkalam somena sahitA bhUtvA dakSasya pramukhe 'bhavan 72 tataH prajApatiH sarvA visasarjAtha devatAH somaM ca bhagavAn prIto bhUyo vacanam abravIt 73 mAvamaMsthAH striyaH putra mA ca viprAn kadA cana gaccha yuktasadA bhUtvA kuru vai zAsanaM mama 74 sa visRSTo mahArAja jagAmAtha svam Alayam prajAz ca muditA bhUtvA bhojane ca yathA purA 75 etat te sarvam AkhyAtaM yathA zapto nizAkaraH prabhAsaM ca yathA tIrthaM tIrthAnAM pravaraM hy abhUt 76 amAvAsyAM mahArAja nityazaH zazalakSaNaH snAtvA hy ApyAyate zrImAn prabhAse tIrtha uttame 77 ataz cainaM prajAnanti prabhAsam iti bhUmipa prabhAM hi paramAM lebhe tasminn unmajjya candramAH 78 tatas tu camasodbhedam acyutas tv agamad balI camasodbheda ity evaM yaM janAH kathayanty uta 79 tatra dattvA ca dAnAni viziSTAni halAyudhaH uSitvA rajanIm ekAM snAtvA ca vidhivat tadA 80 udapAnam athAgacchat tvarAvAn kezavAgrajaH AdyaM svastyayanaM caiva tatrAvApya mahat phalam 81 snigdhatvAd oSadhInAM ca bhUmez ca janamejaya jAnanti siddhA rAjendra naSTAm api sarasvatIm | | 1 [vai] tasmAn nadI gataM cApi udapAnaM yazasvinaH tritasya ca mahArAja jagAmAtha halAyudhaH 2 tatra dattvA bahudravyaM pUjayitvA tathA dvijAn upaspRzya ca tatraiva prahRSTo musalAyudhaH 3 tatra dharmaparo hy AsIt tritaH sa sumahAtapAH kUpe ca vasatA tena somaH pIto mahAtmanA 4 tatra cainaM samutsRjya bhrAtarau jagmatur gRhAn tatas tau vai zazApAtha trito brAhmaNasattamaH 5 [j] udapAnaM kathaM brahman kathaM ca sumahAtapAH patitaH kiM ca saMtyakto bhrAtRbhyAM dvijasattamaH 6 kUpe kathaM ca hitvainaM bhrAtarau jagmatur gRhAn etad AcakSva me brahman yadi zrAvyaM hi manyase 7 [vai] Asan pUrvayuge rAjan munayo bhrAtaras trayaH ekataz ca dvitaz caiva tritaz cAdityasaMnibhAH 8 sarve prajApatisamAH prajAvantas tathaiva ca brahmalokajitaH sarve tapasA brahmavAdinaH 9 teSAM tu tapasA prIto niyamena damena ca abhavad gautamo nityaM pitA dharmarataH sadA 10 sa tu dIrgheNa kAlena teSAM prItim avApya ca jagAma bhagavAn sthAnam anurUpam ivAtmanaH 11 rAjAnas tasya ye pUrve yAjyA hy Asan mahAtmanaH te sarve svargate tasmiMs tasya putrAn apUjayan 12 teSAM tu karmaNA rAjaMs tathaivAdhyayanena ca tritaH sa zreSThatAM prApa yathaivAsya pitA tathA 13 taM sma sarve mahAbhAgA munayaH puNyalakSaNAH apUjayan mahAbhAgaM tathA vidvattayaiva tu 14 kadAcid dhi tato rAjan bhrAtarAv ekata dvitau yajJArthaM cakratuz cittaM dhanArthaM ca vizeSataH 15 tayoz cintA samabhavat tritaM gRhya paraMtapa yAjyAn sarvAn upAdAya pratigRhya pazUMs tataH 16 somaM pAsyAmahe hRSTAH prApya yajJaM mahAphalam cakruz caiva mahArAja bhrAtaras traya eva ha 17 tathA tu te parikramya yAjyAn sarvAn pazUn prati yAjayitvA tato yAjyAm*l labdhvA ca subahUn pazUn 18 yAjyena karmaNA tena pratigRhya vidhAnataH prAcIM dizaM mahAtmAna Ajagmus te maharSayaH 19 tritas teSAM mahArAja purastAd yAti hRSTavat ekataz ca dvitaz caiva pRSThataH kAlayan pazUn 20 tayoz cintA samabhavad dRSTvA pazugaNaM mahat kathaM na syur imA gAva AvAbhyAM vai vinA tritam 21 tAv anyonyaM samAbhASya ekataz ca dvitaz ca ha yad Ucatur mithaH pApau tan nibodha janezvara 22 trito yajJeSu kuzalas trito vedeSu niSThitaH anyAs trito bahutarA gAvaH samupalapsyate 23 tad AvAM sahitau bhUtvA gAH prakAlya vrajAvahe trito 'pi gachatAM kAmam AvAbhyAM vai vinAkRtaH 24 teSAm AgacchatAM rAtrau pathi sthAne vRko 'bhavat tathA kUpe 'vidUre 'bhUt sarasvatyAs taTe mahAn 25 atha trito vRkaM dRSTvA pathi tiSThantam agrataH tadbhayAd apasarpan vai tasmin kUpe papAta ha agAdhe sumahAghore sarvabhUtabhayaMkare 26 tritas tato mahAbhAgaH kUpastho munisattamaH ArtanAdaM tataz cakre tau tu zuzruvatur munI 27 taM jJAtvA patitaM kUpe bhrAtarAv ekata dvitau vRkatrAsA ca lobhAc ca samutsRjya prajagmatuH 28 bhrAtRbhyAM pazulubdhAbhyAm utsRSTaH sa mahAtapAH udapAne mahArAja nirjale pAMsusaMvRte 29 trita AtmAnam AlakSya kUpe vIrut tRNAvRte nimagnaM bharatazreSTha pApakRn narake yathA 30 buddhyA hy agaNayat prAjJo mRtyor bhIto hy asomapaH somaH kathaM nu pAtavya ihasthena mayA bhavet 31 sa evam anusaMcintya tasmin kUpe mahAtapAH dadarza vIrudhaM tatra lambamAnAM yadRcchayA 32 pAMsugraste tataH kUpe vicintya salilaM muniH agnIn saMkalpayAm Asa hotre cAtmAnam eva ca 33 tatas tAM vIrudhaM somaM saMkalpya sumahAtapAH Rcco yajUMSi sAmAni manasA cintayan muniH grAhANaH zarkarAH kRtvA pracakre 'bhiSavaM nRpa 34 AjyaM ca salilaM cakre bhAgAMz ca tridivaukasAm somasyAbhiSavaM kRtvA cakAra tumulaM dhvanim 35 sa cAvizad divaM rAjan svaraH zaikSas tritasya vai samavApa ca taM yajJaM yathoktaM brahmavAdibhiH 36 vartamAne tathA yajJe tritasya sumahAtmanaH AvignaM tridivaM sarvaM kAraNaM ca na budhyate 37 tataH sutumulaM zabdaM zuzrAvAtha bRhaspatiH zrutvA caivAbravId devAn sarvAn devapurohitaH 38 tritasya vartate yajJas tatra gacchAmahe surAH sa hi kruddhaH sRjed anyAn devAn api mahAtapAH 39 tac chrutvA vacanaM tasya sahitAH sarvadevatAH prayayus tatra yatrAsau trita yajJaH pravartate 40 te tatra gatvA vibhudhAs taM kUpaM yatra sa tritaH dadRzus taM mahAtmAnaM dISkitaM yajJakarmasu 41 dRSTvA cainaM mahAtmAnaM zriyA paramayA yutam Ucuz cAtha mahAbhAgaM prAptA bhAgArthino vayam 42 athAbravId RSir devAn pazyadhvaM mAM divaukasaH asmin pratibhaye kUpe nimagnaM naSTacetasam 43 tatas trito mahArAja bhAgAMs teSAM yathAvidhi mantrayuktAn samadadAt te ca prItAs tadAbhavan 44 tato yathAvidhi prAptAn bhAgAn prApya divaukasaH prItAtmAno dadus tasmai varAn yAn manasecchati 45 sa tu vavre varaM devAMs trAtum arhatha mAm itaH yaz cehopaspRzet kUpe sa somapa gatiM labhet 46 tatra cormimatI rAjann utpapAta sarasvatI tayotkSiptas tritas tasthau pUjayaMs tridivaukasaH 47 tatheti coktvA vibudhA jagmU rAjan yathAgatam tritaz cApy agamat prItaH svam eva nilayaM tadA 48 kruddhaH sa tu samAsAdya tAv RSI bhrAtarau tadA uvAca paruSaM vAkyaM zazApa ca mahAtapAH 49 pazulubdhau yuvAM yasmAn mAm utsRjya pradhAvitau tasmAd rUpeNa teSAM vai daMSTriNNAm abhitaz carau 50 bhavitArau mayA zaptau pApenAnena karmaNA prasavaz caiva yuvayor golAGgUlarSka vAnarAH 51 ity ukte tu tadA tena kSaNAd eva vizAM pate tathA bhUtAv adRzyetAM vacanAt satyavAdinaH 52 tatrApy amitavikrAntaH spRSTvA toyaM halAyudhaH dattvA ca vividhAn dAyAn pUjayitvA ca vai dvijAn 53 udapAnaM ca taM dRSTvA prazasya ca punaH punaH nadI gatam adInAtmA prApto vinazanaM tadA | | 1 [vai] tato vinazanaM rAjann AjagAma halAyudhaH zUdrAbhIrAn prati dveSAd yatra naSTA sarasvatI 2 yasmAt sA bharatazreSTha dveSAn naSTA sarasvatI tasmAt tad RSayo nityaM prAhur vinazaneti ha 3 tac cApy upaspRzya balaH sarasvatyAM mahAbalaH subhUmikaM tato 'gacchat sarasvatyAs taTe vare 4 tatra cApsarasaH zubhrA nityakAlam atandritAH krIDAbhir vimalAbhiz ca krIDanti vimalAnanAH 5 tatra devAH sagandharvA mAsi mAsi janezvara abhigacchanti tat tIrthaM puNyaM brAhmaNa sevitam 6 tatrAdRzyanta gandharvAs tathaivApsarasAM gaNAH sametya sahitA rAjan yathA prAptaM yathAsukham 7 tatra modanti devAz ca pitaraz ca savIrudhaH puNyaiH puSpaiH sadA divyaiH kIryamANAH punaH punaH 8 AkrIDabhUmiH sA rAjaMs tAsAm apsarasAM zubhA subhUmiketi vikhyAtA sarasvatyAs taTe vare 9 tatra snAtvA ca dattvA ca vasu vipreSu mAdhavaH zrutvA gItAM ca tad divyaM vAditrANAM ca niHsvanam 10 chAyAz ca vipulA dRSTvA devagandharvarakSasAm gandharvANAM tatas tIrtham Agacchad rohiNI sutaH 11 vizvAvasumukhAs tatra gandharvAs tapasAnvitAH nRttavAditragItaM ca kurvanti sumanoramam 12 tatra dattvA haladharo viprebhyo vividhaM vasu ajAvikaM gokharoSTraM suvarNaM rajataM tathA 13 bhojayitvA dvijAn kAmaiH saMtarpya ca mahAdhanaiH prayayau sahito vipraiH stUyamAnaz ca mAdhavaH 14 tasmAd gandharvatIrthAc ca mahAbAhur ariMdamaH garga sroto mahAtIrtham AjagAmaika kuNDalI 15 yatra gargeNa vRddhena tapasA bhAvitAtmanA kAlajJAnagatiz caiva jyotiSAM ca vyatikramaH 16 utpAtA dAruNAz caiva zubhAz ca janamejaya sarasvatyAH zubhe tIrthe vihitA vai mahAtmanA tasya nAmnA ca tat tIrthaM garga srota iti smRtam 17 tatra garga mahAbhAgam RSayaH suvratA nRpa upAsAM cakrire nityaM kAlajJAnaM prati prabho 18 tatra gatvA mahArAja balaH zvetAnulepanaH vidhivad dhi dhanaM dattvA munInAM bhAvitAtmanAm 19 uccAvacAMs tathA bhakSyAn dvijebhyo vipradAya saH nIlavAsAs tato 'gacchac chaGkhatIrthaM mahAyazAH 20 tatrApazyan mahAzaGkhaM mahAmerum ivocchritam zvetaparvata saMkAzam RSisaMghair niSevitam sarasvatyAs taTe jAtaM nagaM tAladhvajo balI 21 yakSA vidyAdharAz caiva rAkSasAz cAmitaujasaH pizAcAz cAmitabalA yatra siddhAH sahasrazaH 22 te sarve hy azanaM tyaktvA phAlaM tasyA vanaspateH vrataiz ca niyamaiz caiva kAle kAle sma bhuJjate 23 prAptaiz ca niyamais tais tair vicarantaH pRthak pRthak adRzyamAnA manujair vyacaran puruSarSabha 24 evaM khyAto narapate loke 'smin sa vanaspatiH tatra tIrthaM sarasvatyAH pAvanaM lokavizrutam 25 tasmiMz ca yaduzArdUlo dattvA tIrthe yazasvinAm tAmrAyasAni bhANDAni vastrANi vividhAni ca 26 pUjAyitvA dvijAMz caiva pUjitaz ca tapodhanaiH puNyaM dvaitavanaM rAjann AjagAma halAyudhaH 27 tatra gatvA munIn dRSTvA nAnAveSadharAn balaH Aplutya salile cApi pUjayAm Asa vai dvijAn 28 tathaiva dattvA viprebhyaH parobhogAn supuSkalAn tataH prAyAd balo rAjan dakSiNena sarasvatIm 29 gatvA caiva mahAbAhur nAtidUraM mahAyazAH dharmAtmA nAgadhanvAnaM tIrtham Agamad acyutaH 30 yatra pannagarAjasya vAsukeH saMnivezanam mahAdyuter mahArAja bahubhiH pannagair vRtam yatrAsann RSayaH siddhAH sahasrANi caturdaza 31 yatra devAH samAgamya vAsukiM pannagottamam sarvapannaga rAjAnam abhyaSiJcan yathAvidhi pannagebhyo bhayaM tatra vidyate na sma kaurava 32 tatrApi vidhivad dattvA viprebhyo ratnasaMcayAn prAyAt prAcIM dizaM rAjan dIpyamAnaH svatejasA 33 Aplutya bahuzo hRSTas teSu tIrtheSu lAGgalI dattvA vasu dvijAtibhyo jagAmAti tapasvinaH 34 tatrasthAn RSisaMghAMs tAn ahivAdya halAyudhaH tato rAmo 'gamat tIrtham RSibhiH sevitaM mahat 35 yatra bhUyo nivavRte prAGmukhA vai sarasvatI RSINAM naimiSeyANAm avekSArthaM mahAtmanAm 36 nivRttAM tAM saricchreSThAM tatra dRSTvA tu lAGgalI babhUva vismito rAjan balAH zvetAnulepanaH 37 [j] kasmAt sArasvatI brahman nivRttA prAGmukhI tataH vyAkhyAtum etad icchAmi sarvam adhvaryu sattama 38 kasmiMz ca kAraNe tatra vismito yadunandanaH vinivRttA saricchreSThA katham etad dvijottama 39 [vai] pUrvaM kRtayuge rAjan naimiSeyAs tapasvinaH vartamAne subahule satre dvAdaza vArSike RSayo bahavo rAjaMs tatra saMpratipedire 40 uSitvA ca mahAbhAgAs tasmin satre yathAvidhi nivRtte naimiSeye vai satre dvAdaza vArSike Ajagmur RSayas tatra bahavas tIrthakAraNAt 41 RSINAM bahulAtvAt tu sarasvatyA vizAM pate tIrthAni nagarAyante kUle vai dakSiNe tadA 42 samantapaJcakaM yAvat tAvat te dvijasattamAH tIrthalobhAn naravyAghra nadyAs tIraM samAzritAH 43 juhvatAM tatra teSAM tu munInAM bhAvitAtmanAm svAdhyAyenApi mahatA babhUvuH pUritA dizaH 44 agnihotrais tatas teSAM hUyamAnair mahAtmanAm azobhata saricchreSThA dIpyamAnaiH samantataH 45 vAlakhilyA mahArAja azmakuTTAz ca tApasAH dantolUkhalinaz cAnye saMprakSAlAs tathApare 46 vAyubhakSA jalAhArAH parNabhakSAz ca tApasAH nAnA niyamayuktAz ca tathA sthaNDilazAyinaH 47 Asan vai munayas tatra sarasvatyAH samIpataH zobhayantaH saricchreSThAM gaGgAm iva divaukasaH 48 tataH pazcAt samApetur RSayaH satra yAjinaH te 'vakAzaM na dadRzuH kurukSetre mahAvratAH 49 tato yajJopavItais te tat tIrthaM nirmimAya vai juhuvuz cAgnihotrANi cakruz ca vividhAH kriyAH 50 tatas tam RSisAMghAtaM nirAzaM cintayAnvitam darzayAm Asa rAjendra teSAm arthe sarasvatI 51 tataH kuJjAn bahUn kRtvA saMnivRttA sarid varA RSINAM puNyatapasAM kAruNyAj janamejaya 52 tato nivRtya rAjendra teSAm arthe sarasvatI bhUyaH pratIcy abhimukhI susrAva saritAM varA 53 amoghA gamanaM kRtvA teSAM bhUyo vrajAmy aham ity adbhutaM mahac cakre tato rAjan mahAnadI 54 evaM sa kuJjo rAjendra naimiSeya iti smRtaH kurukSetre kuruzreSTha kuruSva mahatIH kriyAH 55 tatra kuJjAn bahUn dRSTvA saMnivRttAM ca tAM nadIm babhUva vismayas tatra rAmasyAtha mahAtmanaH 56 upaspRzya tu tatrApi vidhivad yadunandanaH dattvA dAyAn dvijAtibhyo bhANDAni vividhAni ca bhakSyaM peyaM ca vividhaM brAhmaNAn pratyapAdayat 57 tataH prAyAd balo rAjan pUjyamAno dvijAtibhiH sarasvatI tIrthavaraM nAnAdvija gaNAyutam 58 badareGguda kAzmarya plakSAzvattha vibhItakaiH panasaiz ca palAzaiz ca karIraiH pIlubhis tathA 59 sarasvatI tIraruhair bandhanaiH syandanais tathA parUSaka vanaiz caiva bilvair AmrAtakais tathA 60 atimukta kaSaNDaiz ca pArijAtaiz ca zobhitam kadalI vanabhUyiSTham iSTaM kAntaM manoramam 61 vAyvambuphalaparNAdair dantolUkhalikair api tathAzma kuTTair vAneyair munibhir bahubhir vRtam 62 svAdhyAyaghoSasaMghuSTaM mRgayUthazatAkulam ahiMsrair dharmaparamair nRtyair atyantasevitam 63 sapta sArasvataM tIrtham AjagAma halAyudhaH yatra maGkaNakaH siddhas tapas tepe mahAmuniH | | 1 [j] sapta sArasvataM kasmAt kaz ca maGkaNako muniH kathaM siddhaz ca bhagavAn kaz cAsya niyamo 'bhavat 2 kasya vaMze samutpannaH kiM cAdhItaM dvijottama etad icchAmy ahaM zrotuM vidhivad dvijasattama 3 [vai] rAjan sapta sarasvatyo yAbhir vyAptam idaM jagat AhUta balavadbhir hi tatra tatra sarasvatI 4 suprabhA kAJcanAkSI ca vizAlA mAnasahradA sarasvatI oghavatI suveNur vimalodakAH 5 pitAmahasya mahato vartamAne mahItale vitate yajJavATe vai sameteSu dvijAtiSu 6 puNyAhaghoSair vimalair vedAnAM ninadais tathA deveSu caiva vyagreSu tasmin yajJavidhau tadA 7 tatra caiva mahArAja dIkSite prapitAmahe yajatas tatra sattreNa sarvakAmasamRddhinA 8 manasA cintitA hy arthA dharmArthakuzalais tadA upatiSThanti rAjendra dvijAtIMs tatra tatra ha 9 jaguz ca tatra gandharvA nanRtuz cApsarogaNAH vAditrANi ca divyAni vAdayAm Asur aJjasA 10 tasya yajJasya saMpattyA tutuSur devatA api vismayaM paramaM jagmuH kim u mAnuSayonayaH 11 vartamAne tathA yajJe puSkarasthe pitAmahe abruvann RSayo rAjan nAyaM yajJo mahAphalaH na dRzyate saricchreSThA yasmAd iha sarasvatI 12 tac chrutvA bhagavAn prItaH sasmArAtha sarasvatIm pitAmahena yajatA AhUtA puSkareSu vai suprabhA nAma rAjendra nAmnA tatra sarasvatI 13 tAM dRSTvA munayas tuSTA vegayuktAM sarasvatIm pitAmahaM mAnayantIM kratuM te bahu menire 14 evam eSA saricchreSThA puSkareSu sarasvatI pitAmahArthaM saMbhUtA tuSTyarthaM ca manISiNAm 15 naimiSe munayo rAjan samAgamya samAsate tatra citrAH kathA hy Asan vedaM prati janezvara 16 tatra te munayo hy Asan nAnAsvAdhyAyavedinaH te samAgamya munayaH sasmarur vai sarasvatIm 17 sA tu dhyAtA mahArAja RSibhiH satra yAjibhiH samAgatAnAM rAjendra sahAyArthaM mahAtmanAm AjagAma mahAbhAgA tatra puNyA sarasvatI 18 naimiSe kAJcanAkSI tu munInAM satra yAjinAm AgatA saritAM zreSThA tatra bhArata pUjitA 19 gayasya yajamAnasya gayeSv evaM mahAkratum AhUtA saritAM zreSThA gaya yajJe sarasvatI 20 vizAlAM tu gayeSv Ahur RSayaH saMzitavratAH sarit sA himavatpArzvAt prasUtA zIghragAminI 21 auddAlakes tathA yajJe yajatas tatra bhArata samete sarvataH sphIte munInAM maNDale tadA 22 uttare kosalA bhAge puNye rAjan mahAtmanaH auddAlakena yajatA pUrvaM dhyAtA sarasvatI 23 AjagAma saricchreSThA taM dezam RSikAraNAt pUjyamAnA munigaNair valkalAjinasaMvRtaiH mano hradeti vikyAtA sA hi tair manasA hRtA 24 suveNur RSabhadvIpe puNye rAjarSisevite kuroz ca yajamAnasya kurukSetre mahAtmanaH AjagAma mahAbhAgA saricchreSThA sarasvatI 25 oghavaty api rAjendra vasiSThena mahAtmanA samAhUtA kurukSetre divyatoyA sarasvatI 26 dakSeNa yajatA cApi gaGgA dvAre sarasvatI vimalodA bhagavatI brahmaNA yajatA punaH samAhUtA yayau tatra puNye haimavate girau 27 ekIbhUtAs tatas tAs tu tasmiMs tIrthe samAgatAH sapta sArasvataM tIrthaM tatas tat prathitaM bhuvi 28 iti sapta sarasvatyo nAmataH parikIrtitAH sapta sArasvataM caiva tIrthaM puNyaM tathA smRtam 29 zRNu maGkaNakasyApi kaumAra brahmacAriNaH ApagAm avagADhasya rAjan prakrIDitaM mahat 30 dRSTvA yadRcchayA tatra striyam ambhasi bhArata snAyantIM rucirApAGgIM digvAsasam aninditAm sarasvatyAM mahArAja caskande vIryam ambhasi 31 tad retaH sa tu jagrAha kalaze vai mahAtapAH saptadhA pravibhAgaM tu kalazasthaM jagAma ha tatrarSayaH saptajAtA jajJire marutAM gaNAH 32 vAyuvego vAyubalo vAyuhA vAyumaNDalaH vAyujvAlo vAyuretA vAyucakraz ca vIryavAn etam ete samutpannA marutAM janayiSNavaH 33 idam anyac ca rAjendra zRNv AzcaryataraM bhuvi maharSRz caritaM yAdRk triSu lokeSu vizrutam 34 purA maGkaNakaH siddhaH kuzAgreNeti naH zrutam kSataH kila kare rAjaMs tasya zAkaraso 'sravat sa vi zAkarasaM dRSTvA harSAviSTaH pranRttavAn 35 tatas tasmin pranRtte vai sthAvaraM jaGgamaM ca yat pranRttam ubhayaM vIra tejasA tasya mohitam 36 brahmAdibhiH surai rAjann RSibhiz ca tapodhanaiH vijJapto vai mahAdeva RSer arthe narAdhipa nAyaM nRtyed yathA deva tathA tvaM kartum arhasi 37 tato devo muniM dRSTvA harSAviSTam atIva ha surANAM hitakAmArthaM mahAdevo 'bhyabhASata 38 bho bho brAhmaNa dharmajJa kimarthaM narinartsi vai harSasthAnaM kimarthaM vai tavedaM munisattama tapasvino dharmapathe sthitasya dvijasattama 39 [rsi] kiM na pazyasi me brahman karAc chAka rasaM zrutam yaM dRSTva vai pranRtto 'haM harSeNa mahatA vibho 40 taM prahasyAbravId devo muniM rAgeNa mohitam ahaM na vismayaM vipra gacchAmIti prapazya mAm 41 evam uktvA munizreSThaM mahAdevena dhImatA aGgulyagreNa rAjendra svAGguSThas tADito 'bhavat 42 tato bhasma kSatAd rAjan nirgataM himasaMnibham tad dRSTvA vrIDito rAjan sa muniH pAdayor gataH 43 [rsi] nAnyaM devAd ahaM manye rudrAt parataraM mahat surAsurasya jagato gatis tvam asi zUladhRk 44 tvayA sRSTam idaM vizvaM vadantIha manISiNaH tvAm eva sarvaM vizati punar eva yugakSaye 45 devair api na zakyas tvaM parijJAtuM kuto mayA tvayi sarve sma dRzyante surA brahmAdayo 'nagha 46 sarvas tvam asi devAnAM kartA kArayitA ca ha tvatprasAdAt surAH sarve modantIhAkuto bhayAH 47 evaM stutvA mahAdevaM sa RSiH praNato 'bravIt bhagavaMs tvatprasAdAd vai tapo me na kSared iti 48 tato devaH prItamanAs tam RSiM punar abravIt tapas te vardhatAM vipra matprasAdAt sahasradhA Azrame ceha vatsyAmi tvayA sArdham ahaM sadA 49 sapta sArasvato cAsmin yo mAm arciSyate naraH na tasya durlabhaM kiM cid bhaviteha paratra ca sArasvataM ca lokaM te gamiSyanti na saMzayaH 50 etan maGkaNakasyApi caritaM bhUri tejasaH sa hi putraH sajanyAyAm utpanno mAtarizvanA | | 1 [vai] uSitvA tatra rAmas tu saMpUjyAzramavAsinaH tathA maGkaNake prItiM zubhAM cakre halAyudhaH 2 dattvA dAnaM dvijAtibhyo rajanIM tAm upoSya ca pUjito munisaMghaiz ca prAtar utthAya lAGgalI 3 anujJApya munIn sarvAn spRSTvA toyaM ca bhArata prayayau tvarito rAjaMs tIrthahetor mahAbalaH 4 tata auzanasaM tIrtham AjagAma halAyudhaH kapAlamoccanaM nAma yatra mukto mahAmuniH 5 mahatA zirasA rAjan grastajaGgho mahodaraH rAkSasasya mahArAja rAma kSiptasya vai purA 6 tatra pUrvaM tapas taptaM kAvyena sumahAtmanA yatrAsya nItir akhilA prAdurbhUtA mahAtmanaH tatrasthaz cintayAm Asa daityadAnava vigraham 7 tat prApya ca balo rAjaMs tIrthapravaram uttamam vidhivad dhi dadau vittaM brAhmaNAnAM mahAtmanAm 8 [j] kapAlamocanaM brahman kathaM yatra mahAmuniH muktaH kathaM cAsya ziro lagnaM kena ca hetunA 9 [vai] purA vai daNDakAraNye rAghaveNa mahAtmanA vasatA rAjazArdUla rAkSasAs tatra hiMsitAH 10 janasthAne ziraz chinnaM rAkSasasya durAtmanaH kSureNa zitadhAreNa tat papAta mahAvane 11 mahodarasya tal lagnaM jaGghAyAM vai yadRcchayA vane vicarato rAjann asthi bhittvAsphurat tadA 12 sa tena lagnena tadA dvijAtir na zazAka ha abhigantuM mahAprAjJas tIrthAny AyatanAni ca 13 sa pUtinA visravatA vedanArto mahAmuniH jagAma sarvatIrthAni pRthivyAm iti naH zrutam 14 sa gatvA saritaH sarvAH samudrAMz ca mahAtapAH kathayAm Asa tat sarvam RSINAM bhAvitAtmanAm 15 AplutaH sarvatIrtheSu na ca mokSam avAptavAn sa tu zuzrAva viprendro munInAM vaccanaM mahat 16 sarasvatyAs tIrthavaraM khyAtam auzanasaM tadA sarvapApaprazamanaM siddhakSetram anuttamam 17 sa tu gatvA tatas tatra tIrtham auzanasaM dvijaH tata auzanase tIrthe tasyopaspRzatas tadA tacchiraz caraNaM muktvA papAtAntar jale tadA 18 tataH sa virujo rAjan pUtAtmA vItakalmaSaH AjagAmAzramaM prItaH kRtakRtyo mahodaraH 19 so 'tha gatvAzramaM puNyaM vipramukto mahAtapAH kathayAm Asa tat sarvam RSINAM bhavitAtmanAm 20 te zrutvA vacanaM tasya tatas tIrthasya mAnada kapAlamocanam iti nAma cakruH samAgatAH 21 tatra dattvA bahUn dAyAn viprAn saMpUjya mAdhavaH jagAma vRSNipravaro ruSaGgorAzramaM tadA 22 yatra taptaM tapo ghoram ArSTiSeNena bhArata brAhmaNyaM labdhavAMs tatra vizvAmitro mahAmuniH 23 tato haladharaH zrImAn brAhmaNaiH parivAritaH jagAma yatra rAjendra ruSaGgus tanum atyajat 24 ruSaGgur brAhmaNo vRddhas taponityaz ca bhArata dehanyAse kRtamanA vicintya bahudhA bahu 25 tataH sarvAn upAdAya tanayAn vai mahAtapAH ruSaGgur abravIt tatra nayadhvaM mA pRthUdakam 26 vijJAyAtIta vayasaM ruSaGguM te tapodhanAH taM vai tIrtham upAninyuH sarasvatyAs tapodhanam 27 sa taiH putrais tadA dhImAn AnIto vai sarasvatIm puNyAM tIrthazatopetAM vipra saMghair niSevitAm 28 sa tatra vidhinA rAjann AplutaH sumahAtapAH jJAtvA tIrthaguNAMz caiva prAhedam RSisattamaH suprItaH puruSavyAghra sarvAn putrAn upAsataH 29 sarasvaty uttare tIre yas tyajed Atmanas tanum pRthUdake japyaparo nainaM zvo maraNaM tapet 30 tatrAplutya sa dharmAtmA upaspRzya halAyudham dattvA caiva bahUn dAyAn viprANAM vipra vatsalaH 31 sasarja tatra bhagavAm*l lokAm*l lokapitAmahaH yatrArSTiSeNaH kauravya brAhmaNyaM saMzitavrataH tapasA mahatA rAjan prAptavAn RSisattamaH 32 sindhudvIpaz ca rAjarSir devApiz ca mahAtapAH brAhmaNyaM labdhavAn yatra vizvAmitro mahAmuniH mahAtapasvI bhagavAn ugratejA mahAtapAH 33 tatrAjagAma balavAn balabhadraH pratApavAn | | 1 [j] katham ArSTiSeNo bhagavAn vipulaM taptavAMs tapaH sindhudvIpaH kathaM cApi brAhmaNyaM labdhavAMs tadA 2 devApiz ca kathaM brahman vizvAmitraz ca sattama tan mamAcakSva bhagavan paraM kautUhalaM hi me 3 [vai] purA kRtayuge rAjann ArSTiSeNo dvijottamaH vasan guru kule nityaM nityam adhyayane rataH 4 tasya rAjan guru kule vasato nityam eva ha samAptiM nAgamad vidyA nApi vedA vizAM pate 5 sa nirviNNas tato rAjaMs tapas tepe mahAtapAH tato vai tapasA tena prApya vedAn anuttamAn 6 sa vidvAn veda yuktaz ca siddhaz cApy RSisattamaH tatra tIrthe varAn prAdAt trIn eva sumahAtapAH 7 asmiMs tIrthe mahAnadyA adya prabhRti mAnavaH Apluto vAjimedhasya phalaM prApnoti puSkalam 8 adya prabhRti naivAtra bhayaM vyAlAd bhaviSyati api cAlpena yatnena phalaM prApsyati puSkalam 9 evam uktvA mahAtejA jagAma tridivaM muniH evaM siddhaH sa bhagavAn ArSTiSeNaH pratApavAn 10 tasminn eva tadA tIrthe sindhudvIpaH pratApavAn devApiz ca mahArAja brAhmaNyaM prApatur mahat 11 tathA ca kauzikas tAta taponityo jitendriyaH tapasA vai sutaptena brAhmaNatvam avAptavAn 12 gAdhir nAma mahAn AsIt kSatriyaH prathito bhuvi tasya putro 'bhavad rAjan vizvAmitraH pratApavAn 13 sa rAjA kauzikas tAta mahAyogy abhavat kila saputram abhiSicyAtha vizvAmitraM mahAtapAH 14 dehanyAse manaz cakre tam UcuH praNatAH prajAH na gantavyaM mahAprAjJa trAhi cAsmAn mahAbhayAt 15 evam uktaH pratyuvAca tato gAdhiH prajAs tadA vizvasya jagato goptA bhaviSyati suto mama 16 ity uktvA tu tato gAdhir vizvAmitraM nivezya ca jagAma tridivaM rAjan vizvAmitro 'bhavan nRpaH na ca zaknoti pRthivIM yatnavAn api rakSitum 17 tataH zuzrAva rAjA sa rAkSasebhyo mahAbhayam niryayau nagarAc cApi caturaGga balAnvitaH 18 sa gatvA dUram adhvAnaM vasiSThAzramam abhyayAt tasya te sainikA rAjaMz cakrus tatrAnayAn bahUn 19 tatas tu bhagavAn vipro vasiSTho ''zramam abhyayAt dadRze ca tataH sarvaM bhajyamAnaM mahAvanam 20 tasya kruddho mahArAja vasiSTho munisattamaH sRjasva zabarAn ghorAn iti svAM gAm uvAca ha 21 tathoktA sAsRjad dhenuH puruSAn ghoradarzanAn te ca tad balam AsAdya babhaJjuH sarvatodizam 22 tad dRSTvA vidrutaM sainyamM vizvAmitras tu gAdhijaH tapaH paraM manyamAnas tapasy eva mano dadhe 23 so 'smiMs tIrthavare rAjan sarasvatyAH samAhitaH niyamaiz copavAsaiz ca karzayan deham AtmanaH 24 jalAhAro vAyubhakSaH parNAhAraz ca so 'bhavat tathA sthaNDilazAyI ca ye cAnye niyamAH pRthak 25 asakRt tasya devAs tu vratavighnaM pracakrire na cAsya niyamAd buddhir apayAtimahAtmanaH 26 tataH pareNa yatnena taptvA bahuvidhaM tapaH tejasA bhAskarAkAro gAdhijaH samapadyata 27 tapasA tu tathAyuktaM vizvAmitraM pitAmahaH amanyata mahAtejA varado varam asya tat 28 sa tu vavre varaM rAjan syAm ahaM brAhmaNas tv iti tatheti cAbravId brahmA sarva lokapitAmahaH 29 sa labdhvA tapasogreNa brAhmaNatvaM mahAyazAH vicacAra mahIM kRtsnAM kRtakAmaH suropamaH 30 tasmiMs tIrthavare rAmaH pradAya vividhaM vasu payasvinIs tathA dhenUr yAnAni zayanAni ca 31 tathA vastrANy alaMkAraM bhakSyaM peyaM ca zobhanam adadAn mudito rAjan pUjayitvA dvijottamAn 32 yayau rAjaMs tato rAmo bakasyAzramam antikAt yatra tepe tapas tIvraM dAlbhyo baka iti zrutiH | | 1 [vai] brahmayonibhir AkIrNaM jagAma yadunandanaH yatra dAlbhyo bako rAjan pazvarthasumahA tapAH juhAva dhRtarASTrasya rASTraM vaicitravIryiNaH 2 tapasA ghorarUpeNakarzayan deham AtmanaH krodhena mahatAviSTo dharmAtmA vai pratApavAn 3 purA hi naimiSeyANAM satre dvAdaza vArSike vRtte vizvajito 'nte vai pAJcAlAn RSayo 'gaman 4 tatrezvaram ayAcanta dakSiNArthaM manISiNaH balAnvitAn vatsatarAn nirvyAdhIn ekaviMzatim 5 tAn abravId bako vRddho vibhajadhvaM pazUn iti pazUn etAn ahaM tyaktvA bhikSiSye rAjasattamam 6 evam uktvA tato rAjann RSIn sarvAn pratApavAn jagAma dhRtarASTrasya bhavanaM brAhmaNottamaH 7 sa samIpagato bhUtvA dhRtarASTraM janezvaram ayAcata pazUn dAlbhyaH sa cainaM ruSito 'bravIt 8 yadRcchayA mRtA dRSTvA gAs tadA nRpasattama etAn pazUn nayakSipraM brahma bandho yadIcchasi 9 RSis tv atha vacaH zrutvA cintayAm Asa dharmavit aho bata nRzaMsaM vai vAkyam ukto 'smi saMsadi 10 cintayitvA muhUrtaM ca roSAviSTo dvijottamaH matiM cakre vinAzAya dhRtarASTrasya bhUpateH 11 sa utkRtya mRtAnAM vai mAMsAni dvijasattamaH juhAva dhRtarASTrasya rASTraM narapateH purA 12 avakIrNe sarasvatyAs tIrthe prajvAlya pAvakam bako dAlbhyo mahArAja niyamaM param AsthitaH sa tair eva juhAvAsya rASTraM mAMsair mahAtapAH 13 tasmiMs tu vidhivat satre saMpravRtte sudAruNe akSIyata tato rASTraM dhRtarASTrasya pArthiva 14 chidyamAna yathAnantaM vanaM parazunA vibho babhUvApahataM tac cApy avakIrNam acetanam 15 dRTvA tad avakIrNaM tu rASTraM sa manujAdhipaH babhUva durmanA rAjaMz cintayAm Asa ca prabhuH 16 mokSArtham akarod yatnaM brAhmaNaiH sahitaH purA athAsau pArthivaH khinnas te ca viprAs tadA nRpa 17 yadA cApi na zaknoti rASTraM mocayituM nRpa atha vaiprAznikAMs tatra papraccha janamejaya 18 tato vaiprAznikAH prAhuH pazuviprakRtas tvayA mAMsair abhijuhotIti tava rASTraM munir bakaH 19 tena te hUyamAnasya rASTrasyAsya kSayo mahAn tasyaitat tapasaH karma yena te hy anayo mahAn apAM kuJje sarasvatyAs taM prasAdaya pArthiva 20 sarasvatIM tato gatvA sa rAjA bakam abravIt nipatya zirasA bhUmau prAJjalir bharatarSabha 21 prasAdaye tvA bhagavann aparAdhaM kSamasva me mama dInasya lubdhasya maurkhyeNa hatacetasaH tvaM gatis tvaM ca me nAthaH prasAdaM kartum arhasi 22 taM tathA vilapantaM tu zokopahatacetasam dRSTvA tasya kRpA jajJe rASTraM tac ca vyamocayat 23 RSiH prasannas tasyAbhUt saMrambhaM ca vihAya saH mokSArthaM tasya rASTrasya juhAva punar Ahutim 24 mokSayitvA tato rASTraM pratigRhya pazUn bahUn hRSTAtmA naimiSAraNyaM jagAma punar eva hi 25 dhRtarASTro 'pi dharmAtmA svasthacetA mahAmanAH svam eva nagaraM rAjA pratipede maharddhimat 26 tatra tIrthe mahArAja bRhaspatir udAradhIH asurANAm abhAvAya bhAvAya ca divaukasAm 27 mAMsair api juhAveSTim akSIyanta tato 'surAH daivatair api saMbhagnA jitakAzibhir Ahave 28 tatrApi vidhivad dattvA brAhmaNebhyo mahAyazAH vAjinaH kuJjarAMz caiva rathAMz cAzvatarI yutAn 29 ratnAni ca mahArhANi dhanaM dhAnyaM ca puSkalam yayau tIrthaM mahAbAhur yAyAtaM pRthivIpate 30 yatra yajJe yayAtes tu mahArAja sarasvatI sarpiH payaz ca susrAva nAhuSasya mahAtmanaH 31 tatreSTvA puruSavyAghro yayAtiH pRthivIpatiH AkrAmad UrdhvaM mudito lebhe lokAMz ca puSkalAn 32 yayAter yajamAnasya yatra rAjan sarasvatI prasRtA pradadau kAmAn brAhmaNAnAM mahAtmanAm 33 yatra yatra hi yo vipro yAn yAn kAmAn abhIpsati tatra tatra saricchreSThA sasarja subahUn rasAn 34 tatra devAH sagandharvAH prItA yajJasya saMpadA vismitA mAnuSAz cAsan dRSTvA tAM yajJasaMpadam 35 tatas tAlaketur mahAdharmasetur; mahAtmA kRtAtmA mahAdAnanityaH vasiSThApavAhaM mahAbhIma vegaM; dhRtAtmA jitAtmA samabhyAjagAma | | 1 [j] vasiSThasyApavAho vai bhImavegaH kathaM nu saH kimarthaM ca saricchreSThA tam RSiM pratyavAhayat 2 kena cAsyAbhavad vairaM kAraNaM kiM ca tat prabho zaMsa pRSTo mahAprAjJa na hi tRpyAmi kathyatAm 3 [vai] vizvAmitrasya caivarSer vasiSThasya ca bhArata bhRzaM vairam abhUd rAjaMs tapaH spardhA kRtaM mahat 4 Azramo vai vasiSThasya sthANutIrthe 'bhavan mahAn pUrvataH pazcimaz cAsId vizvAmitrasya dhImataH 5 yatra sthANur mahArAja taptavAn sumahat tapaH yatrAsya karma tad ghoraM pravadanti manISiNaH 6 yatreSTvA bhagavAn sthANuH pUjayitvA sarasvatIm sthApayAm Asa tat tIrthaM sthANutIrtham iti prabho 7 tatra sarve surAH skandam abhyaSiJcan narAdhipa senApatyena mahatA surArivinibarhaNam 8 tasmin sarasvatI tIrthe vizvAmitro mahAmuniH vasiSThaM cAlayAm Asa tapasogreNa tac chRNu 9 vizvAmitra vasiSThau tAv ahany ahani bhArata spardhAM tapaH kRtAM tIvrAM cakratus tau tapodhanau 10 tatrApy adhikasaMtApo vizvAmitro mahAmuniH dRSTvA tejo vasiSThasya cintAm abhijagAma ha tasya buddhir iyaM hy AsId dharmanityasya bhArata 11 iyaM sarasvatI tUrNaM matsamIpaM tapodhanam AnayiSyati vegena vasiSThaM japatAM varam ihAgataM dvijazreSThaM haniSyAmi na saMzayaH 12 evaM nizcitya bhagavAn vizvAmitro mahAmuniH sasmAra saritAM zreSThAM krodhasaMraktalocanaH 13 sA dhyAtA muninA tena vyAkulatvaM jagAma ha jajJe cainaM mahAvIryaM mahAkopaM ca bhAminI 14 tata enaM vepamAnA vivarNA prAJjalis tadA upatasthe munivaraM vizvAmitraM sarasvatI 15 hatavIrA yathA nArI sAbhavad duHkhitA bhRzam brUhi kiM karavANIti provAca munisattamam 16 tAm uvAca muniH kruddho vasiSThaM zIghram Anaya yAvad enaM nihanmy adya tac chrutvA vyathitA nadI 17 sAJjaliM tu tathA kRtvA puNDarIkanibhekSaNA vivyathe suvirUDheva latA vAyusamIritA 18 tathAgatAM tu tAM dRSTvA vepamAnAM kRtAJjalim vizvAmitro 'bravIt krodho vasiSThaM zIghram Anaya 19 tato bhItA saricchreSThA cintayAm Asa bhArata ubhayoH zApayor bhItA katham etad bhaviSyati 20 sAbhigamya vasiSThaM tu imam artham acodayat yad uktA saritAM zreSThA vizvAmitreNa dhImatA 21 ubhayoH zApayor bhItA vepamAnA punaH punaH cintayitvA mahAzApam RSivitrAsitA bhRzam 22 tAM kRzAM ca vivarNAM ca dRSTvA cintA samanvitAm uvAca rAjan dharmAtmA vasiSTho dvipadAM varaH 23 trAhy AtmAnaM saricchreSThe vaha mAM zIghragAminI vizvAmitraH zaped dhi tvAM mA kRthAs tvaM vicAraNAm 24 tasya tad vacanaM zrutvA kRpA zIlasya sA sarit cintayAm Asa kauravya kiM kRtaM sukRtaM bhavet 25 tasyAz cintA samutpannA vasiSTho mayy atIva hi kRtavAn hi dayAM nityaM tasya kAryaM hitaM mayA 26 atha kUle svake rAjaJ japantam RSisattamam juhvAnaM kauzikaM prekSya sarasvaty abhyacintayat 27 idam antaram ity eva tataH sA saritAM varA kUlApahAram akarot svena vegena sA sarit 28 tena kUlApahAreNa maitrAvaruNir auhyata uhyamAnaz ca tuSTAva tadA rAjan sarasvatIm 29 pitAmahasya sarasaH pravRttAsi sarasvati vyAptaM cedaM jagat sarvaM tavaivAmbhobhir uttamaiH 30 tvam evAkAzagA devi megheSUtsRjase payaH sarvAz cApas tvam eveti tvatto vayam adhImahe 31 puSTir dyutis tathA kIrtiH siddhir vRddhir umA tathA tvam eva vANI svAhA tvaM tvayy Ayattam idaM jagat tvam eva sarvabhUteSu vasasIha caturvidhA 32 evaM sarasvatI rAjan stUyamAnA maharSiNA vegenovAha taM vipraM vizvAmitrAzramaM prati nyavedayata cAbhIkSNaM vizvAmitrAya taM munim 33 tam AnItaM sarasvatyA dRSTvA kopasamanvitaH athAnveSat praharaNaM vasiSThAnta karaM tadA 34 taM tu kruddham abhiprekSya brahmahatyA bhayAn nadI apovAha vasiSThaM tu prAcIM dizam atandritA ubhayoH kurvatI vAkyaM vaJcayitvA tu gAdhijam 35 tato 'pavAhitaM dRSTvA vasiSTham RSisattamam abravId atha saMkruddho vizvAmitro hy amarSaNaH 36 yasmAn mA tvaM saricchreSThe vaJcayitvA punar gatA zoNitaM vaha kalyANi rakSo grAmaNi saMmatam 37 tataH sarasvatI zaptA vizvAmitreNa dhImatA avahac choNitonmizraM toyaM saMvatsaraM tadA 38 atharSayaz ca devAz ca gandharvApsarasas tathA sarasvatIM tathA dRSTvA babhUvur bhRzaduHkhitAH 39 evaM vasiSThApavAho loke khyAto janAdhipa Agacchac ca punar mArgaM svam eva saritAM varA | | 1 [s] sA zaptA tena kruddhena vizvAmitreNa dhImatA tasmiMs tIrthavare zubhre zoNitaM samupAvahat 2 athAjagmus tato rAjan rAkSasAs tatra bhArata tatra te zoNitaM sarve pibantaH sukham Asate 3 tRptAz ca subhRzaM tena sukhitA vigatajvarAH nRtyantaz ca hasantaz ca yathA svargajitas tathA 4 kasya cit tv atha kAlasya RSayaH satapo dhanAH tIrthayAtrAM samAjagmuH sarasvatyAM mahIpate 5 teSu sarveSu tIrtheSu Aplutya munipuMgavAH prApya prItiM parAM cApi tapo lubdhA vizAradAH prayayur hi tato rAjan yena tIrthaM hi tat tathA 6 athAgamya mahAbhAgAs tat tIrthaM dAruNaM tadA dRSTvA toyaM sarasvatyAH zoNitena pariplutam pIyamAnaM ca rakSobhir bahubhir nRpasattama 7 tAn dRSTva rAkSasAn rAjan munayaH saMzitavratAH pAritrANe sarasvatyAH paraM yatnaM pracakrire 8 te tu sarve mahAbhAgAH samAgamya mahAvratAH AhUya saritAM zreSThAm idaM vacanam abruvan 9 kAraNaM brUhi kalyANi kimarthaM te hrado hy ayam evam AkulatAM yAtaH zrutvA pAsyAmahe vayam 10 tataH sA sarvam AccaSTa yathAvRttaM pravepatI duHkhitAm atha tAM dRSTvA ta Ucur vai tapodhanAH 11 kAraNaM zrutam asmAbhiH zApAz caiva zruto 'nagha kariSyanti tu yat prAptaM sarva eva tapodhanAH 12 evam uktvA saricchreSThAm Ucus te 'tha parasparam vimocayAmahe sarve zApAd etAM sarasvatIm 13 teSAM tu vacanAd eva prakRtisthA sarasvatI prasAnna sAlilA jajJe yathApUrvaM tathaiva hi vimuktA ca saricchreSThA vibabhau sA yathA purA 14 dRSTvA toyaM sarasvatyA munibhis tais tathA kRtam kRtAJjalIs tato rAjan rAkSasAH kSudhayArditAH Ucus tAn vai munI sarvAn kRpA yuktAn punaH punaH 15 vayaM hi kSudhitAz caiva dhArmAd dhInAz ca zAzvatAt na ca naH kAmakAro 'yaM yad vayaM pApakAriNaH 16 yuSmAkaM cApramAdena duSkRtena ca karmaNA pakSo 'yaM vardhate 'smAkaM yataH sma brahmarAkSasAH 17 evaM hi vaizyazUdrANAM kSatriyANAM tathaiva ca ye brAhmaNAn pradviSAnti te bhavantIha rAkSasAH 18 AcAryam RtvijaM caiva guruM vRddhajanaM tathA prANino ye 'vamanyante te bhavantIha rAkSasAH yoSitAM caiva pApAnAM yonidoSeNa vardhate 19 tat kurudhvam ihAsmAkaM kAruNyaM dvijasattamAH zaktA bhavantaH sarveSAM lokAnAm api tAraNe 20 teSAM te munayaH zrutvA tuSTuvus tAM mahAnadIm mokSArthaM rakSasAM teSAm UcuH prayata mAnasAH 21 kSuta kITAvapannaM ca yac cocchiSTAzitaM bhavet kezAvapannam AdhUtam ArugNam api yad bhavet zvabhiH saMspRSTam annaM ca bhAgo 'sau rakSasAm iha 22 tasmAj jJAtvA sadA vidvAn etAny annAni varjayet rAkSasAnnam asau bhuGkte yo bhuGkte hy annam IdRzam 23 zodhayitvA tatas tIrtham RSayas te tapodhanAH mokSArthaM rAkSasAnAM ca nadIM tAM pratyacodayan 24 maharSINAM mataM jJAtvA tataH sA saritAM varA aruNAm AnayAm Asa svAM tanuM puruSarSabha 25 tasyAM te rAkSasAH snAtvA tanUs tyaktvA divaM gatAH aruNAyAM mahArAja brahmahatyApahA hi sA 26 etam artham abhijJAya devarAjaH zatakratuH tasmiMs tIrthavare snAtvA vimuktaH pApmanA kila 27 [j] kimarthaM bhagavAJ zakro brahmahatyAm avAptavAn katham asmiMz ca tIrthe vai AplutyAkalmazo 'bhavat 28 [vai] zRNuSvaitad upAkhyAnaM yathAvRttaM janezvara yathA bibheda samayaM namucer vAsavaH purA 29 namucir vAsavAd bhItaH sUryarazmiM samAvizat tenendraH sakhyam akarot samayaM cedam abravIt 30 nArdreNa tvA na zuSkeNa na rAtrau nApi vAhani vadhiSyAmy asurazreSTha sakhe satyena te zape 31 evaM sa kRtvA samayaM sRSTvA nIhAram IzvaraH cicchedAsya ziro rAjann apAM phenena vAsavaH 32 tacchiro namucez chinnaM pRSThataH zakram anvayAt he mitrahan pApa iti bruvANaM zakram antikAt 33 evaM sa zirasA tena codyamAnaH punaH punaH pitAmahAya saMtapta evam arthaM nyavedayat 34 tam abravIl lokagurur aruNAyAM yathAvidhi iSTopaspRza devendra brahmahatyApahA hi sA 35 ity uktaH sA sarasvatyAH kuJje vai janamejaya iSTvA yathAvad balabhir aruNAyAm upAsspRzat 36 sa muktaH pApmanA tena brahmahatyA kRtena ha jagAma saMhRSTamanAs tridivaM tridazezvaraH 37 ziras tac cApi namuces tatraivAplutya bhArata lokAn kAmadughAn prAptam akSayAn rAjasattama 38 tatrApy upaspRzya balo mahAtmA; dattvA ca dAnAni pRthagvidhAni avApya dharmaM paramArya karmA; jagAma somasya mahat sa tIrtham 39 yatrAjayad rAjasUyena somaH; sAkSAt purA vidhivat pArthivendra atrir dhImAn vipramukhyo babhUva; hotA yasmin kratumukhye mahAtmA 40 yasyAnte 'bhUt sumahAn dAnavAnAM; daiteyAnAM rAkSasAnAM ca devaiH sa saMgrAmas tArakAkhyaH sutIvro; yatra skandas tArakAkhyaM jaghAna 41 senApatyaM labdhavAn devatAnAM; mahAseno yatra daityAnta kartA sAkSAc cAtra nyavasat kArttikeyaH; sadA kumAro yatra sa plakSarAjaH | | 1 [j] sarasvatyAH prabhAvo 'yam uktas te dvijasAttama kumArasyAbhiSekaM tu brahman vyAkhyAtum arhasi 2 yasmin kAle ca deze ca yathA ca vadatAM vara yaiz cAbhiSikto bhagavAn vidhinA yena ca prabhuH 3 skando yathA ca daityAnAm akarot kadanaM mahat tathA me sarvam AcakSva paraM kautUhalaM hi me 4 [vai] kuruvaMzasya sadRzam idaM kautUhalaM tava harSAm utpAdayaty etad vaco me janamejaya 5 hanta te kathayiSyAmi zRNvAnasya janAdhipa abhiSekaM kumArasya prabhAvaM ca mahAtmanaH 6 tejo mAhezvaraM skannam agnau prapatitaM purA tat sarvabhakSo bhagavAn nAzakad dagdhum akSayam 7 tenAsIdati tejasvI dIptimAn havyahAvanaH na caiva dhArayAm Asa garbhaM tejomayaM tadA 8 sA gaGgAm abhisAMgamya niyogAd brahmaNaH prabhuH garbham AhitavAn divyaM bhAskaropama tejasam 9 atha gaGgApi taM garbham asahantI vidhAraNe utsasarja girau ramye himavaty amarArcite 10 sa tatra vavRdhe lokAn AvRtya jvalanAtmajaH dadRzur jvalanAkAraM taM garbham atha kRttikAH 11 zarastambe mahAtmAnam analAtmajam Izvaram mamAyam iti tAH sarvAH putrArthinyo 'bhicakramuH 12 tAsAM viditvA bhAvaM taM mAtRRNAM bhagavAn prabhuH prasnutAnAM payaH SaDbhir vadanair apibat tadA 13 taM prabhAvaM samAlakSya tasya bAlasya kRttikAH paraM vismayam ApannA devyo divyavapur dharAH 14 yatrotsRSTaH sa bhagavAn gaGgayA girimUrdhani sa zailaH kAJcanaH sarvaH saMbabhau kurusattama 15 vardhatA caiva garbheNa pRthivI tena raJjitA ataz ca sarve saMvRttA girayaH kAJcanAkarAH 16 kumAraz ca mahAvIryaH kArttikeya iti smRtaH gAGgeyaH pUrvam abhavan mahAyogabalAnvitaH 17 sa devas tapasA caiva vIryeNa ca samanvitaH vavRdhe 'tIva rAjendra candravat priyadarzanaH 18 sa tasmin kAJcane divye zarastambe zriyA vRtaH stUyamAnas tadA zete gandharvair munibhis tathA 19 tathainam anvanRtyanta devakanyAH sahasrazaH divyavAditra nRttajJAH stuvantyaz cArudarzanAH 20 anvAste ca nadI devaM gaGgA vai saritAM varA dadhAra pRthivI cainaM bibhratI rUpam uttamam 21 jAtakarmAdikAs tasya kriyAz cakre bRhaspatiH vedaz cainaM caturmUrtir upatasthe kRtAJjaliH 22 dhanurvedaz catuSpAdaH zastragrAmaH sasaMgrahaH tathainaM samupAtiSThAt sAkSAd vANI ca kevalA 23 sa dadarza mahAvIryaM devadevam umApatim zailaputryA sahAsInaM bhUtasaMgha zatair vRtam 24 nikAyA bhUtasaMghAnAM paraMmAdbhuta darzanAH vikRtA vikRtAkArA vikRtAbharaNa dhvajAH 25 vyAghrasiMharkSa vadanA biDAla makarAnanAH vRSadaMza mukhAz cAnye gajoSTravadanAs tathA 26 ulUka vadanAH ke cid gRdhragomAyudarzanAH krauJcapArAvata nibhair vadanai rAGkavair api 27 zvAvit zakyaka godhAnAM kharaiDaka gavAM tathA sAdRzAni vapUMSy anye tatra tatra vyadhArayan 28 ke cic chailAmbuda prakhyAz cakrAlAta gadAyudhAH kec cid aJjana puJjAbhAH ke cic chvetAcalaprabhAH 29 sapta mAtRgaNAz caiva samAjagmur vizAM pate sAdhyA vizve 'tha maruto vasavaH pitaras tathA 30 rudrAdityAs tathA siddhA bhujagAM dAnavAH khagAH brahmA svayambhUr bhagavAn saputraH saha viSNunA 31 zakras tathAbhyayAd draSTuM kumAra varam acyutam nAradapramukhAz cApi devagandharvasattamAH 32 devarSayaz ca siddhAz ca bRhaspatipurogamAH Rbbhavo nAma varadA devAnAm api devatAH te 'pi tatra samAjagmur yAmA dhAmAz ca sarvazaH 33 sa tu bAlo 'pi bhagavAn mahAyogabalAnvitaH abhyAjagAma devezaM zUlahastaM pinAkinam 34 tam Arajantam AlakSya zivasyAsIn manogatam yugapac chailaputryAz ca gaGgAyAH pAvakasya ca 35 kiM nu pUrvam ayaM bAlo gauravAd abhyupaiSyati api mAm iti sarveSAM teSAm AsIn manogatam 36 teSAm etam abhiprAyaM caturNAm upalakSya saH yugapad yogam AsthAya sasArja vividhAs tanUH 37 tato 'bhavac caturmUrtiH kSaNena bhagavAn prabhuH skandaH zAkho vizAkhaz ca naigameSaz ca pRSThataH 38 evaM sa kRtvA hy AtmAnaM caturdhA bhagavAn prabhuH yato rudras tataH skando jagAmAdbhuta darzanaH 39 vizAkhas tu yayau yena devI girivarAtmajA zAkho yayau ca bhagavAn vAyumUrtir vibhAvasum naigameSo 'gamad gaGgAM kumAraH pAvakaprabhaH 40 sarve bhAsvaradehAs te catvAraH samarUpiNaH tAn samabhyayur avyagrAs tad adbhutam ivAbhavat 41 hAhAkAro mahAn AsId devadAnavarakSasAm tad dRSTvA mahad Azcaryam adbhutaM lomaharSaNam 42 tato rudraz ca devI ca pAvakaz ca pitAmaham gaGgayA sahitAH sarve praNipetur jagatpatim 43 praNipatya tatas te tu vidhivad rAjapuMgava idam Ucur vaco rAjan kArttikeya priyepsayA 44 asya bAlasya bhagavann AdhipatyaM yathepsitam asmin priyArthaM deveza sAdRzaM dAtum arhasi 45 tataH sa bhagavAn dhImAn sarvalokapitAmahaH manasA cintayAm Asa kim ayaM labhatAm iti 46 aizvaryANi hi sarvANi devagandharvarakSasAm bhUtayakSavihaMgAnAM pannagAnAM ca sarvazaH 47 pUrvam evAdidezAsau nikAyeSu mahAtmanAm samarthaM ca tam aizvarye mahAmatir amanyata 48 tato muhUrtaM sa dhyAtvA devAnAM zreyasi sthitaH senApatyaM dadau tasmai sarvabhUteSu bhArata 49 sarvadeva nikAyAnAM ye rAjAnaH parizrutAH tAn sarvAn vyAdidezAsmai sarvabhUtapitAmahaH 50 tataH kumAram AdAya devA brahmapurogamAH abhiSekArtham AjagmuH zailendraM sahitAs tataH 51 puNyAM haimavatIM devIM saricchreSThAM sarasvatIm samantapaJcake yA vai triSu lokeSu vizrutA 52 tatra tIre sarasvatyAH puNye sarvaguNAnvite niSedur devagandharvAH sarve saMpUrNamAnasAH | | 1 [vai] tato 'bhiSekA saMbhArAn sarvAn saMbhRtya zAstrataH bRhaspatiH samiddhe 'gnau juhAvAjyaM yathAvidhi 2 tato himavatA datte maNipravara zobhite dIvya ratnAcite divye niSaNNaH paramAsane 3 sarvamaGgala saMbhArair vidhimantrapuraskRtam AbhiSecanikaM dravyaM gRhItvA devatA gaNAH 4 indrAviSNU mahAvIryau sUryAcandramasau tathA dhAtA caiva vidhAtA ca tathA caivAnilAnalau 5 pUSNA bhagenAryamNA ca aMzena ca vivasvatA rudraz ca sahito dhImAn mitreNa varuNena ca 6 rudrair vasubhir Adityair azvibhyAM ca vRtaH prabhuH vizve devair marudbhiz ca sAdhyaiz ca pitRbhiH saha 7 gandharvair apsarobhiz ca yakSarAkSasa pannagaiH devarSibhir asaMkhyeyais tathA brahmarSibhir varaiH 8 vaikhAnasair vAlakhilyair vAyvAhArair marIcipaiH bhRgubhiz cAGgirobhiz ca yatibhiz ca mahAtmabhiH sarvair vidyAdharaiH puNyair yogasiddhais tathA vRtaH 9 pitAmahaH pulastyaz ca pulahaz ca mahAtapAH aGgirAH kazyapo 'triz ca marIcir bhRgur eva ca 10 Rtur haraH pracetAz ca manur dakSas tathaiva ca Rtavaz ca grahAz caiva jyotIMSi ca vizAM pate 11 mUrtimatyaz ca sarito vedAz caiva sanAtanAH samudrAz ca hradAz caiva tIrthAni vividhAni ca pRthivI dyaur dizaz caiva pAdapAz ca janAdhipa 12 aditir deva mAtA ca hrIH zrIH svAhA sarasvatI umA zacI sinIvAlI tathA cAnumatiH kuhUH rAkA ca dhiSaNA caiva patnyaz cAnyA divaukasAm 13 himavAMz caiva vindhyaz ca meruz cAneka zRGgavAn airAvataH sAnucaraH kalAH kASTAs tathaiva ca mAsArdha mAsA Rtavas tathA rAtryahanI nRpa 14 uccaiHzravA hayazreSTho nAgarAjaz ca vAmanaH aruNo garuDaz caiva vRkSAz cauSadhibhiH saha 15 dharmaz ca bhagavAn devaH samAjagmur hi saMgatAH kAlo yamaz ca mRtyuz ca yamasyAnucarAz ca ye 16 bahulatvAc ca noktA ye vividhA devatA gaNAH te kumArAbhiSekArthaM samAjagmus tatas tataH 17 jagRhus te tadA rAjan sarva eva divaukasaH AbhiSecanikaM bhANDaM maGgalAni ca sarvazaH 18 divyasaMbhAra saMyuktaiH kalazaiH kAJcanair nRpa sarasvatIbhiH puNyAbhir divyatoyabhir eva tu 19 abhyaSiJcan kumAraM vai saMprahRSTA divaukasaH senApatiM mahAtmAnam asurANAM bhayAvaham 20 purA yathA mahArAja varuNaM vai jalezvaram tathAbhyaSiJcad bhagavAn brahmA lokapitAmahaH kazyapaz ca mahAtejA ye cAnye nAnukIrtitAH 21 tasmai brahmA dadau prIto balino vAtaraMhasaH kAmavIryadharAn siddhAn mahApAriSadAn prabhuH 22 nandiSeNaM lohitAkSaM ghaNDA karNaM ca saMmatam caturtham asyAnucaraM khyAtaM kumudamAlinam 23 tataH sthANuM mahAvegaM mahApAriSaDaM kratum mAyA zatadharaM kAmaM kAmavIryabalAnvitam dadau skandAya rAjendra surArivinibarhaNam 24 sa hi devAsure yuddhe daityAnAM bhImakarmaNAm jaghAna dorbhyAM saMkruddhaH prayutAni caturdaza 25 tathA deva dadus tasmai senAM nairRtasAMkulAm devazatrukSayakarIm ajayyAM vizvarUpiNIm 26 jayazabdaM tataz cakrur devAH sarve savAsavAH gandharvayakSA rakSAMsi munayaH pitaras tathA 27 yamaH prAdAd anucarau yama kAlopamAv ubhau unmAthaM ca pramAthaM ca mahAvIryau mahAdyutI 28 subhrAjo bhAskaraz caiva yau tau sUryAnuyAyinau tau sUryaH kArttikeyAya dadau prItaH pratApavAn 29 kailAsazRGgasaMkAzau zvetamAlyAnulepanau somo 'py anucarau prAdAn maNiM sumaNim eva ca 30 jvAlA jihvaM tathA jyotir AtmajAya hutAzanaH dadAv anucarau zUrau parasainyapramAthinau 31 parighaM ca vaTaM caiva bhImaM ca sumahAbalam dahatiM dahanaM caiva pracaNDau vIryasaMmatau aMzo 'py anucarAn paJca dadau skandAya dhImate 32 utkrozaM paGkajaM caiva vajradaNDadharAv ubhau dadAv anala putrAya vAsavaH paravIrahA tau hi zatrUn mahendrasya jaghnatuH samare bahUn 33 cakraM vikramakaM caiva saMkramaM ca mahAbalam skandAya trIn anucarAn dadau viSNur mahAyazAH 34 vardhanaM nandanaM caiva sarvavidyA vizAradau skandAya dadatuH prItAv azvinau bharatarSabha 35 kundanaM kusumaM caiva kumudaM ca mahAyazAH DambarADambarau caiva dadau dhAtA mahAtmane 36 vakrAnuvakrau balinau meSavaktrau balotkaTau dadau tvaSTA mahAmAyau skandAyAnucarau varau 37 suvrataM satyasaMdhaM ca dadau mitro mahAtmane kumArAya mahAtmAnau tapo vidyAdharau prabhuH 38 sudarzanIyau varadau triSu lokeSu vizrutau suprabhaM ca mahAtmAnaM zubhakarmANam eva ca kArttikeyAya saMprAdAd vidhAtA lokavizrutau 39 pAlitakaM kAlikaM ca mahAmAyAvinAv ubhau pUSA ca pArSadau prAdAt kArttikeyAya bhArata 40 balaM cAtibalaM caiva mahAvaktrau mahAbalau pradadau kArttikeyAya vAyur bharatasattama 41 ghasaM cAtighasaM caiva timivaktrau mahAbalau pradadau kArttikeyAya varuNaH satyasaMgaraH 42 suvarccasaM mahAtmAnaM tathaivApy ativarcasAm himavAn pradadau rAjan hutAzanasutAya vai 43 kAJcanaM ca mahAtmAnaM meghamAlinam eva ca dadAv Anucarau merur agniputrAya bhArata 44 sthiraM cAtisthiraM caiva merur evAparau dadau mahAtmane 'gniputrAya mahAbalaparAkramau 45 ucchritaM cAtizRGgaM ca mahApASANa yodhanau pradadAv agniputrAya vindhyaH pAriSadAv ubhau 46 saMgrahaM vigrahaM caiva samudro 'pi gadAdharau pradadAv agniputrAya mahApAriSadAv ubhau 47 unmAdaM puSpadantaM ca zaGkukarNaM tathaiva ca pradadAv agniputrAya pArvatI zubhadarzanA 48 jayaM mahAjayaM caiva nAgau jvalanasUnave pradadau puruSavyAghra vAsukiH pannagezvaraH 49 evaM sAkhyAz ca rudrAz ca vasavaH pitaras tathA sAgarAH saritaz caiva girayaz ca mahAbalAH 50 daduH senAgaNAdhyakSAJ zUlapaTTizadhAriNaH divyapraharaNopetAn nAnAveSavibhUSitAn 51 zRNu nAmAni cAnyeSAM ye 'nye skandasya sainikAH vividhAyudhasaMpannAz citrAbharaNa varmiNaH 52 zaGkukarNo nikumbhaz ca padmaH kumuda eva ca ananto dvAdaza bhujas tathA kRSNopakRSNakau 53 droNa zravAH kapiskandhaH kAJcanAkSo jalaM dhamaH akSasaMtarjano rAjan kunadIkas tamo 'bhrakRt 54 ekAkSo dvAdazAkSaz ca tathaivaika jaTaH prabhuH sahasrabAhur vikaTo vyAghrAkSaH kSitikampanaH 55 puNyanAmA sunAmA ca suvaktraH priyadarzanaH parizrutaH koka nadaH priya mAlyAnulepanaH 56 ajodaro gajazirAH skandhAkSaH zatalocanaH jvAlA jihvaH karAlaz ca sitakezo jaTI hariH 57 caturdaMSTro 'STa jihvaz ca meghanAdaH pRthuzravAH vidyud akSo dhanur vaktro jaTharo mArutAzanaH 58 udarAkSo jhaSAkSaz ca vajranAbho vasu prabhaH samudravego rAjendra zailakampI tathaiva ca 59 putra meSaH pravAhaz ca tathA nandopanandakau dhUmraH zvetaH kaliGgaz ca siddhArtho varadas tathA 60 priyakaz caiva nandaz ca gonandaz ca pratApavAn Anandaz ca pramodaz ca svastiko dhruvakas tathA 61 kSemavApaH sujAtaz ca siddhayAtraz ca bhArata govrajaH kanakApIDo mahApAriSadezvaraH 62 gAyano hasanaz caiva bANaH khaDgaz ca vIryavAn vaitAlI cAtitAlI ca tathA katika vAtikau 63 haMsajaH paGkadigdhAGgaH samudronmAdanaz ca ha raNotkaTaH prahAsaz ca zvetazIrSaz ca nandakaH 64 kAlakaNThaH prabhAsaz ca tathA kumbhANDako 'paraH kAlakAkSaH sitaz caiva bhUtalonmathanas tathA 65 yajJavAhaH pravAhaz ca deva yAjI ca somapaH sajAlaz ca mahAtejAH kratha krAthau ca bhArata 66 tuhanaz ca tuhAnaz ca citradevaz ca vIryavAn madhuraH suprasAdaz ca kirITI ca mahAbalaH 67 vasavo madhuvarNaz ca kalazodara eva ca dhamanto manmathakaraH sUcIvaktraz ca vIryavAn 68 zvetavaktraH suvaktraz ca cAru vaktraz ca pANDuraH daNDabAhuH subAhuz ca rajaH kokilakas tathA 69 acalaH kanakAkSaz ca bAlAnAm ayikaH prabhuH saMcArakaH koka nado gRdhravaktraz ca jambukaH 70 lohAza vaktro jaTharaH kumbhavaktraz ca kuNDakaH madgugrIvaz ca kRSNaujA haMsavaktraz ca candra bhAH 71 pANikUrmA ca zambUkaH paJcavaktraz ca zikSakaH cASa vaktraz ca jambUkaH zAkavaktraz ca kuNDakaH 72 yogayuktA mahAtmAnaH satataM brAhmaNa priyAH paitAmahA mahAtmAno mahApAriSadAz ca ha yauvanasthAz ca bAlAz ca vRddhAz ca janamejaya 73 sahasrazaH pAriSadAH kumAram upatasthire vaktrair nAnAvidhair ye tu zRNu tAJ janamejaya 74 kUrmakukkuTavaktrAz ca zazolUka mukhAs tathA kharoSTravadanAz caiva varAhavadanAs tathA 75 manuSyameSa vaktrAz ca sRgAlavadanAs tathA bhImA makara vaktrAz ca zizumAra mukhAs tathA 76 mArjArazazavaktrAz ca dIrghavaktrAz ca bhArata nakulolUka vatrAz ca zvavAktrAz ca tathApare 77 Akhu babhruka vaktraz ca mayUravadanAs tathA matsyameSAnanAz cAnye ajAvi mahiSAnanAH 78 RkSazArdUla vaktrAz ca dvIpisiMhAnanAs tathA bhImA gajAnanAz caiva tathA nakramukhAH pare 79 garuDAnanAH khaDgamukhA vRkakAkamukhAs tathA gokharoSTra mukhAz cAnye vRSadaMza mukhAs tathA 80 mahAjaThara pAdAGgAs tArakAkzAz ca bhArata pArAvata mukhAz cAnye tathA vRSamukhAH pare 81 kokilA vadanAz cAnye zyenatittirikAnanAH kRkalAsa mukhAz caiva virajo'mbaradhAriNaH 82 vyAlavaktrAH zUlamukhAz caNDavaktrAH zatAnanAH AzIviSAz cIradharA gonAsAvaraNAs tathA 83 sthUlodarAH kRzAGgAz ca sthUlAGgaz ca kRzodarAH hrasvagrIvA mahAkarNA nAnAvyAlavibhUSitAH 84 gajendra carma vasanAs tathA kRSNAjinAmbarAH skandhe mukhA mahArAja tathA hy udarato mukhAH 85 pRSThe mukhA hanumukhAs tathA jaGghA mukhA api pArzvAnanAz ca bahavo nAnAdezamukhAs tathA 86 tathA kITa pataMgAnAM sadRzAsyA gaNezvarAH nAnAvyAlamukhAz cAnye bahu bAhuziro dharAH 87 nAnAvRkSabhujAH kec cit kaTi zIrSAs tathApare bhujaMgabhoga vadanA nAnAgulmanivAsinaH 88 cIrasaMvRta gAtrAz ca tathA phalakavAsasaH nAnAveSadharAz caiva carma vAsasa eva ca 89 uSNISiNo mukuTinaH kambugrIvAH suvarcasaH kirITinaH paJca zikhAs tathA kaThina mUrdhajAH 90 triziThA dvizikhAz caiva tathA sapta zikhAH pare zikhaNDino mukuTino muNDAz ca jaTilAs tathA 91 citramAlyadharAH kec cit kec cid romAnanAs tathA divyamAlyAmbaradharAH satataM priyavigrahAH 92 kRSNA nirmAMsa vaktrAz ca dIrghapRSTA nirUdarAH sthUlapRSThA hrasvapRSThAH pralambodara mehanAH 93 mahAbhujA hrasvabhujA hrasvagAtraz ca vAmanAH kubjAz ca dIrghajaGghAz ca hastikarNa zirodharAH 94 hastinAsAH kUrmanAsA vRkanAsAs tathApare dIrghauSThA dIrghajihvAz ca vikarAlA hy adhomukhAH 95 mahAdaMSTrA hrasvadaMSTrAz caturdaMSTrAs tathApare vAraNendra nibhAz cAnye bhImA rAjan sahasrazaH 96 suvibhaktazarIrAz ca dIptimantaH svalaMkRtAH piGgAkSAH zaGkukarNAz ca vakranAsAz ca bhArata 97 pRthu daMSTrAmahA daMSTrAH sthUlauSThA hari mUrdhajAH nAnA pAdauSTha daMSTrAz ca nAhA hastaziro dharAH nAnA varmabhir AcchannA nAnA bhASAz ca bhArata 98 kuzalA dezabhASAsu jalpanto 'nyonyam IzvarAH hRSTAH paripatanti sma mahApAriSadAs tathA 99 dIrghagrIvA dIrghanakhA dIrghapAdaziro bhujAH piGgAkSA nIlakaNThAz ca lambakarNAz ca bhArata 100 vRkodara nibhAz caiva ke cid aJjanasaMnibhAH zvetAGgA lohitagrIvAH piGgAkSAz ca tathApare kalmASA bahavo rAjaMz citravarNAz ca bhArata 101 cAmarApIDaka nibhAH zvetalohita rAjayaH nAnAvarNAH savarNAz ca mayUrasadRzaprabhAH 102 punaH praharaNAny eSAM kIrtyamAnAni me zRNu zeSaiH kRtaM pAriSadair AyudhAnAM parigraham 103 pAzodyata karAH ke cid vyAditAsyAH kharAnanAH pRthv akSA nIlakaNThAz ca tathA parighabAhavaH 104 zataghnI cakrahastAz ca tathA musalapANayaH zUlAsihastAz ca tathA mahAkAyA mahAbalAH 105 gadA bhuzuNDi hastAz ca tathA tomarapANayaH asi mudgarahastAz ca daNDahastAz ca bhArata 106 Ayudhair vividhair ghorair mahAtmAno mahAjavAH mahAbalA mahAvegA mahApAriSadAs tathA 107 abhiSekaM kumArasya dRSTvA hRSTA raNapriyAH ghaNTAjAlapinaddhAGgA nanRtus te mahaujasaH 108 ete cAnye ca bahavo mahApAriSadA nRpa upatasthur mahAtmAnaM kArttikeyaM yazasvinam 109 divyAz cApy AntarikSAz ca pArthivAz cAnilopamAH vyAdiSTA daivataiH zUrAH skandasyAnucarAbhavan 110 tAdRzAnAM sahasrANi prayutAny arbudAni ca abhiSiktaM mahAtmAnaM parivAryopatasthire | | 1 [vai] zRNu mAtRgaNAn rAjan kumArAnucarAn imAn kIrtyamAnAn mayA vIra sapatnagaNasUdanAn 2 yazasvinInAM mAtRRNAM zRNu nAmAni bhArata yAbhir vyAptAs trayo lokAH kalyANIbhiz carAcarAH 3 prabhAvatI vizAlAkSI palitA gonasI tathA zrImatI bahulA caiva tathaiva bahuputrikA 4 apsu jAtA ca gopAlI bRhad ambAlikA tathA jayAvatI mAlatikA dhruvaratnA bhayaMkarI 5 vasu dAmA sudAmA ca vizokA nandinI tathA ekacUDA mahAcUDA cakranemiz ca bhArata 6 uttejanI jayatsenA kamalAkSy atha zobhanA zatruMjayA tathA caiva krodhanA zalabhI kharI 7 mAdhavI zubhavaktrA ca tIrthanemiz ca bhArata gItapriyA ca kalyANI kadrulA cAmitAzanA 8 meghasvanA bhogavatI subhrUz ca kanakAvatI alAtAkSI vIryavatI vidyujjihvA ca bhArata 9 padmAvatI sunakSatrA kandarA bahuyojanA saMtAnikA ca kauravya kamalA ca mahAbalA 10 sudAmA bahu dAmA ca suprabhA ca yazasvinI nRtyapriyA ca rAjendra zatolUkhala mekhalA 11 zataghaNTA zatAnandA bhaga nandA ca bhAginI vapuSmatI candra zItA bhadra kAlI ca bhArata 12 saMkArikA niSkuTikA bhramA catvaravAsinI sumaGgalA svastimatI vRddhikAmA jaya priyA 13 dhanadA suprasAdA ca bhavadA ca jalezvarI eDI bheDI sumeDI ca vetAla jananI tathA kaNDUtiH kAlikA caiva deva mitrA ca bhArata 14 lambasI ketakI caiva citrasenA tahA balA kukkuTikA zaGkhanikA tathA jarjarikA nRpa 15 kuNDArikA kokalikA kaNDarA ca zatodarI utkrAthinI jareNA ca mahAvegA ca kaGkaNA 16 manojavA kaNTakinI praghasA pUtanA tathA khazayA curvyuTir vAmA krozanAtha taDit prabhA 17 maNDodarI ca tuNDA ca koTarA meghavAsinI subhagA lambinI lambA vasu cUDA vikatthanI 18 UrdhvaveNI dharA caiva piGgAkSI lohamekhalA pRthu vaktrA madhurikA madhu kumbhA tathaiva ca 19 pakSAlikA manthanikA jarAyur jarjarAnanA khyAtA dahadahA caiva tathA dhamadhamA nRpa 20 khaNDakhaNDA ca rAjendra pUSaNA maNikuNDalA amocA caiva kauravya tathA lambapayodharA 21 veNuvINA dharA caiva piGgAkSI lohamekhalA zazolUka mukhI kRSNA kharajaGghA mahAjavA 22 zizumAra mukhI zvetA lohitAkSI vibhISaNA jaTAlikA kAmacarI dIrghajihvA balotkaTA 23 kAleDikA vAmanikA mukuTA caiva bhArata lohitAkSI mahAkAyA hari piNDI ca bhUmipa 24 ekAkSarA sukusumA kRSNa karNI ca bhArata kSura karNI catuSkarNI karNaprAvaraNA tathA 25 catuSpatha niketA ca gokarNI mahiSAnanA kharakarNI mahAkarNI bherI svanamahAsvanA 26 zaGkhakumbha svanA caiva bhaGgadA ca mahAbalA gaNA ca sugaNA caiva tathAbhIty atha kAmadA 27 catuSpatha ratA caiva bhUri tIrthA anyagocarA pazudA vittadA caiva sukhadA ca mahAyazAH payodA gomahiSadA suviSANA ca bhArata 28 pratiSThA supratiSThA ca rocamAnA surocanA gokarNI ca sukarNIca sasirA stherikA tathA ekacakrA megharavA meghamAlA virocanA 29 etAz cAnyAz ca bahavo mAtaro bharatarSabha kArttikeyAnuyAyinyo nAnArUpAH sahasrazaH 30 dIrghanakhyo dIrghadantyo dIrghatuNDyaz ca bhArata saralA madhurAz caiva yauvanasthAH svalaMkRtAH 31 mAhAtmyena ca saMyuktAH kAmarUpadharAs tathA nirmAMsa gAtryaH zvetAz ca tathA kAJcanasaMnibhAH 32 kRSNameghanibhAz cAnyA dhUmrAz ca bharatarSabha aruNAbhA mahAbhAgA dIrghakezyaH sitAmbarAH 33 UrdhvaveNI dharAz caiva piGgAkSyo lambamekhalAH lambodaryo lambakarNAs tathA lambaparo dharAH 34 tAmrAkSyas tAmravarNAz ca haryakSyaz ca tathApare varadAH kAmacAriNyo nityapramuditAs tathA 35 yAmyo raudryas tathA saumyAH kauberyo 'tha mahAbalAH vAruNyo 'tha ca mAhendryas tathAgneyyaH paraMtapa 36 vAyavyaz cAtha kaumAryo brAhmyaz ca bharatarSabaH rUpeNApsarasAM tulyA jave vAyusamAs tathA 37 parapuSTopamA vAkye tatharddhyA dhanadopamAH zakra vIryopamAz caiva dIptyA vahni samAs tathA 38 vRkSacatvaravAsinyaz catuSpatha niketanAH guhA zmazAnavAsinyaH zailaprasravaNAlayAH 39 nAnAbharaNadhAriNyo nAnA mAlyAmbarAs tathA nAnA viccitra veSAz ca nAnA bhASAs tathaiva ca 40 ete cAnye ca bahavo gaNAH zatrubhayaM karAH anujagmur mahAtmAnaM tridazendrasya saMmate 41 tataH zaktyastram adadad bhagavAn pAkazAsanaH guhAya rAjazArdUla vinAzAya suradviSAm 42 mahAsvanAM mahAghaNTAM dyotamAnAM sitaprabhAm taruNAdityavarNAM ca patAkAM bharatarSabha 43 dadau pazupatis tasmai sarvabhUtamahAcamUm ugrAM nAnApraharaNAM tapo vIryabalAnvitAm 44 viSNur dadau vaijayantIM mAlAM balavivardhinIm umA dadau cArajasI vAsasI sUryasaprabhe 45 gaGgAM kamaNDaluM divyam amRtodbhavam uttamam dadau prItyA kumArAya daNDaM caiva bRhaspatiH 46 garuDo dayitaM putraM mayUraM citrabarhiNam aruNas tAmracUDaM ca pradadau caraNAyudham 47 pazaM tu varuNo rAjA balavIryasamanvitam kRSNAjinaM tathA brahmA brahmaNyAya dadau prabhuH samareSu jayaM caiva pradadau lokabhAvanaH 48 senApatyam anuprApya skAndo devagaNasya ha zuzubhe jvalito 'rciSmAn dvitIyA iva pAvakaH tataH pAriSadaiz caiva mAtRbhiz ca samanvitaH 49 sA senA nairRtI bhImA saghaNTocchritaketanA sabherI zaGkhamurajA sAyudhA sapatAkinI zAradI dyaur ivAbhAti jyotirbhir upazobhitA 50 tato deva nikAyAs te bhUtasenA gaNAs tathA vAdayAm Asur avyagrA bherIzaGkhAMz ca puSkalAn 51 paTahAJ jharjharAMz caiva kRkacAn goviSANikAn ADambarAn gomukhAMz caDiDimAMz ca mahAsvanAn 52 tuSTuvus te kumAraM ca sarve devAH savAsavAH jaguz ca devagandharvA nanRtuz cApsarogaNAH 53 tataH prIto mahAsenas tridazebhyo varaM dadau ripUn hantAsmi samare ye vo vadhacikIrSavaH 54 pratigRhya varaM devAs tasmAd vibudhasattamAt prItAtmAno mahAtmAno menire nihatAn ripUn 55 sarveSAM bhUtasAMghAnAM harSAn nAdaH samutthitaH apUrayata lokAMs trIn vare datte mahAtmanA 56 sa niryayau mahAseno mahatyA senayA vRtaH vadhAya yudhi daityAnAM rakSArthaM ca divaukasAm 57 vyavasAyo jayo dharmaH siddhir lakSmIr dhRtiH smRtiH mahAsenasya sainyAnAm agre jagmur narAdhipa 58 sa tayA bhImayA devaH zUlamudgara hastayA gadAmusalanArAcazaktitomara hastayA dRptasiMhaninAdinyA vinadya prayayau guhaH 59 taM dRSTvA sarvadaiteyA rAkSasA dAnavAs tathA vyadravanta dizaH sarvA bhayodvignAH samantataH abhyadravanta devAs tAn vividhAyudhapANayaH 60 dRSTvA ca sa tataH kruddhaH skandas tejobalAnvitaH zaktyastraM bhagavAn bhImaM punaH punar avAsRjat Adadhac cAtmanas tejo haviSeddha ivAnalaH 61 abhyasyamAne zaktyastre skandenAmita tejasA ulkA jvAlA mahArAja papAta vasudhAtale 62 saMhrAdayantaz ca tathA nirghAtAz cApatan kSitau yathAnta kAlasamaye sughorAH syus tathA nRpa 63 kSiptA hy ekA tathA zaktiH sughorAnala sUnunA tataH koTyo viniSpetuH zaktInAM bharatarSabha 64 sa zaktyastreNa saMgrAme jaghAna bhagavAn prabhuH daityendraM tArakaM nAma mahAbalaparAkramam vRtaM daityAyutair vIrair balibhir dazabhir nRpa 65 mahiSaM cASTabhiH padmair vRtaM saMkhye nijaghnivAn tripAdaM cAyuta zatair jaghAna dazabhir vRtam 66 hradodaraM nikharvaiz ca vRtaM dazabhir IzvaraH jaghAnAnucaraiH sArdhaM vividhAyudhapANibhiH 67 tatrAkurvanta vipulaM nAddaM vadhyatsu zatruSu kumArAnucarA rAjan pUrayanto dizo daza 68 zaktyastrasya tu rAjendra tato 'rcirbhiH samantataH dagdhAH sahasrazo daityA nAdaiH skandasya cApare 69 patAkayAvadhUtAz ca hatAH ke cit suradviSaH keccId ghaNTA rava trastA nipetur vasudhAtale ke cit praharaNaiz chinnA vinipetur gatAsavaH 70 evaM suradviSo 'nekAn balavAn AtatAyinaH jaghAna samare vIraH kArttikeyo mahAbalaH 71 bANo nAmAtha daiteyo baleH putro mahAbalaH krauJcaM parvatam AsAdya devasaMghAn abAdhata 72 tam abhyayAn mahAsenaH surazatrum udAradhIH sa kArttikeyasya bhayAt krauJcaM zaraNam eyivAn 73 tataH krauJcaM mahAmanyuH krauJcanAda ninAditam zaktyA bibheda bhagavAn kArttikeyo 'gnidattayA 74 sazAla skandhasaralaM trastavAnaravAraNam pulinatrasta vihagaM viniSpatita pannagam 75 golAGgUrarkSa saMghaiz ca dravadbhir anunAditam kuraGga gatinirghoSam udbhrAntasRmarAcitam 76 viniSpatadbhiH zarabhaiH siMhaiz ca sahasA drutaiH zocyAm api dazAM prApto rarAjaiva sa parvataH 77 vidyAdharAH samutpetus tasya zRGganivAsinaH kiMnarAz ca samudvignAH zaktipAta ravoddhatAH 78 tato daityA viniSpetuH zatazo 'tha sahasrazaH pradIptAt parvatazreSThAd vicitrAbharaNa srajaH 79 tAn nijaghnur atikramya kumArAnucarA mRdhe bibheda zaktyA krauJcaM ca pAvakiH paravIrahA 80 bahudhA caikadhA caiva kRtvAtmAnaM mahAtmanA zaktiH kSiptA raNe tasya pANim eti punaH punaH 81 evaM prabhAvo bhagavAn ato bhUyaz ca pAvakiH krauJcas tena vinirbhinno daityAz ca zatazo hatAH 82 tataH sa bhagavAn devo nihatya vibudhadviSaH sabhAjyamAno vibudhaiH paraM harSam avApa ha 83 tato dundubhayo rAjan neduH zaGkhAz ca bhArata mumucur deva yoSAz ca puSpavarSam anuttamam 84 divyagandham upAdAya vavau puNyaz ca mArutaH gandharvAs tuSTuvuz cainaM yajvAnaz ca maharSayaH 85 ke cid enaM vyavasyanti pitAmahasutaM prabhum sanatkumAraM sarveSAM brahmayoniM tam agrajam 86 ke cin mahezvara sutaM ke cit putraM vibhAvasoH umAyAH kRttikAnAM ca gaGgAyAz ca vadanty uta 87 ekadhA ca dvidhA caiva caturdhA ca mahAbalam yoginAm IzvaraM devaM zatazo 'tha sahasrazaH 88 etat te kathitaM rAjan kArttikeyAbhiSecanam zRNu caiva sarasvatyAs tIrthavaMzasya puNyatAm 89 babhUva tIrthapravaraM hateSu surazatruSu kumAreNa mahArAja triviSTapam ivAparam 90 aizvaryANi ca tatrastho dadAv IzaH pRthak pRthak tadA nairRtamukhyebhyas trailokye pAvakAtmajaH 91 evaM sa bhagavAMs tasmiMs tIrthe daitya kulAntakaH abhiSikto mahArAja deva senApatiH suraiH 92 aujasaM nAma tat tIrthaM yatra pUrvam apAM patiH abhiSiktaH suragaNair varuNo bharatarSabha 93 tasmiMs tIrthavare snAtvA skandaM cAbhyarcya lAGgalI brAhmaNebhyo dadau rukmaM vAsAMsy AbharaNAni ca 94 uSitvA rajanIM tatra mAdhavaH paravIrahA pUjya tIrthavaraM tac ca spRSTvA toyaM ca lAGgalI hRSTaH prItamanAz caiva hy abhavan mAdhavottamaH 95 etat te sarvam AkhyAtaM yan mAM tvaM paripRcchasi yathAbhiSikto bhagavAn skando devaiH samAgataiH | | 1 [j] atyadbhutam idaM brahmaJ zrutavAn asmi tattvataH abhiSekaM kumArasya vistareNa yathAvidhi 2 yac chrutvA pUtam AtmAnaM vijAnAmi tapodhana prahRSTAni ca romANi prasannaM ca mano mama 3 abhiSekaM kumArasya daityAnAM ca vadhaM tathA zrutvA me paramA prItir bhUyaH kautUhalaM hi me 4 apAM patiH kathaM hy asminn abhiSiktaH surAsuraiH tan me brUhi mahAprAjJa kuzalo hy asi sattama 5 [vai] zRNu rAjann idaM citraM pUrvakalpe yathAtatham Adau kRtayuge tasmin vartamAne yathAvidhi varuNaM devatAH sarvAH sametyedam athAbruvan 6 yathAsmAn surarAT zakro bhayebhyaH pAti sarvadA tathA tvam api sarvAsAM saritAM vai patir bhava 7 vAsaz ca te sadA devasAgare makarAlaye samudro 'yaM tava vaze bhaviSyati nadIpatiH 8 somena sArdhaM ca tava hAni vRddhI bhaviSyataH evam astv iti tAn devAn varuNo vAkyam abravIt 9 samAgamya tataH sarve varuNaM sAgarAlayam apAM patiM pracakrur hi vidhidRSTena karmaNA 10 abhiSicya tato devA varuNaM yAdasAM pati jagmuH svAny eva sthAnAni pUjayitvA jalezvaram 11 abhiSiktas tato devair varuNo 'pi mahAyazAH saritaH sAgarAMz caiva nadAMz caiva sarAMsi ca pAlayAm Asa vidhinA yathA devAJ zatakratuH 12 tatas tatrApy upaspRzya dattvA ca vividhaM vasu agnitIrthaM mahAprAjJaH sa jagAma pralambahA naSTo na dRzyate yatra zamI garbhe hutAzanaH 13 lokAloka vinAze ca prAdurbhUte tadAnagha upatasthur mahAtmAnaM sarvalokapitAmaham 14 agniH pranaSTo bhagavAn kAraNaM ca na vidmahe sarvalokakSayo mA bhUt saMpAdayatu no 'nalam 15 [j] kimarthaM bhagavAn agniH pranaSTo lokabhAvanaH vijJAtaz ca kathaM devais tan mamAcakSva tattvataH 16 [vai] bhRgoH zApAd bhRzaM bhIto jAtavedAH pratApavAn zamI garbham athAsAdya nanAza bhagavAMs tataH 17 pranaSTe tu tadA vahnau devAH sarve savAsavAH anveSanta tadA naSTaM jvalanaM bhRzaduHkhitAH 18 tato 'gnitIrtham AsAdya zamI garbhastham eva hi dadRzur jvalanaM tatra vasamAnaM yathAvidhi 19 devAH sarve naravyAghra bRhaspatipurogamAH jvalanaM taM samAsAdya prItAbhUvan savAsavAH punar yathAgataM jagmuH sarvabhakSaz ca so 'bhavat 20 bhRgoH zApAn mahIpAla yad uktaM brahmavAdinA tatrApy Aplutya matimAn brahmayoniM jagAma ha 21 sasarja bhagavAn yatra sarvalokapitAmahaH tatrAplutya tato brahmA saha devaiH prabhuH purA sasarja cAnnAni tathA devatAnAM yathAvidhi 22 tatra snAtvA ca dattvA ca vasUni vividhAni ca kauberaM prayayau tIrthaM tatra taptvA mahat tapaH dhanAdhipatyaM saMprApto rAjann ailabilaH prabhuH 23 tatrastham eva taM rAjan dhanAni nidhayas tathA upatasthur narazreSTha tat tIrthaM lAGgalI tataH gatvA snAtvA ca vidhivad brAhmaNebhyo dhanaM dadau 24 dadRze tatra tat sthAnaM kaubere kAnanottame purA yatra tapas taptaM vipulaM sumahAtmanA 25 yatra rAjJA kubereNa varA labdhAz ca puSkalAH dhanAdhipatyaM sakhyaM ca rudreNAmita tejasA 26 suratvaM lokapAlatvaM putraM ca nalakUbaram yatra lebhe mahAbAho dhanAdhipatir aJjasA 27 abhiSiktaz ca tatraiva samAgamya marudgaNaiH vAhanaM cAsya tad dattaM haMsayuktaM manoramam vimAnaM puSpakaM divyaM nairRtaizvaryam eva ca 28 tatrAplutya balo rAjan dattvA dAyAMz ca puSkalAn jagAma tvarito rAmas tIrthaM zvetAnulepanaH 29 niSevitaM sarvasattvair nAmnA badara pAcanam nAnartuka vanopetaM sadA puSpaphalaM zubham | | 1 [vai] tatas tIrthavaraM rAmo yayau badara pAcanam tapasvisiddhacaritaM yatra kanyA dhRtavratA 2 bharadvAjasya duhitA rUpeNApratimA bhuvi srucAvatI nAma vibho kumArI brahmacAriNI 3 tapaz cacAra sAtyugraM niyamair bahubhir nRpa bhartA me devarAjaH syAd iti nizcitya bhAminI 4 samAs tasyA vyatikrAntA bahvyaH kurukulodvaha carantyA niyamAMs tAMs tAn strIbhis tIvrAn suduzcarAn 5 tasyAs tu tena vRttena tapasA ca vizAM pate bhaktyA ca bhagavAn prItaH parayA pAkazAsanaH 6 AjagAmAzramaM tasyAs tridazAdhipatiH prabhuH AsthAya rUpaM viprarSer vasiSThasya mahAtmanaH 7 sA taM dRSTvogra tapasaM vasiSThaM tapatAM varam AcArair munibhir dRSTaiH pUjayAm Asa bhArata 8 uvAca niyamajJA ca kalyANI sA priyaMvadA bhagavan munizArdUla kim AjJApayasi prabho 9 sarvam adya yathAzakti tava dAsyAmi suvrata zakra bhaktyA tu te pANiM na dAsyAmi kathaM cana 10 vrataiz ca niyamaiz caiva tapasA ca tapodhana zakras toSayitavyo vai mayA tribhuvanezvaraH 11 ity ukto bhagavAn devaH smayann iva nirIkSya tAm uvAca niyamajJAM tAM sAntvayann iva bhArata 12 ugraM tapaz carasi vai viditA me 'si suvrate yadartham ayam Arambhas tava kalyANi hRdgataH 13 tac ca sarvaM yathA bhUtaM bhaviSyati varAnane tapasA labhyate sarvaM sarvaM tapasi tiSThati 14 yAni sthAnAni divyAni vibudhAnAM zubhAnane tapasA tAni prApyAni tapo mUlaM mahat sukham 15 iha kRtvA tapo ghoraM dehaM saMnyasya mAnavAH devatvaM yAnti kalyANi zRNu cedaM vaco mama 16 pacasvaitAni subhage badarANi zubhavrate pacety uktvA sa bhagavAJ jagAma balasUdanaH 17 Amantrya tAM tu kalyANIM tato japyaM jajApa saH avidUre tatas tasmAd AzramAt tIrtham uttame indra tIrthe mahArAja triSu lokeSu vizrute 18 tasyA jijJAsanArthaM sa bhagavAn pAkazAsanaH badarANAm apacanaM cakAra vibudhAdhipaH 19 tataH sa prayatA rAjan vAgyatA vigataklamA tatparA zuci saMvItA pAvake samadhizrayat apacad rAjazArdUla badarANi mahAvratA 20 tasyAH pacantyAH sumahAn kAlo 'gAt puruSarSabha na ca sma tAny apacyanta dinaM ca kSayam abhyagat 21 hutAzanena dagdhaz ca yas tasyAH kASThasaMcayaH akASTham agniM sA dRSTvA svazarIram athAdahat 22 pAdau prakSipya sA pUrvaM pAvake cArudarzanA dagdhau dagdhau punaH pAdAv upAvartayatAnaghA 23 caraNau dahyamAnau ca nAcintayad aninditA duHkhaM kamalapatrAkSI maharSeH priyakAmyayA 24 atha tat karma dRSTvAsyAH prItas tribhuvanezvaraH tataH saMdarzayAm Asa kanyAyai rUpam AtmanaH 25 uvAca ca surazreSThas tAM kanyAM sudRDha vratAm prIto 'smi te zubhe bhaktyA tapasA niyamena ca 26 tasmAd yo 'bhimataH kAmaH sa te saMpatsyate zubhe dehaM tyaktvA mahAbhAge tridive mayi vatsyasi 27 idaM ca te tIrthavaraM sthiraM loke bhaviSyati sarvapApApahaM subhru nAmnA badara pAcanam vikhyAtaM triSu lokeSu brahmarSibhir abhiplutam 28 asmin khalu mahAbhAge zubhe tIrthavare purA tyaktvA saptarSayo jagmur himavantam arundhatIm 29 tatas te vai mahAbhAgA gatvA tatra susaMzitAH vRttyarthaM phalamUlAni samAhartuM yayuH kila 30 teSAM vRttyarthinAM tatra vasatAM himavadvane anAvRSTir anuprAptA tadA dvAdaza vArSikI 31 te kRtvA cAzramaM tatra nyavasanta tapasvinaH arundhaty api kalyANI taponityAbhavat tadA 32 arundhatIM tato dRSTvA tIvraM niyamam AsthitAm athAgamat trinayahaH suprIto varadas tadA 33 brAhmaM rUpaM tataH kRtvA mahAdevo mahAyazAH tAm abhyetyAbravId devo bhikSAm icchAmy ahaM zubhe 34 pratyuvAca tataH sA taM brAhmaNaM cArudarzanA kSINo 'nnasaMcayo vipra badarANIha bhakSaya tato 'bravIn mahAdevaH pacasvaitAni suvrate 35 ity uktA sApacat tAni brAhmaNa priyakAmyayA adhizritya samiddhe 'gnau badarANi yazasvinI 36 divyA manoramAH puNyAH kathAH zuzrAva sA tadA atItA sA tv anAvRSTir ghorA dvAdaza vArSikI 37 anaznantyAH pacantyAz ca zRNvantyAz ca kathAH zubhAH ahaH samaH sa tasyAs tu kAlo 'tItaH sudAruNaH 38 tatas te munayaH prAptAH phalAny AdAya parvatAt tataH sa bhagavAn prItaH provAcArundhatIM tadA 39 upasarpasva dharmajJe yathApUrvam imAn RSIn prIto 'smi tava dharmajJa tapasA niyamena ca 40 tataH saMdarzayAm Asa svarUpaM bhagavAn haraH tato 'bravIt tadA tebhyas tasyAs tac caritaM mahat 41 bhavadbhir himavatpRSThe yat tapaH samupArjitam asyAz ca yat tapo viprA na samaM tan mataM mama 42 anayA hi tapasvinyA tapas taptaM suduzcaram anaznantyA pacantyA ca samA dvAdaza pAritAH 43 tataH provAca bhagavAMs tAm evArundhatIM punaH varaM vRNISva kalyANi yat te 'bhilaSitaM hRdi 44 sAbravIt pRthu tAmrAkSI devaM saptarSisaMsadi bhagavAn yadi me prItas tIrthaM syAd idam uttamam siddhadevarSidayitaM nAmnA badara pAcanam 45 tathAsmin devadeveza trirAtram uSitaH zuciH prApnuyAd upavAsena phalaM dvAdaza vArSikam evam astv iti tAM coktvA haro yAtas tadA divam 46 RSayo vismayaM jagmus tAM dRSTvA cApy arundhatIm azrAntAM cAvi varNAM ca kSutpipAsA sahAM satIm 47 evaM siddhiH parA prAptA arundhatyA vizuddhayA yathA tvayA mahAbhAge madarthaM saMzitavrate 48 vizeSo hi tvayA bhadre vrate hy asmin samarpitaH tathA cedaM dadAmy adya niyamena sutoSitaH 49 vizeSaM tava kalyANi prayacchAmi varaM vare arundhatyA varas tasyA yo datto vai mahAtmanA 50 tasya cAhaM prasAdena tava kalyANi tejasA pravakSyAmy aparaM bhUyo varam atra yathAvidhi 51 yas tv ekAM rajanIM tIrthe vatsyate susamAhitaH sa snAtvA prApsyate lokAn dehanyAsAc ca durlabhAn 52 ity uktvA bhagavAn devaH sahasrAkSaH pratApavAn srucAvatIM tataH puNyAM jagAma tridivaM punaH 53 gate vajradhare rAjaMs tatra varSaM papAta ha puSpANAM bharatazreSTha divyAnAM divyagandhinAm 54 nedur dundubhayaz cApi samantAt sumahAsvanAH mArutaz ca vavau yuktyA puNyagandho vizAM pate 55 utsRjya tu zubhaM dehaM jagAmendrasya bhAryatAm tapasogreNa sA labdhvA tena reme sahAcyuta 56 [j] kA tasyA bhagavan mAtA kva saMvRddhA ca zobhanA zrotum icchAmy ahaM brahman paraM kautUhalaM hi me 57 [vai] bhAradvAjasya viprarSeH skannaM reto mahAtmanaH dRSTvApsarasam AyAntIM ghRtAcIM pRthulocanAm 58 sa tu jagrAha tad retaH kareNa japatAM varaH tadAvapat parNapuTe tatra sA saMbhavac chubhA 59 tasyAs tu jata karmAdi kRtvA sarvaM tapodhanaH nAma cAsyAH sa kRtavAn bhAradvAjo mahAmuniH 60 srucAvatIti dharmAtmA tadarSigaNasaMsadi sa ca tAm Azrame nyasya jagAma himavadvanam 61 tatrApy upaspRzya mahAnubhAvo; vasUni dattvA ca mahAdvijebhyaH jagAma tIrthaM susamAhitAtmA; zakrasya vRSNipravaras tadAnIm | | 1 [vai] indra tIrthaM tato gatvA yadUnAM pravaro balI viprebhyo dhanaratnAni dadau snAtvA yathAvidhi 2 tatra hy amara rAjo 'sAv Ije kratuzatena ha bRhaspatez ca devezaH pradadau vipulaM dhanam 3 nirargalAn sajArUthyAn sarvAn vividhadakSiNAn AjahAra kratUMs tatra yathoktAn vedapAragaiH 4 tAn kratUn bharatazreSTha zatakRtvo mahAdyutiH pUrayAm Asa vidhivat tataH khyAtaH zatakratuH 5 tasya nAmnA ca tat tIrthaM zivaM puNyaM sanAtanam indra tIrtham iti khyAtaM sarvapApapramocanam 6 upaspRzya ca tatrApi vidhivan musalAyudhaH brAhmaNAn pUjayitvA ca pAnAcchAdana bhojanaiH zubhaM tIrthavaraM tasmAd rAma tIrthaM jagAma ha 7 yatra rAmo mahAbhAgo bhArgavaH sumahAtapAH asakRt pRthivIM sarvAM hatakSatriya puMgavAm 8 upAdhyAyaM puraskRtya kazyapaM munisattamam ajayad vAjapeyena so 'zvamedha zatena ca pradadau dakSiNArthaM ca pRthivIM vai sasAgarAm 9 rAmo dattvA dhanaM tatra dvijebhyo janamejaya upaspRzya yathAnyAyaM pUjayitvA tathA dvijAn 10 puNye tIrthe zubhe deze vasu dattvA zubhAnanaH munIMz caivAbhivAdyAtha yamunAtIrtham Agamat 11 yatrAnayAm Asa tadA rAjasUyaM mahIpate putro 'diter mahAbhAgo varuNo vai sitaprabhaH 12 tatra nirjitya saMgrAme mAnuSAn daivatAMs tathA varaM kratuM samAjahre varuNaH paravIrahA 13 tasmin kratuvare vRtte saMgrAmaH samajAyata devAnAM dAnavAnAM ca trailokyasya kSayAvahaH 14 rAjasUye kratuzreSThe nivRtte janamejaya jAyate sumahAghoraH saMgrAmaH kSatriyAn prati 15 sIrAyudhas tadA rAmas tasmiMs tIrthavare tadA tatra snAtvA ca dattvA ca dvijebhyo vasu mAdhavaH 16 vanamAlI tato hRSTaH stUyamAno dvijAtibhiH tasmAd AdityatIrthaM ca jagAma kamalekSaNaH 17 yatreSTvA bhagavAJ jyotir bhAskaro rAjasattama jyotiSAm AdhipatyaM ca prabhAvaM cAbhyapadyata 18 tasyA nadyAs tu tIre vai sarve devAH savAsavAH vizve devAH samaruto gandharvApsarasaz ca ha 19 dvaipAyanaH zukaz caiva kRSNaz ca madhusUdanaH yakSAz ca rAkSasAz caiva pizAcAz ca vizAM pate 20 ete cAnye ca bahavo yogasiddhAH sahasrazaH tasmiMs tIrthe sarasvatyAH zive puNye paraMtapa 21 tatra hatvA purA viSNur asurau madhu kauTabhau Apluto bharatazreSTha tIrthapravara uttame 22 dvaipAyanaz ca dharmAtmA tatraivAplutya bhArata saMprAptaH paramaM yogaM siddhiM ca paramAM gataH 23 asito devalaz caiva tasminn eva mahAtapAH paramaM yogam AsthAya RSir yogam avAptavAn | | 1 [vai] tasminn eva tu dharmAtmA vasati sma tapodhanaH gArhasthyaM dharmam AsthAya asito devalaH purA 2 dharmanityaH zucir dAnto nyastadaNDo mahAtapAH karmaNA manasA vAcA samaH sarveSu jantuSu 3 akrodhano mahArAja tulyanindA priyApriyaH kAJcane loSTake caiva samadarzI mahAtapAH 4 devatAH pUjayan nityam atithIMz ca dvijaiH saha brahmacarya rato nityaM sadA dharmaparAyaNaH 5 tato 'bhyetya mahArAja yogam Asthaya bhikSukaH jaigISavyo munir dhImAMs tasmiMs tIrthe samAhitaH 6 devalasyAzrame rAjan nyavasat sa mahAdyutiH yoganityo mahArAja siddhiM prApto mahAtapAH 7 taM tatra vasamAnaM tu jaigISavyaM mahAmunim devalo darzayann eva naivAyuJjata dharmataH 8 evaM tayor mahArAja dIrghakAlo vyatikramat jaigISavyaM muniM caiva na dadarzAtha devalaH 9 AhArakAle matimAn parivrAD janamejaya upAtiSThata dharmajJo bhaikSa kAle sa devalam 10 sa dRSTvA bhikSurUpeNa prAptaMtatra mahAmunim gauravaM paramaM cakre prItiM ca vipulAM tathA 11 devalas tu yathAzakti pUjayAm Asa bhArata RSidRSTena vidhinA samA bahvyaH samAhitaH 12 kadA cit tasya nRpate devalasya mahAtmanaH cintA sumahatI jAtA muniM dRSTvA mahAdyutim 13 samAs tu samatikrAntA bahvyaH pUjayato mama na cAyam alaso bhikSur abhyabhASata kiM cana 14 evaM vigaNayann eva sa jagAma mahodadhim antarikSacaraH zrImAn kalazaM gRhya devalaH 15 gacchann eva sa dharmAtmA samudraM saritAM patim jaigISavyaM tato 'pazyad gataM prAg eva bhArata 16 tataH savismayaz cintAM jagAmAthAsitaH prabhuH kathaM bhikSur ayaM prAptaH samudre snAta eva ca 17 ity evaM cintayAm Asa maharSir asitas tadA snAtvA samudre vidhivac chucir japyaM jajApa ha 18 kRtajapyAhnikaH zrImAn azramaM ca jagAma ha kalazaM jalapUrNaM vai gRhItvA janamejaya 19 tataH sa pravizann eva svam AzramapadaM muniH AsInam Azrame tatra jaigISavyam apazyata 20 na vyAharati caivainaM jaigISavyaH kathaM cana kASThabhUto ''zrama pade vasati sma mahAtapAH 21 taM dRSTvA cAplutaM toye sAgare sAgaropamam praviSTam AzramaM cApi pUrvam eva dadarza saH 22 asito devalo rAjaMz cintayAm Asa buddhimAn dRSTaH prabhAvaM tapaso jaigISavyasya yogajam 23 cintayAm Asa rAjendra tadA sa munisattamaH mayA dRSTaH samudre ca Azrame ca kathaM tv ayam 24 evaM vigaNayann eva sa munir mantrapAragaH utpapAtAzramAt tasmAd antarikSaM vizAM pate jijJAsArthaM tadA bhikSor jaigISavyasya devalaH 25 so 'ntarikSacarAn siddhAn samapazyat samAhitAn jaigISavyaM ca taiH siddhaiH pUjyamAnam apazyata 26 tato 'sitaH susaMrabdho vyavasAyI dRDhavrataH apazyad vai divaM yAntaM jaigISavyaM sa devalaH 27 tasmAc ca pitRlokaM taM vrajantaM so 'nvapazyata pitRlokAc ca taM yAntaM yAmyaM lokam apazyata 28 tasmAd api samutpatya somalokam abhiSTutam vrajantam anvapazyat sa jaigISavyaM mahAmunim 29 lokAn samutpatantaM ca zubhAn ekAntayAjinAm tato 'gnihotriNAM lokAMs tebhyaz cApy utpapAta ha 30 darzaM ca paurNamAsaM ca ye yajanti tapodhanAH tebhyaH sa dadRze dhImAm*l lokebhyaH pazuyAjinAm vrajantaM lokam amalam apazyad deva pUjitam 31 cAturmAsyair bahuvidhair yajante ye tapodhanAH teSAM sthAnaM tathA yAntaM tathAgniSToma yAjinAm 32 agniSTutena ca tathA ye yajanti tapodhanAH tat sthAnam anusaMprAptam anvapazyata devalaH 33 vAjapeyaM kratuvaraM tathA bahusuvarNakam Aharanti mahAprAjJAs teSAM lokeSv apazyata 34 yajante puNDarIkeNa rAjasUyena caiva ye teSAM lokeSv apazyac ca jaigISavyaM sa devalaH 35 azvamedhaM kratuvaraM naramedhaM tathaiva ca Aharanti narazreSThAs teSAM lokeSv apazyata 36 sarvamedhaM ca duSprApaM tathA sautrAmaNiM ca ye teSAM lokeSv apazyac ca jaigISavyaM sa devalaH 37 dvAdazAhaiz ca satrair ye yajante vividhair nRpa teSAM lokeSv apazyac ca jaigISavyaM sa devalaH 38 mitrA varuNayor lokAn AdityAnAM tathaiva ca salokatAm anuprAptam apazyata tato 'sitaH 39 rudrANAM ca vasUnAM ca sthAnaM yac ca bRhaspateH tAni sarvaNy atItaM ca samapazyat tato 'sitaH 40 Aruhya ca gavAM lokaM prayAntaM brahma satriNAm lokAn apazyad gacchantaM jaigISavyaM tato 'sitaH 41 trIm*l lokAn aparAn vipram utpatantaM svatejasA pativratAnAM lokAMz ca vrajantaM so 'nvapazyata 42 tato munivaraM bhUyo jaigISavyam athAsitaH nAnvapazyata yogastham antarhitam ariMdama 43 so 'cintayan mahAbhAgo jaigISavyasya devalaH prabhAvaM suvratatvaM ca siddhiM yogasya cAtulAm 44 asito 'pRcchata tadA siddhAm*l lokeSu sattamAn prayataH prAJjalir bhUtvA dhIras tAn brahma satriNaH 45 jaigISavyaM na pazyAmi taM zaMsata mahaujasam etad icchAmy ahaM zrotuM paraM kautUhalaM hi me 46 [siddhAh] zRNu devala bhUtArthaM zaMsatAM no dRDhavrata jaigISavyo gato lokaM zAzvataM brahmaNo 'vyayam 47 sa zrutvA vacanaM teSAM siddhAnAM brahma satriNAm asito devalas tUrNam utpapAta papAta ca 48 tataH siddhAs ta Ucur hi devalaM punar eva ha na devala gatis tatra tava gantuM tapodhana brahmaNaH sadanaM vipra jaigISavyo yadAptavAn 49 teSAM tad vacanaM zrutvA siddhAnAM devalaH punaH AnupUrvyeNa lokAMs tAn sarvAn avatatAra ha 50 svam AzramapadaM puNyam AjagAma pataMgavat pravizann eva cApazyaj jaigISavyaM sa devalaH 51 tato buddhyA vyagaNayad devalo dharmayuktayA dRSTvA prabhAvaM tapaso jaigISavyasya yogajam 52 tato 'bravIn mahAtmAnaM jaigISavyaM sa devalaH vinayAvanato rAjann upasarpya mahAmunim mokSadharmaM samAsthAtum iccheyaM bhagavann aham 53 tasya tad vacanaM zrutvA upadezaM cakAra saH vidhiM ca yogasya paraM kAryAkAryaM ca zAstrataH 54 saMnyAsakRtabuddhiM taM tato dRSTvA mahAtapAH sarvAz cAsya kriyAz cakre vidhidRSTena karmaNA 55 saMnyAsakRtabuddhiM taM bhUtAni pitRbhiH saha tato dRSTvA praruruduH ko 'smAn saMvibhajiSyati 56 devalas tu vacaH zrutvA bhUtAnAM karuNaM tathA dizo dazavyAharatAM mokSaM tyaktuM mano dadhe 57 tatas tu phalamUlAni pavitrANi ca bhArata puSpANy oSadhayaz caiva rorUyante sahasrazaH 58 punar no devalaH kSudro nUnaM chetsyati durmatiH abhayaM sarvabhUtebhyo yo dattA nAvabudhyate 59 tato bhUyo vyagaNayat svabuddhyA munisattamaH mokSe gArhasthya dharme vA kiM nu zreyaH karaM bhavet 60 iti nizcitya manasA devalo rAjasattama tyaktvA gArhasthya dharmaM sa mokSadharmam arocayat 61 evamAdIni saMcintya devalo nizcayAt tataH prAptavAn paramAM siddhimparaM yogaM ca bhArata 62 tato devAH samAgamya bRhaspatipurogamAH jaigISavyaM tapaz cAsya prazaMsanti tapasvinaH 63 athAbravId RSivaro devAn vai nAradas tadA jaigISavye tapo nAsti vismApayati yo 'sitam 64 tam evaM vAdinaM dhIraM pratyUcus te divaukasaH maivam ity eva zaMsanto jaigISavyaM mahAmunim 65 tatrApy upaspRzya tato mahAtmA; dattvA ca vittaM halabhRd dvijebhyaH avApya dharmaM paramArya karmA; jagAma somasya mahat sa tIrtham | | 1 [vai] yatrejivAn uDupatI rAjasUyena bhArata tasmin vRtte mahAn AsIt saMgrAmas tArakAmayaH 2 tatrApy upaspRzya balo dattvA dAnAni cAtmavAn sArasvatasya dharmAtmA munes tIrthaM jagAma ha 3 yatra dvAdaza vArSikyAm anAvRSTyAM dvijottamAn vedAn adhyApayAm Asa purA sArasvato muniH 4 [j] kathaM dvAdaza vArSikyAm anAvRSTyAM tapodhanaH vedAn adhyApayAm Asa purA sArasvato muniH 5 [vai] AsIt pUraM mahArAja munir dhImAn mahAtapAH dadhIca iti vikhyAto brahma cArI jitendriyaH 6 tasyAtitapasaH zakro bibheti satataM vibho na sa lobhayituM zakyaH phalair bahuvidhair api 7 pralobhanArthaM tasyAtha prahiNot pAkazAsanaH divyAm apsarasaM puNyAM darzanIyAm alambusAm 8 tasya tarpayato devAn sarasvatyAM mahAtmanaH samIpato mahArAja sopAtiSThata bhAminI 9 tAM divyavapuSaM dRSTvA tasyaiSer bhAvitAtmanaH retaH skannaM sarasvatyAM tat sA jagrAha nimnagA 10 kukSau cApy adadhad dRSTvA tad retaH puruSarSabha sA dadhAra ca taM garbhaM putra hetor mahAnadI 11 suSuve cApi samaye putraM sA sAritAM varA jagAma putram AdAya tam RSiM prati ca prabho 12 RSisaMsadi taM dRSTvA sA nadI munisattamam tataH provAca rAjendra dadatI putram asya tam brahmarSe tava putro 'yaM tvadbhaktyA dhArito mayA 13 dRSTvA te 'psarasaM reto yat skannaM prAg alambusAm tat kukSiNA vai brahmarSe tvadbhaktyA dhRtavaty aham 14 na vinAzam idaM gacchet tvat teja iti nizcayAt pratigRhNISva putraM svaM mayA dattam aninditam 15 ity uktaH pratijagrAha prItiM cAvApa uttamA mantravac copajighrat taM mUrdhni premNA dvijottamaH 16 pariSvajya ciraM kAlaM tadA bharatasattama sarasvatyai varaM prAdAt prIyamANo mahAmuniH 17 vizve devAH sapitaro gandharvApsarasAM gaNAH tRptiM yAsyanti subhage tarpyamANAs tavAmbhasA 18 ity uktvA sa tu tuSTAva vacobhir vai mahAnadIm prItaH paramahRSTAtmA yathAvac chRNu pArthiva 19 prasRtAsi mahAbhAge saraso brahmaNaH purA jAnanti tvAM saricchreSThe munayaH saMzitavratAH 20 mama priyakarI cApi satataM priyadarzane tasmAt sArasvataH putro mahAMs te varavarNini 21 tavaiva nAmnA prathitaH putras te lokabhAvanaH sArasvata iti khyAto bhaviSyati mahAtapAH 22 eSa dvAdaza vArSikyAm anAvRSTyAM dvijarSabhAn sArasvato mahAbhAge vedAn adhyApayiSyati 23 puNyAbhyaz ca saridbhyas tvaM sadA puNyatamA zubhe bhaviSyasi mahAbhAge matprasAdAt sarasvati 24 evaM sA saMstutA tena varaM labdhvA mahAnadI putram AdAya muditA jagAma bharatarSabha 25 etasminn eva kAle tu virodhe devadAnavaiH zakraH praharaNAnveSI lokAMs trIn vicacAra ha 26 na copalebhe bhagavAJ zakraH praharaNaM tadA yad vai teSAM bhaved yogyaM vadhAya vibudhadviSAm 27 tato 'bravIt surAJ zakro na me zakyA mahAsurAH Rte 'sthibhir dadhIcasya nihantuM tridazadviSaH 28 tasmAd gatvA RSizreSTho yAcyatAM surasattamAH dadhIcAsthIni dehIti tair vadhiSyAmahe ripUn 29 sa devair yAcito 'sthIni yatnAd RSivaras tadA prANatyAgaM kuruSveti cakAraivAvicArayan sa lokAn akSayAn prApto devapriya karas tadA 30 tasyAsthibhir atho zakraH saMprahRSTamanAs tadA kArayAm Asa divyAni nAnApraharaNAny uta vajrANi cakrANi gadA guru daNDAMz ca puSkalAn 31 sA hi tIvreNa tapasA saMbhRtaH paramarSiNA prajApatisutenAtha bhRguNA lokabhAvanaH 32 atikAyaH sa tejasvI lokasAra vinirmitaH jajJe zailaguruH prAMzur mahimnA prathitaH prabhuH nityam udvijate cAsya tejasA pAkazAsanaH 33 tena vajreNa bhagavAn mantrayuktena bhArata bhRzaM krodhaviSRSTena brahmatejo bhavena ca daityadAnava vIrANAM jaghAna navatIr nava 34 atha kAle vyatikrante mahaty atibhayaM kare anAvRSTir anuprAptA rAjan dvAdaza vArSikI 35 tasyAM dvAdaza vArSikyAm anAvRSTyAM maharSayaH vRttyarthaM prAdravan rAjan kSudhArtAH sArvato dizam 36 digbhyas tAn pradrutAn dRSTvA muniH sArasvatas tadA gamanAya matiM cakre taM provAca sarasvatI 37 na gantavyam itaH putra tavAhAram ahaM sadA dAsyAmi matsyapravarAn uSyatAm iha bhArata 38 ity uktas tarpayAm Asa sa pitRRn devatAs tathA AhAram akaron nityaM prANAn vedAMz ca dhArayan 39 atha tasyAm atItAyAm anAvRSTyAM maharSayaH anyonyaM paripapracchuH punaH svAdhyAyakAraNAt 40 teSAM kSudhA parItAnAM naSTA vedA vidhAvatAm sarveSAm eva rAjendr ana kaz cit pratibhAnavAn 41 atha kaz cid RSis teSAM sArasvatam upeyivAn kurvANaM saMzid AtmAnaM svAdhyAyam RSisattamam 42 sa gatvAcaSTa tebhyaz ca sArasvatam atiprabham svAdhyAyam amaraprakhyaM kurvANaM vijane jane 43 tataH sarve samAjagmus tatra rAjan maharSayaH sArasvataM munizreSTham idam UcuH samAgatAH 44 asmAn adhyApayasveti tanovAca tato muniH ziSyatvam upagacchadhvaM vidhivad bho mamety uta 45 tato 'bravId RSigaNo bAlas tvam asi putraka sa tAn Aha na me dharmo nazyed iti punar munIn 46 yo hy adharmeNa vibrUyAd gRhNIyAd vApy adharmataH mriyatAM tAv ubhau kSipraM syAtAM vA vairiNAv ubhau 47 na hAyanair na palitair na vittena na bandhubhiH RSayaz cakrire dharmaM yo 'nUcAnaH sa no mahAn 48 etac chrutvA vacas tasya munayas te vidhAnataH tasmAd vedAn anuprApya punar dharmaM pracakrire 49 SaSTir munisahasrANi ziSyatvaM pratipedire sArasvatasya viprarSer veda svAdhyAyakAraNAt 50 muSTiM muSTiM tataH sarve darbhANAM te 'bhyupAharan tasyAsanArthaM viprarSer bAlasyApi vaze sthitAH 51 tatrApi dattvA vasu rauhiNeyo; mahAbalaH kezava pUrvajo 'tha jagAma tIrthaM muditaH krameNa; khyAtaM mahad vRddhakanyA sma yatra | | 1 [j] kathaM kumArI bhagavaMs tapo yuktA hy abhUt purA kim artahM ca tapas tepe ko vAsyA niyamo 'bhavat 2 suduSkaram idaM brahmaMs tvattaH zrutam anuttamam AkhyAhi tattvam akhilaM yathA tapasi sA sthitA 3 [vai] RSir AsIn mahAvIryaH kuNir gArgyo mahAyazAH sa taptvA vipulaM rAjaMs tapo vai tapatAM varaH mAnasIM sa sutAM subhrUM samutpAditavAn vibhuH 4 tAM ca dRSTvA bhRzaM prItaH kuNir gArgyo mahAyazAH jagAma tridivaM rAjan saMtyajyeha kalevaram 5 subhrUH sA hy atha kalyANI puNDarIkanibhekSaNA mahatA tapasogreNa kRtvAzramam aninditA 6 upavAsaiH pUjayantI pitRRn devaMz ca sA purA tasyAs tu tapasogreNa mahAn kAto 'tyagAn nRpa 7 sA pitrA dIyamAnApi bhartre naicchad aninditA AtmanaH sadRzaM sA tu bhartAraM nAnvapazyata 8 tataH sA tapasogreNa pIDayitvAtmanas tanum pitRdevArcana parA babhUva vijane vane 9 sAtmAnaM manyamAnApi kRtakRtyaM zramAnvitA vArdhakena ca rAjendra tapasA caiva karzitA 10 sA nAzakad yadA gantuM padAt padam api svayam cakAra gamane buddhiM paralokAya vai tadA 11 moktu kAmAM tu tAM dRSTvA zarIraM nArado 'bravIt asaMskRtAyAH kanyAyAH kuto lokAs tavAnaghe 12 evaM hi zrutam asmAbhir devaloke mahAvrate tapaH paramakaM prAptaM na tu lokAs tvayA jitAH 13 tan nArada vacaH zrutvA sAbravId RSisaMsadi tapaso 'rdhaM prayacchAmi pANigrAhasya sattamAH 14 ity ukte cAsyA jagrAha pANiM gAlava saMbhavaH RSiH prAk zRGgavAn nAma samayaM cedam abravIt 15 samayena tavAdyAhaM pANiM sprakSyAmi zobhane yady ekarAtraM vastavyaM tvayA saha mayeti ha 16 tatheti sA pratizrutya tasmai pANiM dadau tadA cakre ca pANigrahaNaM tasyodvAhaM ca gAlaviH 17 sA rAtrAv abhavad rAjaMs taruNI devavarNinI divyAbharaNavastrA ca divyasrag anulepanA 18 tAM dRSTvA gAlaviH prIto dIpayantIm ivAtmanA uvAsa ca kSapAm ekAM prabbhAte sAbravIc ca tam 19 yas tvayA samayo vipra kRto me tapatAM vara tenoSitAsmi bhadraM te svasti te 'stu vrajAmy aham 20 sAnujJAtAbravId bhUyo yo 'smiMs tIrthe samAhitaH vatsyate rajanIm ekAM tarpayitvA divaukasaH 21 catvAriMzatam aSTau ca dve cASTau samyag Acaret yo brahmacaryaM varSANi phalaM tasya labheta saH evam uktvA tataH sAdhvI dehaM tyaktvA divaM gatA 22 RSir apy abhavad dInas tasyA rUpaM vicintayan samayena tapo 'rdhaM ca kRcchrAt pratigRhItavAn 23 sAdhayitvA tadAtmAnaM tasyAH sa gatim anvayAt duHkhito bharatazreSTha tasyA rUpabalAt kRtaH etat te vRddhakanyAyA vyAkhyAtaM caritaM mahat 24 tatrasthaz cApi zuzrAva hataM zalyaM halAyudhaH tatrApi dattvA dAnAni dvijAtibhyaH paraMtapa zuzoca zalyaM saMgrAme nihataM pANDavais tadA 25 samantapaJcaka dvArAt tato niSkramya mAdhavaH papraccharSigaNAn rAmaH kurukSetrasya yat phalam 26 te pRSTA yadusiMhena kurukSetraphalaM vibho samAcakhyur mahAtmAnas tasmai sarvaM yathAtatham | | 1 [rsayah] prajApater uttamavedir ucyate; sanAtanA rAma samantapaJcakam samijire yatra purA divaukaso; vareNa satreNa mahAvarapradAH 2 purA ca rAjarSivareNa dhImatA; bahUni varSANy amitena tejasA prakRSTam etat kuruNA mahAtmanA; tataH kurukSetram itIha paprathe 3 [rAma] kimarthaM kuruNA kRSTaM kSetram etan mahAtmanA etad icchAmy ahaM zrotuM kathyamAnaM tapodhanAH 4 [rsayah] purA kila kuruM nAma kRSantaM satatotthitam abhyetya zakras tridivAt paryapRcchata kAraNam 5 kim idaM vartate rAjan prayatnena pareNa ca rAjarSe kim abhipretaM yeneyaM kRSyate kSitiH 6 [kuru] iha ye puruSAH kSetre mariSyanti zatakrato te gamiSyanti sukRtAm*l lokAn pApavivarjitAn 7 avahasya tataH zakro jagAma tridivaM prabhuH rAjarSir apy anirviNNaH karSaty eva vasuMdharAm 8 AgamyAgamya caivainaM bhUyo bhUyo 'vahasya ca zatakratur anirviNNaM pRSTvA pRSTvA jagAma ha 9 yadA tu tapasogreNa cakarSa vasudhAM nRpa tataH zakro 'bravId devAn rAjarSer yac cikIrSitam 10 tac chrutvA cAbruvan devAH sahasrAkSam idaM vacaH vareNa cchandyatAM zakra rAjarSir yadi zakyate 11 yadi hy atra pramItA vai svargaM gacchanti mAnavAH asAn aniSTvA kratubhir bhAgo no na bhaviSyati 12 Agamya ca tataH zakras tadA rAjarSim abravIt alaM khedena bhavataH kriyatAM vacanaM mama 13 mAnavA ye nirAhArA dehaM tyakSyanty atandritAH yudhi vA nihatAH samyag api tiryaggatA nRpa 14 te svargabhAjo rAjendra bhavantv ati mahAmate tathAstv iti tato rAjA kuruH zakram uvAca ha 15 tatas tam abhyanujJApya prahRSTenAntarAtmanA jagAma tridivaM bhUyaH kSipraM balaniSUdanaH 16 evam etad yaduzreSTha kRSTaM rAjarSiNA purA zakreNa cApy anujJAtaM puNyaM prANAn vimuJcatAm 17 api cAtra svayaM zakro jagau gAthAM surAdhipaH kurukSetraM nibaddhAM vai tAM zRNuSva halAyudha 18 pAMsavo 'pi kurukSetrAd vAyunA samudIritAH api duSkRtakarmANaM nayanti paramAM gatim 19 surarSAbhA brAhmaNasattamAz ca; tathA nRgAdyA naradevamukhyAH iSTvA mahArhaiH kratubhir nRsiMha; saMnyasya dehAn sugatiM prapannAH 20 tarantukArantukayor yad antaraM; rAmahradAnAM ca macakrukasya etat kurukSetrasamantapaJcakaM; prajApater uttaravedir ucyate 21 zivaM mahat puNyam idaM divaukasAM; susaMmataM svargaguNaiH samanvitam ataz ca sarve 'pi vasuMdharAdhipA; hatA gamiSyanti mahatmanAM gatim | | 1 [vai] kurukSetraM tato dRSTvA dattvA dAyAMz ca sAtvataH AzramaM sumahad divyam agamaj janamejaya 2 madhukAmra vanopetaM plakSanyagrodha saMkulam ciribilvayutaM puNyaM panasArjuna saMkulam 3 taM dRSTvA yAdava zreSThaH pravaraM puNyalakSaNam papraccha tAn RSIn sarvAn kasyAzramavaras tv ayam 4 te tu sarve mahAtmAnam UcU rAjan halAyudham zRNu vistarato rAma yasyAyaM pUrvam AzramaH 5 atra viSNuH purA devas taptavAMs tapa uttamam atrAsya vidhivad yajJAH sarve vRttAH sanAtanAH 6 atraiva brAhmaNI siddhA kaumAra brahmacAriNI yogayuktA divaM yAtA tapaHsiddhA tapasvinI 7 babhUva zrImatI rAjaJ zANDilyasya mahAtmanaH sutA dhRtavratA sAdhvI niyatA brahmacAriNI 8 sA tu prApya paraM yogaM gatA svargam anuttamam bhuktvAzrame 'zvamedhasya phalaM phalavatAM zubhA gatA svargaM mahAbhAgA pUjitA niyatAtmabhiH 9 abhigamyAzramaM puNyaM dRSTvA ca yadupuMgavaH RSIMs tAn abhivAdyAtha pArzve himavato 'cyutaH skandhAvArANi sarvANi nivartyAruruhe 'calam 10 nAtidUraM tato gatvA nagaM tAladhvajo balI puNyaM tIrthavaraM dRSTvA vismayaM paramaM gataH 11 prabhavaM ca sarasvatyAH plakSaprasravaNaM balaH saMprAptaH kArapacanaM tIrthapravaram uttamam 12 halAyudhas tatra cApi dattvA dAnaM mahAbalaH AplutaH salile zIte tasmAc cApi jagAma ha AzramaM paramaprIto mitrasya varuNasya ca 13 indro 'gnir aryamA caiva yatra prAk prItim Apnuvan taM dezaM kArapacanAd yamunAyAM jagAma ha 14 snAtvA tatrApi dharmAtmA parAM tuSTim avApya ca RSibhiz caiva siddhaiz ca sahito vai mahAbalaH upaviSTaH kathAH zubhrAH zuzrAva yadupuMgavaH 15 tathA tu tiSThatAM teSAM nArado bhagavAn RSiH AjagAmAtha taM dezaM yatra rAmo vyavastthitaH 16 jaTAmaNDalasaMvItaH svarNacIrI mahAtapAH hemadaNDadharo rAjan kamaNDAlu dharas tathA 17 kacchapIM sukhazabdAM tAM gRhya vINAM manoramAm nRtye gIte ca kuzalo deva brAhmaNa pUjitaH 18 prakartA kalahAnAM ca nityaM ca kalahapriyaH taM dezam Agamad yatra zrImAn rAmo vyavasthitaH 19 pratyutthAya tu te sarve pUjayitvA yatavratam devarSir paryapRcchanta yathAvRttaM kurUn prati 20 tato 'syAkathayad rAjan nAradaH sarvadharmavit sarvam eva yathAvRttam atItaM kuru saMkSayam 21 tato 'bravId rauhiNeyo nAradaM dInayA girA kim avastha tu tat kSatraM ye ca tatrAbhavan nRpAH 22 zrutam etan mayA pUrvaM sarvam eva tapodhana vistara zravaNe jAtaM kautUhalam atIva me 23 [nArada] pUrvam eva hato bhISmo droNaH sindhupatis tathA hato vaikartanaH karNaH putrAz cAsya mahArathAH 24 bhUrizravA rauhiNeya madrarAjaz ca vIryavAn ete cAnye ca bahavas tatra tatra mahAbalAH 25 priyAn prANAn parityajya priyArthaM kauravasya vai rAjAno rAjaputrAz ca samareSv anivartinaH 26 ahatAMs tu mahAbAho zRNu me tatra mAdhava dhArtarASTra bale zeSAH kRpo bhojaz ca vIryavAn azvatthAmA ca vikrAnto bhagnasainyA dizo gatAH 27 duryodhano hate sainye pradruteSu kRpAdiSu hradaM dvaipAyanaM nAma viveza bhRzaduHkhitaH 28 zayAnaM dhArtarASTraM tu stambhite salile tadA pANDavAH saha kRSNena vAgbhir ugrAbhir Ardayan 29 sa tudyamAno balavAn vAgbhI rAma samantataH uttitaH prAg ghradAd vIraH pragRhya mahatIM gadAm 30 sa cApy upagato yuddhaM bhImena saha sAMpratam bhaviSyati ca tat sadyas tayo rAma sudAruNam 31 yadi kautUhalaM te 'sti vraja mAdhava mAciram pazya yuddhaM mahAghoraM ziSyayor yadi manyase 32 [vai] nAradasya vacaH zrutvA tAn abbhyarcya dvijarSabhAn sarvAn visarjayAm Asa ye tenAbhyAgatAH saha gamyatAM dvArakAM ceti so 'nvazAd anuyAyinaH 33 so 'vatIryAcalazreSThAt prakSa prasvaraNAc chubhAt tataH prItamanA rAmaH zrutvA tIrthaphalaM mahat viprANAM saMnidhau zlokam agAyad idam acyutaH 34 sarasvatI vAsasamA kuto ratiH; sarasvatI vAsasamAH kuto guNAH sarasvatIM prApya divaM gatA janAH; sadA smariSyanti nadIM sarasvatIm 35 sarasvatI sarvanadISu puNyA; sarasvatI lokasukhAvahA sadA sarasvatIM prApya janAH suduSkRtAH; sadA na zocanti paratra ceha ca 36 tato muhur muhuH prItyA prekSamANaH sarasvatIm hayair yuktaM rathaM zubhram AtiSThata paraMtapaH 37 sa zIghragAminA tena rathena yadupuMgavaH didRkSur abhisaMprAptaH ziSyayuddham upasthitam | | 1 [vai] evaM tad abhavad yuddhaM tumulaM janamejaya yatra duHkhAnvito rAjA dhRtarASTro 'bravId idam 2 rAmaM saMnihitaM dRSTvA gadAyuddha upasthite mama putraH kathaM bhImAM pratyayudhyata saMjaya 3 [s] rAma sAMnidhyam AsAdya putro duryodhanas tava yuddhakAmo mahAbAhuH samahRSyata vIryavAn 4 dRSTvA lAGgalinaM rAjA pratyutthAya ca bhArata prItyA paramayA yukto yudhiSThiram athAbravIt 5 samanta paJcakaM kSipram ito yAmavizAM pate prathitottara vedI sA devaloke prajApateH 6 tasmin mahApuNyatame trailokyasya sanAtane saMgrAme nidhanaM prApya dhruvaM svargo bhaviSyati 7 tathety uktvA mahArAja kuntIputro yudhiSThiraH samantapaJcakaM vIraH prAyAd abhimukhaH prabhuH 8 tato duryodhano rAjA pragRhya mahatIM gadAm padbhyAm amarSAd dyutimAn agacchat pANDavaiH saha 9 tathA yAntaM gadAhastaM varmaNA cApi daMzitam antarikSagatA devAH sAdhu sAdhv ity apUjayan vAtikAz ca narA ye 'tra dRSTvA te harSam AgatAH 10 sa pANDavaiH parivRtaH kururAjas tavAtmajaH mattasyeva gajendrasya gatim AsthAya so 'vrajat 11 tataH zaGkhaninAdena bherINAM ca mahAsvanaiH siMhanAdaiz ca zUrANAM dizaH sarvAH prapUritAH 12 pratIcy abhimukhaM dezaM yathoddiSTaM sutena te gatvA ca taiH parikSiptaM samantAt sarvatodizam 13 dakSiNena sarasvatyAH svayanaM tIrtham uttamam tasmin deze tv aniriNe tatra yuddham arocayan 14 tato bhImo mahAkoTiM gadAM gRhyAtha varma bhRt bibhrad rUpaM mahArAja sadRzaM hi garutmataH 15 avabaddha ziras trANAH saMkhye kAJcanavarma bhRt rarAja rAjan putras te kAJcanaH zailarAD iva 16 varmabhyAM saMvRtau vIrau bhIma duryodhanAv ubhau saMyuge ca prakAzete saMrabdhAv iva kuJjarau 17 raNamaNDalamadhyasthau bhratarau tau nararSabhau azobhetAM mahArAja candrasUryAv ivoditau 18 tAv anyonyaM nirIkSetAM kruddhAv iva mahAdvipau dahantau locanai rAjan parasparavadhaiSiNau 19 saMprahRSTamanA rAjan gadAm AdAya kauravaH sRkkiNI saMlihan rAjan krodharaktekSaNaH zvasan 20 tato duryodhano rAjA gadAm AdAya vIryavAn bhImasenam abhiprekSya gajo gajam ivAhvayat 21 adrisAramayIM bhImas tathaivAdAya vIryavAn AhvayAm Asa nRpatiM siMhaH siMhaM yathA vane 22 tAv udyatagadApANI duryodhana vRkodarau saMyuge sma prakAzete girI sazikharAv iva 23 tAv ubhAv abhisaMkruddhAv ubhau bhImaparAkramau ubhau ziSyau gadAyuddhe rauhiNeyasya dhImataH 24 ubhau sadRzakarmANau yama vAsavayor iva tathA sadRzakarmANau varuNasya mahAbalau 25 vAsudevasya rAmasya tathA vaizravaNasya ca sadRzau tau mahArAja madhukaiTabhayor yudhi 26 ubhau sadRzakarmANau raNe sundopasundayoH tathaiva kAlasya samau mRtyoz caiva paraMtapau 27 anyonyam abhidhAvantau mattAv iva mahAdvipau vAzitA saMgame dRptau zaradIva madotkaTau 28 mattAv iva jigISantau mAtaGgau bharatarSabhau ubhau krodhaviSaM dIptaM vamantAv uragAv iva 29 anyonyam abhisaMrabdhau prekSamANAv ariMdamau ubhau bharatazArdUlau vikrameNa samanvitau 30 siMhAv iva durAdharSau gadAyuddhe paraMtapau nakhadaMSTrAyudhau vIrau vyAghrAv iva durutsahau 31 prajAsaMharaNe kSubdhau samudrAv iva dustarau lohitAGgAv iva kruddhau pratapantau mahArathau 32 razmimantau mahAtmAnau dIptimantau mahAbalau dadRzAte kuruzreSThau kAlasUryAv ivodditau 33 vyAghrAv iva susaMrabdhau garjantAv iva toyadau jahRSAte mahAbAhU siMhau kesariNAv iva 34 gajAv iva susaMrabdhau jvalitAv iva pAvakau dadRzus tau mahAtmAnau sazRGgAv iva parvatau 35 roSAt prasphuramANauSThau nirIkSantau parasparam tau sametau mahAtmAnau gadAhastau narottamau 36 ubhau paramasaMhRSTAv ubhau paramasaMmatau sadazvAv iva heSantau bRMhantAv iva kuJjarau 37 vRSabhAv iva garjantau duryodhana vRkodarau daityAv iva balonmattau rejatus tau narottamau 38 tato duryodhano rAjann idam Aha yudhiSThiram sRJjayaiH saha tiSThantaM tapantam iva bhAskaram 39 idaM vyavasitaM yuddhaM mama bhImasya cobhayoH upopaviSTAH pazyadhvaM vimardaM nRpasattamAH 40 tataH samupaviSTaM tat sumahad rAjamaNDalam virAjamAnaM dadRze divIvAdityamaNDalam 41 teSAM madhye mahAbAhuH zrImAn kezava pUrvajaH upaviSTo mahArAja pUjyamAnaH samantataH 42 zuzubhe rAjamadhyastho nIlavAsAH sitaprabhaH nakSatrair iva saMpUrNo vRto nizi nizAkaraH 43 tau tathA tu mahArAja gadAhastau durAsadau anyonyaM vAgbhir ugrAbhis takSamANau vyavasthitau 44 apriyANi tato 'nyonyam uktvA tau kurupuMgavau udIkSantau sthitau vIrau vRtra zakrAv ivAhave | | 1 [vai] tato vAg yuddham abhavat tumulaM janamejaya yatra duHkhAnvito rAjA dhRtarASTro 'bravId idam 2 dhig astu khalu mAnuSyaM yasya niSTheyam IdRzI ekAdaza camU bhartA yatra putro mamAbhibhUH 3 AjJApya sarvAn nRpatIn bhuktvA cemAM vasuMdharAm gadAm AdAya vegena padAtiH prathito raNam 4 bhUtvA hi jagato nAtho hy anAtha iva me sutaH gadAm udyamya yo yAti kim anyad bhAgadheyataH 5 aho duHkhaM mahat prAptaM putreNa mama saMjaya evam uktvA sa duHkhArto virarAma janAdhipaH 6 [s] sa meghaninado harSAd vinadann iva govRSaH AjuhAva tataH pArthaM yuddhAya yudhi vIryavAn 7 bhImam AhvayamAne tu kururAje mahAtmani prAdurAsan sughorANi rUpANi vividhAny uta 8 vavur vAtAH sanirghAtAH pAMsuvarSaM papAta ca babhUvuz ca dizaH sarvAs timireNa samAvRtAH 9 mahAsvanAH sanirghAtAs tumulA lomaharSaNAH petus tatholkAH zatazaH sphoTayantyo nabhastalam 10 rAhuz cAgrasad Adityam aparvaNi vizAM pate cakampe ca mahAkampaM pRthivI savanadrumA 11 rUkSAz ca vAtAH pravavur nIcaiH zarkara varSiNaH girINAM zikharANy eva nyapatanta mahItale 12 mRgA bahuvidhAkArAH saMpatanti dizo daza dIptAH zivAz cApy anadan ghorarUpAH sudAruNAH 13 nirghAtAz ca mahAghorA babhUvur lomaharSaNAH dIptAyAM dizi rAjendra mRgAz cAzubha vAdinaH 14 udapAnagatAz cApo vyavardhanta samantataH azarIrA mahAnAdAH zrUyante sma tadA nRpa 15 evamAdIni dRSTvAtha nimittAni vRkodaraH uvAca bhrAtaraM jyeSThaM dharmarAjaM yudhiSThiram 16 naiSa zakto raNe jetuM mandAtmA mAM suyodhanaH adya krodhaM vimokSyAmi nigUDhaM hRdaye ciram suyodhane kauravendre khANDave pAvako yathA 17 zalyam adyoddhariSyAmi tava pANDava hRcchayam nihatya gadayA pApam imaM kuru kulAdhamam 18 adya kIrtimayIM mAlAM pratimokSyAmy ahaM tvayi hatvemaM pApakarmANaM gadayA raNamUrdhani 19 adyAsya zatadhA dehaM bhinadmi gadayAnayA nAyaM praveSTA nagaraM punar vAraNasAhvayam 20 sarpotsargasya zayane viSadAnasya bhojane pramANa koTyAM pAtasyA dAhasya jatu vezmani 21 sabhAyAm avahAsasya sarvasvaharaNasya ca varSam ajJAtavAsasya vanavAsasya cAnagha 22 adyAntam eSAM duHkhAnAM gantA bharatasattama ekAhnA vinihatyemaM bhaviSyAmy Atmano 'nRNaH 23 adyAyur dhArtarASTrasya durmater akRtAtmanaH samAptaM bharatazreSTha mAtApitroz ca darzanam 24 adyAyaM kururAjasya zaMtanoH kulapAMsanaH prANAJ zriyaM ca rAjyaM ca tyaktvA zeSyati bhUtale 25 rAjA ca dhRtarASTro 'dya zrutvA putraM mayA hatam smariSyaty azubhaM karma yat tac chakuni buddhijam 26 ity uktvA rAjazArdUla gadAm AdAya vIryavAn avAtiSThata yuddhAya zakro vRtram ivAhvayan 27 tam udyatagadAM dRSTvA kailAsam iva zRGgiNam bhImasenaH punaH kruddho duryodhanam uvAca ha 28 rAjJaz ca dhRtarASTrasya tathA tvam api cAtmanaH smara tad duSkRtaM karma yadvRttaM vAraNAvate 29 draupadI ca parikliSTA sabhAyAM yad rajasvalA dyUte ca vaJcito rAjA yat tvayA saubalena ca 30 vane duHkhaM ca yat prAptam asmAbhis tvatkRtaM mahat virATanagare caiva yonyantaragatair iva tat sarvaM yAtayAmy adya diSTyA dRSTo 'si durmate 31 tvatkRte 'sau hataH zete zaratalpe pratApavAn gAGgeyo rathinAM zreSTho nihato yAjJaseninA 32 hato droNaz ca karNaz ca tathA zalyaH pratApavAn vairAgner AdikartA ca zakuniH saubalo hataH 33 prAtikAmI tathA pApo draupadyAH klezakRd dhataH bhrAtaras te hatAH sarve zUrA vikrAntayodhinaH 34 ete cAnye ca bahavo nihatAs tvatkRte nRpAH tvAm adya nihaniSyAmi gadayA nAtra saMzayaH 35 ity evam uccai rAjendra bhASamANaM vRkodaram uvAca vItabhI rAjan putras te satyavikramaH 36 kiM katthitena bahudhA yudhyasva tvaM vRkodara adya te 'haM vineSyAmi yuddhazraddhAM kulAdhama 37 naiva duryodhanaH kSudra kena cit tvadvidhena vai zaktyas trAsayituM vAcA yathAnyaH prAkRto naraH 38 cirakAlepsitaM diSTyA hRdayastham idaM mama tvayA saha gadAyuddhaM tridazair upapAditam 39 kiM vAcA bahunoktena katthitena ca durmate vANI saMpadyatAm eSA karmaNA mAciraM kRthAH 40 tasyA tad vacanaM zrutvA sarva evAbhyapUjayan rAjAnaH somakAz caiva ye tatrAsan samAgatAH 41 tataH saMpUjitaH sarvaiH saMprahRSTatanU ruhaH bhUyo dhIraM manaz cakre yuddhAya kurunandanaH 42 taM mattam iva mAtaGgaM talatAlair narAdhipAH bhUyaH saMharSayAM cakrur duryodhanam amarSaNam 43 taM mahAtmA mahAtmAnaM gadAm udyamya pANDavaH abhidudrAva vegena dhArtarASTraM vRkodaraH 44 bRMhanti kuJjarAs tatra hayA heSanti cAsakRt zastrANi cApy adIpyanta pANDavAnAM jayaiSiNAm | | 1 [s] tato duryodhano dRSTvA bhImasenaM tathAgatam pratyudyayAv adInAtmA vegena mahatA nadan 2 samApetatur Anadya zRGgiNau vRSabhAv iva mahAnirghAta ghoSaz ca saMprahAras tayor abhUt 3 abhavac ca tayor yuddhaM tumulaM loma hArSaNam jigISator yudhA anyonyam indra prahrAdayor iva 4 rudhirokSitasarvAGgau gadAhastau manasvinau dadRzAte mahAtmAnau puSpitAv iva kuMzukau 5 tathA tasmin mahAyuddhe vartamAne sudAruNe khadyotasaMghair iva khaM darzanIyaM vyarocata 6 tathA tasmin vartamAne saMkule tumule bhRzam ubhAv Api parizrAntau yudhyamAnAv ariMdamau 7 tau muhUrtaM samAzvasya punar eva paraMtapau abhyahArayatAM tatra saMpragRhya gade zubhe 8 tau tu dRSTvA mahAvIryau samAzvastau nararSabhau balinau vAraNau yadvad vAzitArthe madotkaTau 9 apAravIryau saMprekSya pragRhItagadAv ubhau vismayaM paramaM jagmur devagandharvadAnavAH 10 pragRhItagadau dRSTvA duryodhana vRkodarau sAMzayaH sarvabhUtAnAM vijaye samapadyata 11 samAgamya tato bhUyo bhrAtarau balinAM varau anyonyasyAntara prepsU pracakrAte 'ntaraM prati 12 yamadaNDopamAM gurvIm indrAzanim ivodyatAm dadRzuH prekSakA rAjan raudrIM vizasanIM gadAm 13 Avidhyato gadAM tasya bhImasenasya saMyuge zabdaH sutumulo ghoro muhUrtaM samapadyata 14 Avidhyantam abhiprekSya dhArtarASTro 'tha pANDavam gadAm alaghu vegAM tAM vismitaH saMbabhUva ha 15 caraMz ca vividhAn mArgAn maNDalAni ca bhArata azobhata tadA vIro bhUya eva vRkodaraH 16 tau parasparam AsAdya yat tAv anyonyarakSaNe mArjArAv iva bhakSArthe tatakSAte muhur muhuH 17 acarad bhImasenas tu mArgAn bahuvidhAMs tathA maNDalAni vicitrANi sthAnAni vividhAni ca 18 gomUtrikANi citrANi gatapratyAgatAni ca parimokSaM prahArANAM varjanaM paridhAvanam 19 abhidravaNam AkSepam avasthAnaM savigraham parAvartana saMvartam avaplutam athAplutam upanyastam apanyastaM gadAyuddhavizAradau 20 evaM tau vicarantau tu nyaghnatAM vai parasparam vaJcayantau punaz caiva ceratuH kurusattamau 21 vikrIDantau subalinau maNDalAni praceratuH gadAhastau tatas tau tu maNDalAvasthitau balI 22 dakSiNaM maNDalaM rAjan dhArtarASTro 'bhyavartata savyaM tu maNDalaM tatra bhImaseno 'bhyavartata 23 tathA tu caratas tasya bhImasya raNamUrdhani duryodhano mahArAja pArzvadeze 'bhyatADayat 24 Ahatas tu tadA bhImas tava putreNa bhArata Avidhyata gadAM gurvIM prahAraM tam acintayan 25 indrAzanisamAM ghorAM yamadaNDam ivodyatAm dadRzus te mahArAja bhImasenasya tAM gadAm 26 AvidhyantaM gadAM dRSTvA bhImasenaM tavAtmajaH samudyamyA gadAM ghorAM pratyavidhyad ariMdamaH 27 gadA mArutavegena tava putrasya bhArata zabda AsIt sutumulas tejaz ca samajAyata 28 sa caran vividhAn mArgAn maNDalAni ca bhAgazaH samazobhata tejasvI bhUyo bhImAt suyodhanaH 29 AviddhA sarvavegena bhImena mahatI gadA sadhUmaM sArciSaM cAgniM mumocogrA mahAsvanA 30 AdhUtAM bhImasenena gadAM dRSTvA suyodhanaH adrisAramayIM gurvIm Avidhyan bahv azobhata 31 gadA mArutavegaM hi dRSTvA tasya mahAtmanaH bhayaM viveza pANDUn vai sarvAn eva sasomakAn 32 tau darzayantau samare yuddhakrIDAM samantataH gadAbhyAM sahasAnyonyam Ajaghnatur ariMdamau 33 tau parasparam AsAdya daMSTrAbhyAM dviradau yathA azobhetAM mahArAja zoNitena pariplutau 34 evaM tad abhavad yuddhaM ghorarUpam asaMvRtam parivRtte 'hani krUraM vRtravAsavayor iva 35 dRSTvA vyavasthitaM bhImaM tava putro mahAbalaH caraMz citratarAn mArgAn kaunteyam abhidudruve 36 tasya bhImo mahAvegAM jAmbUnadapariSkRtAm abhikruddhasya kruddhas tu tADayAm Asa tAM gadAm 37 savisphuliGgo nirhrAdas tayos tatrAbhighAtajaH prAdurAsIn mahArAja sRSTayor vajrayor iva 38 vegavatyA tayA tatra bhImasenapramuktayA nipatantyA mahArAja pRthivIsamakampata 39 tAM nAmRSyata kauravyo gadAM pratihatAM raNe matto dvipa iva kruddhaH pratijuJjara darzanAt 40 sa savyaM maNDalaM rAjann udbhrAmya kRtanizcayaH Ajaghne mUrdhni kaunteyaM gadayA bhImavegayA 41 tayA tv abhihato bhImaH putreNa tava pANDavaH nAkampata mahArAja tad adbhutam ivAbhavat 42 AzcaryaM cApi tad rAjan sarvasainyAny apUjayan yad gadAbhihato bhImo nAkampata padAt padam 43 tato gurutarAM dIptAM gadAM hemapariSkRtAm duryodhanAya vyasRjad bhImo bhImaparAkramaH 44 taM prahAram asaMbhrAnto lAghavena mahAbalaH moghaM duryodhanaz cakre tatrAbhUd vismayo mahAn 45 sA tu moghA gadA rAjan patantI bhIma coditA cAlayAm Asa pRthivIM mahAnirghAta nisvanA 46 AsthAya kauzikAn mArgAn utpatan sa punaH punaH gadA nipAtaM prajJAya bhImasenam avaJcayat 47 vaJcayitvA tathA bhImaM gadayA kurusattamaH tADayAm Asa saMkruddho vakSo deze mahAbalaH 48 gadayAbhihato bhImo muhyamAno mahAraNe nAbhyamanyata kartavyaM putreNAbhyAhatas tava 49 tasmiMs tathA vartamAne rAjan somaka pANDavAH bhRzopahata saMkalpA nahRSTa manaso 'bhavan 50 sa tu tena prahAreNa mAtaGga iva roSitaH hastivad dhasti saMkAzam abhidudrAva te sutam 51 tatas tu rabhaso bhImo gadayA tanayaM tava abhidudrAva vegena siMho vanagajaM yathA 52 upasRtya tu rAjAnaM gadA mokSavizAradaH Avidhyata gadAM rAjan samuddizya sutaM tava 53 atADayad bhImasenaH pArzve duryodhanaM tadA sa vihvalaH prahAreNa jAnubhyAm agaman mahIm 54 tasmiMs tu bharatazreSThe jAnubhyAm avanIM gate udatiSThat tato nAdaH sRJjayAnAM jagatpate 55 teSAM tu ninadaM zrutvA sRJjayAnAM nararSabhaH amarSAd bharatazreSTha putras te samakupyata 56 utthAya tu mahAbAhuH kruddho nAga iva zvasan didhakSann iva netrAbhyAM bhImasenam avaikSata 57 tataH sa bharatazreSTho gadApANir abhidravat pramathiSyann iva ziro bhImasenasya saMyuge 58 sa mahAtmA mahAtmAnaM bhImaM bhImaparAkramaH atADayac chaGkhadeze sa cacAlAcalopamaH 59 sa bhUyaH zuzubhe pArthas tADito gadayA raNe udbhinna rudhiro rAjan prabhinna iva kuJjaraH 60 tato gadAM vIra haNIm ayo mayIM; pragRhya vajrAzanitulyanisvanAm atADayac chatrum amitrakarzano; balena vikramya dhanaMjayAgrajaH 61 sa bhImasenAbhihatas tavAtmajaH; papAta saMkampita dehabandhanaH supuSpito mArutavegatADito; mahAvane sAla ivAvaghUrNitaH 62 tataH praNedur jahRSuz ca pANDavAH; samIkSya putraM patitaM kSitau tava tatha sutas te pratilabhya cetanAM; samutpapAta dvirado yathA hradAt 63 sa pArthivo nityam amarSitas tadA; mahArathaH zikSitavat paribhraman atADayat pANDavam agrataH sthitaM; sa vihvalAGgo jagatIm upAspRzat 64 sa smiha nAdAn vinanAda kauravo; nipAtya bhUmau yudhi bhImam ojasA bibheda caivAzani tulyatejasA; gadA nipAtena zarIrarakSaNam 65 tato 'ntarikSe ninado mahAn abhUd; divaukasAm apsarasAM ca neduSAm papAta coccara mara praveritaM; vicitrapuSpotkara varSam uttamam 66 tataH parAn Avizad uttamaM bhayaM; samIkSya bhUmau patitaM narottamam ahIyamAnaM ca balena kauravaM; nizamya bhedaM ca dRDhasya varmaNaH 67 tato muhUrtAd upalabhya cetanAM; pramRjya vaktraM rudhirArdham AtmanaH dhRtiM samAlambya vivRttalocano; balena saMstabhya vRkodaraH sthitaH | | 1 [s] samudIrNaM tato dRSTvA sAMgrAmaM kurumukhyayoH athAbravId arjunas tu vAsudevaM yazasvinam 2 anayor vIrayor yuddhe ko jyAyAn bhavato mataH kasya vA ko guNo bhUyAn etad vada janArdana 3 [vA] upadezo 'nayos tulyo bhImas tu balavattaraH kRtayatnataras tv eSa dhArtarASTro vRkodarAt 4 bhImasenas tu dharmeNa yudhyamAno na jeSyati anyAyena tu yudhyan vai hanyAd eSa suyodhanam 5 mAyayA nirjitA devair asurA iti naH zrutam virocanaz ca zakreNa mAyayA nirjitaH sakhe mAyayA cAkSipat tejo vRtrasya balasUdanaH 6 pratijJAtaM tu bhImena dyUtakAle dhanaMjaya UrU bhetsyAmi te saMkhye gadayeti suyodhanam 7 so 'yaM pratijJAM tAM cApi pArayitvAri karzanaH mAyAvinaM ca rAjAnaM mAyayaiva nikRntatu 8 yady eSa balam AsthAya nyAyena prahariSyati viSAmasthas tato rAjA bhaviSyati yudhiSThiraH 9 punar eva ca vakSyAmi pANDavedaM nibodha me dharmarAjAparAdhena bhayaM naH punarAgatam 10 kRtvA hi sumahat karmahatvA bhISma mukhAn kurUn jayaH prApto yazaz cAgryaM vairaM ca pratiyAtitam tad evaM vijayaH prAptaH punaH saMzayitaH kRtaH 11 abuddhir eSA mahatI dharmarAjasya pANDava yad ekavijaye yuddhe paNitaM kRtam IdRzam suyodhanaH kRtI vIra ekAyanagatas tathA 12 api cozanasA gItaH zrUyate 'yaM purAtanaH zlokas tattvArtha sahitas tan me nigadataH zRNu 13 punarAvartamAnAnAM bhagnAnAM jIvitaiSiNAm bhatavyam arizeSANAm ekAyanagatA hi te 14 suyodhanam imaM bhagnaM hatasainyaM hradaM gatam parAjitaM vanaprepsuM nirAzaM rAjyalambhane 15 ko nv eSa smayuge prAjJaH punar dvaMdve samAhvayet api vo nirjitaM rAjyaM na hareta suyodhanaH 16 yas trayodaza varSANi gadayA kRtanizramaH caraty UrdhvaM ca tiryak ca bhImasenajighAMsayA 17 evaM cen na mahAbAhur anyAyena haniSyati eSa vaH kauravo rAjA dhArtarASTro bhaviSyati 18 dhanaMjayas tu zrutvaitat kezavasya mahAtmanaH prekSato bhImasenasya hastenorum atADayat 19 gRhya saMjJAM tato bhImo gadayA vyacarad raNe maNDalAni vicitrANi yamakAnItarANi ca 20 dakSiNaM maNDalaM savyaM gomUtrakam athApi ca vyacarat pANDavo rAjann ariM saMmohayann iva 21 tathaiva tava putro 'pi gadA mArgavizAradaH vyacaral laghucitraM ca bhImasenajighAMsayA 22 Adhunvantau gade ghore candanAgarurUSite vairasyAntaM parIpsantau raNe kruddhAv ivAntakau 23 anyonyaM tau jighAMsantau pravIrau puruSarSabhau yuyudhAte garutmantau yathA nAgAmiSaiSiNau 24 maNDalAni vicitrANi carator nRpa bhImayoH gadA saMpAtajAs tatra prajajJuH pAvakArciSaH 25 samaM praharatos tatra zUrayor balinor mRdhe kSubdhayor vAyunA rAjan dvayor iva samaudrayoH 26 tayoH praharatos tulyaM mattakuJjarayor iva gadA nirghAtasaMhrAdaH prahArANAm ajAyata 27 tasmiMs tadA saMprahAre dAruNe saMkule bhRzam ubhAv api parizrAntau yudhyamAnAv ariMdamau 28 tau muhUrtaM samAzvasya punar eva paraMtapau abhyahArayatAM kruddhau pragRhya mahatI gade 29 tayoH samabhavad yuddhaM ghorarUpam asaMvRtam gadA nipAtai rAjendra takSator vai parasparam 30 vyAyAmapradrutau tau tu vRSabhAkSau tarasvinau anyonyaM jaghnatur vIrau paGkasthau mahiSAv iva 31 jarjarIkRtasarvAGgau rudhireNAbhisaMplutau dadRzAte himavati puSpitAv iva kiMzukau 32 duryodhanena pArthas tu vivare saMpradarzite ISad utsmayamAnas tu sahasA prasasAha ha 33 tam abhyAzagataM prAjJo raNe prekSya vRkodaraH avAkSipad gadAM tasmai vegena mahatA balI 34 avakSepaM tu taM dRSTvA putras tava vizAM pate apAsarpat tataH sthAnAt sA moghA nyapatad bhuvi 35 mokSayitvA prahAraM taM sutas tava sa saMbhramAt bhImasenaM ca gadayA prAharat kurusattamaH 36 tasya viSyandamAnena rudhireNAmitaujasaH prahAra guru pAtAc ca mUrcheva samajAyata 37 duryodhanas taM ca veda pIDitaM pANDavaM raNe dhArayAm Asa bhImo 'pi zarIram atipIDitam 38 amanyata sthitaM hy enaM prahariSyantam Ahave ato na prAharat tasmai punar eva tavAtmajaH 39 tato muhUrtam Azvasya duryodhanam avasthitam vegenAbhyadravad rAjan bhImasenaH pratApavAn 40 tam ApatantaM saMprekSya saMrabdham amitaujasam mogham asya prahAraM taM cikIrSur bharatarSabha 41 avasthAne matiM kRtvA putras tava mahAmanAH iyeSotpatituM rAjaMz chalayiSyan vRkodaram 42 abudhyad bhImasenas tad rAjJas tasya cikIrSitam athAsya samabhidrutya samutkramya ca siMhavat 43 sRtyA vaJcayato rAjan punar evotpatiSyataH UrubhyAM prAhiNod rAjaGgadAM vegena pANDavaH 44 sA vajraniSpeSa samA prahitA bhImakarmaNA UrU duryodhanasyAtha babhaJje priyadarzanau 45 sa papAta naravyAghro vasudhAm anunAdayan bhagnorur bhImasenena putras tava mahIpate 46 vavur vAtAH sanirghAtAH pAMsuvarSaM papAta ca cacAla pRthivI cApi savRkSakSupa parvatA 47 tasmin nipatite vIre patyau sarvamahIkSitAm mahAsvanA punar dIptA sanirghAtA bhayaMkarI papAta colkA mahatI patite pRthivIpatau 48 tathA zoNitavarSaM ca pAMsuvarSaM ca bhArata vavarSa maghavAMs tatra tava putre nipAtite 49 yakSANAM rAkSasAnAM ca pizAcAnAM tathaiva ca antarikSe mahAnAdaH zrUyate bharatarSabha 50 tena zabdena ghoreNa mRgANAm atha pakSiNAm jajJe ghoratamaH zabdo bahUnAM sarvatodizam 51 ye tatra vAjinaH zeSA gajAz ca manujaiH saha mumucus te mahAnAdaM tava putre nipAtite 52 bherIzaGkhamRdaGgAnAm abhavac ca svano mahAn antarbhUmi gataz caiva tava putre nipAtite 53 bahu pAdair bahu bhujaiH kabandhair ghoradarzanaiH nRtyadbhir bhayadair vyAptA dizas tatrAbhavan nRpa 54 dhvajavanto 'stravantaz ca zastravantas tathaiva ca prAkampanta tato rAjaMs tava putre nipAtite 55 hradAH kUpAz ca rudhiram udvemur nRpasattama nadyaz ca sumahAvegAH pratisroto vahAbhavan 56 pulliGgA iva nAryas tu strIliGgAH puruSAbhavan duryodhane tadA rAjan patite tanaye tava 57 dRSTvA tAn adbhutotpAtAn pAJcAlAH pANDavaiH saha AvignamanasaH sarve babhUvur bharatarSabha 58 yayur devA yathAkAmaM gandharvApsarasas tathA kathayanto 'dbhutaM yuddhaM sutayos tava bhArata 59 tathaiva siddhA rAjendra tathA vAtika cAraNAH narasiMhau prazaMsantau viprajagmur yathAgatam | | 1 [s] taM pAtitaM tato dRSTvA mahAzAlam ivodgatam prahRSTamanasaH sarve babhUvus tatra pANDavAH 2 unmattam iva mAtaGgaM siMhena vinipAtitam dadRzur hRSTaromANaH sarve te cApi somakAH 3 tato duryodhanaM hatvAM bhImasenaH pratApavAn patitaM kauravendraM tam upagamyedam abravIt 4 gaur gaur iti purA mandadraupadIm ekavAsasAm yat sabhAyAM hasann asmAMs tadA vadasi durmate tasyAvahAsasya phalam adya tvaM samavApnuhi 5 evam uktvA sa vAmena padA maulim upAspRzat ziraz ca rAjasiMhasya pAdena samaloDayat 6 tathaiva krodhasaMrakto bhImaH parabalArdanaH punar evAbravId vAkyaM yat tac chRNu narAdhipa 7 ye 'smAn puro 'panRtyanta punar gaur iti gaur iti tAn vayaM pratinRtyAmaH punar gaur iti gaur iti 8 nAsmAkaM nikRtir vahnir nAkSa dyUtaM na vaJcanA svabAhubalam Azritya prabAdhAmo vayaM ripUn 9 so 'vApya vairasya parasya pAraM; vRkodaraH prAha zanaiH prahasya yudhiSThiraM kezava sRJjayAMz ca; dhanaMjayaM mAdravatIsutau ca 10 rajasvalAM draupadIm Anayan ye; ye cApy akurvanta sadasya vastrAm tAn pazyadhvaM pANDavair dhArtarASTrAn; raNe hatAMs tapasA yAjJasenyAH 11 ye naH purA SaNDhatilAn avocan; krUrA rAjJo dhRtarASTrasya putrAH te no hatAH sagaNAH sAnubandhAH; kAmaM svargaM narakaM vA vrajAmaH 12 punaz ca rAjJaH patitastya bhUmau; sa tAM gadAM skandhagatAM nirIkSya vAmena pAdena ziraH pramRdya; duryodhanaM naikRtikety avocat 13 hRSTena rAjan kuru pArthivasya; kSudrAtmanA bhImasenena pAdam dRSTvA kRtaM mUrdhani nAbhyanandan; dharmAtmAnaH somakAnAM prabarhAH 14 tava putraM tathA hatvA katthamAnaM vRkodaram nRtyamAnaM ca bahuzo dharmarAjo 'bravId idam 15 mA ziro 'sya padA mardIr mA dharmas te 'tyagAn mahAn rAjA jJAtir hataz cAyaM naitan nyAyyaM tavAnagha 16 vidhvasto 'yaM hatAmAtyo hatabhrAtA hataprajaH utsannapiNDo bhrAtA ca naitan nyAyyaM kRtaM tvayA 17 dhArmiko bhImaseno 'sAv ity Ahus tvAM purA janAH sa kasmAd bhImasena tvaM rAjAnam adhitiSThasi 18 dRSTvA duryodhanaM rAjA kuntIputras tathAgatam netrAbhyAm azrupUrNAbhyAm idaM vacanam abravIt 19 nUnam etad balavatA dhAtrAdiSTaM mahAtmanA yad vayaM tvAM jighAMsAmas tvaM cAsmAn kurusattama 20 Atmano hy aparAdhena mahad vyasanam IdRzam prAptavAn asi yal lobhAn madAd bAlyAc ca bhArata 21 ghAtayitvA vayasyAMz ca bhrAtRRn atha pitRRMs tathA putrAn pautrAMs tathAcAryAMs tato 'si nidhanaM gataH 22 tavAparAdhAd asmAbhir bhrAtaras te mahArathAH nihatA jJAtayaz cAnye diSTaM manye duratyayam 23 snuSAz ca prasnuSAz caiva dhRtarASTrasya vihvalAH garhayiSyanti no nUnaM vidhavAH zokakarzitAH 24 evam uktvA suduHkhArto nizazvAsa sa pArthivaH vilalApa ciraM cApi dharmaputro yudhiSThiraH | | 1 [dhR] adharmeNa hataM dRSTA rAjAnaM mAdhavottamaH kim abravIt tadA sUta baladevo mahAbalaH 2 gadAyuddhavizeSajJo gadAyuddhavizAradaH kRtavAn rauhiNeyo yat tan mamAcakSva saMjaya 3 [s] zirasy abhihataM dRSTvA bhImasenena te sutam rAmaH praharatAM zreSThaz cukrodha balavad balI 4 tato madhye narendrANAm UrdhvabAhur halAyudhaH kurvan ArtasvaraM ghoraM dhig dhig bhImety uvAca ha 5 aho dhog yad adho nAbheH prahRtaM zuddhavikrame naitad dRSTvaM gadAyuddhe kRtavAn yad vRkodaraH 6 adho nAbhyA na hantavyam iti zAstrasya nizcayaH ayaM tv azAstravin mUDhaH svacchandAt saMpravartate 7 tasya tat tad bruvANasya roSaH samabhavan mahAn tato lAGgalam udyamya bhImam abhyadravad balI 8 tasyordhva bAhoH sadRzaM rUpam AsIn mahAtmanaH bahudhAtuvicitrasya zvetasyeva mahAgireH 9 tam utpatantaM jagrAha kezavo vinayAnataH bAhubhyAM pInavRttAbhyAM prayatnAd balavad balI 10 sitAsitau yaduvarau zuzubhAte 'dhikaM tataH nabhogatau yathA rAjaMz candrasUryau dinakSaye 11 uvAca cainaM saMrabdhaM zamayann iva kezavaH AtmavRddhir mitra vRddhir mitra mitrodayas tathA viparItaM dviSatsv etat SaD vidhA vRddhir AtmanaH 12 Atmany api ca mitreSu viparItaM yadA bhavet tadA vidyAn mano jyAnim Azu zAnti karo bhavet 13 asmAkaM sahajaM mitraM pANDavAH zuddhapauruSAH svakAH pitRSvasuH putrAs te parair nikRtA bhRzam 14 pratijJA pAraNaM dharmaH kSatriyasyeti vettha ha suyodhanasya gadayA bhaGktAsmy UrU mahAhave iti pUrvaM pratijJAtaM bhImena hi sabhA tale 15 maitreyeNAbhizaptaz ca pUrvam eva maharSiNA UrU bhetsyati te bhImo gadayeti paraMtapa ato doSaM na pazyAmi mA krudhas tvaM pralambahan 16 yaunair hArdairz ca saMbandhaiH saMbaddhA smeha pANDavaiH teSAM vRddhyAbhivRddhir no mA krudhaH puruSarSabha 17 [rAma] dharmaH sucaritaH sadbhiH saha dvAbhyAM niyacchati arthaz cAtyartha lubdhasya kAmaz cAtiprasaGginaH 18 dharmArthau dharmakAmau ca kAmArthau cApy apIDayan dharmArthakAmAn yo 'bhyeti so 'tyantaM sukham aznute 19 tad idaM vyAkulaM sarvaM kRtaM dharmasya pIDanAt bhImasenena govinda kAmaM tvaM tu yathAttha mAm 20 [vA] aroSaNo hi dharmAtmA satataM dharmavatsalaH bhavAn prakhyAyate loke tasmAt saMzAmya mA krudhaH 21 prAptaM kaliyugaM viddhi pratijJAM prANDavasya ca AnRNyaM yAtu vairasya pratijJAyAz ca pANDavaH 22 [s] dharmac chalam api zrutvA kezavAt sA vizAM pate naiva prItamanA rAmo vacanaM prAha saMsadi 23 hatvAdharmeNa rAjAnaM dharmAtmAnaM suyodhanam jihmayodhIti loke 'smin khyAtiM yAsyati pANDavaH 24 duryodhano 'pi dharmAtmA gatiM yAsyati zAzvatIm Rju yodhI hato rAjA dhArtarASTro narAdhipaH 25 yuddhadIkSAM pravizyAjau raNayajJaM vitatya ca hutvAtmAnam amitrAgnau prApa cAvabhRthaM yazaH 26 ity uktvA ratham AsthAya rauhiNeyaH pratApavAn zvetAbhrazikharAkAraH prayayau dvArakAM prati 27 pAJcAlAz ca savArSNeyAH pANDavAz ca vizAM pate rAme dvAravatIM yAte nAtipramanaso 'bhavan 28 tato yudhiSThiraM dInaM cintAparam adhomukham zokopahatasaMkalpaM vAsudevo 'bravId idam 29 dharmarAja kimarthaM tvam adharmam anumanyase hatabandhor yad etasya patitasya vicetasaH 30 duryodhanasya bhImena mRdyamAnaM ziraH padA upaprekSasi kasmAt tvaM dharmajJaH san narAdhipa 31 [y] na mamaita priyaM kRSNa yad rAjAnaM vRkodaraH padA mUrdhny aspRzat krodhAn na ca hRSye kulakSaye 32 nikRtyA nikRtA nityaM dhRtarASTra sutair vayam bahUni paruSANy uktvA vanaM prasthApitAH sma ha 33 bhImasenasya tadduHkham atIva hRdi vartate iti saMcintya vArSNeya mayaitat samupekSitam 34 tasmAd dhatvAkRta prajJaM lubdhaM kAmavazAnugam labhatAM pANDavaH kAmaM dharme 'dharme 'pi vA kRte 35 [s] ity ukte dharmarAjena vAsudevo 'bravId idam kAmam astv evam iti vai kRcchrAd yadukulodvahaH 36 ity ukto vAsudevena bhIma priyahitaiSiNA anvamodata tat sarvaM yad bhImena kRtaM yudhi 37 bhImaseno 'pi hatvAjau tava putram amarSaNaH abhivAdyAgrataH sthitvA saMprahRSTaH kRtAJjaliH 38 provAca sumahAtejA dharmarAjaM yudhiSThiram harSAd utphullanayano jitakAzI vizAM pate 39 tavAdya pRthivI rAjan kSemA nihatakaNTakA tAM prazAdhi mahArAja svadharmam anupAlayan 40 yas tu kartAsya vairasya nikRtyA nikRtipriyaH so 'yaM vinihataH zete pRthivyAM pRthivIpate 41 duHzAsanaprabhRtayaH sarve te cogravAdinaH rAdheyaH zakuniz cApi nihatAs tava zatravaH 42 seyaM ratnasamAkIrNA mahI savanaparvatA upAvRttA mahArAja tvAm adya nihatadviSam 43 [y] gataM vairasya nidhanaM hato rAjA suyodhanaH kRSNasya matam AsthAya vijiteyaM vasuMdharA 44 diSTyA gatas tvam AnRNyaM mAtuH kopasya cobhayoH diSTyA jayasi durdharSaM diSTyA zatrur nipAtitaH | | 1 [dhR] hataM duryodhanaM dRSTvA bhImasenena saMyuge pANDavAH sRJjayAz caiva kim akurvata saMjaya 2 [s] hAtaM duryodhanaM dRSTvA bhImasenena saMyuge siMheneva mahArAja mattaM vanagajaM vane 3 prahRSTamanasas tatra kRSNena saha pANDavAH pAJcAlAH sRJjayAz caiva nihate kurunandane 4 Avidhyann uttarIyANi siMhanAdAMz ca nedire naitAn harSasamAviSTAn iyaM sehe vasuMdharA 5 dhanUMSy anye vyAkSipanta jyAz cApy anye tathAkSipan dadhmur anye mahAzaGkhAn anye jaghnuz ca dundubhIH 6 cikrIDuz ca tathaivAnye jahasuz ca tavAhitAH abruvaMz cAsakRd vIrA bhImasenam idaM vacaH 7 duSkaraM bhavatA karma raNe 'dya sumahat kRtam kauravendraM raNe hatvA gadayAtikRta zramam 8 indreNeva hi vRtrasya vadhaM paramasaMyuge tvayA kRtam amanyanta zatror vadham imaM janAH 9 carantaM vividhAn mArgAn maNDalAni ca sarvazaH duryodhanam imaM zUraM ko 'nyo hanyAd vRkodarAt 10 vairasya ca gataH pAraM tvam ihAnyaiH sudurgamam azakyam etad anyena saMpAdayitum IdRzam 11 kuJjareNeva mattena vIra saMgrAmamUrdhani duryodhana ziro diSTyA pAdena mRditaM tvayA 12 siMhena mahiSasyeva kRtvA saMgaram adbhutam duHzAsanasya rudhiraM diSTyA pItaM tvayAnagha 13 ye viprakurvan rAjAnaM dharmAtmAnaM yudhiSThiram mUrdhni teSAM kRtaH pAdo diSTyA te svena karmaNA 14 amitrANAm adhiSThAnAd vadhAd duryodhanasya ca bhIma diSTyA pRthivyAM te prathitaM sumahad yazaH 15 evaM nUnaM hate vRtre zakraM nandanti bandinaH tathA tvAM nihatAmitraM vayaM nandAma bhArata 16 duryodhana vadhe yAni romANi hRSitAni naH adyApi na vihRSyanti tAni tad viddhi bhArata ity abruvan bhImasenaM vAtikAs tatra sAMgatAH 17 tAn hRSTAn puruSavyAghrAn pAJcAlAn pANDavaiH saha bruvataH sadRzaM tatra provAca madhusUdanaH 18 na nyAyyaM nihataH zatrur bhUyo hantuM janAdhipAH asakRd vAgbhir ugrAbhir nihato hy eSa mandadhIH 19 tadaivaiSa hataH pApo yadaiva nirapatrapaH lubdhaH pApasahAyaz ca suhRdAM zAsanAtigaH 20 bahuzo vidura droNa kRpa gAGgeya sRJjayaiH pANDubhyaH procyamAno 'pi pitryam aMzaM na dattavAn 21 naiSa yogyo 'dya mitraM vA zatrur vA puruSAdhamaH kim anenAtinunnena vAgbhiH kASThasadharmaNA 22 ratheSv Arohata kSipraM gacchAmo vasudhAdhipAH diSTyA hato 'yaM pApAtmA sAmAtyajJAti bAndhavaH 23 iti zrutvA tv adhikSepaM kRSNAd duryodhano nRpaH amarSavazam Apanna udatiSThad vizAM pate 24 sphig dezenopaviSTaH sa dorbhyAM viSTabhya medinIm dRSTiM bhrU saMkaTAM kRtvA vAsudeve nyapAtayat 25 ardhonnata zarIrasya rUpam AsIn nRpasya tat kruddhasyAzIviSasyevac chinnapucchasya bhArata 26 prANAnta karaNIM ghorAM vedanAm avicintayan duryodhano vAsudevaM vAgbhir ugrAbhir Ardayat 27 kaMsa dAsasya dAyAda na te lajjAsty anena vai adharmeNa gadAyuddhe yad ahaM vinipAtitaH 28 UrU bhindhIti bhImasya smRtiM mithyA prayacchatA kiM na vijJAtam etan me yad arjunam avocathAH 29 ghAtayitvA mahIpAlAn Rju yuddhAn sahasrazaH jihmair upAyair bahubhir na te lajjA na te ghRNA 30 ahany ahani zUrANAM kurvANaH kadanaM mahat zikhaNDinaM puraskRtya ghAtitas te pitAmahaH 31 azvatthAmnaH sanAmAnaM hatvA nAgaM sudurmate AcAryo nyAsitaH zastraM kiM tan na viditaM mama 32 sa cAnena nRzaMsena dhRSTadyumnena vIryavAn pAtyamAnas tvayA dRSTo na cainaM tvam avArayaH 33 vadhArthaM pANDuputrasya yAcitAM zaktim eva ca ghaTotkace vyaMsayathAH kas tvattaH pApakRttamaH 34 chinnabAhuH prAyagatas tathA bhUrizravA balI tvayA nisRSTena hataH zaineyena durAtmanA 35 kurvANaz cottamaM karma karNaH pArtha jigISayA vyaMsanenAzvasenasya pannagendrasutasya vai 36 punaz ca patite cakre vyasanArtaH parAjitaH pAtitaH samare karNaz cakravyagro 'graNIr nRNAm 37 yadi mAM cApi karNaM ca bhISmadroNau ca saMyuge RjunA pratiyudhyethA na te syAd vijayo dhruvam 38 tvayA punar anAryeNa jihmamArgeNa pArthivAH svadharmam anutiSThanto vayaM cAnye ca ghAtitAH 39 [vA] hatas tvam asi gAndhAre sabhrAtRsutabAndhavaH sagaNaH sasuhRc caiva pApamArgam anuSThitaH 40 tavaiva duSkRtair vIrau bhISmadroNau nipAtitau karNaz ca nihataH saMkhye tava zIlAnuvartakaH 41 yAcyamAno mayA mUDha pitryam aMzaM na ditsasi pANDavebhyaH svarAjyArdhaM lobhAc chakuni nizcayAt 42 viSaM te bhImasenAya dattaM sarve ca pANDavAH pradIpitA jatu gRhe mAtrA saha sudurmate 43 sabhAyAM yAjJasenI ca kRSTA dyUte rajasvalA tadaiva tAvad duSTAtman vadhyas tvaM nirapatrapaH 44 anakSajJaM ca dharmajJaM saubalenAkSa vedinA nikRtyA yat parAjaiSIs tassmAd asi hato raNe 45 jayadrathena pApena yat kRSNA klezitA vane yAteSu mRgayAM teSu tRNabindor athAzrame 46 abhimanyuz ca yad bAla eko bahubhir Ahave tvad doSair nihataH pApatasmAd asi hato raNe 47 [dur] adhItaM vidhivad dattaM bhUH prazAstA sasAgarA mUrdhni sthitam amitrANAM ko nu svantataro mayA 48 yad iSTaM kSatrabandhUnAM svadharmam anupazyatAm tad idaM nidhanaM prAptaM ko nu svantataro mayA 49 devArhA mAnuSA bhogAH prAptA asulabhA nRpaiH aizvaryaM cottamaM prAptaM ko nu svantataro mayA 50 sasuhRt sAnubandhaz ca svargaM gantAham acyuta yUyaM vihatasaMkalpAH zocanto vartayiSyatha 51 [s] asya vAkyasya nidhane kururAjasya bhArata apatat sumahad varSaM puSpANAM puNyagandhinAm 52 avAdayanta gandharvA jaguz cApsarasAM gaNAH siddhAz ca mumucur vAcaH sAdhu sAdhv iti bhArata 53 vavau ca surabhir vAyuH puNyagandho mRduH sukhaH vyarAjatAmalaM caiva nabho vaiDUrya saMnibham 54 atyadbhutAni te dRSTvA vAsudeva purogamAH duryodhanasya pUjAM ca dRSTvA vrIDAm upAgaman 55 hatAMz cAdharmataH zrutvA zokArtAH zuzucur hi te bhISmaM droNaM tathA karNaM bhUrizravasam eva ca 56 tAMs tu cintAparAn dRSTvA pANDavAn dInacetasaH provAcedaM vacaH kRSNo meghadundubhinisvanaH 57 naiSa zakyo 'tizIghrAstras te ca sarve mahArathAH Rju yuddhena vikrAntA hantuM yuSmAbhir Ahave 58 upAyA vihitA hy ete mayA tasmAn narAdhipAH anyathA pANDaveyAnAM nAbhaviSyaj jayaH kva cit 59 te hi sarve mahAtmAnaz catvAro 'tirathA bhuvi na zakyA dharmato hantuM lokapAlair api svayam 60 tathaivAyaM gadApANir dhArtarASTro gataklamaH na zakyo dharmato hantuM kAlenApIha daNDinA 61 na ca vo hRdi kartavyaM yad ayaM ghAtito nRpaH mithyA vadhyAs tathopAyair bahavaH zatravo 'dhikAH 62 pUrvair anugato mArgo devair asuraghAtibhiH sadbhiz cAnugataH panthAH sa sarvair anugamyate 63 kRtakRtyAH sma sAyAhne nivAsaM rocayAmahe sAzvanAgarathAH sarve vizramAmo narAdhipAH 64 vAsudeva vacaH zrutvA tadAnIM pANDavaiH saha pAJcAlA bhRzasaMhRSTA vineduH smiha saMghavat 65 tataH prAdhmApayaJ zaGkhAn pAJcajanyaM ca mAdhavaH hRSTA duryodhanaM dRSTvA nihataM puruSarSabhAH | | 1 [s] tatas te prayayuH sarve nivAsAya mahIkSitaH zaGkhAn pradhmApayanto vai hRSTAH parighabAhavaH 2 pANDavAn gacchataz cApi zibiraM no vizAM pate maheSvAso 'nvagAt pazcAd yuyutsuH sAtyakis tathA 3 dhRSTadyumnaH zikhaNDI ca draupadeyAz ca sarvazaH sarve cAnye maheSvAsA yayuH svazibirANy uta 4 tatas te prAvizan pArthA hAta tviTkaM hatezvaram duryodhanasya zibiraM raGgavad visRte jane 5 gad utsavaM puram iva hRtanAgam iva hradam strIvarSavarabhUyiSThaM vRddhAmAtyair adhiSThiram 6 tatraitAn paryupAtiSThan duryodhana puraHsarAH kRtAJjalipuTA rAjan kASAyamalinAmbarAH 7 zibiraM samanuprApya kururAjasya pANDavAH avaterur mahArAja rathebhyo rathasattamAH 8 tato gANDIvadhanvAnam abhyabhASata kezavaH sthitaH priha hite nityam atIva bharatarSabha 9 avaropaya gANDIvam akSayyau ca maheSudhI athAham avarokSyAmi pazcAd bharatasattama 10 svayaM caivAvaroha tvam eta zreyas tavAnagha tac cAkarot tathA vIraH pANDuputro dhanaMjayaH 11 atha pazcAt tataH kRSNo razmIn utsRjya vAjinAm avArohata medhAvI rathAd gANDIvadhanvanaH 12 athAvatIrNe bhUtAnAm Izvare sumahAtmani kapir antardadhe divyo dhvajo gANDIvadhanvanaH 13 sa dagdho droNakarNAbhyAM divyair astrair mahArathaH atha dIpto 'gninA hy Azu prajajvAla mahIpate 14 sopAsaGgaH sarazmiz ca sAzvaH sayuga bandhuraH bhasmIbhUte 'patad bhUmau rathe gANDIvadhanvanaH 15 taM tathA bhasmabhUtaM tu dRSTvA pANDusutAH prabho abhavan vismitA rAjann arjunaz cedam abravIt 16 kRtAJjaliH sapraNayaM praNipatyAbhivAdya ca govinda kasmAd bhagavan ratho dagdho 'yam agninA 17 kim etan mahad Azcaryam abhavad yadunandana tan me brUhi mahAbAho zrotavyaM yadi manyase 18 [vA] astrair bahuvidhair dagdhaH pUrvam evAyam arjuna mad adhiSThitatvAt samare na vizIrNaH paraMtapa 19 idAnIM tu vizIrNo 'yaM dagdho brahmAstra tejasA mayA vimuktaH kaunteya tvayy adya kRtakarmaNi 20 [s] ISad utsmayamAnaz ca bhagavAn kezavo 'rihA pariSvajya ca rAjAnaM yudhiSThiram abhASata 21 diSTyA jayasi kaunteya diSTyA te zatravo jitAH diSTyA gANDIvadhanvA ca bhImasenaz ca pANDavau 22 muktA vIra kSayAd asmAt saMgrAmAn nihatadviSaH kSipram uttarakAlAni kuru kAryANi bhArata 23 upayAtam upaplavyaM saha gANDIvadhanvanA AnIya madhuparkaM mAM yat purA tvam avocathAH 24 eSa bhrAtA sakhA caiva tava kRSNa dhanaMjayaH rakSitavyo mahAbAho sarvAsv Apatsv iti prabho tava caivaM bruvANasya tathety evAham abruvam 25 sa savyasAcI guptas te vijayI ca narezvara bhrAtRbhiH saha rAjendra zUraH satyaparAkramaH mukto vIra kSayAd asmAt saMgrAmAl lomaharSaNAt 26 evam uktas tu kRSNena dharmarAjo yudhiSThiraH hRSTaromA mahArAja pratyuvAca janArdanam 27 pramuktaM droNakarNAbhyAM brahmAstram arimardana 28 kas tvadanyaH sahet sAkSAd api vajrI puraMdaraH 29 bhavatas tu prasAdena saMgrAme bahavo jitAH mahAraNagataH pArtho yac ca nAsIt parAGmukhaH tathaiva ca mahAbAho paryAyair bahubhir mayA karmaNAm anusaMtAnaM tejasaz ca gatiH zubhA 30 upaplavye maharSir me kRSNadvaipAyano 'bravIt yato dharmas tataH kRSNo yatha kRSNas tato jayaH 31 ity evam ukte te vIrAH zibiraM tava bhArata pravizya pratyapadyanta kozaratnarddhi saMcayAn 32 rajataM jAtarUpaM ca maNIn atha ca mauktikAn bhUSaNAny atha mukhyAni kambalAny ajinAni ca dAsIdAsam asaMkhyeyaM rAjyopakaraNAni ca 33 te prApya dhanam akSayyaM tvadIyaM bharatarSabha udakrozan maheSvAsA narendra vijitArayaH 34 te tu vIrAH samAzvasya vAhanAny avamucya ca atiSThanta muhuH sarve pANDavAH sAtyakis tathA 35 athAbravIn mahArAja vAsudevo mahAyazAH asmAbhir maGgalArthAya vastavyaM zibirAd bahiH 36 tathety uktvA ca te sarve pANDavAH sAtyakis tathA vAsudevena sahitA maGgalArthaM yayur bahiH 37 te samAsAdya saritaM puNyAmoghavatIM nRpa nyavasann atha tAM rAtriM pANDavA hatazatravaH 38 tataH saMpreSayAm Asur yAdavaM nAgasAhvayam sa ca prAyAj javenAzu vAsudevaH pratApavAn dArukaM ratham Aropya yena rAjAmbikA sutaH 39 tam UcuH saMprayAsyantaM sainyasugrIva vAhanam pratyAzvAsaya gAndhArIM hataputrAM yazasvinIm 40 sa prAyAt pANDavair uktas tat puraM sAtvatAM varaH AsasAdayiSuH kSipraM gAndhArIM nihatAtmajAm | | 1 [j] kimarthaM rAjazArdUlo dharmarAjo yudhiSThiraH gAndhAryAH preSayAm Asa vAsudevaM paraMtapam 2 yadA pUrvaM gataH kRSNaH zamArthaM kauravAn prati na ca taM labdhavAn kAmaM tato yuddham abhUd idam 3 nihateSu tu yodheSu hate duryodhane tathA pRthivyAM pANDaveyasya niHsapatne kRte yudhi 4 vidrute zibire zUnye prApte yazasi cottame kiM nu tat kAraNaM brahman yena kRSNo gataH punaH 5 na ca tat kAraNaM brahmann alpaM vai pratibhAti me yatrAgamad ameyAtmA svayam eva janArdanaH 6 tattvato vai samAcakSva sarvam adhvaryu sattama yac cAtra kAraNaM brahman kAryasyAsya vinizcaye 7 [vai] tvad yukto 'yam anuprazno yan mAM pRcchasi pArthiva tat te 'haM saMpravakSyAmi yathAvad bharatarSabha 8 hataM duryodhanaM dRSTvA bhima senena saMyuge vyutkramya samayaM rAjan dhArtarASTraM mahAbalam 9 anyAyena hataM dRSTvA gadAyuddhena bhArata yudhiSThiraM mahArAja mahad bhayam athAvizat 10 cintayAno mahAbhAgAM gAndhArIM tapasAnvitAm ghoreNa tapasA yuktAM trailokyam api sA dahet 11 tasya cintayamAnasya buddhiH samabhavat tadA gAndhAryAH krodhadIptAyAH pUrvaM prazamanaM bhavet 12 sA hi putravadhaM zrutvA kRtam asmAbhir IdRzam mAnasenAgninA kruddhA bhasmasAn naH kariSyati 13 kathaM duHkham idaM tIvraM gAndhArI rapsahiSyati zrutvA vinihataM putraM chalenAjihma yodninam 14 evaM vicintya bahudhA bhayazokasamanvitaH vAsudevam idaM vAkyaM dharmarAjo 'bhyabhASata 15 tava prasAdAd govinda rAjyaM nihatakaNTakam aprApyaM manasApIha prAptam asmAbhir acyuta 16 pratyakSaM me mahAbAho saMgrAme lomaharSaNe vimardaH sumahAn prAptas tvayA yAdavanandana 17 tvayA devAsure yuddhe vadhArtham amara dviSAm yathA sAhyaM purA dattaM hatAz ca vibudhadviSaH 18 sAhyaM tathA mahAbAho dattam asmAkam acyuta sArathyena ca vArSNeya bhavatA yad dhRtA vayam 19 yadi na tvaM bhaven nAthaH phalgunasya mahAraNe kathaM zakyo raNe jetuM bhaved eSa balArNavaH 20 gadAprahArA vipulAH parighaiz cApi tADanam zaktibhir bhiNDipAlaiz ca tomaraiH saparazvadhaiH 21 vAcaz ca paruSAH prAptAs tvayA hy asmaddhitaiSiNA tAz ca te saphalAH sarvA hate duryodhane 'cyuta 22 gAndhAryA hi mahAbAho krodhaM budhyasva mAdhava sA hi nityaM mahAbhAgA tapasogreNa karzitA 23 putrapautra vadhaM zrutvA dhruvaM naH saMpradhakSyati tasyAH prasAdanaM vIra prAptakAlaM mataM mama 24 kaz ca tAM krodhadIptAkSIM putravyasanakarzitAm vIkSituM puruSaH zaktas tvAm Rte puruSottama 25 tatra me gamanaM prAptaM rocate tava mAdhava gAndhAryAH krodhadIptAyAH prazamArtham ariMdama 26 tvaM hi kartA vikartA ca lokAnAM prabhavApyayaH hetukAraNa saMyuktair vAkyaiH kAlasamIritaiH 27 kSipram eva mahAprAjJa gAndhArIM zamayiSyasi pitAmahaz ca bhagavAn kRSNas tatra bhaviSyati 28 sarvathA te mahAbAho gAndhAryAH krodhanAzanam kartavyaM sAtvatazreSTha pANDavAnAM hitaiSiNA 29 dharmarAjasya vacanaM zrutvA yadukulodvahaH Amantrya dArukaM prAha rathaH sajjo vidhIyatAm 30 kezavasya vacaH zrutvA tvaramANo 'tha dArukaH nyavedayad rathaM sajjaM kezavAya mahAtmane 31 taM rathaM yAdava zreSThaH samAruhya paraMtapaH jagAma hAstinapuraM tvaritaH kezavo vibhuH 32 tatha prAyAn mahArAja mAdhavo bhagavAn rathI nAgasAhvayam AsAdya praviveza ca vIryavAn 33 pravizya nagaraM vIro rathaghoSeNa nAdayan vidito dhRtarASTrasya so 'vatIrya rathottamAt 34 abhyagacchad adInAtmA dhRtarASTra nivezanam pUrvaM cAbhigataM tatra so 'pazyad RSisattamam 35 pAdau prapIDya kRSNasya rAjJaz cApi janArdanaH abhyavAdayad avyagro gAndhArIM cApi kezavaH 36 tatas tu yAdava zreSTho dhRtarASTram adhokSajaH pANim Alambya rAjJaH sa sasvanaM praruroda ha 37 sa muhUrtam ivotsRjya bASpaM zokasamudbhavam prakSAlya vAriNA netre Acamya ca yathAvidhi uvAca prazritaM vAkyaM dhRtarASTram ariMdamaH 38 na te 'sty aviditaM kiM cid bhUtabhavyasya bhArata kAlasya ca yathAvRttaM tat te suviditaM prabho 39 yad idaM pANDavaiH sarvais tava cittAnurodhibhiH kathaM kulakSayo na syAt tathA kSatrasya bhArata 40 bhrAtRbhiH samayaM kRtvA kSAntavAn dharmavatsalaH dyUtac chala jitaiH zaktair vanavAso 'bhyupAgataH 41 ajJAtavAsa caryA ca nAnA veza samAvRtaiH anye ca bahavaH klezAs tv azaktair iva nityadA 42 mayA ca svayam Agamya yuddhakAla upasthite sarvalokasya sAMnidhye grAmAMs tvaM paJca yAcitaH 43 tvayA kAlopasRSTena lobhato nApavarjitAH tavAparAdhAn nRpate sarvaM kSatraM kSayaM gatam 44 bhISmeNa somadattena bAhlikena kRpeNa ca droNena ca saputreNa vidureNa ca dhImatA yAcitas tvaM zamaM nityaM na ca tat kRtavAn asi 45 kAlopahatacitto hi sarvo muhyati bhArata yathA mUDho bhavAn pUrvam asminn arthe samudyate 46 kim anyat kAlayogAd dhi diSTam eva parAyaNam mA ca doSaM mahArAja pANDaveSu nivezaya 47 alpo 'py atikramo nAsti pANDavAnAM mahAtmanAm dharmato nyAyataz caiva snehataz ca paraMtapa 48 etat sarvaM tu vijJAya AtmadoSakRtaM phalam asUyAM pANDuputreSu na bhavAn kartum arhati 49 kulaM vaMzaz ca piNDaz ca yac ca putrakRtaM phalam gAndhAryAs tava caivAdya pANDaveSu pratiSThitam 50 etat sarvam anudhyAtvA Atmanaz ca vyatikramam zivena pANDavAn dhyAhi namas te bharatarSabha 51 jAnAsi ca mahAbAho dharmarAjasya yA tvayi bhaktir bharatazArdUla snehaz cApi svabhAvataH 52 etac ca kadanaM kRtvA zatrUNAm apakAriNAm dahyate sma divArAtraM na ca zarmAdhigacchati 53 tvAM caiva narazArdUla gAndhArIM ca yazasvinIm sa zocan bharatazreSTha na zAntim adhigacchati 54 hriyA ca parayAviSTo bhavantaM nAdhigacchati putrazokAbhisaMtaptaM buddhivyAkulitendriyam 55 evam uktvA mahArAja dhRtarASTraM yadUttamaH uvAca paramaM vAkyaM gAndhArIM zokakarzitAm 56 saubaleyi nibodha tvaM yat tvAM vakSyAmi suvrate tvatsamA nAsti loke 'sminn adya sImantinI zubhe 57 jAnAmi ca yathA rAjJi sabhAyyAM mama saMnidhau dharmArthasahitaM vAkyam ubhayoH pakSayor hitam uktavaty asi kalyANi na ca te tanayaiH zrutam 58 duryodhanas tvayA cokto jayArthI paruSaM vacaH zRNu mUDha vaco mahyaM yato dharmas tato jayaH 59 tad idaM samanuprAptaM tava vAkyaM nRpAtmaje evaM viditvA kalyANi mA sma zoke manaH kRthAH pANDavAnAM vinAzAya mA te buddhiH kadA cana 60 zaktA cAsi mahAbhAge pRthivIM sacarAcarAm cakSuSA krodhadIptena nirdagdhuM tapaso balAt 61 vAsudeva vacaH zrutvA gAndhArI vAkyam abravIt evam etan mahAbAho yathA vadasi kezava 62 Adhibhir dahyamAnAyA matiH saMcalitA mama sA me vyavasthitA zrutvA tava vyAkyaM janArdana 63 rAjJas tv andhasya vRddhasya hataputrasya kezava tvaM gatiH saha tair vIraiH pANDavair dvipadAM vara 64 etAvad uktvA vacanaM mukhaM pracchAdya vAsasA putrazokAbhisaMtaptA gAndhArI praruroda ha 65 tata enAM mahAbAhuH kezavaH zokakarzitAm hetukAraNa saMyuktair vAkyair AzvAsayat prabhuH 66 samAzvAsya ca gAndhArIM dhRtarASTraM ca mAdhavaH drauNeH saMkalpitaM bhAvam anvabudhyata kezavaH 67 tatas tvarita utthAya pAdau mUrdhnA praNamya ca dvaipAyanasya rAjendra tatha kauravam abravIt 68 ApRcche tvAM kuruzreSTha mA ca zoke manaH kRthAH drauNeH pApo 'sty abhiprAyas tenAsmi sahasotthitaH pANDavAnAM vadhe rAtrau buddhis tena pradarzitA 69 etac chrutvA tu vacanaM gAndhAryA sahito 'bravIt dhRtarASTro mahAbAhuH kezavaM kezi sUdanam 70 zIghraM gaccha mahAbAho pANDavAn paripAlaya bhUyas tvayA sameSyAmi kSipram eva janArdana prAyAt tatas tu tvarito dArukeNa sahAcyutaH 71 vAsudeve gate rAjan ghRtarASTraM janezvaram AzvAsayad ameyAtmA vyAso lokanamaskRtaH 72 vAsudevo 'pi dharmAtmA kRtakRtyo jagAma ha zibiraM hAstinapurAd didRkSuH pANDavAn nRpa 73 Agamya zibiraM ratrau so 'bhyagacchata pANDavAn tac ca tebhyaH samAkhyAya sahitas taiH samAvizat | | 1 [dhR] adhiSThitaH padA mUrdhni bhagnasaktho mahIM gataH zauTIramAnI putro me kAny abhASata saMjaya 2 atyarthaM kopano rAjA jAtavairaz ca pANDuSu vyasanaM paramaM prAptaH kim Aha paramAhave 3 [s] zRNu rAjan pravakSyAmi yathAvRttaM narAdhipa rAjJA yad uktaM bhagnena tasmin vyasana Agate 4 bhagnasaktho nRpo rAjan pAMsunA so 'vaguNThitaH yamayan pUrdhajAMs tatra vIkSya caiva dizo daza 5 kezAn niyamya yatnena niHzvasann urago yathA saMrambhAzru parItAbhyAM netrAbhyAm abhivIkSya mAm 6 bAhU dharaNyAM niSpiSya muhur matta iva dvipaH prakIrNAn mUrdhajAn dhunvan dantair dantAn upaspRzan garhayan pANDavaM jyeSThaM niHzvasyedam athAbravIt 7 bhISme zAMtanave nAthe karNe cAstrabhRtAM vare gautame zakunau cApi droNe cAstrabhRtAM vare 8 azvatthAmni tathA zalye zUre ca kRtavarmaNi imAm avasthAM prApto 'smi kAlo hi durita kramaH 9 ekAdaza camU bhartA so 'ham etAM dazAM gataH kAlaM prApya mahAbAho na kaz cid ativartate 10 AkhyAtavyaM madIyAnAM ye 'smiJ jIvanti saMgare yathAhaM bhImasenena vyutkramya samayaM hataH 11 bahUni sunRzaMsAni kRtAni khalu pANDavaiH bhUrizravasi karNe ca bhISme droNe ca zrImati 12 idaM cAkIrtijaM karma nRzaMsaiH pANDavaiH kRtam yena te satsu nirvedaM gamiSyantIti me matiH 13 kA prItiH sattvayuktasya kRtvopadhi kRtaM jayam ko vA samayabhettAraM budhaH saMmantum arhati 14 adharmeNa jayaM labdhvA ko nu hRSyeta paNDitaH yathA saMhRSyate pApaH pANDuputro vRkodaraH 15 kiM nu citram atas tv adya bhagnasakthasya yan mama kruddhena bhImasenena pAdena mRditaM ziraH 16 pratapantaM zriyA juSTaM vartamAnaM ca bandhuSu evaM kuryAn naro yo hi sa vai saMjaya pUjitaH 17 abhijJau kSatradharmasya mama mAtA pitA ca me tau hi saMjaya duHkhArtau vijJApyau vacanAn mama 18 iSTaM bhRtyA bhRtAH samyag bhUH prazAstA sasAgarA mUrdhni sthitam amitrANAM jIvatAm eva saMjaya 19 dattA dAyA yathAzakti mitrANAM ca priyaM kRtam amitrA bAdhitAH sarve ko nu svantataro mayA 20 yAtAni pararASTrANi nRpA bhuktAz ca dAsavat priyebhyaH prakRtaM sAdhu ko nu svantataro mayA 21 mAnitA bAndhavAH sarve mAnyaH saMpUjito janaH tritayaM sevitaM sarvaM ko nu svantataro mayA 22 AjJaptaM nRpa mukhyeSu mAnaH prAptaH sudurlabhaH AjAneyais tathA yAtaM ko nu svantataro mayA 23 adhItaM vidhivad dattaM prAptam Ayur nirAmayam svadharmeNa jitA lokkAH ko nu svantataro mayA 24 diSTyA nAhaM jitaH saMkhye parAn preSyavad AzritaH diSTyA me vipulA lakSmIr mRte tv anyaM gatA vibho 25 yad iSTaM kSatrabandhUnAM svadharmam anutiSThatAm nidhanaM tan mayA prAptaM ko nu svantataro mayA 26 diSTyA nAhaM parAvRtto vairAt prAkRtavaj jitaH diSTyA na vimatiM kAM cid bhajitvA tu parAjitaH 27 suptaM vAtha pramattaM vA yathA hanyAd viSeNa vA evaM vyutkrAnta dharmeNa vyutkramya samayaM hataH 28 azvatthAmA mahAbhAgaH kRtavarmA ca sAtvataH kRpaH zAradvataz caiva vaktavyA vacanAn mama 29 adharmeNa pravRttAnAM pANDavAnAm anekazaH vizvAsaM samayaghnAnAM na yUyaM gantum arhatha 30 vAtikAMz cAbravId rAjA putras te satyavikramaH adharmAd bhImasenena nihato 'haM yathA raNe 31 so 'haM droNaM svargagataM zalya karNAv ubhau tathA vRSasenaM mahAvIryaM zakuniM cApi saubalam 32 jalasaMdhaM mahAvIryaM bhagadattaM ca pArthivam saumadattiM maheSvAsaM saindhavaM ca jayadratham 33 duHzAsana purogAMz ca bhrAtRRn AtmasamAMs tathA dauHzAsaniM ca vikrAntaM lakSmaNaM cAtmajAv ubhau 34 etAMz cAnyAMz ca subahUn madIyAMz ca sahasrazaH pRSThato 'nugamiSyAmi sArthahIna ivAdhvagaH 35 kathaM bhrAtRRn hatAJ zrutvA bhartAraM ca svasA mama rorUyamANA duHkhArtA duHzalA sA bhaviSyati 36 snuSAbhiH prasuNAbhiz ca vRddho rAjA pitA mama gAndhArI sahitaH krozan kAM gatiM pratipatsyate 37 nUnaM lakSmaNa mAtApi hataputrA hatezvarA vinAzaM yAsyati kSipraM kalyANI pRthulocanA 38 yadi jAnAti cArvAkaH parivrAD vAg vizAradaH kariSyati mahAbhAgo dhruvaM so 'pacitiM mama 39 samantapaJcake puNye triSu lokeSu vizrute ahaM nidhanam AsAdya lokAn prApsyAmi zAzvatAn 40 tato janasahasrANi bASpapUrNAni mAriSa pralApaM nRpateH zrutvA vidravanti dizo daza 41 sasAgaravanA ghorA pRthivI sacarAcarA cacAlAtha sanirhrAdA dizaz caivAvilAbhavan 42 te droNaputram AsAdya yathAvRttaM nyavedayan vyavahAraM gadAyuddhe pArthivasya ca ghAtanam 43 tad AkhyAya tataH sarve droNaputrasya bhArata dhyAtvA ca suciraM kAlaM jagmur ArtA yathAgatam | | 1 [s] vAtikAnAM sakAzAt tu zrutvA duryodhanaM hatam hataziSTAs tato rAjan kauravANAM mahArathAH 2 vinirbhinnAH zitair bANair gadA tomarazaktibhiH azvatthAmA kRpaz caiva kRtavarmA ca sAtvataH tvaritA javanair azvair Ayodhanam upAgaman 3 tatrApazyan mahAtmAnaM dhArtarASTraM nipAtitam prabhagnaM vAyuvegena mahAzAlaM yathA vane 4 bhUmai viveSTamAnaM taM rudhireNa samukSitam mahAgajam ivAraNye vyAdhena vinipAtitam 5 vivartamAnaM bahuzo rudhiraughapariplutam yadRcchayA nipatitaM cakram Adityagocaram 6 mahAvAtasamutthena saMzuSkam iva sAgaram pUrNacanram iva vyomni tuSArAvRta maNDalam 7 reNudhvastaM dIrghabhujaM mAtaGgasamavikramam vRtaM bhUtagaNair ghoraiH kravyAdaiz ca samantataH yathA dhanaM lipsamAnair bhRtyair nRpatisattamam 8 bhrukuTI kRtavaktrAntaM krodhAd udvRttacakSuSam sAmarSaM taM naravyAghraM vyAghraM nipatitaM yathA 9 te tu dRSTvA maheSvAsA bhUtale patitaM nRpam moham abhyAgaman sarve kRpaprabhRtayo rathAH 10 avatIrya rathebhyas tu rAdravan rAjasaMnidhau duryodhanaM ca saMprekSya sarve bhUmAv upAvizan 11 tato drauNir mahArAja bASpapUrNekSaNaH zvasan uvAca bharatazreSThaM sarvalokezvarezvaram 12 na nUnaM vidyate 'sahyaM mAnuSye kiM cid eva hi yatra tvaM puruSavyAghra zeSe pAMsuSu rUSitaH 13 bhUtvA hi nRpatiH pUrvaM samAjJApya ca medinIm katham eko 'dya rAjendra tiSThase nirjane vane 14 duHzAsanaM na pazyAmi nApi karNaM mahAratham nApi tAn suhRdaH sarvAn kim idaM bharatarSabha 15 duHkhaM nUnaM kRtAntasya gatiM jJAtuM kathaM cana lokAnAM ca bhavAn yatra zeSe pAMsuSu rUSitaH 16 eSa mUrdhAvasiktAnAm agre gatvA paraMtapaH satRNaM grasate pAMsuM pazya kAlasya paryayam 17 kva te tad amalaM chattraM vyajanaM kva ca pArthiva sA ca te mahatI senA kva gatA pArthivottama 18 durvijJeyA gatir nUnaM kAryANAM kAraNAntare yad vai lokagurur bhUtvA bhavAn etAM dazAM gataH 19 adhruvA sarvamartyeSu dhruvaM zrIru palakSyate bhavato vyasanaM dRSTvA zakra vispardhino bhRzam 20 tasya tad vacanaM zrutvA duHkhitasya vizeSataH uvAca rAjan putras te prAptakAlam idaM vacaH 21 vimRjya netre pANibhyAM zokajaM bASpam utsRjan kRpAdIn sa tadA vIrAn sarvAn eva narAdhipaH 22 IdRzo martyadharmo 'yaM dhAtrA nirdiSTa ucyate vinAzaH sarvabhUtAnAM kAlaparyAya kAritaH 23 so 'yaM mAM samanuprAptaH pratyakSaM bhavatAM hi yaH pRthivIM pAlayitvAham etAM niSTAm upAgataH 24 diSTyA nAhaM parAvRtto yuddhe kasyAM cid Apadi diSTyAhaM nihataH pApaiz chalenaiva vizeSataH 25 utsAhaz ca kRto nityaM mayA diSTyA yuyutsatA diSTyA cAsmi hato yuddhe nihatajJAtibAndhavaH 26 diSTyA ca vo 'haM pazyAmi muktAn asmAJ janakSayAt svasti yuktAMz ca kalyAMz ca tan me priyam anuttamam 27 mA bhavanto 'nutapyantAM sauhRdAn nidhanena me yadi vedAH pramANaM vo jitA lokA mayAkSayAH 28 manyamAnaH prabhAvaM ca kRSNasyAmita tejasaH tena na cyAvitaz cAhaM kSatradharmAt svanuSThitAt 29 sa mayA samanuprApto nAsmi zocyaH kathaM cana kRtaM bhavadbhiH sadRzam anurUpam ivAtmanaH yatitaM vijaye nityaM daivaM tu duratikramam 30 etAvad uktvA vacanaM bASpavyAkulalocanaH tUSNIM babhUva rAjendra rujAsau vihvalo bhRzam 31 tathA tu dRSTvA rAjAnaM bASpazokasamanvitam drauNiH krodhena jajvAla yathA vahnir jagat kSaye 32 sa tu krodhasamAviSTaH pANau pANiM nipIDya ca bASpavihvalayA vAcA rAjAnam idam abravIt 33 pitA me nihataH kSudrauH sunRzaMsena karmaNA na tathA tena tapyAmi yathA rAjaMs tvayAdya vai 34 zRNu cedaM vaco mahyaM satyena vadataH prabho iSTApUrtena dAnena dharmeNa sukRtena ca 35 adyAhaM sarvapAJcAlAn vAsudevasya pazyataH sarvopAyair hi neSyAmi pretarAjanivezanam anujJAM tu mahArAja bhavAn me dAtum arhati 36 iti zrutvA tu vacanaM droNaputrasya kauravaH manasaH prItijananaM kRpaM vacanam abravIt AcArya zIghraM kalazaM jalapUrNaM samAnaya 37 sa tad vacanam AjJAya rAjJo brAhmaNasattamaH kalazaM pUrNam AdAya rAjJo 'ntikam upAgamat 38 tam abravIn mahArAja putras tava vizAM pate mamAjJayA dvijazreSTha droNaputro 'bhiSicyatAm senApatyena bhadraM te mama ced icchasi priyam 39 rAjJo niyogAd yoddhavyaM brAhmaNena vizeSataH vartatA kSatradharmeNa hy evaM dharmavido viduH 40 rAjJas tu vacanaM zrutvA kRpaH zAradvatas tataH drauNiM rAjJo niyogena senApatye 'bhyaSecayat 41 so 'bhiSikto mahArAja pariSvajya nRpottamam prayayau siMhanAdena dizaH sarvA vinAdayan 42 duryodhano 'pi rAjendra zoNitaughapariplutaH tAM nizAM pratipede 'tha sarvabhUtabhayAvahAm 43 apakramya tu te tUrNaM tasmAd AyodhanAn nRpa zokasaMvignamanasaz cintA dhyAnaparAbhavan |