| 1 [j] evam% nipatite karn%e samare savyasa#cina# alpa#vashis%t%a#h% kuravah% kimakurvata vai dvija 2 udi#ryama#n%am% ca balam% dr%s%t%va# ra#ja# suyodhanah% pa#n%d%avaih% pra#ptaka#lam% ca kim% pra#padyata kauravah% 3 etad iccha#my aham% shrotum% tad a#caks%va dvijottama na hi tr%pya#mi pu#rves%a#m% shr%n%va#nash caritam% mahat 4 [vai] tatah% karn%e hate ra#jan dha#rtara#s%t%rah% suyodhanah% bhr%sham% shoka#rn%ave magno nira#shah% sarvato 'bhavat 5 ha# karn%a ha# karn%a iti shocama#nah% punah% punah% kr%cchra#t svashibiram% pra#ya#d dhatashes%air nr%paih% saha 6 sa sama#shva#syama#no 'pi hetubhih% sha#stranishcitaih% ra#jabhir na#labhac charma su#taputra vadham% smaran 7 sa divam% balavan matva# bhavitavyam% ca pa#rthivah% sam%gra#me nishcayam% kr%tva# punar yuddha#ya niryayau 8 shalyam% sena#patim% kr%tva# vidhivad ra#japum%gavah% ran%a#yaniryayau ra#ja# hatashes%air nr%paih% saha 9 tatah% sutumulam% yuddham% kurupa#n%d%avasenayoh% babhu#va bharatashres%t%ha deva#suraran%opamam 10 tatah% shalyo maha#ra#ja kr%tva# kadanam a#have pa#n%d%usainyasya madhya#hne dharmara#jena pa#titah% 11 tato duryodhano ra#ja# hatabandhu# ran%a#jira#t apasr%tya hradam% ghoram% vivesha ripuja#d bhaya#t 12 atha#para#hn%e tasya#hnah% pariva#rya maha#rathaih% hrada#d a#hu#ya yogena bhi#masenena pa#titah% 13 tasmin hate mahes%va#se hatashis%t%a#s trayo ratha#h% sam%rabha#n nishi ra#jendra jaghnuh% pa#n~ca#la sainika#n 14 tatah% pu#rva#hn%asamaye shibira#d etya sam%jayah% pravivesha puri#m% di#no duh%khashokasamanvitah% 15 pravishya ca puram% tu#rn%am% bhuja#v ucchritya duh%khitah% vepama#nas tato ra#jn~ah% pravivesha niveshanam 16 ruroda ca naravya#ghra ha# ra#jann iti duh%khitah% aho bata vivigna#h% sma nidhanena maha#tmanah% 17 aho subalava#n ka#lo gatish ca parama# tatha# shakratulyabala#h% sarve yatra#vadhyanta pa#rthiva#h% 18 dr%s%t%vaiva ca puro ra#jan~ janah% sa#rvah% sa sam%jayam praruroda bhr%shodvigno ha# ra#jann iti sasvaram 19 a#kuma#ram% naravya#ghra tat puram% vai samantatah% a#rtana#dam% mahac cakre shrutva# vinihatam% nr%pam 20 dha#vatash ca#py apashyac ca tatra tri#n purus%ars%abha#n nas%t%acitta#n ivonmatta#n~ shokena bhr%shapi#d%ita#n 21 tatha# sa vihvalah% su#tah% pravishya nr%patiks%ayam dadarsha nr%patishres%t%ham% prajn~a# caks%us%am i#shvaram 22 dr%s%t%va# ca#si#nam anagham% samanta#t pariva#ritam snus%a#bhir bharatashres%t%ha ga#ndha#rya# viduren%a ca 23 tatha#nyaish ca suhr%dbhish ca jn~a#tibhish ca hitais%ibhih% tam eva ca#rtham% dhya#yantam% karn%asya nidhanam% prati 24 rudann eva#bravi#d va#kyam% ra#ja#nam% janamejaya na#tihr%s%t%amana#h% su#to ba#s%pasam%digdhaya# gira# 25 sam%jayo 'yam% naravya#ghra namas te bharatars%abha adra#dhipo hatah% shalyah% shakunih% saubalas tatha# ulu#kah% purus%avya#ghra kaitavyo dr%d%havikramah% 26 sam%shaptaka# hata#h% sarve ka#mboja#sh ca shakaih% saha mleccha#sh ca pa#rvati#ya#sh ca yavana#sh ca nipa#tita#h% 27 pra#cya# hata# maha#ra#ja da#ks%in%a#tya#sh ca sarvashah% udi#cya# nihata#h% sarve prati#cya#sh ca nara#dhipa ra#ja#no ra#japutra#sh ca sarvato nihata# nr%pa 28 duryodhano hato ra#jan yathoktam% pa#n%d%avena ca bhagnasaktho maha#ra#ja shete pa#m%sus%u ru#s%itah% 29 dhr%s%t%addyumno hato ra#jan~ shikha#n%d%i# ca#para#jitah% uttamauja# yudha#manyus tatha# ra#jan prabhadraka#h% 30 pa#n~ca#la#sh ca naravya#ghra#sh cedayash ca nis%u#dita#h% tava putra# hata#h% sarve draupadeya#sh ca bha#rata karn%a putro hatah% shu#ro vr%s%a# seno maha#balah% 31 nara# vinihata#h% sarve gaja#sh ca vinipa#tita#h% rathinash ca naravya#ghra haya#sh ca nihata# yudhi 32 kim% cic ches%am% ca shibiram% ta#vaka#na#m% kr%tam% vibho pa#n%d%ava#na#m% ca shu#ra#n%a#m% sama#sa#dya parasparam 33 pra#yah% stri# shes%am abhavaj jagat ka#lena mohitam sa#pta pa#n%d%avatah% shes%a# dha#rtara#s%t%ra#s tatha# trayah% 34 te caiva bhra#tarah% pan~ca va#sudevo 'tha sa#tyakih% kr%pash ca kr%tavarma# ca draun%ish ca jayata#m% varah% 35 tava#py ete maha#ra#ja rathino nr%pasattama aks%auhin%i#na#m% sarva#sa#m% sameta#na#m% janeshvara ete shes%a# maha#ra#ja sarve 'nye nidhanam% gata#h% 36 ka#lena nihatam% sarvam% jagad vai bharatars%abha duryodhanam% vai puratah% kr%tva# vairasya bha#rata 37 etac chrutva# vacah% kru#ram% dhr%tara#s%t%ro janeshvarah% nipapa#ta maha#ra#ja gatasattvo mahi#tale 38 tasmin nipatite bhu#mau viduro 'pi maha#yasha#h% nipapa#ta maha#ra#ja ra#javyasanakarshitah% 39 ga#ndha#ri# ca nr%pashres%t%ha sarva#sh ca kuru yos%itah% patita#h% sahasa# bhu#mau shrutva# kru#ram% vacash ca ta#h% 40 nih%sam%jn~am% patitam% bhu#mau tada#si#d ra#jaman%d%alam prala#pa yukta# mahati# katha# nyasta# pat%e yatha# 41 kr%cchren%a tu tato ra#ja# dhr%tara#s%t%ro mahi#patih% shanair alabhata pra#n%a#n putravyasanakarshitah% 42 labdhva# tu sa nr%pah% sam%jn~a#m% vepama#nah% suduh%khitah% udi#ks%ya ca dishah% sarva#h% ks%atta#ram% va#kyam abravi#t 43 vidvan ks%attar maha#pra#jn~a tvam% gatir bharatars%abha mama#na#thasya subhr%sham% putrair hi#nasya sarvashah% evam uktva# tato bhu#yo visam%jn~o nipapa#ta ha 44 tam% tatha# patitam% dr%s%t%va# ba#ndhava# ye 'sya ke cana shi#tais tu sis%icus toyair vivyajur vyajanair api 45 sa tu di#rghen%a ka#lena pratya#shvasto mahi#patih% tu#s%n%i#m% dadhyau mahi#pa#lah% putravyasanakarshitah% nih%shvasan~ jihmaga iva kumbhaks%ipto visha#m% pate 46 sam%jayo 'py arudat tatra dr%s%t%va# ra#ja#nam a#turam tatha# sarva#h% striyash caiva ga#ndha#ri# ca yashasvini# 47 tato di#rghen%a ka#lena viduram% va#kyam abravi#t dhr%tara#s%t%ro naravya#ghro muhyama#no muhur muhuh% 48 gacchantu yos%itah% sarva# ga#ndha#ri# ca yashasvini# tatheme suhr%dah% sarve bhrashyate me mano bhr%sham 49 evam uktas tatah% ks%atta# ta#h% striyo bharatars%abha visarjaya#m a#sa shanair vepama#nah% punah% punah% 50 nishcakramus tatah% sarva#s ta#h% striyo bharatars%abha suhr%dash ca tatah% sarve dr%s%t%va# ra#ja#nam a#turam 51 tato narapatim% tatra labdhasam%jn~am% param%tapa aveks%ya sam%jayo di#no rodama#nam% bhr%sha#turam 52 pra#n~jalir nih%shvasantam% ca tam% narendram% muhur muhuh% sama#shva#sayata ks%atta# vacasa# madhuren%a ha | | 1 [vai] visr%s%t%a#sv atha na#ri#s%u dhr%tara#s%t%ro 'mbika# sutah% vilala#pa maha#ra#ja duh%kha#d duh%khataram% gatah% 2 sadhu#mam iva nih%shvasya karau dhunvan punah% punah% vicintya ca maha#ra#ja tato vacanam abravi#t 3 aho bata mahad duh%kham% yad aham% pa#n%d%ava#n ran%e ks%emin%ash ca#vyaya#m%sh caiva tvattah% su#ta shr%n%omi vai 4 vajrasa#ra mayam% nu#nam% hr%dayam% sudr%d%ham% mama yac chrutva# nihata#n putra#n di#ryate na sahasradha# 5 intayitva# vacas tes%a#m% ba#la kri#d%a#m% ca sam%jaya adya shrutva# hata#n putra#n bhr%sham% me di#ryate manah% 6 andhatva#d yadi tes%a#m% tu na me ru#panidarshanam putrasneha kr%ta# pri#tir nityam etes%u dha#rita# 7 ba#labha#vam atikra#nta#n yauvanastha#m%sh ca ta#n aham madhyapra#pta#m%s tatha# shrutva# hr%s%t%a a#sam% tatha#nagha 8 ta#n ady nihatana shrutva# hr%taishvarya#n hr%taujasah% na labhe vai kva cic cha#ntim% putra#dhibhir abhiplutah% 9 ehy ehi putra ra#jendra mama#na#thasya sa#m%pratam tvaya# hi#no maha#ba#ho ka#m% nu ya#sya#my aham% gatim 10 gatir bhu#tva# maha#ra#ja jn~a#ti#na#m% suhr%da#m% tatha# andham% vr%ddham% ca ma#m% vi#ra viha#ya kva nu gacchasi 11 sa# kr%pa# sa# ca te pri#tih% sa# ca ra#jan suma#nita# katham% vinihatah% pa#rthaih% sam%yuges%v apara#jitah% 12 katham% tvam% pr%thivi#pa#la#n bhuktva# ta#tha sama#gata#n shes%e vinihato bhu#mau pra#kr%tah% kunr%po yatha# 13 ko nu ma#m utthitam% ka#lye ta#ta ta#teti vaks%yati maha#ra#jeti satatam% lokana#theti ca#sakr%t 14 paris%vajya ca ma#m% kan%t%he snehena#klinna locanah% anusha#dhi#ti kauravya tat sa#dhu vada me vacah% 15 nanu na#ma#ham ashraus%am% vacanam% tava putraka bhu#yasi# mama pr%thvi#yam% yatha# pa#rthasya no tatha# 16 bhagadattah% kr%pah% shalya a#vantyo 'tha jayadrathah% bhu#rishrava#h% somadatto maha#ra#jo 'tha ba#hlikah% 17 ashvattha#ma# ca bhojash ca ma#gadhash ca maha#balah% br%hadbalash ca ka#shi#shah% shakunish ca#pi saubalah% 18 mleccha#sh ca bahusa#hasra#h% shaka#sh ca yavanaih% saha sudaks%in%ash ca ka#mbojas trigarta#dhipatis tatha# 19 bhi#s%mah% pita#mahash caiva bha#radva#jo 'tha gautamah% shruta#yush ca#cyuta#yush ca shata#yush ca#pi vi#ryava#n 20 jalasam%dho 'tha#rshyashr%n*gi# ra#ks%asash ca#py ala#yudhah% alambuso maha#ba#huh% suba#hush ca maha#rathah% 21 ete ca#nye ca bahavo ra#ja#no ra#jasattama madartham udyata#h% sarve pra#n%a#m%s tyaktva# ran%e prabho 22 yes%a#m% madhye sthito yuddhe bhra#tr%bhih% pariva#ritah% yodhayis%ya#my aham% pa#rtha#n pa#n~ca#la#m%sh caiva sarvashah% 23 cedi#m%sh ca nr%pasha#rdu#la draupadeya#m%sh ca sam%yuge sa#tyakim% kuntibhojam% ca ra#ks%asam% ca ghat%otkacam 24 eko 'py es%a#m% maha#ra#ja samarthah% sam%niva#ran%e samare pa#n%d%aveya#na#m% sam%kruddho hy abhidha#vata#m kim% punah% sahita# vi#ra#h% kr%tavaira#sh ca pa#n%d%avaih% 25 atha va# sarva evaite pa#n%d%avasya#nuya#yibhih% yotsyanti saha ra#jaindra hanis%yanti ca ta#n mr%dhe 26 karn%as tv eko maya# sa#rdham% nihanis%yati pa#n%d%ava#n tato nr%patayo vi#ra#h% stha#syanti mama sha#sane 27 yash ca tes%a#m% pran%eta# vai va#sudevo maha#balah% na sa sam%nahyate ra#jann iti ma#m abravi#d vacah% 28 tasya#ham% vadatah% su#ta bahusho mama sam%nidhau yuktito hy anupashya#mi nihata#n pa#n%d%ava#n mr%dhe 29 tes%a#m% madhye sthita# yatra hanyante mama putraka#h% vya#yacchama#na#h% samare kim anyad bha#gadheyatah% 30 bhi#s%mash ca nihato yatra lokana#thah% prata#pava#n shikhan%d%inam% sama#sa#dya mr%gendra iva jambukam 31 dron%ash ca bra#hman%o yatra sa#rva shastra#strapa#ragah% nihatah% pa#n%d%avaih% sam%khye kim anyad bha#gadheyatah% 32 bhu#ri shvara# hato yatra somadattash ca sa#myuge ba#hli#kash ca maha#ra#ja kim anya#d bhaga dheyatah% 33 sudaks%in%o hato yatra jalasam%dhash ca kauravah% shruta#yush ca#cyuta#yush ca kim anyad bha#gadheyatah% 34 br%hadbalo hato yatra magadhash ca maha#balah% a#vantyo nihato yatra trigartash ca jana#dhipah% sam%shaptaka#sh ca bahavah% kim anyad bha#gadheyatah% 35 alambusas tatha# ra#jan ra#ks%a#sash ca#py ala#yudhah% a#rshyashr%n*gash ca nihatah% kim anyad bha#gadheyatah% 36 na#ra#yan%a# hata# yatra gopa#la# yuddhadurmada#h% mleccha#sh ca bahusa#hasra#h% kim anyad bha#gadheyatah% 37 shakunih% saubalo yatra kaitavyash ca maha#balah% nihatah% sabalo vi#rah% kim anyad bha#gadheyatah% 38 ra#ja#no ra#japutra#sh ca shu#ra#h% parighaba#havah% nihata# bahavo yatra kim anyad bha#gadheyatah% 39 na#na#deshasama#vr%tta#h% ks%atriya# yatra sam%jaya nihata#h% samare sarve kim anyad bha#gadheyatah% 40 putra#sh ca me vinihata#h% pautra#sh caiva maha#bala#h% vayasya# bhra#tarash caiva kim anyad bha#gadheyatah% 41 bha#gadheya sama#yukto dhruvam utpadyate narah% yash ca bha#gyasama#yuktah% sa shubham% pra#pnuya#n narah% 42 aham% viyuktah% svair bha#gyaih% putraish caiveha sam%jaya katham adya bhavis%ya#mi vr%ddhah% shatruvasham% gatah% 43 na#nyad atra param% manye vanava#sa#d r%te prabho so 'ham% vanam% gamis%ya#mi nirbandhur jn~a#tisam%ks%aye 44 na hi me 'nyad bhavec chreyo vana#bhyupagama#d r%te ima#m avastha#m% pra#ptasya lu#napaks%asya sam%jaya 45 duryodhano hato yatra shalyash ca nihato yudhi duh%sha#sano vishastash ca vikarn%ash ca maha#balah% 46 katham% hi bhi#masenasya shros%ye 'ham% shabdam uttamam ekena samare yena hatam% putrashatam% mama 47 asakr%d vadatas tasya duryodhana vadhena ca duh%khashoka#bhisam%tapto na shros%ye parus%a# girah% 48 evam% sa shokasam%taptah% pa#rthivo hataba#ndhavah% muhur muhur muhyama#nah% putra#dhibhir abhiplutah% 49 vilapya suciram% ka#lam% dhr%tara#s%t%ro 'mbika# sutah% di#rgham us%n%am% ca nih%shvasya cintayitva# para#bhavam 50 duh%khena mahata# ra#ja# sam%tapto bharatars%abha punarga#valgan%im% su#tam% paryapr%cchad yatha#tatham 51 bhi#s%madron%au hatau shrutva# su#taputram% ca pa#titam sena#patim% pran%eta#ram% kim akurvata ma#maka#h% 52 yam% yam% sena# pran%eta#ram% yudhi kurvanti ma#maka#h% aciren%aiva ka#lena tam% tam% nighnanti pa#n%d%ava#h% 53 ran%amu#rdhni hato bhi#s%mah% pashyata#m% vah% kiri#t%ina# evam eva hato dron%ah% sarves%a#m eva pashyata#m 54 evam eva hatah% karn%ah% su#taputrah% prata#pava#n sa# ra#jaka#na#m% sarves%a#m% pashyata#m% vah% kiri#t%ina# 55 pu#rvam eva#ham ukto vai viduren%a maha#tmana# duryodhana#para#dhena prajeyam% vinashis%yati 56 ke cin na samyak pashyanti mu#d%ha#h% samyak tatha#pare tad idam% mama mu#d%hasya# tatha# bhu#tam% vacah% sma ha 57 yad abravi#n me dharma#tma# viduro di#rghadarshiva#n tat tatha# samanupra#ptam% vacanam% satyava#dinah% 58 daivopahatacittena yan maya#pakr%tam% pura# anayasya phalam% tasya bru#hi ga#valgan%e punah% 59 ko va# mukham ani#ka#na#m a#si#t karn%e nipa#tite arjunam% va#sudevam% ca ko va# pratyudyayau rathi# 60 ke 'raks%an daks%in%am% cakram% madrara#jasya sam%yuge va#mam% ca yoddhuka#masya ke va# vi#rasya pr%s%t%hatah% 61 katham% ca vah% sameta#na#m% madrara#jo maha#balah% nihatah% pa#n%d%avaih% sam%khye putro va# mama sam%jaya 62 bru#hi sarvam% yatha#tattvam% bharata#na#m% maha#ks%ayam yatha# ca nihatah% sam%khye putro duryodhano mama 63 pa#n~ca#la#sh ca yatha# sarve nihata#h% sapada#nuga#h% dhr%s%t%adyumnah% shikha#n%d%i# ca draupadya#h% pan~ca ca#tmaja#h% 64 pa#n%d%ava#sh ca yatha# mukta#s tathobhau sa#tvatau yudhi kr%pash ca kr%tavarma# ca bha#radva#jasya ca#tmajah% 65 yad yatha# ya#dr%sham% caiva yuddham% vr%ttam% ca sa#m%pratam ahilam% shrotum iccha#mi kushalo hy asi sam%jaya | | 1 [s] shr%n%u ra#jann avahito yatha#vr%tto maha#n ks%ayah% kuru#n%a#m% pa#n%d%ava#na#m% ca sama#sa#dya parasparam 2 nihate su#taputre tu pa#n%d%avena maha#tmana# vidrutes%u ca sainyes%u sama#ni#tes%u ca#sakr%t 3 vimukhe tava putre tu shokopahatacetasi bhr%shodvignes%u sainyes%u dr%s%t%va# pa#rthasya vikramam 4 dhya#yama#nes%u sainyes%u duh%kham% pra#ptes%u bha#rata bala#na#m% madhyama#na#na#m% shrutva# ninadam uttamam 5 abhijn~a#nam% narendra#n%a#m% vikr%tam% preks%ya sam%yuge patita#n rathani#d%a#m%sh ca ratha#m%sh ca#pi maha#tmana#m 6 ran%e vinihata#n na#ga#n dr%s%t%va# patti#m%sh ca ma#ris%a a#yodhanam% ca#tighoram% rudrasya#kri#d%a sam%nibham 7 aprakhya#tim% gata#na#m% tu ra#jn~a#m% shatasahasrashah% kr%pa#vis%t%ah% kr%po ra#jan vayah% shi#lasamanvitah% 8 abravi#t tatra tejasvi# so 'bhisr%tya jana#dhipam duryodhanam% manyuvasha#d vacanam% vacanaks%amah% 9 duryodhana nibodhedam% yat tva# vaks%ya#mi kaurava shrutva# kuru maha#ra#ja yadi te rocate 'nagha 10 na yuddhadharma#c chreya#n vai pantha# ra#jendra vidyate yam% sama#shritya yudhyante ks%atriya#h% ks%atriyars%abha 11 putro bhra#ta# pita# caiva svasreyo ma#tulas tatha# sam%bandhibandhava#sh caiva yodhya# vai ks%atraji#vina# 12 vadhe caiva paro dharmas tatha#dharmah% pala#yane te sma ghora#m% sama#panna# ji#vika#m% ji#vita#rthinah% 13 tatra tva#m% prativaks%ya#mi kim% cid eva hitam% vacah% hate bhi#s%me ca dron%e ca karn%e caiva maha#rathe 14 jayadrathe ca nihate tava bhra#tr%s%u ca#nagha laks%man%e tava putre ca kim% shes%am% paryupa#smahe 15 yes%u bha#ram% sama#sajya ra#jye matim akurmahi te sam%tyajya tanu#r ya#ta#h% shu#ra# brahma vida#m% gatim 16 vayam% tv iha vina# bhu#ta# gun%avadbhir maha#rathaih% kr%pan%am% vartayis%ya#ma pa#tayitva# nr%pa#n bahu#n 17 sarvair api ca ji#vadbhir bi#bhatsur apara#jitah% kr%s%n%a netro maha#ba#hur devair api dura#sadah% 18 indra ka#rmukavajra#bham indraketum ivocchritam va#naram% ketum a#sa#dya sam%caca#la maha#camu#h% 19 sim%hana#dena bhi#masya pa#n~cajanya svanena ca ga#n%d%i#vasya ca nirghos%a#t sam%hr%s%yanti mana#m%si nah% 20 caranti#va maha#vidyun mus%n%anti nayanaprabha#m ala#tam iva ca#viddham% ga#n%d%i#vam% samadr%shyata 21 ja#mbu#nadavicitram% ca dhu#yama#nam% mahad dhanuh% dr%shyate diks%u sarva#su vidyud abhraghanes%v iva 22 udyama#nash ca kr%s%n%ena va#yuneva bala#hakah% ta#vakam% tad balam% ra#jann arjuno 'stravida#m% varah% gahanam% shishire kaks%am% dada#ha#gnir ivotthitah% 23 ga#hama#nam ani#ka#ni mahendrasadr%shaprabham dhanam%jayam apashya#ma caturdantam iva dvipam 24 viks%obhayantam% sena#m% te tra#sayantam% ca pa#rthiva#n dhanam%jayam apashya#ma nalini#m iva kun~jaram 25 tra#sayantam% tatha# yodha#n dhanur ghos%en%a pa#n%d%avam bhu#ya enam apashya#ma sim%ham% mr%gagan%a# iva 26 sarvalokamahes%va#sau vr%s%abhau sarvadhanvina#m a#muktakavacau kr%s%n%au lokamadhye virejatuh% 27 adya sapta dasha#ha#ni vartama#nasya bha#rata sam%gra#masya#tighorasya vadhyata#m% ca#bhito yudhi 28 va#yuneva vidhu#ta#ni tava#ni#ka#ni sarvashah% sharad ambhoda ja#la#ni vyashi#ryanta samantatah% 29 ta#m% na#vam iva paryasta#m% bhra#ntava#ta#m% maha#rn%ave tava sena#m% maha#ra#ja savyasa#ci# vyakampayat 30 kva nu te su#taputro 'bhu#t kva nu dron%ah% saha#nugah% aham% kva ca kva ca#tma# te ha#rdikyash ca tatha# kva nu duh%sha#sanash ca bhra#ta# te bhra#tr%bhih% sahitah% kva nu 31 ba#n%agocara sam%pa#ptam% preks%ya caiva jayadratham sam%bandhinas te bhra#tr%#m%sh ca saha#ya#n ma#tula#m%s tatha# 32 sarva#n vikramya mis%ato loka#m%sh ca#kramya mu#rdhani jayadratho hato ra#jan kim% nu shes%am upa#smahe 33 ko veha sa puma#n asti yo vijes%yati pa#n%d%avam tasya ca#stra#n%i divya#ni vividha#ni maha#tmanah% ga#n%d%i#vasya ca nirghos%o vi#rya#n%i harate hi nah% 34 nas%t%acandra# yatha# ra#trih% seneyam% hatana#yaka# na#gabhagnadruma# shus%ka# nadi#va#kulata#m% gata# 35 dhvajinya#m% hatanetra#ya#m% yathes%t%am% shvetava#hanah% caris%yati maha#ba#huh% kaks%e 'gnir iva sam%jvalan 36 sa#tyakesh caiva yo vego bhi#masenasya cobhayoh% darayeta giri#n sarva#n~ shos%ayeta ca sa#gara#n 37 uva#ca va#kyam% yad bhi#mah% sabha#madhye visha#m% pate kr%tam% ta sakalam% tena bhu#yash caiva karis%yati 38 pramukhasthe tada# karn%e balam% pa#n%d%ava raks%itam dura#sadam% tatha# guptam% gu#d%ham% ga#n%d%i#vadhanvana# 39 yus%ma#bhis ta#ni ci#rn%a#ni ya#ny asa#hu#ni sa#dhus%u aka#ran%akr%ta#ny eva tes%a#m% vah% phalam a#gatam 40 a#tmano 'rthe tvaya# loko yatnatah% sarva a#hr%tah% sa te sam%shayitas ta#ta a#tma# ca bharatars%abha 41 raks%a duryodhana#tma#nam a#tma# sarvasya bha#janam bhinne hi bha#jane ta#ta disho gacchati tadgatam 42 hi#yama#nena vai sam%dhih% paryes%t%avyah% samena ca vigraho vardhama#nena ni#tir es%a# br%haspateh% 43 te vayam% pa#n%d%uputrebhyo hi#na#h% svabalashaktitah% atra te pa#n%d%avaih% sa#rdham% sam%dhim% manye ks%amam% prabho 44 na ja#ni#te hi yah% shreyah% shreyasash ca#vamanyate sa ks%ipram% bhrashyate ra#jya#n na ca shreyo 'nuvindati 45 pran%ipatya hi ra#ja#nam% ra#jyam% yadi labhemahi shreyah% sya#n na tu maud%hyena ra#jan gantum% para#bhavam 46 vaicitravi#rya vacana#t kr%pa# shi#llo yudhis%t%hirah% viniyun~ji#ta ra#jye tva#m% govinda vacanena ca 47 yad bru#ya#d dhi hr%s%i#kesho ra#ja#nam apara#jitam arjunam% bhi#masenam% ca sarvam% kuryur asam%shayam 48 na#tikramis%yate kr%s%n%o vacanam% kauravasya ha dhr%tara#s%t%rasya manye 'ham% na#pi kr%s%n%asya pa#n%d%avah% 49 etat ks%amam aham% manye tava pa#rthair avigraham na tva bravi#mi ka#rpan%ya#n na pra#n%apariraks%an%a#t pathyam% ra#jan bravi#mi tva#m% tatpara#suh% smaris%yasi 50 iti vr%ddho vilapyaitat kr%pah% sha#radvato vacah% di#rgham us%n%am% ca nih%shvasya shushoca ca mumoha ca | | 1 [s] evam ukto 'to ra#ja# gautamena yashasvina# nih%shvasya di#rgham us%n%am% ca tu#s%n%i#m a#si#d visha#m% pate 2 tato muhu#rtam% sa dhya#tva# dha#rtara#s%t%ro maha#mana#h% kr%pam% sha#radvatam% va#kyam ity uva#ca param%tapah% 3 yat kim% cit suhr%da# va#cyam% tat sarvam% shra#vito hy aham kr%tam% ca bhavata# sarvam% pra#n%a#n sam%tyajya yudhyata# 4 ga#hama#nam ani#ka#ni yudhyama#nam% maha#rathaih% pa#n%d%avair atitejobhir lokas tva#m anudr%s%t%ava#n 5 suhr%da# yad idam% va#cyam% bhavata# shra#vito hy aham na ma#m% pri#n%a#ti tat sarvam% mumu#rs%or iva bhes%ajam 6 hetuka#ran%a sam%yuktam% hitam% vacanam uttamam ucyama#nam% maha#ba#ho na me vipra#grya roccate 7 ra#jya#d vinikr%to 'sma#bhih% katham% so 'sma#su vishvaset aks%adyu#te ca nr%patir jito 'sma#bhir maha#dhanah% sa katham% mama va#kya#ni shraddadhya#d bhu#ya eva tu 8 tatha# dautyena sam%pra#ptah% kr%s%n%ah% pa#rtha hite ratah% pralabdhash ca hr%s%i#keshas tac ca karma virodhitam sa ca me vacanam% brahman katham eva#bhimam%syate 9 vilala#pa hi yat kr%s%n%a# sabha#madhye sameyus%i# na tan mars%ayate kr%s%n%o na ra#jyaharan%am% tatha# 10 ekapra#n%a#v ubhau kr%s%n%a#v anyonyam% prati sam%hatau pura# yac chrutam eva#si#d adya pashya#mitat prabho 11 svasri#yam% ca hatam% shrutva# duh%khasvapiti keshavah% kr%ta#gaso vayam% tasya sa madartham% katham% ks%amet 12 abhimanyor vina#shena na sharma labhate 'rjunah% sa katham% mad dhite yatnam% prakaris%yati ya#citah% 13 madhyamah% pa#n%d%avas ti#ks%n%o bhi#maseno maha#balah% pratijn~a#tma ca tenogram% sa bha#jyeta na sam%namet 14 ubhau tau baddhanistrim%sha#v ubhau ca#baddha kan*kat%au kr%tavaira#v ubhau vi#rau yama#v api yamopamau 15 dhr%s%t%adyumnah% shikhan%d%i# ca kr%tavairau maya# saha tau katham% mad dhite yatnam% prakurya#ta#m% dvijottama 16 duh%sha#sanena yat kr%s%n%a# ekavastra# rajasvala# pariklis%t%a# sabha#madhye sarvalokasya pashyatah% 17 tatha# vivasana#m% di#na#m% smaranty adya#pi pa#n%d%ava#h% na niva#rayitum% shakya#h% sam%gra#ma#t te param%tapa#h% 18 yada# ca draupadi# kr%s%n%a# mad vina#sha#ya duh%khita# ugram% tepe tapah% kr%s%n%a# bhartr%#n%a#m arthasiddhaye sthan%d%ile nityada# shete ya#vad vairasya ya#tana# 19 niks%ipya ma#nam% darpam% ca va#sudeva sahodara# kr%s%n%a#ya#h% preks%yavad bhu#tva# shushru#s%a#m% kurute sada# 20 iti sarvam% samunnaddham% na nirva#ti katham% cana abhimanyor vina#shena sa sam%dheyah% katham% maya# 21 katham% ca na#ma bhuktvema#m% pr%thivi#m% sa#gara#mbara#m pa#n%d%ava#na#m% prasa#dena bhun~ji#ya#m% ra#jyam alpakam 22 upary upari ra#jn~a#m% vai jvalito bha#skaro yatha# yudhis%t%hiram% katham% pashca#d anuya#sya#mi da#savat 23 katham% bhuktva# svayam% bhoga#n dattva# da#ya#m%sh ca pus%kala#n kr%pan%am% vartayis%ya#mi kr%pan%aih% saha ji#vika#m 24 na#bhyasu#ya#mi te va#kyam uktam% snigdham% hitam% tvaya# na tu sam%dhim aham% manye pra#ptaka#lam% katham% cana 25 suni#tam anupashya#mi suyuddhena param%tapa na#yam% kli#bayitum% ka#lah% sam%yoddhum% ka#la eva nah% 26 is%t%am% me bahubhir yajn~air datta# vipres%u daks%n%in%a#h% pra#pta#h% kramashruta# veda#h% shatru#n%a#m% mu#rdhni ca sthitam 27 bhr%tyame subhr%ta#s ta#ta di#nash ca#bhyuddhr%to janah% ya#ta#ni parara#s%t%ra#n%i svara#s%t%ram anupa#litam 28 bhukta#sh ca vividha# bhoga#s trivargah% sevito maya# pitr%#n%a#m% gatam a#nr%n%yam% ks%atradharmasya cobhayoh% 29 na dhruvam% sukham asti#ha kuto ra#jyam% kuto yashah% iha ki#rtir vidha#tavya# sa# ca yuddhena na#nyatha# 30 gr%he yat ks%atriyasya#pi nidhanam% tad vigarhitam adharmah% sumaha#n es%a yac chayya# maran%am% gr%he 31 aran%ye yo vimun~ceta sam%gra#me va# tanum% narah% kratu#n a#hr%tya mahato mahima#nam% sa gacchati 32 kr%pan%am% vipalann a#rto jaraya#bhipariplutah% mriyate rudata#m% madhye jn~a#ti#na#m% na sa pu#rus%ah% 33 tyaktva# tu vividha#n bhoga#n pra#pta#na#m% marama#m% gatim api#da#ni#m% suyuddhena gaccheyam% sat salokata#m 34 shu#ra#n%a#m a#rya vr%tta#na#m% sam%grames%v anivartina#m dhi#mata#m% satyasam%dha#na#m% sarves%a#m% kratuya#jina#m 35 shastra#vabhr%tham a#pta#na#m% dhruvam% va#sas trivis%t%ape muda# nu#nam% prapashyanti shubhra# hy apsarasa#m% gan%a#h% 36 pashyanti nu#nam% pitarah% pu#jita#n~ shakra sam%sadi apsarobhih% parivr%ta#n modama#na#m%s trivis%t%ape 37 pantha#nam amarair ya#tam% shu#raish caiva#nivartibhih% api taih% sam%gatam% ma#rgam% vayam apy a#ruhemahi 38 pita#mahena vr%ddhena tatha#caryen%a dhi#mata# jayadrathena karn%ena tatha# duh%sha#sanena ca 39 ghat%ama#na# madarthe 'smin hata#h% shu#ra# jana#dhipa#h% sherate lohita#kta#n*ga#h% pr%thivya#m% sharaviks%ata#h% 40 uttama#stravidah% shu#ra# yathoktakratuya#jinah% tyaktva# pra#n%a#n yatha#nya#yam indra sadmasu dhis%t%hita#h% 41 tais tv ayam% racitah% pantha# durgamo hi punar bhavet sam%patadbhir maha#vegair ito ya#dbhish ca sad gatim 42 ye madarthe hata#h% shu#ra#s tes%a#m% kr%tam anusmaran r%n%am% tat pratimun~ca#no na ra#jye mana a#dadhe 43 pa#tayitva# vayasya#m%sh ca bhra#tr%#n atha pita#maha#n ji#vitam% yadi raks%eyam% loko ma#m% garhayed dhruvam 44 ki#dr%sham% ca bhaved ra#jyam% mama hi#nasya bandhubhih% sakhibhish ca suhr%dbhish ca pran%ipatya ca pa#n%d%avam 45 so 'ham eta#dr%sham% kr%tva# jagato 'sya para#bhavam suyuddhena tatah% svargam% pra#psya#mi na tad anyatha# 46 evam% duryodhanenoktam% sarve sam%pu#jya tad vacah% sa#dhu sa#dhv iti ra#ja#nam% ks%atriya#h% sam%babha#s%ire 47 para#jayam ashocantah% kr%tacitta#sh ca vikrame sarve sunishcita# yoddhum udagramanaso 'bhavan 48 tato va#ha#n sama#shva#sya sarve yuddha#bhinandinah% u#ne dviyojane gatva# pratyatis%t%hanta kaurava#h% 49 a#ka#she vidrume pun%ye prasthe himavatah% shubhe arun%a#m% sarasvati#m% pra#pya papuh% sasnush ca taj jalam 50 tava putra#h% kr%totsa#ha#h% paryavartanta te tatah% paryavastha#pya ca#tma#nam anyonyena punas tada# sarve ra#jan nyavartanta ks%atriya#h% ka#lacodita#h% | | 1 [s] atha haimavate prasthe sthitva# yuddha#bhinandinah% sarva eva maha#ra#ja yodha#s tatra sama#gata#h% 2 shalyash ca citrasenash ca shakunish ca maha#rathah% ashvattha#ma# kr%pash caiva kr%tavarma# ca sa#tvatah% 3 sus%en%o 'ris%t%asenash ca dhr%tasenash ca vi#ryava#n jayatsenash ca ra#ja#nas te ra#trim us%ita#s tatah% 4 ran%e karn%e hate vi#re tra#sita# jitaka#shibhih% na#labhan~ sharma te putra# himavantam r%te girim 5 te 'bruvan sahita#s tatra ra#ja#nam% sainyasam%nidhau kr%tayatna# ran%e ra#jan sa#mpu#jya vidhivat tada# 6 kr%tva# sena# pran%eta#ram% para#m%s tvam% yoddhum arhasi yena#bhigupta#h% sam%gra#me jayema#su hr%do vayam 7 tato duryodhanah% sthitva# ran%e rathavarottamam sarvayuddhavibha#gajn~am antakapratimam% yudhi 8 svan*gam% pracchannashirasam% kambugri#vam% priyam%vadam vya#koshapadma#bhimukham% vya#ghra#syam% merugauravam 9 stha#n%or vr%s%asya sadr%sham% skandhanetra gatisvaraih% pus%t%ashlis%t%a#yata bhujam% suvisti#rn%a ghanorasam 10 jave bale ca sadr%sham arun%a#nuja va#tayoh% a#dityasya tvis%a# tulyam% buddhya# coshanasa# samam 11 ka#nti ru#pamukhaishvaryais tribhish candramasopamam ka#n~canopala sam%gha#taih% sadr%sham% shlis%t%asam%dhikam 12 suvr%ttoru kat%i# jan*gham% supa#dam% svan*guli#nakham smr%tva# smr%tvaiva ca gun%a#n dha#tra# yatna#d vinirmitam 13 sarvalaks%an%asam%pannam% nipun%am% shrutisa#garam jeta#ram% tarasa#ri#n%a#m ajeyam% shatrubhir bala#t 14 dasha#n*gam% yash catus%pa#dam is%vastram% veda tattvatah% sa#n*gam%sh ca caturo veda#n samyag a#khya#na pan~cama#n 15 a#ra#dhya tryambalam% yatna#d vratair ugrair maha#tapa#h% ayonija#ya#m utpanno dron%ena#yonijena yah% 16 tam apratimakarma#n%am% ru#pen%a#sadr%sham% bhuvi pa#ragam% sarvavidya#na#m% gun%a#rn%avam aninditam tam abhyetya#tmajas tubhyam ashvattha#ma#nam abravi#t 17 yam% purash% kr%tyasahita# yudhi jes%ya#ma pa#n%d%ava#n guruputro 'dya sarves%a#m asma#kam% parama# gatih% bhava#m%s tasma#n niyoga#t te ko 'stu sena#patir mama 18 [druan%i] ayam% kulena vi#ryen%a tejasa# yashasa# shriya# sarvair gun%aih% samuditah% shalyo no 'stu camu#patih% 19 bha#gineya#n nija#m%s tyaktva# kr%tajn~o 'sma#n upa#gatah% maha#seno maha#ba#hur maha#sena iva#parah% 20 enam% sena#patim% kr%tva# nr%patim% nr%pasattama shakyah% pra#ptum% jayo 'sma#bhir devaih% skandam iva#jitam 21 tathokte dron%aputren%a sarva eva nara#dhipa#h% pariva#rya sthita#h% shalyam% jayashabda#m%sh ca cakrire yuddha#ya ca matim% cakru#r a#vesham% ca param% yayuh% 22 tato duryodhanah% shalyam% bhu#mau sthitva# rathe sthitam uva#ca pra#n~jalir bhu#tva# ra#ma bhi#s%ma samam% ran%e 23 ayam% sa ka#lah% sam%pra#pto mitra#n%a#m% mitravatsala yatra mitram amitram% va# pari#ks%ante budha# jana#h% 24 sa bhava#n astu nah% shu#rah% pran%eta# va#hini#mukhe ran%am% ca ya#te bhavati pa#n%d%ava# mandacetasah% bhavis%yanti saha#ma#tya#h% pa#n~ca#la#sh ca nirudyama#h% 25 [s%alya] yat tu ma#m% manyase ra#jan kurura#ja karomi tat tvatpriya#rtham% hi me sarvam% pra#n%a# ra#jyam% dhana#ni ca 26 [dur] sena#patyena varaye tva#m aham% ma#tula#tulam so 'sma#n pa#hi yudha#m% shres%t%ha ska#ndo deva#n iva#have 27 abhis%icyasva ra#jendra deva#na#m iva pa#vakih% jahi shatru#n ran%e vi#ra mahendro da#nava#n iva | | 1 [s] etac chrutva# vaco ra#jn~o madrara#jah% prata#pava#n duryodhanam% tada# ra#jan va#kyam etad uva#ca ha 2 duryodhana maha#ba#ho shr%n%u va#kyavida#m% vara ya#v etau manyase kr%s%n%au rathasthau rathina#m% varau na me tulya#v ubha#v etau ba#huvi#rye katham% cana 3 udyata#m% pr%thivi#m% sarva#m% sasura#surama#nava#m yodhayeyam% ran%amukhe sam%kruddhah% kim u pa#n%d%ava#n vijes%ye ca ran%e pa#rtha#n somaka#m%sh ca sama#gata#n 4 aham% sena# pran%eta# te bhavis%ya#mi na sam%shayah% tam% ca vyu#ham% vidha#sya#mi na taris%yanti yam% pare iti satyam% bravi#my es%a duryodhana na sam%shayah% 5 evam uktas tato ra#ja# madra#dhipatim an~jasa# abhyas%in~cata sena#ya# madhye bharatasattama vidhina# shastradr%s%t%ena hr%s%t%aru#po visha#m% pate 6 abhis%ikte tatas tasmin sim%hana#do maha#n abhu#t tava sainyes%v ava#dyanta va#ditra#n%i ca bha#rata 7 hr%s%t%a#sh ca#sam%s tada# yodha# madraka#sh ca maha#ratha#h% tus%t%uvush caiva ra#ja#nam% shalyam a#havashobhinam 8 jaya ra#jam%sh ciram% ji#va jahi shatru#n sama#gata#n tava ba#hubalam% pra#pya dha#rtara#s%t%ra#maha# bala#h% nikhila#m% pr%thivi#m% sarva#m% prasha#santu hatadvis%ah% 9 tvam% hi shakto ran%e jetum% sasura#surama#nava#n martyadharma#n%a iha tu kim u somaka sr%n~jaya#n 10 evam% sam%stu#yama#nas tu madra#n%a#m adhipo bali# hars%am% pra#pa tada# vi#ro dura#pam akr%ta#tmabhih% 11 [s%alya] adyaiva#ham% ran%e sarva#n pa#n~ca#la#n saha pa#n%d%avaih% nihanis%ya#mi ra#jendra svargam% ya#sya#mi va# hatah% 12 adya pashyantu ma#m% loka# vicarantam abhi#tavat adya pa#n%d%usuta#h% sarve va#sudevah% sasa#tyakih% 13 pa#n~ca#la#sh cedayash caiva draupadeya#sh ca sarvashah% dhr%s%t%adyumnah% shikhan%d%i# ca sarve ca#pi prabhadraka#h% 14 vikramam% mama pashyantu dhanus%ash ca mahad balam la#ghavam% ca#stravi#ryam% ca bhujayosh ca balam% yudhi 15 adya pashyantu me pa#rtha#h% siddha#sh ca sahaca#ran%aih% ya#dr%sham% me balam% ba#hvoh% sa#mpad astres%u ya# ca me 16 adya me vikramam% dr%s%t%va# pa#n%d%ava#na#m% maha#ratha#h% prati#ka#ra para# bhu#tva# ces%t%anta#m% vividha#h% kriya#h% 17 adya sainya#ni pa#n%d%u#na#m% dra#vayis%ye samantatah% dron%a bhi#s%ma#v ati vibho su#taputram% ca sam%yuge vicaris%ye ran%e yudhyan priya#rtham% tava kaurava 18 [s] abhis%ikte tada# shalye tava sainyes%u ma#nada na karn%a vyasanam% kim% cin menire tatra bha#rata 19 hr%s%t%a#h% sumanasash caiva babhu#vus tatra sainika#h% menire nihata#n pa#rtha#n madrara#javasham% gata#n 20 prahars%am% pra#pya sena# tu ta#vaki# bharatars%abha ta#m% ra#trim% sukhini# supta# svasthacitteva sa#bhavat 21 sainyasya tava tam% shabdam% shrutva# ra#ja# yudhis%t%hirah% va#rs%n%eyam abravi#d va#kyam% sarva ks%atrasya shr%n%vatah% 22 madrara#jah% kr%tah% shalyo dha#rtara#s%t%ren%a ma#dhava sena#patir mahes%va#sah% sarvasainyes%u pu#jitah% 23 etac chrutva# yatha# bhu#tam% kuru ma#dhava yat ks%amam bhava#n neta#ca gopta# ca vidhatsva yad anantaram 24 tam abravi#n maha#ra#ja va#sudevo jana#dhipam a#rta#yanim aham% ja#ne yatha#tattvena bha#rata 25 vi#ryava#m%sh ca maha#teja# maha#tma# ca vishes%atah% kr%ti# ca citrayodhi# ca smayukto la#ghavena ca 26 ya#dr%g bhi#s%mas tatha# dron%o ya#dr%k karn%ash ca sam%yuge ta#dr%shas tad vishis%t%o va# madrara#jo mato mama 27 yudhyama#nasya tasya#jau cintayann eva bha#rata yoddha#ram% na#dhigaccha#mi tulyaru#pam% jana#dhipa 28 shikhan%d%yarjuna bhi#ma#na#m% sa#tvatasya ca bha#rata dhr%s%t%adyumnasya ca tatha# balena#bhyadhiko ran%e 29 madrara#jo maha#ra#ja sim%hadviradavikramah% vicaris%yaty abhi#h% ka#le ka#lah% kruddhah% praja#sv iva 30 tasya#dya na prapashya#mi pratiyoddha#ram a#have tva#m r%te purus%avya#ghra sha#rdu#lasamavikramam 31 sadevaloke kr%tsne 'smin na#nyas tvattah% puma#n bhavet madrara#jam% ran%e kruddham% yo hanya#t kurunandana ahany ahani yudhyantam% ks%obhayantam% balam% tava 32 tasma#j jahi ran%e shalyam% maghava#n iva shambaram atipashca#d asau vi#ro dha#rtara#s%t%ren%a satkr%tah% 33 tavaiva hi jayo nu#nam% hate madreshvare yudhi tasmin hate hatam% sarvam% dha#rtara#s%t%ra balam% mahat 34 etac chrutva# maha#ra#ja vacanam% mama sa#m%pratam pratyudya#hi ran%e pa#rtha madrara#jam% maha#balam jahi cainam% maha#ba#ho va#savo namucim% yatha# 35 na caiv atra daya# ka#rya# ma#tulo 'yam% mameti vai ks%atradharmam% puraskr%tya jahi madrajaneshvaram 36 bhi#s%madron%a#rn%avam% ti#rtva# karn%a pa#ta#lasam%bhavam ma# nimajjasva sagan%ah% shalyam a#sa#dya gos%padam 37 yac ca te tapaso vi#ryam% yac ca ks%a#tram% balam% tava tad darshaya ran%e sarvam% jahi cainam% maha#ratham 38 eta#vad uktva# vacanam% keshavah% paravi#raha# jaga#ma shibiram% sa#yam% pu#jyama#no 'tha pa#n%d%avaih% 39 keshave tu tada# ya#te dharmara#jo yudhis%t%hirah% visr%jya sarva#n bhra#tr%#m%sh ca pa#n~ca#la#n atha somaka#n sus%va#pa rajani#m% ta#m% tu vishalya iva kun~jarah% 40 te ca sarve mahes%va#sa#h% pa#n~ca#la#h% pa#n%d%ava#s tatha# karn%asya nidhane hr%s%t%a#h% sus%upus ta#m% nisha#m% tada# 41 gatajvaram% mahes%va#sam% ti#rn%apa#ram% maha#ratham babhu#va pa#n%d%aveya#na#m% sainyam% pramuditam% nishi su#taputrasya nidhane jayam% labdhva# ca ma#ris%a | | 1 [s] vyati#ta#ya#m% rajanya#m% tu ra#ja# duryodhanas tada# abravi#t ta#vaka#n sarva#n sam%nahyanta#m% maha#ratha#h% 2 ra#jn~as tu matam a#jn~a#ya sa#manahyata sa# camu#h% ayojayan ratha#m%s tu#rn%am% paryadha#vam%s tatha#pare 3 akalpyanta ca ma#tan*ga#h% samanahyanta pattayah% haya#n a#staran%opeta#m%sh cakrur anye saha#srashah% 4 va#ditra#n%a#m% ca ninadah% pra#dura#si#d visha#m% pate bodhana#rtham% hi yodha#na#m% sainya#na#m% ca#py udi#ryata#m 5 tato bala#ni sarva#n%i sena# shis%t%a#ni bha#rata sam%naddha#ny eva dadr%shur mr%tyum% kr%tva# nivartanam 6 shalyam% sena#patim% kr%tva# madrara#jam% maha#ratha#h% pravibhajya balam% sarvam ani#kes%u vyavasthita#h% 7 tatah% sarve sama#gamya putren%a tava sainika#h% kr%pash ca kr%tavarma# ca draun%ih% shalyo 'tha saubalah% 8 anye ca pa#rthiva#h% shes%a#h% samayam% cakrire tada# na na ekena yoddhavyam% katham% cid api pa#n%d%avaih% 9 yo hy ekah% pa#n%d%avair yudhyed yo va# yudhyantam utsr%jet sa pan~cabhir bhaved yuktah% pa#takaih% sopapa#takaih% anyonyam% pariraks%adbhir yoddhavyam% sahitaish ca nah% 10 evam% te samayam% kr%tva# sarve tatra maha#ratha#h% madrara#jam% puraskr%tya tu#rn%am abhyadravan para#n 11 tathaiva pa#n%d%ava# ra#jan vyu#hya sainyam% maha#ran%e abhyayuh% kaurava#n sarva#n yotsyama#na#h% samantatah% 12 tad balam% bharatashres%t%ha ks%ubbdha#rn%ava samasvanam samuddhu#ta#rn%ava#ka#ram uddhu#ta rathakun~jaram 13 [dhr%] dron%asya bhi#s%masya ca vai ra#dheyasya ca me shrutam pa#tanam% sham%sa me bhu#yah% shalyasya#tha sutasya me 14 katham% ran%e hatah% shalyo dharmara#jena sam%jaya bhi#mena ca maha#ba#huh% putro duryodhano mama 15 [s] ks%ayam% manus%yadeha#na#m% rathana#ga#shvasam%ks%ayam shr%n%u ra#jan sthiro bhu#tva# sam%gra#mam% sham%sato mama 16 a#sha# balavati# ra#jan putra#n%a#m% te 'bhavat tada# hate bhi#s%me ca dron%e ca su#taputre ca pa#tite shalyah% pa#rtha#n ran%e sarva#n nihanis%yati ma#ris%a 17 ta#m a#sha#m% hr%daye kr%tva# sama#shva#sya ca bha#rata madrara#jam% ca samare sama#shritya maha#ratham na#thavantam atha#tma#nam amanyata sutas tava 18 yada# karn%e hate pa#rtha#h% sim%hana#dam% pracakrire tada# ra#jan dha#rtara#s%t%ra#n a#vivesha mahad bhayam 19 ta#n sama#shva#syatu tada# madrara#jah% prata#pava#n vyu#hya vyu#ham% maha#ra#ja sarvatobhadram r%ddhimat 20 pratyudya#to ran%e pa#rtha#n madrara#jah% prata#pava#n vidhunvan ka#rmukam% citram% bha#raghnam% vegavattaram 21 rathapravaram a#stha#ya saindhava#shvam% maha#rathah% tasya si#ta# maha#ra#ja rathastha#shobhayad ratham 22 sa tena sam%vr%to vi#ro rathena#mitrakarshanah% tasthau shu#ro maha#ra#ja putra#n%a#m% te bhayapran%ut 23 praya#n%e madrara#jo 'bhu#n mukham% vyu#hasya dam%shitah% madrakaih% sahito vi#raih% karn%a putraish ca durjayaih% 24 savye 'bhu#t kr%tavarma# ca trigartaih% pariva#ritah% gautamo daks%in%e pa#rshve shakaish ca yavanaih% saha 25 ashvattha#ma# pr%s%t%hato 'bhu#t ka#mbojaih% pariva#ritah% duryodhano 'bhavan madhye raks%itah% kurupum%gavaih% 26 haya#ni#kena mahata# saubalash ca#pi sam%vr%tah% prayayau sarvasainyena kaitavyash ca maha#rathah% 27 pa#n%d%ava#sh ca mahes%va#sa# vyu#hya sainyam arim%dama#h% tridha# bhu#tva# maha#ra#ja tava sainyam upa#dravan 28 dhr%s%t%adyumnah% shikhan%d%i# ca satyakish ca maha#rathah% shlayasya va#hini#m% tu#rn%am abhidudruvur a#have 29 tato yudhis%t%hiro ra#ja# svena#ni#kena sam%vr%tah% shalyam eva#bhidudra#va jigha#m%sur bharatars%abha 30 ha#rdikyam% tu mahes%va#sam arjunah% shatrupu#gaha# sam%shaptaka gan%a#m%sh caiva vegato 'bhividudruve 31 gautamam% bhi#maseno vai somaka#sh ca maha#ratha#h% abhyadravanta ra#jendra jigha#m%santah% para#n yudhi 32 ma#dri#putrau tu shakunim ulu#kam% ca maha#rathau sasainyau sahasenau ta#v upatasthatur a#have 33 tathaiva#yutasho yodha#s ta#vaka#h% pa#n%d%ava#n ran%e abhyadravanta sam%kruddha# vividha#yudhapa#n%ayah% 34 [dhr%] hate bhi#s%me mahes%va#se dron%e karn%e maha#rathe kuru s%valpa#vashis%t%es%u pa#n%d%aves%u ca sam%yuge 35 susam%rabdhes%u pa#rthes%u para#kra#ntes%u sam%jaya ma#maka#na#m% pares%a#m% ca kim% shis%t%am abhavad balam 36 [s] yatha# vayam% pare ra#jan yuddha#ya samavasthita#h% ya#vac ca#si#d balam% shis%t%am% sam%gra#me tan nibodha me 37 eka#dasha sahasra#n%i ratha#na#m% bharatars%abha dasha danti sahasra#n%i sapta caiva shata#ni ca 38 pu#rn%e shatasahasre dve haya#na#m% bharatars%abha narakot%yas tatha# tisro balam etat tava#bhavat 39 ratha#na#m% s%at% sahasra#n%i s%at% sahasra#sh ca kun~jara#h% dasha ca#shvasahasra#n%i pattikot%i# ca bha#rata 40 etad balam% pa#n%d%ava#na#m abhavac ches%am a#have eta eva sama#jagmur yuddha#ya bharatars%abha 41 evam% vibhajya ra#jendra madrara#jamate sthita#h% pa#n%d%ava#n pratyudi#ya#ma jaya gr%ddha#h% pramanyavah% 42 tathaiva pa#n%d%ava#h% shu#ra#h% samare jitaka#shinah% upaya#ta# naravya#ghra#h% pa#n~ca#la#sh ca yashasvinah% 43 evam ete balaughena parasparavadhais%in%ah% upaya#ta# naravya#ghra#h% pu#rva#m% sam%dhya#m% prati prabho 44 tatah% pravavr%te yuddham% ghoraru#pam% bhaya#nakam ta#vaka#na#m% pares%a#m% ca nighnata#m itaretaram | | 1 [s] tatha pravavr%te yuddham% kuru#n%a#m% bhayavardhanam sr%n~jayaih% saha ra#jendra ghoram% deva#suropamam 2 nara# ratha# gajaugha#sh ca sa#dinash ca sahasrashah% va#jinash ca para#kra#nta#h% sama#jagmuh% parasparam 3 na#ga#na#m% bhi#maru#pa#n%a#m% dravata#m% nisvano maha#n ashru#yata yatha#ka#le jalada#na#m% nabhastale 4 na#gair abhya#hata#h% ke cit saratha# rathino 'patan vyadravanta ran%e vi#ra# dra#vyama#n%a# madotkat%aih% 5 hayaugha#n pa#daraks%a#m%sh ca rathinas tatra shiks%ita#h% sharaih% sam%pres%aya#m a#suh% paraloka#ya bha#rata 6 sa#dinah% shiks%ita# ra#jan pariva#rya maha#ratha#n vicaranto ran%e 'bhyaghnan pra#sashaktyr%s%t%ibhis tatha# 7 dhanvinah% purus%a#h% ke cit sam%niva#rya maha#ratha#n ekam% bahava a#sa#dya pres%ayeyur yamaks%ayam 8 na#gam% rathavara#m%sh ca#nye pariva#rya maha#ratha#h% sottara#yudhinam% jaghnur dravama#n%a# maha#ravam 9 tatha# ca rathinam% kruddham% vikirantam% shara#n bahu#n na#ga# jaghnur maha#ra#ja pariva#rya samantatah% 10 na#go na#gam abhidrutya rathi# ca rathinam% ran%e shakto tomarana#ra#cair nijaghnus tatra tatra ha 11 pa#da#ta#n avamr%dnanto rathava#ran%ava#jinah% ran%amadhye vyadr%shyanta kurvanto mahad a#kulam 12 haya#sh ca paryadha#vanta ca#marair upashobhita#h% ham%sa# himavatah% prasthe pibanta iva medini#m 13 tes%a#m% tu va#jina#m% bhu#mih% khuraish citra# visha#m% pate ashobhata yatha# na#ri# karaja ks%ataviks%ata# 14 va#jina#m% khurashabdena rathe nemisvanena ca patti#na#m% ca#pi shabdena na#ga#na#m% br%hmitena ca 15 va#ditra#n%a#m% ca ghos%en%a shan*kha#na#m% nisvanena ca abhavan na#dita# bhu#mir nirgha#tir iva bha#rata 16 dhanus%a#m% ku#jama#na#na#m% nistrim%sha#na#m% ca di#pyata#m kavaca#na#m% prabha#bhish ca na pra#jn~a#yata kim% cana 17 bahavo ba#havash chinna# na#gara#jakaropama#h% udves%t%ante vives%t%ante vegam% kurvanti da#run%am 18 shirasa#m% ca maha#ra#ja patata#m% vasudha#tale cyuta#na#m iva ta#lebhyah% phala#na#m% shru#yate svanah% 19 shirobhih% patitair bha#ti rudhira#rdrair vasum%dhara# tapani#yanibhaih% ka#le nalinair iva bha#rata 20 udvr%ttanayanais tais tu gatasattvaih% suviks%ataih% vyabhra#jata maha#ra#ja pun%d%ari#kair iva#vr%ta# 21 ba#hubhish candana#digdhaih% sakeyu#rair maha#dhanaih% patitair bha#ti ra#jendra mahi# shakradhvajair iva 22 u#rubhish ca narendra#n%a#m% vinikr%ttair maha#have hastihastopamair anyaih% sam%vr%tam% tad ran%a#n*gan%am 23 kabandha shatasam%ki#rn%am% chattra ca#marashobhitam sena# vanam% tac chushubhe vanam% pus%pa#citam% yatha# 24 tatra yodha# maha#ra#ja vicaranto hy abhi#tavat dr%shyante rudhira#kta#n*ga#h% pus%pita# iva kim%shuka#h% 25 ma#tan*ga#sh ca#py adr%shyanta sharatomara pi#d%ita#h% patantas tatra tatraiva chinna#bhra sadr%sha# ran%e 26 gaja#ni#kam% maha#ra#ja vadhyama#nam% maha#tmabhih% vyadi#ryata dishah% sarva# va#tanunna# ghana# iva 27 te gaja# ghanasam%ka#sha#h% petur uvya#m% samantatah% vajrarugn%a# iva babhuh% parvata# yugasam%ks%aye 28 haya#na#m% sa#dibhih% sa#rdham% patita#na#m% mahi#tale ra#shayah% sam%pradr%shyante girima#tra#s tatas tatah% 29 sam%jajn~e ran%abhu#mau tu paralokavaha# nadi# shon%itoda# ratha#varta# dhvajavr%ks%a#sthi sharkara# 30 bhujanakra# dhanuh% srota# hastishaila# hayopala# medo majja# kardamini# chattra ham%sa# gadod%upa# 31 kavacos%n%i#s%a sam%channa# pata#ka# ruciradruma# cakracakra#vali# jus%t%a# triven%u# dan%d%aka#vr%ta# 32 shu#ra#n%a#m% hars%ajanani# bhi#ru#n%a#m% bhayavardhini# pra#vartata nadi# raura# kurusr%n~jayasam%kula# 33 ta#m% nadi#m% pitr%loka#ya vahanti#m atibhairava#m terur va#hana naubhis te shu#ra#h% parighaba#havah% 34 vartama#ne tatha# yuddhe nirmarya#de visha#m% pate caturan*gaks%aye ghore pu#rvam% deva#suropame 35 akroshan ba#ndhava#n anye tatra tatra param%tapa kroshadbhir ba#ndhavaish ca#nye bhaya#rta# na nivartire 36 nirmarya#de tatha# yuddhe vartama#ne bhaya#nake arjuno bhi#masenash ca mohaya#m% cakratuh% para#n 37 sa# vadhyama#na# mahati# sena# tava jana#dhipa amuhyat tatra tatraiva yos%in madavasha#d iva 38 mohayitva#ca ta#m% sena#m% bhima senadhanam%jayau dadhmatur va#rijau tatra sim%hana#dam% ca nedatuh% 39 shrutvaiva tu maha#shabdam% dhr%s%t%adyumna shikhan%d%inau dharmara#jam% puraskr%tya madrara#jam abhidrutau 40 tatra#shcaryam apashya#ma ghoraru#pam% visha#m% pate shalyena sam%gata#h% shu#ra# yad ayudhyanta bha#gashah% 41 ma#dri#putrau sarabhasau kr%ta#strau yuddhadurmadau abhyaya#ta#m% tvara#yuktau jigi#s%antau balam% tava 42 tato nyavartata balam% ta#vakam% bharatars%abha sharaih% pran%unnam% bahudha# pa#n%d%avair jitaka#shibhih% 43 vadyama#na# camu#h% sa# tu putra#n%a#m% preks%ata#m% tava bheje disho maha#ra#ja pran%unna# dr%d%hadhanvibhih% ha#ha#ka#ro maha#n~ jajn~e yodha#na#m% tava bha#rata 44 tis%t%ha tis%t%heti va#g a#si#d dra#vita#na#m% maha#tmana#m ks%atriya#n%a#m% tada#nyonyam% sam%yuge jayam icchata#m a#dravann eva bhagna#s te pa#n%d%avas tava sainika#h% 45 tyaktva# yuddhi priya#n putra#n bhra#tr%#n atha pita#maha#n ma#tula#n bha#gineya#m%sh ca tatha# sam%bandhiba#ndhava#n 46 haya#n dvipa#m%s tvarayanto yodha# jagmuh% samantatah% a#tmatra#n%a kr%totsa#ha#s ta#vaka# bharatars%abha | | 1 [s] tat pra#bhagnam% balam% dr%s%t%va# madrara#jah% prata#pava#n uva#ca sa#rathim% tu#rn%am% codaya#shva#n maha#java#n 2 es%a tis%t%hati vai ra#ja# pa#n%d%uputro yudhis%t%hirah% chattren%a dhriyama#n%ena pa#n%d%uren%a vira#jata# 3 atra ma#m% pra#paya ks%ipram% pashya# me sa#rathe balam na samartha# hi me ks%ipram% pashya me sa#rathe balam na samartha# hi me pa#rtha#h% stha#tum adya puro yudhi 4 evam uktas tatah% pra#ya#n madrara#jasya sa#rathih% yatra ra#ja# satyasam%dho dharmara#jo yudhis%t%hirah% 5 a#patantam% ca sahasa# pa#n%d%ava#na#m% mahad balam dadha#raiko ran%e shalyo velevoddhr%tam arn%avam 6 pa#n%d%ava#na#m% balaughas tu shalyam a#sa#dya ma#ris%a vyatis%t%hata tada# yuddhe sindhor vega iva#calam 7 madrara#jam% tu samare dr%s%t%va# yuddha#ya vis%t%hitam kuravah% sam%nyavartanta mr%tyum% kr%tva# nivartana#m 8 tes%u ra#jan nivr%ttes%u vyu#d%ha#ni#kes%u bha#gashah% pra#vartata maha#raudrah% sam%gra#mah% shon%itodakah% sama#rcchacc citrasenena nakulo yuddhadurmadah% 9 tau parasparam a#sa#dya citraka#rmukadha#rin%au megha#v iva yathodvr%ttau daks%in%ottara vars%in%au 10 sharatoyaih% sis%icatus tau parasparam a#have na#ntaram% tatra pashya#mi pa#n%d%avasyetarasya va# 11 ubhau kr%ta#strau balinau rathacarya# visha#radau parasparavadhe yattau chidra#n ves%an%atatparau 12 citrasenas tu bhallena pi#tena# nishitena ca nakulasya maha#ra#ja mus%t%ideshe 'cchinad dhanuh% 13 athainam% chinnadhanva#nam% rukmapun*khaih% shila#shitaih% tribhih% sharair asam%bhra#nto lala#t%e vai samarpayat 14 haya#m%sh ca#sya sharais ti#ks%n%aih% pres%aya#m a#sa mr%tyave tatha# dhvajam% sa#rathim% ca tribhis tribhir apa#tayat 15 sa shatrubhuja nirmuktair lala#t%asthas tribhih% sharaih% nakulah% shushubhe ra#jam%s trishr%n*ga iva parvatah% 16 sa chinnadhanva# virathah% khad%gam a#da#ya carma ca ratha#d avatarad vi#rah% shaila#gra#d iva kesari# 17 padbhya#m a#patatas tasya sharavr%s%t%im ava#sr%jat nakulo 'py agrasatta#m% vai carma#n%a# laghuvikramah% 18 citrasenaratham% pra#pya citrayodhi# jitashramah% a#ruroha maha#ba#huh% sarvasainyasya pashyatah% 19 sakun%d%alam% samukut%am% sunasam% sva#yateks%an%am citrasenashirah% ka#ya#d apa#harata pa#n%d%avah% sa papa#ta rathopastha#d diva#karasamaprabhah% 20 citrasenam% vishastam% tu dr%s%t%va# tatra maha#ratha#h% sa#ddhu va#dasvana#m%sh cakruh% sim%hana#da#m%sh ca pus%kala#n 21 vishastam% bhra#taram% dr%s%t%va# karn%a putrau maha#rathau sus%en%ah% satyasenash ca mun~cantau nishita#n~ shara#n 22 tato 'bhyadha#vata#m% tu#rn%am% pa#n%d%avam% rathina#m% varam jigha#m%santau yatha# na#gam% vya#ghrau ra#jan maha#vane 23 ta#v abhyadha#vata#m% ti#ks%n%au dva#v apy enam% maha#ratham sharaugha#n samyag asyantau ji#mu#tau salilam% yatha# 24 sa sharaih% sarvato viddhah% prahr%s%t%a iva pa#n%d%avah% anyat ka#rmukam a#da#ya ratham a#ruhya vi#ryava#n atis%t%hata ran%e vi#rah% kruddha ru#pa iva#ntakah% 25 tasya tau bhra#tarau ra#jan~ sharaih% sam%nataparvabhih% ratham% vishakali#kartum% sama#rabdhau visha#m% pate 26 tatah% prahasya nakulash caturbhish caturo ran%e jagha#na nishitais ti#ks%n%aih% satyasenasya va#jinah% 27 tatah% sam%dha#ya na#ra#cam% rukmapun*kham% shila#shitam dhanush ciccheda ra#jendra satyasenasya pa#n%d%avah% 28 atha#nyam% ratham a#stha#ya dhanur a#da#ya ca#param satyasenah% sus%en%ash ca pa#n%d%avam% paryadha#vata#m 29 avidhyat ta#v asam%bhra#ntau ma#dri#putrah% prata#pava#n dva#bhya#m% dva#bhya#m% maha#ra#ja shara#bhya#m% ran%amu#rdhani 30 sus%en%as tu tatah% kruddhah% pa#n%d%avasya mahad dhanuh% ciccheda prahasan yuddhe ks%urapren%a maha#rathah% 31 atha#nyad dhanur a#da#ya nakulah% krodhamu#rcchitah% sus%en%am% pan~cabhir viddhva# dhvajam ekena cicchide 32 satyasenasya ca dhanur hasta#va#pam% ca ma#ris%a ciccheda tarasa# yuddhe tata uccukrushur jana#h% 33 atha#nyad dhanur a#da#ya vegaghnam% bha#rasa#dhanam sharaih% sam%cha#daya#m a#sa samanta#t pa#n%d%unandanam 34 sam%niva#rya tu ta#n ba#n%a#n nakulah% paravi#raha# satyasenam% sus%en%am% ca dva#bhya#m% dva#bhya#m avidhyata 35 ta#v enam% pratyavidhyeta#m% pr%thakpr%thag ajihmagaih% sa#rathim% ca#sya ra#jendra sharair vivyadhatuh% shitaih% 36 satyaseno rathes%a#m% tu nakulasya# dhanus tatha# pr%thak shara#bhya#m% ciccheda kr%tahastah% prata#pava#n 37 sa rathe 'tirathas tis%t%han rathashaktim% para#mr%shat svarn%adan%d%a#m akun%t%ha#gra#m% tailadhauta#m% sunirmala#m 38 leliha#na#m iva vibho na#gakanya#m% maha#vis%a#m samudyamya ca ciks%epa satyasenasya sam%yuge 39 sa# tasya hr%dayam% sam%khye bibheda shatadha# nr%pa sa papa#ta ratha#d bhu#mau gatasattvo 'lpacetanah% 40 bhra#taram% nihatam% dr%s%t%va# sus%en%ah% krodhamu#rchitah% abhyavars%ac charais tu#rn%am% pada#tim% pa#n%d%unandanam 41 nakulam% viratham% dr%s%t%va# draupadeyo maha#balah% suta somo 'bhidudra#va pari#psan pitaram% ran%e 42 tato 'dhiruhya nakulah% suta somasya tam% ratham shushubhe bharatashres%t%ho giristha iva kesari# so 'nyat ka#rmukam a#da#ya sus%en%am% samayodhayat 43 ta#v ubhau sharavars%a#bhya#m% sama#sa#dya parasparam parasparavadhe yatnam% cakratuh% sumaha#rathau 44 sus%en%as tu tatah% kruddhah% pa#n%d%avam% vishikhais tribhih% suta somam% ca vim%shatya# ba#hvor urasi ca#rpayat 45 tatah% kruddho maha#ra#ja nakulah% paravi#raha# sharais tasya dishah% sarva#sh cha#daya#m a#sa vi#ryava#n 46 tato gr%hi#tva# ti#ks%n%a#gram ardhacandram% sutejanam sa vegayuktam% ciks%epa karn%a putrasya sam%yuge 47 tasya tena# shirah% ka#ya#j jaha#ra nr%pasattama pashyata#m% sarvasainya#na#m% tad adbhutam iva#bhavat 48 sa hatah% pra#patad ra#jan nakulena maha#tmana# nadi#vega#d iva#rugn%as ti#rajah% pa#dapo maha#n 49 karn%a putravadham% dr%s%t%va# nakulasya ca vikramam pradudra#va bhaya#t sena# ta#vaki# bharatars%abha 50 ta#m% tu sena#m% maha#ra#ja madrara#jah% prata#pava#n apa#layad ran%e shu#rah% sena#patir arim%damah% 51 vibhi#s tasthau maha#ra#ja vyavastha#pya ca va#hini#m sim%hana#dam% bhr%sham% kr%tva# dhanuh% shabdam% ca da#run%am 52 ta#vaka#h% samare ra#jan raks%ita#dr%d%ha dhanvana# pratyudyayur ara#ti#m%s te samanta#d vigatavyatha#h% 53 madrara#jam% mahes%va#sam% pariva#rya samantatah% sthita# ra#jan maha#sena# yoddhuka#ma#h% samantatah% 54 sa#tyakir bhima senash ca ma#dri#putrau ca pa#n%d%avau yudhis%t%hiram% puraskr%tya hri#nes%edham arim%damam 55 pariva#rya ran%e vi#ra#h% sim%hana#dam% pracakrire ba#n%ashabdarava#m%sh cogra#n ks%ved%a#m% ca vividha#n dadhuh% 56 tathaiva ta#vaka#h% sarve madra#dhipatim an~jasa# pariva#rya susam%rabdha#h% punar yuddha#m aroccayan 57 tatah% pravavr%te yuddham% bhi#ru#n%a#m% bhayavardhanam ta#vaka#na#m% pares%a#m% ca mr%tyum% kr%tva# nivartanam 58 yatha# deva#suram% yuddham% pu#rvam a#si#d visha#m% pate abhi#ta#na#m% tatha# ra#jan yama ra#s%t%ravivardhanam 59 tatah% kapidhvajo ra#jan hatva# sam%shaptaka#n ran%e abhyadravata ta#m% sena#m% kauravi#m% pa#n%d%unandanah% 60 tathaiva pa#n%d%ava#h% shes%a# dhr%s%t%adyumnapurogama#h% abhyadha#vanta ta#m% sena#m% visr%jantah% shita#n~ shara#n 61 pa#n%d%avair avaki#rn%a#na#m% sa#m%mohah% samaja#yata na ca ja#jn~ur ani#ka#ni disho va# pradishas tatha# 62 a#pu#ryama#n%a# nishitaih% sharaih% pa#n%d%ava coditaih% hatapravi#ra# vidhvasta# ki#ryama#n%a# samantatah% kauravy avadhyata camu#h% pa#n%d%uputrair maha#rathaih% 63 tathaiva pa#n%d%avi# sena# sharai ra#jan samantatah% ran%e 'hanyata putrais te shatasho 'tha sahasrashah% 64 te sene bhr%shasam%tapte vadhyama#ne parasparam vya#kule samapadyeta#m% vars%a#su sarita#v iva 65 a#vivesha tatas ti#vram% ta#vaka#na#m% mahad bhayam pa#n%d%ava#na#m% ca ra#jendra tatha# bhu#te maha#have | | 1 [s] tasmin vilulite sainye vadhyama#ne parasparam dravama#n%es%u yodhes%u ninadatsu ca dantis%u 2 ku#jata#m% stanata#m% caiva pada#ti#na#m% maha#have vidrutes%u maha#ra#ja hayes%u bahudha# tada# 3 praks%aye da#run%e ja#te sam%ha#re sarvadehina#m na#na#shastrasama#va#pe vyatis%akta rathadvipe 4 hars%an%e yuddhashaun%d%a#na#m% bhi#ru#n%a#m% bhayavardhane ga#hama#nes%u yodhes%u parasparavadhais%is%u 5 pra#n%a#da#ne maha#ghore vartama#ne durodare sam%gra#me ghoraru#pe tu yama ra#s%t%ravivardhane 6 pa#n%d%ava#s ta#vakam% sainyam% vyadhaman nishitaih% sharaih% tathaiva ta#vaka# yodha# jagnuh% pa#n%d%avasainika#n 7 tasmim%s tatha# vartama#ne yuddhe bhi#ru bhaya#vahe pu#rva#hn%e caiva sam%pra#pte bha#skarodayanam% prati 8 labdhalaks%a#h% pare ra#jan raks%ita#sh ca maha#tmana# ayodhayam%s tava balam% mr%tyum% kr%tva# nivartanam 9 balibhih% pa#n%d%avair dr%ptair labdhalaks%aih% praha#ribhih% kauravy asi#dat pr%tana# mr%gi#va#gnisama#kula# 10 ta#m% dr%s%t%va# si#dati#m% sena#m% pan*ke ga#m iva durbala#m ujjihi#rs%us tada# shalyah% pra#yat pa#n%d%ucamu#m% prati 11 madrara#jas tu sam%kruddho gr%hi#tva# dhanur uttamam abhyadravata sam%gra#me pa#n%d%ava#n a#tata#yinah% 12 pa#n%d%ava#sh ca maha#ra#ja samare jitaka#shinah% madrara#jam% sama#sa#dya vivyadhur nishitaih% sharaih% 13 tatah% sharashatais ti#ks%n%air madrara#jo maha#balah% ardaya#m a#sa ta#m% sena#m% dharmara#jasya pashyatah% 14 pra#dura#sam%s tato ra#jan na#na#ru#pan%y anekashah% caca#la shabdam% kurva#n%a# mahi# ca#pi saparvata# 15 sadan%d%a shu#la# di#pta#gra#h% shi#ryama#n%a#h% samantatah% ulka# bhu#mim% divah% petur a#hatya raviman%d%alam 16 mr%gash ca ma#his%a#sh ca#pi paks%in%ash ca visha#m% pate apasavyam% tada# cakruh% sena#m% te bahusho nr%pa 17 tatas tad yuddham atyugram abhavat sam%ghaca#rin%a#m tatha sarva#n%y ani#ka#ni sam%nipatya jana#dhipa abhyayuh% kaurava# ra#jan pa#n%d%ava#na#m ani#kini#m 18 shalyas tu sharavars%en%a vars%ann iva sahasradr%k abhyavars%ad adi#na#tma# kunti#putram% yudhis%t%hiram 19 bhi#masenam% sharaish ca#pi rukmapun*khaih% shila#shitah% draupadeya#m%s tatha# sarva#n ma#dri#putrau ca pa#n%d%avau 20 dhr%s%t%adyumnam% ca shaineyam% shikhan%d%inam atha#pi ca ekaikam% dashabhir ba#n%air vivya#dha ca maha#balah% tato 'sr%jad ba#n%avars%am% gharma#nte maghava#n iva 21 tatah% prabhadraka# ra#jan somaka#sh ca sahasrashah% patita#h% pa#tyama#na#sh ca dr%shyante shalya sa#yakaih% 22 bhramara#n%a#m iva vra#ta#h% shalabha#na#m iva vraja#h% hra#dinya iva meghebhyah% shalyasya nyapatan~ shara#h% 23 dvirada#s turaga#sh ca#rta#h% pattayo rathinas tatha# shalyasya ba#n%air nyapatan babhramur vyanadam%s tatha# 24 a#vis%t%a iva madresho manyuna# paurus%en%a ca pra#ccha#dayad ari#n sam%khye ka#lasr%s%t%a iva#ntakah% vinardama#no madresho meghahra#do maha#balah% 25 sa vadhyama#na# shalyena pa#n%d%ava#na#m ani#kini# aja#tashatrum% kaunteyam abhyadha#vad yudhis%t%hiram 26 ta#m% samarpya tatah% sam%khye laghuhastah% shitaih% sharaih% sharavars%en%a mahata# yudhis%t%hiram api#d%ayat 27 tam a#patantam% pattyashvaih% kruddho ra#ja# yudhis%t%hirah% ava#rayac charais ti#ks%n%air mattam% dvipam iva#n*kushaih% 28 tasya shalyah% sharam% ghoram% mumoca#shi#vis%opamam so 'bhyavidhyan maha#tma#nam% vegena#bhyapatac ca ga#m 29 tato vr%kodarah% kruddhah% shalyam% vivya#dha saptabhih% pan~cabhih% sahadevas tu nakulo dashabhih% sharaih% 30 draupadeya#sh ca shatrughnam% shu#ram a#rta#yanim% sharaih% abhyavars%an maha#bha#gam% megha# iva mahi#dharam 31 tato dr%s%t%va# tudyama#nam% shalyam% pa#rthaih% samantatah% kr%tavarma# kr%pash caiva sam%kruddha#v abhyadha#vata#m 32 ulu#kash ca patatri# ca shakunish ca#pi saubalah% smayama#nash ca shanakair ashvattha#ma# maha#rathah% tava putra#sh ca ka#rtsnyena jugupuh% shalyam a#have 33 bhi#masenam% tribhir viddhva# kr%tavarma# shili#mukhaih% ba#n%avarn%en%a mahata# kruddha ru#pam ava#rayat 34 dhr%s%t%adyumnam% kr%pah% kruddho ba#n%avarn%air api#d%ayat draupadeya#m%sh ca shakunir yamau ca draun%ir abhyaya#t 35 duryodhano yudha#m% shres%t%ha#v a#have keshava#rjunau samabhyaya#d ugrateja#h% sharaish ca#bhyahanad bali# 36 evam% dvam%dva shata#ny a#sam%s tvadi#ya#na#m% parih% saha ghoraru#pa#n%i citra#n%i tatra tatra visha#m% pate 37 r%shya varn%a#n~ jagha#na#shva#n bhojo bhi#masya sam%yuge so 'vati#rya rathopastha#d dhata#shvah% pa#n%d%unandanah% ka#lo dan%d%am ivodyamya gada#pa#n%ir ayudhyata 38 pramukhe sahadevasya jagha#na#shva#m%sh ca madrara#t% tatah% shalyasya tanayam% sahadevo 'sina#vadhi#t 39 gautamah% punar a#ca#ryo dhr%s%t%adyumnam ayodhayat asam%bhra#ntam asam%bhra#nto yatnava#n yatnavattaram 40 draupadeya#m%s tatha# vi#ra#n ekaikam% dashabhih% sharaih% avidhyad a#ca#rya suto na#tikruddhah% smayann iva 41 shalyo 'pi ra#jan sam%kruddho nighnan somaka pa#n%d%ava#n punar eva shitair ba#n%air yudhis%t%hiram api#d%ayat 42 tasya bhi#mo ran%e kruddhah% sam%das%t%a dashanac chadah% vina#sha#ya#bhisam%dha#ya gada#m a#datta vi#ryava#n 43 yamadan%d%aprati#ka#sha#m% kalara#trim ivodyata#m gajava#jimanus%ya#n%a#m% pra#n%a#nta karan%i#m api 44 hemapat%t%a pariks%ipta#m ulka#m% prajvalita#m iva shaikya#m% vya#li#m iva#tyugra#m% vajrakalpa#m ayo mayi#m 45 candana#gurupan*ka#kta#m% pramada#m i#psita#m iva vasa# medo mr%ga#digdha#m% jihva#m% vaivasvati#m iva 46 pat%u ghan%t%a# rava shata#m% va#savi#m ashani#m iva nirmukta#shi#vis%a#ka#ra#m% pr%kta#m% gajamadair api 47 tra#sani#m% ripusainya#na#m% svasainyaparihars%in%i#m manus%yaloke vikhya#ta#m% girishr%n*gavida#rin%i#m 48 yaya# kaula#sa bhavane maheshvara sakham% bali# a#hvaya#m a#sa kaunteyah% sam%kruddham alaka#dhipam 49 yaya# ma#ya#vino dr%pta#n subahu#n dhanada#laye jagha#na guhyaka#n kruddho manda#ra#rthe maha#balah% niva#ryama#n%o bahubhir draupadya#h% priyam a#sthitah% 50 ta#m% vajram% man%iratnaugha#m as%t%a#shrim% vajragaurava#m samudyamya maha#ba#huh% shalyam abhyaddravad ran%e 51 gadaya# yuddhakushalas taya# da#run%ana#daya# pot%haya#m a#sa shalyasya caturo 'shva#n maha#java#n 52 tatah% shalyo ran%e kruddhah% pi#ne vaks%asi tomaram nicakha#na nadan vi#ro varma bhittva# ca so 'bhyaga#t 53 vr%kodaras tv asmabhra#tas tam evoddhr%tya tomaram yanta#ram% madrara#jasya nirbibheda tato hr%di 54 sa bhinnavarma# rudhiram% vaman vitrastama#nasah% papa#ta#bhimuho di#no madrara#jas tv apa#kramat 55 kr%tapratikr%tam% dr%s%t%va# shalyo vismitama#nasah% gada#m a#shritya dhi#ra#tma# pratyamitram avaiks%ata 56 tatah% sumanasah% pa#rtha# bhi#masenam apu#jayan tad dr%s%t%va# karmasam%gra#me ghoram aklis%t%akarman%ah% | | 1 [s] patitam% preks%ya yanta#ram% shalyah% sarva#yasi#m% gada#m a#da#ya tarasa# ra#jam%s tasthau girir iva#calah% 2 tam% di#ptam iva ka#la#gnim% pa#shahastam iva#ntakam sashr%n*gam iva kaula#sam% savajram iva va#savam 3 sashu#lam iva haryaks%am% vane mattam iva dvipam javena#bhyapatad bhi#mah% pragr%hya mahati#m% gada#m 4 tatah% shan*khapran%a#dash ca tu#rya#n%a#m% ca sahasrashah% sim%hana#dash ca sam%jajn~e shu#ra#n%a#m% hars%avardhanah% 5 preks%antah% sarvatas tau hi yodha# yodhamaha#dvipau ta#vaka#sh ca pare caiva sa#dhu sa#dhv ity atha#bruvan 6 na hi madra#dhipa#d anyo ra#ma#d va# yadunandana#t sod%hum utsahate vegam% bhi#masenasya sam%yuge 7 tatha# madra#dhipasya#pi gada# vegam% maha#tmanah% sod%hum utsahate na#nyo yodho yudhi vr%kodara#t 8 tau vr%s%a#v iva nardantau man%d%ala#ni viceratuh% a#valgitau gada#hastau madrara#javr%kodarau 9 man%d%ala#varta ma#rges%u gada# viharan%es%u ca nirvishes%am abhu#d yuddham% tayoh% purus%asim%hayoh% 10 taptahemamayaih% shubhrair babhu#va bhayavardhani# agnijva#lair iva#viddha# pat%t%aih% shalyasya sa# gada# 11 tathaiva carato ma#rga#n man%d%ales%u maha#tmanah% vidyud abhraprati#ka#sha# bhi#masya shushubhe gada# 12 ta#d%ita# madrara#jena bhi#masya gadaya# gada# di#pyama#neva vai ra#jan sasr%je pa#vaka#rcis%ah% 13 tatha# bhi#mena shalyasya ta#d%ita# gadaya# gada# an*ga#ravars%am% mumuce tad adbhutam iva#bhavat 14 dantair iva maha#na#gau shr%n*gair iva mahars%abhau tottrair iva tada#nyonyam% gada# gra#bhya#m% nijaghnatuh% 15 tau gada# nihatair ga#traih% ks%an%ena rudhiroks%itau preks%an%i#yatara#v a#sta#m% pus%pita#v iva kim%shukau 16 gadaya# madrara#jena savyadaks%in%am a#hatah% bhi#maseno maha#ba#hur na caca#la#calo yatha# 17 tatha# bhi#ma gada# vegais ta#d%yama#no muhur muhuh% shalyo na vivyathe ra#jan dantineva#hato girih% 18 shushruve diks%u sarva#su tayoh% purus%asim%hayoh% gada# nipa#tasam%hra#do vajrayor iva nisvanah% 19 nivr%tya tu maha#vi#ryau samucchritagada#v ubhau punar antarama#rgasthau man%d%ala#ni viceratuh% 20 atha#bhyetya pada#ny as%t%au sam%nipa#to 'bhavat tayoh% udyamya lohadan%d%a#bhya#m atima#nus%a karman%oh% 21 pra#rthaya#nau tada#nyo 'nyam% man%d%ala#ni viceratuh% kriya#vishes%am% kr%tinau darshaya#m a#satus tada# 22 athodyamya gade ghore sashr%n*ga#v iva parvatau ta#v a#jaghna#tur anyonyam% yatha# bhu#micalo 'calau 23 tau parasparavega#c ca gada#bhya#m% ca bhr%sha#hatau yugapat petatur vi#ra#v ubha#v indradhvaja#v iva 24 ubhayoh% senayor vi#ra#s tada# ha#ha#kr%to 'bhavan bhr%sham% marman%y abhihata#v ubha#v a#sta#m% suvihvalau 25 tatah% sagadam a#ropya madra#n%a#m r%s%abham% rathe apova#ha kr%pah% shalyam% tu#rn%am a#yodhana#d api 26 ks%i#bavad vihvalatva#t tu nimes%a#t punar utthitah% bhi#maseno gada#pa#n%ih% sama#hvayata madrapam 27 tatas tu ta#vaka#h% shu#ra# na#na#shastrasama#yuta#h% na#na# va#ditrashabdena pa#n%d%usena#m ayodhayan 28 bhuja#v ucchritya shastram% ca shabdena mahata# tatah% abhyadravan maha#ra#ja duryodhana purogama#h% 29 tad ani#kam abhipreks%ya tatas te pa#n%d%unandana#h% prayayuh% sim%hana#dena duryodhana vadhepsaya# 30 tes%a#m a#patata#m% tu#rn%am% putras te bharatars%abha pra#sena cekita#nam% vai vivya#dha hr%daye bhr%sham 31 sa papa#ta rathopasthe tava putren%a ta#d%itah% rudhiraughapariklinnah% pravishya vipulam% tamah% 32 cekita#nam% hatam% dr%s%t%va# pa#n%d%ava#na#m% maha#ratha#h% prasaktam abhyavars%anta sharavars%a#n%i bha#gashah% 33 ta#vaka#na#m ani#kes%u pa#n%d%ava# jitaka#shinah% vyacaranta maha#ra#ja preks%an%i#ya#h% samantatah% 34 kr%pash ca kr%tavarma# ca saubalash ca maha#balah% ayodhayan dharmara#jam% madrara#japuraskr%ta#h% 35 bha#radva#jasya hanta#ram% bhu#ri vi#ryapara#kramam duryodhano maha#ra#ja dhr%s%t%adyumnam ayodhayat 36 trisa#hasra# ratha# ra#jam%s tava putren%a codita#h% ayodhayanta vijayam% dron%aputra puraskr%ta#h% 37 vijaye dhr%tasam%ka#lpa#h% samabhityaktaji#vita#h% pra#visham%s ta#vaka# ra#jan ham%sa# iva mahat sarah% 38 tato yuddham abhu#d ghoram% parasparavadhais%in%a#m anyonyavadhasam%yuktam anyonyapri#tivardhanam 39 tasmin pravr%tte sam%gra#me ra#jan vi#ravaraks%aye anileneritam% ghoram uttasthau pa#rthivam% rajah% 40 shravan%a#n na#madheya#na#m% pa#n%d%ava#na#m% ca ki#rtana#t parasparam% vija#ni#mo ye ca#yudhyann abhi#tavat 41 tad rajah% purus%avya#ghra shon%itena prasha#mitam dishash ca vimala# jajn~us tasmin rajasi sha#mite 42 tatha# pravr%tte sam%gra#me ghoraru#pe bhaya#nake ta#vaka#na#m% pares%a#m% ca na#si#t kash cit para#n*mukhah% 43 brahmalokapara# bhu#tva# pra#rthayanto jayam% yudhi suyuddhena para#kra#nta# nara#h% svargam abhipsavah% 44 bhartr%pin%d%a vimoks% artham% bhartr%ka#ryavinishcita#h% svargasam%saktamanaso yodha# yuyudhire tada# 45 na#na#ru#pa#n%i shastra#n%i visr%janto maha#ratha#h% anyonyam abhigarjantah% praharantah% parasparam 46 hatavidhyata gr%hn%i#ta praharadhvam% nikr%ntata iti sma va#cah% shru#yante tava tes%a#m% ca vai bale 47 tatah% shalyo maha#ra#ja dharmara#jam% yudhis%t%hiram vivya#dha nishitair ba#n%air hantuka#mo maha#ratham 48 tasya pa#rtho maha#ra#ja na#ra#ca#n vai maha#ratham marma#n%y uddishya marmajn~o nicakha#na hasann iva 49 tam% va#rya pa#n%d%avam% ba#n%air hantuka#mo maha#yasha#h% vivya#dha samare kruddho bahubhih% kan*kapatribhih% 50 atha bhu#yo maha#ra#ja sharen%a nataparvan%a# yudhis%t%hiram% sama#jaghne sarvasainyasya pashyatah% 51 dharmara#jo 'pi sam%kruddho madrara#jam% maha#yasha#h% vivya#dha nishitair ba#n%aih% kan*kabarhin%a va#jitaih% 52 candra senam% ca saptatya# su#tam% ca navabhih% sharaih% drumasenam% catuh%s%as%t%ya# nijagha#na maha#rathah% 53 cakraraks%e hate shalyah% pa#n%d%avena maha#tmana# nijagha#na tato ra#jam%sh cedi#n vai pan~cavim%shatim 54 sa#tyakim% pan~cavim%shatya# bhi#masenam% ca pan~cabhih% ma#dri#putrau shatena#jau vivya#dha nishitaih% sharaih% 55 evam% vicaratas tasya sam%gra#me ra#jasattama sam%pres%ayac chita#n pa#rtah% shara#n a#shi#vis%opama#n 56 dhvaja#gram% ca#sya samare kunti#putro yudhis%t%hirah% pramukhe vartama#nasya bhallena#paharad ratha#t 57 pa#n%d%uputren%a vai tasya ketum% chinnam% maha#tmana# nipatantam apashya#ma girishr%n*gam iva#hatam 58 dhvajam% nipatitam% dr%s%t%va# pa#n%d%avam% ca vyavasthitam sam%kruddho madrara#jo 'bhu#c charavars%am% mumoca ha 59 shalyah% sa#yakavars%en%a parjanya iva vr%s%t%ima#n abhyavars%ad ameya#tma# ks%atriyam% ks%atriyars%abhah% 60 sa#tyakim% bhi#masenam% ca ma#dri#putrau ca pa#n%d%avau ekaikam% pan~cabhir viddhva# yudhis%t%hiram api#d%ayat 61 tato ba#n%amayam% ja#lam% vitatam% pa#n%d%avor asi apashya#ma maha#ra#ja meghaja#lam ivodgatam 62 tasya# shalyo ran%e kruddho ba#n%aih% sam%nataparvabhih% dishah% praccha#daya#m a#sa pradishash ca maha#rathah% 63 tato yudhis%t%hiro ra#ja# ba#n%aja#lena pi#d%itah% babhu#va hr%tavikra#nto jambho vr%tra han%a# yatha# | | 1 [s] pi#d%ite dharmara#je tu madrara#jena ma#ris%a sa#tyakir bhi#masenash ca ma#dri#putrau ca pa#n%d%avau pariva#rya rathaih% shalya#m% pi#d%aya#m a#sur a#have 2 tam ekam% bahubhir dr%s%t%va pi#d%yama#nam% maha#rathaih% sa#dhuva#do maha#n~ jajn~e siddha#sh ca#san prahars%ita#h% a#sharyam ity abha#s%a#nta munayash ca#pi sam%gata#h% 3 bhi#maseno ran%e shalyam% shalya bhu#tam% para#m%krame ekena viddhva# ba#n%ena punar vivya#dha saptabhih% 4 sa#tyakish ca shatenainam% dharmaputra pari#psaya# madreshvaram ava#ki#rya sim%hana#dam atha#nadat 5 nakulah% pan~cabhish caina#m% sahadevash ca saptabhih% viddhva# tam% tu tatas tu#rn%am% punar vivya#dha saptabhih% 6 sa tu shu#ro ran%e yattah% pi#d%itas tair maha#rathaih% vikr%s%ya ka#rmukam% ghoram% vegaghna#m% bha#rasa#dhanam 7 sa#tyakim% pan~cavim%shatya# shalyo vivya#dha ma#ris%a# bhi#masenam% trisa#ptatya# nakulam% saptabhis tatha# 8 tatah% savishikham% ca#pam% sahadevasya dhanvinah% chittva# bhallena samare vivya#dhainam% trisaptabhih% 9 sahadevas tu samare matulam% bhu#ri varcasam sajyam anyad dhanuh% kr%tva# pan~cabhih% samata#d%ayat sharair a#shi#vis%a#ka#rair jvalaj jvalanasam%nibhaih% 10 sa#rathim% ca#sya samare sharen%a#nataparvan%a# vi#vya#dha bhr%shasam%kruddhas tam% ca bhu#yas tribhih% sharaih% 11 bhi#masenas trisaptatya# sa#tyakir navabhih% sharaih% dharmara#jas tatha# s%as%t%ya# gate shalyam% samarpayat 12 tatah% shalyo maha#ra#ja nirviddhas tair maha#rathaih% susra#va rudhiram% ga#trair gairikam% parvato yatha# 13 ta#m%sh ca sarva#n mahes%va#sa#n pan~cabhih% pan~cabhih% sharaih% vivya#dha tarasa# ra#jam%s tad adbhutam iva#bhavat 14 tato 'paren%a bhallena dharmaputrasya ma#ris%a dha#nush ciccheda samare sa#jya#m% sa sumaha#rathah% 15 atha#nyad dhanur a#da#ya dharmaputro maha#rathah% sa#shvasu#ta dhvajaratham% shalyam% pra#ccha#dayac charaih% 16 sac cha#dyama#nah% samare dharmaputrasya sa#yakaih% yudhis%t%hiram atha#vidhyad dashabhir nishitaih% sharaih% 17 sa#tyakis tu tatah% kruddho dharma# putre shara#rdite madra#n%a#m adhipam% shu#ram% sharaughaih% samava#rayat 18 sa sa#tyakeh% praciccheda ks%urapren%a mahad dhanuh% bhi#masenamukha#m%s ta#m%sh ca tribhis tribhir ata#d%ayat 19 tasya kruddho maha#ra#ja sa#tyakih% satyavikramah% tomaram% pres%aya#m a#sa svarn%a# dan%d%am% maha#dhanam 20 bhi#maseno 'tha na#ra#cam% jvalantam iva pannagam nakulah% samare shaktim% sahadevo gada#m% shubha#m dharmara#jah% shataghni#m% tu jiggha#m%suh% shalyam a#have 21 ta#n a#patata eva#shu pan~ca#na#m% vai bhujacyuta#n sa#tyakiprahitam% shalyo bhallaish ciccheda tomaram 22 bhi#mena prahitam% ca#pi sharam% kanakabhu#s%an%am dvidha# ciccheda samare kr%tahastah% prata#pava#n 23 nakula pres%ita#m% shaktim% hemadan%d%a#m% bhaya#vaha#m gada#m% ca sahadevena sharaughaih% samava#rayat 24 shara#hya#m% ca shataghni#m% ta#m% ra#jn~ash ciccheda bha#rata pashyata#m% pa#n%d%uputra#n%a#m% sim%hana#dam% nana#da ca na#mr%s%yat tam% tu shaineyah% shatror vijayam a#have 25 atha#nyad dhanur a#da#ya sa#tyakih% krodhamu#rchitah% dva#bhya#m% madreshvaram% viddhva# sa#rathim% ca tribhih% sharaih% 26 tatah% shalyo maha#ra#ja sarva#m%s ta#n dashabhih% sharaih% vivya#dha subhr%sham% kruddhas tottrair iva maha#dvipa#n 27 te va#ryama#n%a#h% samare madrara#jn~a# maha#ratha#h% na shekuh% pramukhe stha#tum% tasya shatrunis%u#dana#h% 28 tato duryodhano ra#ja# dr%s%t%va# shalyasya vikramam nihata#n pa#n%d%ava#n mene pa#n~ca#la#n atha sr%n~jaya#n 29 tato ra#jan maha#ba#hur bhi#masenah% prata#pava#n sam%tyajya manasa# pra#n%a#n madra#dhipam ayodhayat 30 nakulah% sahadevash ca sa#tyakish ca maha#rathah% pariva#rya tada# shalyam% samanta#d vyakiran~ sharaih% 31 sa caturbhir mahes%va#saih% pa#n%d%ava#na#m% maha#rathaih% vr%tas ta#n yodhaya#m a#sa# madrara#jah% prata#pava#n 32 tasya dharmasuto ra#jan ks%urapren%a maha#have cakraraks%am% jagha#na#shu madrara#jasya pa#rthiva 33 tasmim%s tu nihate shu#re cakraraks%e maha#rathe madrara#jo 'tibalava#n sainika#n a#str%n%oc charaih% 34 sama#cchanna#m%s tatas ta#m%s tu ra#jan vi#ks%ya sa sainika#n cintaya#m a#sa samare dharmara#jo yudhis%t%hirah% 35 katham% nu na bhavet satyam% tan ma#dhava vaco mahat na hi kruddho ran%e ra#ja# ks%apayeta balam% mama 36 tatah% saratha na#ga#shva#h% pa#n%d%ava#h% pan%d%u pu#rvaja madreshvaram% sama#seduh% pi#d%ayantah% samantatah% 37 na#na#shastraughabahula#m% shastravr%s%t%im% samutthita#m vyadhamat samare ra#jan maha#bhra#n%i#va ma#rutah% 38 tatah% kanakapun*kha#m% ta#m% shalya ks%ipta#m% viyad gata#m sharavr%s%t%im apashya#ma shalabha#na#m iva#tatim 39 te shara# madrara#jena pres%ita# ran%amu#rdhani sam%patantah% sma dr%shyante shalabha#na#m% vraja# iva 40 madrara#jadhanur muktaih% sharaih% kanakabhu#s%an%aih% nirantaram iva#ka#sham% sam%babhu#va jana#dhipa 41 na pa#n%d%ava#na#m% na#sma#kam% tatra kash cid vyadr%shyata ba#n%a#ndha ka#re mahati kr%te tatra maha#bhaye 42 madrara#jena balina# la#ghava#c charavr%s%t%ibhih% lod%yama#nam% tatha# dr%s%t%va# pa#n%d%ava#na#m% bala#rn%avam vismayam% paramam% jagmur devagandharvada#nava#h% 43 sa tu ta#n sarvato yatta#n~ sharaih% sam%pi#d%ya ma#ris%a dharmara#jam avaccha#dya sim%havad vyanadan muhuh% 44 te channa#h% samare tena pa#n%d%ava#na#m% maha#ratha#h% na shekus tam% tada# yuddhe pratyudya#tam% maha#ratham 45 dharmara#ja puroga#s tu bhi#masenamukha# ratha#h% na jahuh% samare shu#ram% shalyam a#havashobhinam | | 1 [s] arjuno draun%ina# viddho yuddhe bahubhir a#yasaih% tasya ca#nucaraih% shu#rais trigarta#na#m% maha#rathaih% draun%im% vivya#dha samare tribhir eva shila# mukhaih% 2 tathetara#n mahes%va#sa#n dva#bhya#m% dva#bhya#m% dhanam%jayah% bhu#yash caiva maha#ba#huh% sharavars%air ava#kirat 3 sharakan%t%akita#s te tu ta#vaka# bharatars%abha na ja#huh% sa#mare pa#rtham% vadhyama#na#h% shitaih% sharaih% 4 te 'rjunam% rathavam%shena dron%aputra purogama#h% ayodhayanta samare pariva#rya maha#ratha#h% 5 tais tu ks%ipta#h% shara# ra#jan ka#rtasvaravibhu#s%ita#h% arjunasya rathopastham% pu#raya#m a#sur an~jasa# 6 tatha# kr%s%n%au mahes%va#sau vr%s%abhau sarvadhanvina#m sharair vi#ks%ya vitunna#n*gau prahr%s%t%au yuddhadurmadau 7 ku#baram% rathacakra#n%i i#s%a# yoktra#n%i ca#bhibho yugam% caiva#nukars%am% ca sharabhu#tam abhu#t tada# 8 naita#dr%sham% dr%s%t%apu#rvam% ra#jan naiva ca nah% shrutam ya#dr%sham% tatra pa#rthasya ta#vaka#h% sam%pracakrire 9 sa rathah% sarvato bha#ti citrapun*khaih% shitaih% sharaih% ulka# shataih% sam%pradi#ptam% vima#nam iva bhu#tale 10 tato 'rjuno maha#ra#ja sharaih% sam%nataparvabhih% ava#kirat ta#m% pr%tana#m% megho vr%s%t%ya# yatha#calam 11 te vadhyama#na#h% samare pa#rtha# na#ma#n*kitaih% sharaih% pa#rtha bhu#tam amanyanta preks%a#ma#n%a#s tatha#vidham 12 tato 'dbhutasharajva#lo dhanuh% shabda#nilo maha#n senendhanam% dada#ha#shu ta#vakam% pa#rtha pa#vakah% 13 cakra#n%a#m% pa#tata#m% caiva yuga#na#m% ca dhara#tale tu#n%i#ra#n%a#m% pata#ka#na#m% dhvaja#na#m% ca rathaih% saha 14 i#s%a#n%a#m anukars%a#n%a#m% triven%u#na#m% ca bha#rata aks%a#n%a#m atha yoktra#n%a#m% pratoda#na#m% ca sarvashah% 15 shirasa#m% patata#m% caiva kun%d%alos%n%i#s%a dha#rin%a#m bhuja#na#m% ca maha#ra#ja skandha#na#m% ca samantatah% 16 chattra#n%a#m% vyajanaih% sa#rdham% mukut%a#na#m% ca ra#shayah% samadr%shyanta pa#rthasya rathama#rges%u bha#rata 17 agamyaru#pa# pr%thivi# ma#m%sashon%itakardama# babhu#va bharatashres%t%ha rudrasya#kri#d%anam% yatha# bhi#ru#n%a#m% tra#sajanani# shu#ra#n%a#m% hars%avardhani# 18 hatva# tu samare pa#rthah% sahasre dve param%tapa ratha#na#m% savaru#tha#na#m% vidhu#mo 'gnir iva jvalan 19 yatha# hi bhagava#n agnir jagad dagdhva# cara#caram vidhu#mo dr%shyate ra#jam%s tatha# pa#rtho maha#rathah% 20 draun%is tu samare dr%s%t%va# pa#n%d%avasya para#kramam rathena#tipata#kena pa#n%d%avam% pratyava#rayat 21 ta#v ubhau purus%avya#ghrau shveta#shvau dhanvina#m% varau sami#yatus tada# tu#rn%am% parasparavadhais%in%au 22 tayor a#si#n maha#ra#ja ba#n%avars%am% suda#run%am ji#mu#ta#na#m% yatha# vr%s%t%ir tapa#nte bharatars%abha 23 anyonyaspardhinau tau tu sharaih% sam%nataparvabhih% tataks%atur mr%dhe 'nyonyam% shr%n*ga#bhya#m% vr%s%abha#v iva 24 tayor yuddham% maha#ra#ja ciram% samam iva#bhavat astra#n%a#m% sam%gamash caiva ghoras tatra#bhavan maha#n 25 tato 'rjunam% dva#dashabhi# rukmapun*khaih% sutejanaih% va#sudevam% ca dashabhir draun%ir vivya#dha bha#rata 26 tatah% prahasya bi#bhatsur vya#ks%ipad ga#n%d%ivam% dhanuh% ma#nayitva# muhu#rtam% ca guruputram% maha#have 27 vyashva su#ta ratham% cakre savyasa#ci# maha#rathah% mr%dupu#rvam% tatash cainam% tribhir vivya#dha sa#yakaih% 28 hata#shve tu rathe tis%t%han dron%aputras tv ayo mayam musalam% pa#n%d%uputra#ya ciks%epa parighopamam 29 tam a#patantam% sahasa# hemapat%t%a vibhu#s%itam ciccheda saptadha# vi#rah% pa#rtah% shatrunibarhan%ah% 30 sa cchinnam% musalam% dr%s%t%va# draun%ih% paramakopanah% a#dade parigham% ghoram% nagendrashikharopamam ciks%epa caiva pa#rtha#ya draun%ir yuddhavisha#radah% 31 tam antakam iva kruddham% parigham% preks%ya pa#n%d%avah% arjunas tvarito jaghne pan~cabhih% sa#yakottamaih% 32 sa cchinnah% patito bhu#mau pa#rtha ba#n%air maha#have da#rayan pr%thivi#ndra#n%a#m% manah% shabdena bha#rata 33 tato 'parais tribhir ba#n%air draun%im% vivya#dha pa#n%d%avah% so 'tividdho balavata# pa#rthena sumaha#balah% na sam%bhra#ntas tada# draun%ih% paurus%e sve vyavasthitah% 34 sudharma# tu tato ra#jan bha#radva#jam% maha#ratham ava#kirac charavra#taih% sarvaks%atrasya pashyatah% 35 tatas tu suratho 'py a#jau pa#n~ca#la#na#m% maha#rathah% rathena meghaghos%en%a draun%im eva#bhyadha#vata 36 vikars%an vai dhanuh%shres%t%ham% sarvabha#ra saham% dr%d%ham jvalana#shi#vis%anibhaih% sharaish cainam ava#kirat 37 suratham% tu tatah% kruddham a#patantam% maha#ratham cukopa samare draun%ir dan%d%a#hata ivoragah% 38 trishikha#m% bhrukut%i#m% kr%tva# sr%kkin%i# parilelihan udvi#ks%ya suratham% ros%a#d dhanurjya#m avamr%jya ca mumoca ti#s%n%am% na#ra#cam% yamadan%d%asamadyutim 39 sa tasya hr%dayam% bhittva# pravivesha#tivegatah% shakra#shanir ivotsr%s%t%a# vida#rya dharan%i#talam 40 tatas tam% patitam% bhu#mau na#ra#cena sama#hatam vajren%eva yatha# shr%n*gam% parvatasya maha#dhanam 41 tasmim%s tu nihate vi#re dron%aputrah% prata#pava#n a#ruroha ratham% tu#rn%am% tam eva rathina#m% varah% 42 tatah% sajjo maha#ra#ja draun%ir a#havadurmadah% arjunam% yodhaya#m a#sa sam%shaptaka vr%to ran%e 43 tatra yuddham% mahac ca#si#d arjunasya paraih% saha madhyam%dinagate su#rye yama ra#s%t%ravivardhanam 44 tatra#shcaryam apashya#ma dr%s%t%va# tes%a#m% para#kramam yad eko yugapad vi#ra#n samayodhayad arjunah% 45 vimardas tu maha#n a#si#d arjunasya paraih% saha shatakrator yatha#pu#rvam% mahatya# daitya senaya# | | 1 [s] duryodhano maha#ra#ja dhr%s%t%adyumnash ca pars%atah% cakratuh% sumahad yuddha#m% sharashaktisama#kulam 2 tayor a#san maha#ra#ja sharadha#ra#h% sahasrashah% ambuda#na#m% yatha#ka#le jaladha#ra#h% samantatah% 3 ra#ja# tu pa#rs%atam% viddhva# sharaih% pan~cabhir a#yasaih% dron%a hanta#ram ugres%uh% punar vivya#dha saptabhih% 4 dhr%s%t%adyumnas tu samare balava#n dr%d%havikramah% saptatya# vishikha#na#m% vai duryodhanam api#d%ayat 5 pi#d%itam% preks%ya ra#ja#nam% sodarya# bharatars%abha mahatya# senaya# sa#rdham% parivavruh% sma pa#rs%atam 6 sa taih% parivr%to shu#raih% sarvato 'tirathair bhr%sham vyacarat samare ra#jan darshayan hastala#ghavam 7 shikhan%d%i# kr%tavarma#n%am% gautamam% ca maha#ratham prabhadrakaih% sama#yukto yodhaya#m a#sa dhanvinau 8 tatra#pi sumahad yuddham% ghoraru#pam% visha#m% pate pra#n%a#n sam%tyajata#m% yuddhe pra#n%adyu#ta#bhidevane 9 shalyas tu sharavars%a#n%i vimun~can sarvatodisham pa#n%d%ava#n pi#d%aya#m a#sa sasa#tyaki vr%kodara#n 10 tathobhau ca yamau yuddhe yama tulyapara#kramau yodhaya#m a#sa ra#jendra vi#ryen%a ca balena ca 11 shalya sa#yakanunna#na#m% pa#n%d%ava#na#m% maha#mr%dhe tra#ta#ram% na#dhyagacchanta kec cit tatra maha#ratha#h% 12 tatas tu nakulah% shu#ro dharmara#je prapi#d%ite abhidudra#va vegena ma#tulam% ma#drinandanah% 13 sam%cha#dya samare shalyam% nakulah% paravi#raha# vivya#dha cainam% dashabhih% smayama#nah% stana#ntare 14 sarvapa#rashavair ba#n%aih% karma#ra parima#rjitaih% svarn%apun*khaih% shila# dhautair dhanur yantrapracoditaih% 15 shalyas tu pi#d%itas tena svastri#yen%a maha#tmana# nakulam% pi#d%aya#m a#sa svasri#yen%a maha#tmana# 16 tato yudhis%t%hiro ra#ja# bhi#maseno 'tha sa#tyakih% sahadevash ca ma#dreyo madrara#jam upa#dravan 17 ta#n a#patata eva#shu pu#raya#na#n ratah% svanaih% dishash ca pradishash caiva kampaya#na#m%sh ca medini#m pratijagra#ha samare sena#patir amitrajit 18 yudhis%t%hiram% tribhir viddhva# bhi#masenam% ca saptabhih% sa#tyakim% ca shatena#jau sahadevam% tribhih% sharaih% 19 tatas tu sasharam% ca#pam% nakulasya maha#tmanah% madreshvarah% ks%urapren%a tada# ciccheda ma#ris%a tad ashi#ryata vicchinnam% dhanuh% shalyasya sa#yakaih% 20 atha#nyad dhanur a#da#ya ma#dri#putro maha#rathah% madrara#jaratham% tu#rn%am% pu#raya#m a#sa patribhih% 21 yudhis%t%hiras tu madresham% sahadevash ca ma#ris%a dashabhir dashabhir ba#n%air urasy enam avidhyata#m 22 bhi#masenas tatah% s%as%t%ya# sa#tyakir navabhih% sharaih% madrara#jam abhidrutya jaghnatuh% kan*kapatribhih% 23 madrara#jas tatah% kruddhah% sa#tyakim% navabhih% sharaih% vivya#dha bhu#yah% saptatya# shara#n%a#m% nataparvan%a#m 24 atha#sya sasharam% ca#pam% mus%t%au ciccheda ma#ris%a haya#m%sh ca caturah% sam%khye pres%aya#m a#sa mr%tyave 25 viratham% sa#tyakim% kr%tva# madrara#jo maha#balah% vishikha#na#m% shatenainam a#jagha#na samantatah% 26 ma#dri#putrau tu sam%rabdhau bhi#masenam% ca pa#n%d%avam yudhis%t%hiram% ca kauravya vivya#dha dashabhih% sharaih% 27 tatra#dbhutam apashya#ma madrara#jasya paurus%am yad enam% sahita#h% pa#rtha# na#bhyavartanta sam%yuge 28 atha#nyam% ratham a#stha#ya sa#tyakih% satyavikramah% pi#d%ita#n pa#n%d%ava#n dr%s%t%va# madrara#javasham% gata#n abhidudra#va vegena madra#n%a#m adhipam% bali# 29 a#patantam% ratham% tasya shalyah% samitishobhanah% pratyudyatau rathenaiva matto mattam iva dvipam 30 sa sam%nipa#tas tumulo babhu#va#dbhutadarshanah% sa#tyakesh caiva shu#rasya madra#n%a#m adhipasya ca ya#dr%sho vai pura#vr%ttah% shambara#mara ra#jayoh% 31 sa#tyakih% preks%ya samare madrara#jam% vyavasthitam vivya#dha dashabhir ba#n%ais tis%t%ha tis%t%heti ca#bravi#t 32 madrara#jas tu subhr%sham% viddhas tena maha#tmana# sa#tyakimm% prativivya#dha citrapun*khaih% shitaih% sharaih% 33 tatah% pa#rtha# mahes%va#sa#h% sa#tvata#bhisr%tam% nr%pam abhyadravan rathais tu#rn%am% ma#tulam% vadhaka#myaya# 34 tata a#si#t para#mardas tumulah% shon%itodakah% shu#ra#n%a#m% yudhyama#na#na#m% sim%ha#na#m iva nardata#m 35 tes%a#m a#si#n maha#ra#ja vyatiks%epah% parasparam sim%ha#na#m a#mis%epsu#na#m% ku#jata#m iva sam%yuge 36 tes%a#m% ba#n%asahasraughair a#ki#rn%a# vasudha#bhavat antariks%am% ca sahasa# ba#n%abhu#tam abhu#t tada# 37 shara#ndhaka#ram% bahudha# kr%tam% tatra samantatah% abbhrac cha#yeva sam%jajn~e sharair muktair maha#tmabhih% 38 tatra ra#jan~ sharair muktair nirmuktair iva pannagaih% svarn%apun*khaih% praka#shadbhir vyarocanta dishas tatha# 39 tatra#dbhutam% param% cakre shalyah% shatrunibarhan%ah% yad ekah% samare shu#ro yodhaya#m a#sa vai bahu#n 40 madrara#jabhujotsr%s%t%aih% kan*kabarhin%a va#jitaih% sam%patadbhih% sharair ghorair ava#ki#ryata medini# 41 tatra shalya ratham% ra#jan vicarantam% maha#have apashya#ma yatha#pu#rvam% shakrasya#surasam%ks%aye | | 1 [s] tatha sainya#s tava vibho madrara#japuraskr%ta#h% punar abhyadravan pa#rtha#n vegena mahata# ran%e 2 pi#d%ita#s ta#vaka#h% sarve pradha#vanto ran%otkat%a#h% ks%an%enaiva ca pa#rtha#m%s te bahutva#t samalod%ayan 3 te vadhyama#na#h% kurubhih% pa#n%d%ava# na#vatasthire niva#ryama#n%a# bhi#mena pashyatoh% kr%s%n%a pa#rthayoh% 4 tato dhanam%jayah% kruddha#h% kr%pam% saha pada#nugaih% ava#kirac charaughen%a kr%tavarma#n%am eva ca 5 shakunim% sahadevas tu saha sainyam ava#rayat nakulah% pa#rshvatah% sthitva# madrara#jam avaiks%ata 6 draupadeya# narendra#m%sh ca bhu#yis%t%ham% samava#rayan dron%aputram% ca pa#n~ca#lyah% shikha#n%d%i# samava#rayat 7 bhi#masenas tu ra#ja#nam% gada#pa#n%ir ava#rayat shalyam% tu saha sainyena kunti#putro yudhis%t%hirah% 8 tatah% samabhavad yuddham% sam%saktam% tatra tatra ha ta#vaka#na#m% pares%a#m% ca sam%gra#mes%v anivartina#m 9 tatra pashya#mahe karma shalyasya#timahad ran%e yad ekah% sarvasainya#ni pa#n%d%ava#na#m ayudhyata 10 vyadr%shyata tada# shalyo yudhis%t%hira sami#patah% ran%e candrasamo 'bhya#she sharaish cara iva grahah% 11 pi#d%ayitva# tu ra#ja#nam% sharair a#shi#vis%opamaih% abhyadha#vat punar bhi#mam% sharavars%air ava#kirat 12 tasya tal la#ghavam% dr%s%t%va# tathaiva ca kr%ta#strata#m apu#jayann ani#ka#ni pares%a#m% ta#vaka#ni ca 13 pi#d%yama#na#s tu shalyena pa#n%d%ava# bhr%shaviks%ata#h% pra#dravanta ran%am% hitva# kroshama#ne yudhis%t%hire 14 vadhyama#nes%v ani#kes%u madrara#jena pa#n%d%avah% amars%avasham a#panno dharmara#jo yudhis%t%hirah% tatah% paurus%am a#stha#ya madrara#jam api#d%ayat 15 jayo va#stu vadho veti kr%tabuddhir maha#rathah% sama#hu#ya#bravi#t sarva#n bhra#tr%#n kr%s%n%am% ca ma#dhavam 16 bhi#s%mo dron%ash ca karn%ash ca ye ca#nye pr%thivi#ks%itah% kaurava#rthe para#kra#nta#h% sam%gra#me nidhanam% gata#h% 17 yatha#bha#gam% yathotsa#ham% bhavantah% kr%tapaurus%a#h% bha#go 'vashis%t%a eko 'yam% mama shalyo maha#rathah% 18 so 'ham adya yudha# jetum a#sham%se madrakeshvaram tatra yan ma#nasam% mahyam% tat sa#rvam% nigada#mi vah% 19 cakraraks%a#v imau shu#rau mama ma#dravati#sutau ajeyau va#savena#pi samare vi#ra sam%matau 20 sa#dhv imau ma#tulam% yuddhe ks%atradharmapuraskr%tau madartham% pratiyudhyeta#m% ma#na#rhau satyasam%garau 21 ma#m% va# shalyo ran%e hanta# tam% va#ham% bhadram astu vah% iti satya#m ima#m% va#n%i#m% lokavi#ra# nibodhata 22 yotsye 'ham% ma#tulena#dya ks%atradharmen%a pa#rthiva#h% svayam% samabhisam%dha#ya vijaya#yetara#ya va# 23 tasya me 'bhyadhikam% shastram% sarvopakaran%a#ni ca sam%yun~jantu ran%e ks%ipram% sha#stravad rathayojaka#h% 24 shaineyo daks%in%am% cakram% dhr%s%t%adyumnas tathottaram pr%s%t%hagopo bhavatv adya mama pa#rtho dhanam%jayah% 25 purah%saro mama#dya#stu bhi#mah% shastrabhr%ta#m% varah% evam abhyadhikah% shalya#d bhavis%ya#mi maha#mr%dhe 26 evam ukta#s tatha# cakruh% sarve ra#jn~ah% priyais%in%ah% tatha prahars%ah% sainya#na#m% punar a#si#t tada# nr%pa 27 pa#n~ca#la#na#m% somaka#na#m% matsya#na#m% ca vishes%atah% pratijn~a#m% ta#m% ca sam%gra#me dharmara#jasya pu#rayan 28 tatah% shan*kha#m%sh ca bheri#sh ca shatashash caiva pus%kara#n ava#dayanta pa#n~ca#la#h% sim%hana#da#m%sh ca nedire 29 te 'bhyadha#vanta sam%rabdha# madrara#jam% tarasvinah% mahata# hars%ajena#tha na#dena kurupum%gava#h% 30 hra#dena gajaghan%t%a#na#m% shan*kha#na#m% ninadena ca tu#ryashabdena mahata# na#dayantash ca medini#m 31 ta#n pratyagr%hn%a#t putras te madrara#jash ca vi#ryava#n maha#megha#n iva bahu#n~ shaila#v astodaya#v ubhau 32 shalyas tu samarashla#ghi# dharmara#jam arim%damam vavars%a sharavars%en%a vars%en%a maghava#n iva 33 tathaiva kurura#jo 'pi pragr%hya ruciram% dhanuh% dron%opadesha#n vividha#n darshaya#no maha#mana#h% 34 vavars%a# sharavars%a#n%i citram% laghu ca sus%t%hu ca na ca#sya vivaram% kash cid dadarsha carato ran%e 35 ta#v ubhau vividhair ba#n%ais tataks%a#te parasparam sha#rdu#la#v a#mis%a preps%u# para#kra#nta#v iva#have 36 bhi#mas tu tava putren%a ran%ashaun%d%ena sam%gatah% pa#n~ca#lyah% sa#tyakish caiva ma#dri#putrau ca pa#n%d%avau shakunipramukha#n vi#ra#n pratyagr%hn%an samantatah% 37 tad a#si#t tumulam% yuddham% punar eva jayais%in%a#m ta#vaka#ta#m% pares%a#m% ca ra#jan durmantrite tava 38 duryodhanas tu bhi#masya sharen%a#nataparvan%a# ciccheda#dishya sam%gra#me dhvajam% hemavibhu#s%itam 39 sakin*kin%ika ja#lena mahata# ca#rudarshanah% papa#ta rucirah% sim%ho bhi#masenasya na#nadan 40 punash ca#sya dhanush citram% gajara#jakaropamam ks%uren%a shitadha#ren%a pracakarta nara#dhipah% 41 sacchinnadhanva# tejasvi# rathashaktya# sutam% tava bibhedorasi vikramya sa rathopastha a#vishat 42 tasmin moham anupra#pte punar eva vr%kodarah% yantur eva shirah% ka#ya#t ks%urapren%a#harat tada# 43 hatasu#ta# haya#s tasya ratham a#da#ya bha#rata vyadravanta disho ra#jan ha#ha#ka#ras tada#bhavat 44 tam abhyadha#vat tra#n%a#rtham% dron%aputro maha#rathah% kr%pash ca kr%tavarma# ca putram% te 'bhipari#psavah% 45 tasmin vilulite sainye trasta#s tasya pada#nuga#h% ga#n%d%i#vadhanva# vispha#rya dhanus ta#n ahanac charaih% 46 yudhis%t%hiras tu madresham abhyadha#vad amars%itah% svayam% sam%codayann ashva#n dantavarn%a#n manojava#n 47 tatra#dbhutam apashya#ma kunti#putre yudhis%t%hire pura# bhu#tva# mr%dur da#nto yat tada# da#run%o 'bhavat 48 vivr%ta#ks%ash ca kaunteyo vepama#nash ca manyuna# ciccheda yodha#n nishitaih% sharaih% shatasahasrashah% 49 ya#m% ya#m% pratyudyayau sena#m% ta#m% ta#m% jyes%t%hah% sa pa#n%d%avah% sharair apa#tayad ra#jan giri#n vajrair ivottamaih% 50 sa#shvasu#ta dhvajaratha#n rathinah% pa#tayan bahu#n a#kri#d%ad eko balava#n pavanas toyada#n iva 51 sa#shva#roha#m%sh ca turaga#n patti#m%sh caiva sahasrashah% vyapothayata sam%gra#me kruddho rudrah% pashu#n iva 52 shu#nyam a#yodhanam% kr%tva# sharavars%aih% samantatah% abhyadravata madresham% tis%t%ha shalyeti ca#bravi#t 53 tasya tac caritam% dr%s%t%va# sam%gra#me bhi#makarman%ah% vitresus ta#vaka#h% sarve shalyas tv enam% samabhyaya#t 54 tatas tau tu susam%rabdhau pradhma#pya salilodbhavau sa#ma#hu#ya tada#nyonyam% bhartsayantau sami#yatuh% 55 shalyas tu sharavars%en%a yudhis%t%hiram ava#kirat madrara#jam% ca kaunteyah% sharavars%air ava#kirat 56 vyadr%shyeta#m% tada# ra#jan kan*kapatribhir a#have udbhinna rudhirau shu#rau madrara#jayudhis%t%hirau 57 pus%pita#v iva reja#te vane shalmali kim%shuka# di#pya#ma#nau maha#tma#nau pra#n%ayor yuddhadurmadau 58 dr%s%t%va# sarva#n%i sainya#ni na#dhyavasyam%s tayor jayam hatva# madra#dhipam% pa#rtho bhoks%yate 'dya vasum%dhara#m 59 shalyo va# pa#n%d%avam% hatva# dadya#d duryodhana#ya ga#m iti#va nishcayo na#bhu#d yodha#na#m% tatra bha#rata 60 pradaks%in%am abhu#t sarvam% dharmara#jasya yudhyatah% 61 tatah% sharashatam% shalyo mumoca#shu yudhis%t%hire dhanush ca#sya shita#gren%a ba#n%ena nirakr%ntata 62 so 'nyat ka#rmukam a#da#ya shalyam% sharashatais tribhih% avidhyat ka#rmukam% ca#sya ks%uren%a nirakr%ntata 63 atha#sya nijagha#na#shva#m%sh caturo nataparvabhih% dva#bhya#m atha shita#gra#bhya#m ubhau ca pa#rs%n%isa#rathi# 64 tato 'sya di#pyama#nena pi#tena nishitena ca pramukhe vartama#nasya bhallena#pa#harad dhvajam tatah% prabhagnam% tat sainyam% dauryodhanam arim%dama 65 tato madra#dhipam% draun%ir abhyadha#vat tatha# kr%tam a#ropya cainam% svaratham% tvarama#n%ah% pradudruve 66 muhu#rtam iva tau gatva# nardama#ne yudhis%t%hire sthitva# tato madrapatir anyam% syandanam a#sthitah% 67 vidhivat kalpitam% shubhram% maha#mbuda nina#dinam sajjayantropakaran%am% dvis%ata#m% lomahars%an%am | | 1 [s] atha#nyad dhanur a#da#ya balavad vegavattaram yudhis%t%hiram% madrapatir viddhva# sim%ha iva#nadat 2 tatah% sa sharavars%en%a parjanya iva vr%s%t%ima#n abhyavars%ad ameya#tma# ks%atriya#n ks%atriyars%abhah% 3 sa#tyakim% dashabhir viddhva# bhi#masenam% tribhih% sharaih% sahadevam% tribhir viddhva# yudhis%t%hiram api#d%ayat 4 ta#m%s ta#n anya#n mahes%va#sa#n sa#shva#n saratha kun~jara#n kun~jara#n kun~jara#roha#n ashva#n ashvapraya#yinah% ratha#m%sh ca rathibhih% sa#rdham% jagha#na rathina#m% varah% 5 ba#hu#m%sh ciccheda ca tatha# sa#yudha#n ketana#ni ca caka#ra ca mahi#m% yodhais ti#rn%a#m% vedi#m% kushair iva 6 tatha# tam arisainya#ni ghnantam% mr%tyum iva#ntakam parivavrur bhr%sham% kruddha#h% pa#n%d%upa#n~ca#la somaka#h% 7 tam% bhi#masenash ca shinesh ca napta#; ma#dhrya#sh ca putrau purus%apravi#rau sama#gatam% bhi#mabalena ra#jn~a#; parya#pur anyonyam atha#hvayantah% 8 tatas tu shu#ra#h% samare narendram%; madreshvaram% pra#pya yudha#m% varis%t%ham a#va#rya# cainam% samare nr%vi#ra#; jaghnuh% sharaih% patribhir ugravegaih% 9 sam%raks%ito bhi#masenena ra#ja#; ma#dri# suta#bhya#m atha ma#dhavena madra#dhipam% patribhir ugravegaih%; stana#ntare dha#rma suto nijaghne 10 tato ran%e ta#vakana#m% rathaugha#h%; sa#mi#ks%ya madra#dhipatim% shara#rtam parya#vavruh% pravara#h% sarvashash ca; duryodhanasya#numate samanta#t 11 tato drutam% madrajana#dhipo ran%e; yudhis%t%hiram% saptabhir abhyavidhyat tam% ca#pi pa#rtho navabhih% pr%s%atkair; vivya#dha ra#jam%s tumule maha#tma# 12 a#karn%apu#rn%a#yata sam%prayuktaih%; sharais tada# sam%yati tailadhautaih% anyonyam a#ccha#dayata#m% maha#rathau; madra#dhipash ca#pi yudhis%t%hirash ca 13 tatas tu tu#rn%am% samare maha#rathau; parasparasya#ntaram i#ks%ama#n%au sharair bhr%sham% vivyadhatur nr%pottamau; maha#balau shatrubhir apradhr%s%yau 14 tayor dhanurjya#talanisvano maha#n; mahendravajra#shanitulyanisvanah% parasparam% ba#n%agan%air maha#tmanoh%; pravars%ator madrapa pa#n%d%uvi#rayoh% 15 tau ceratur vya#ghrashishu praka#shau; maha#vanes%v a#mis%a gr%ddhina#v iva vis%a#n%inau na#gavara#v ivobhau; tataks%atuh% sam%yugaja#tadarpau 16 tatas tu madra#dhipatir maha#tma#; yudhis%t%hiram% bhi#mabalam% prasahya vivya#dha vi#ram% hr%daye 'tivegam%; sharen%a su#rya#gnisamaprabhen%a 17 tato 'tividdho 'tha yudhis%t%hiro 'pi; susam%prayuktena sharen%a ra#jan jagha#na madra#dhipatim% maha#tma#; mudam% ca lebhe r%s%abhah% kuru#n%a#m 18 tato muhu#rta#d iva pa#rthivendro; labdhva# sam%jn~a#m% krodha# sam%raktanetrah% shatena pa#rtham% tvarito jagha#na; sahasranetra pratimaprabha#vah% 19 tvaram%s tato dharmasuto maha#tma#; shalyasya kruddho navabhih% pr%s%atkaih% bhittva# hy uras tapani#yam% ca varma; jagha#na s%ad%bhis tv aparaih% pr%s%a#tkaih% 20 tatas tu madra#dhipatih% prahr%s%t%o; dhanur vikr%s%ya vyasr%jat pr%s%atka#n dva#bhya#m% ks%ura#bhya#m% ca tathaiva ra#jn~ash; ciccheda ca#pam% kurupum%gavasya 21 navam% tato 'nyat sa#mare pragr%hya; ra#ja# dhanur ghorataram% maha#tma# shalyam% tu viddhva# nishitaih% samantad; yatha# mahendro namucim% shita#graih% 22 tatas tu shalyo navabhih% pr%s%atkair; bhi#masya ra#jn~ash ca yudhis%t%hirasya nikr%tya raukme pat%u varman%i# tayor; vida#raya#m a#sa bhujau maha#tma# 23 tato 'paren%a jvalita#rka tejasa#; ks%uren%a ra#jn~o dhanur unmama#tha kr%pash ca tasyaiva jagha#na su#tam%; s%ad%bhih% sharaih% so 'bhimukham% papa#ta 24 madra#dhipash ca#pi yudhis%t%hirasya; sharaish caturbhir nijagha#na va#ha#n va#ha#m%sh ca hatva# vyakaron maha#tma#; yodhaks%ayam% dharmasutasya ra#jn~ah% 25 tatha# kr%te ra#jani bhi#maseno; madra#dhipasya#shu tato maha#tma# chittva# dhanur vegavata# sharen%a; dva#bhya#m avidhyat subhr%sham% narendram 26 atha#paren%a#sya jaha#ra yantuh%; ka#ya#c chirah% sam%nahani#yamadhya#t jagha#na ca#shva#m%sh caturah% sa shi#ghram%; tatha# bhr%sham% kupito bhi#masenah% 27 tam agran%i#h% sarvadhanurdhara#n%a#m; ekam% carantam% sa#mare 'tivegam bhi#mah% shatena vyakirac chara#n%a#m%; ma#dri#putrah% sahadevas tathaiva 28 taih% sa#yakair mohitam% vi#ks%ya shalyam%; bhi#mah% sharair asya cakarta varma sa bhi#masenena nikr%ttavarma#; madra#dhipash carma sahasrata#ram 29 pragr%hya khad%gam% ca ratha#n maha#tma#; praskandya kunti#sutam abhyadha#vat chittva rathes%a#m% nakulasya so 'tha; yudhis%t%hiram% bhi#mabalo 'bbhyadha#vat 30 tam% ca#pi ra#ja#nam athotpatantam%; kruddha#m% yathaiva#ntakam a#patantam dhr%s%t%adyumno draupadeya#h% shikhan%d%i#; shinesh ca napta# sahasa# pari#yuh% 31 atha#sya carma#pratimam% nyakr%ntad; bhi#mo maha#tma# dashabhih% pr%s%atkah% khad%gam% ca bhallair nicakarta mus%t%au; nadan prahr%s%t%as tava sinyamadhye 32 tat karma bhi#masya sami#ks%ya hr%s%t%a#s; te pa#n%d%ava#na#m% pravara# rathaugha#h% na#dam% ca cakrur bhr%sham utsmayantah%; shan*kha#m%sh ca dadhmuh% shashisam%nika#sha#n 33 tena#tha shabdena vibhi#s%an%ena; tava#bhitaptam% balam aprahr%s%t%am sveda#bhibhu#tam% rudhiroks%ita#n*gam%; visam%jn~akalpam% ca tatha# vis%a#n%n%am 34 sa madrara#jah% sahasa#vaki#rn%o; bhi#ma#gragaih% pa#n%d%ava yodhamukhyaih% yudhis%t%hirasya#bhimukham% javena; sim%ho yatha# mr%gahetoh% praya#tah% 35 sa dharmara#jo nihata#shvasu#tam%; krodhena di#ptajvalana praka#sham dr%s%t%va# tu madra#dhipatim% sa tu#rn%am%; samabhyadha#vat tam arim% balena 36 govinda va#kyam% tvaritam% vicintya; dadhre matim% shalya vina#shana#ya sa dharmara#jo nihata#shvasu#te; rathe tis%t%han~ shaktim eva#bhika#n*ks%an 37 tac ca#pi shalyasya# nishamya karma; maha#tmano bhagam atha#vashis%t%am smr%tva# ma#nah% shalya vadhe yata#tma#; yathoktam indra#varajasya cakre 38 sa dharmara#jo man%ihemadan%d%a#m%; jagra#ha shaktim% kanakapraka#sha#m netre ca di#pte sahasa# vivr%tya; madra#dhipam% kruddha# mana# niraiks%at 39 niri#ks%ito vai naradeva ra#jn~a#; pu#ta#tmana# nirhr%ta kalmas%en%a abhu#n na yad bhasmasa#n madrara#jas; tad adbhutam% me pratibha#ti ra#jan 40 tatas tu shaktim% rucirogra dan%d%a#m%; man%ipravalojjvalita#m% pradi#pta#m ciks%epa vega#t subhr%sham% maha#tma#; madra#dhipa#ya pravarah% kuru#n%a#m 41 di#pta#m athaina#m% mahata# balena; savisphu lin*ga#m% sahasa# patanti#m praiks%anta sarve kuravah% sameta#; yatha# yuga#nte mahati#m ivolka#m 42 ta#m% ka#lara#tri#m iva pa#shahasta#m%; yamasya dhatri#m iva cograru#pa#m sabrahma dan%d%apratima#m amogha#m%; sasarja yatto yudhi dharmara#jah% 43 gandhasrag agrya#sana pa#nabhojanair; abhyarcita#m% pa#n%d%usutaih% prayatna#t sam%vartaka#gnipratima#m% jvalanti#m%; kr%tya#m atharva#n*girasi#m ivogra#m 44 i#sha#na hetoh% pratinirmita#m% ta#m%; tvas%t%a# ripu#n%a#m asudeha bhaks%a#m bhu#myantariks%a#di jala#shaya#ni; prasahya bhu#ta#ni nihantum i#sha#m 45 ghan%t%a# pata#ka# man%ivajra bha#jam%; vaid%u#rya citra#m% tapani#yadan%d%a#m tvas%t%ra# prayatna#n niyamena kl%pta#m%; brahma dvis%a#m antakari#m amogha#m 46 balaprayatna#d adhiru#d%ha vega#m%; mantraish ca ghorair abhimantrayitva# sasarja ma#rgen%a ca ta#m% paren%a; vadha#ya madra#dhipater tada#ni#m 47 hato 'sy asa#v ity abhigarjama#no; rudro 'ntaka#ya#nta karam% yathes%um prasa#rya ba#hum% sudr%d%ham% supa#n%im%; krodhena nr%tyann iva# dha#rma ra#jah% 48 ta#m% sarvashaktya# prahita#m% sa shaktim%; yudhis%t%hiren%a#prati va#rya vi#rya#m pratigraha#ya#bhinanarda shalyah%; samyag ghuta#m agnir iva#jya dha#ra#m 49 sa# tasya marma#n%i vida#rya shubhram; uro visha#lam% ca tathaiva varma vivesha ga#m% toyam iva#prasakta#; yasho visha#lam% nr%pater dahanti# 50 na#sa#ks%i karn%a#sya vinih%sr%tena; prasyandata# ca vran%asam%bhavena sam%sikta ga#tro rudhiren%a so 'bhu#t; kraun~co yatha# skanda hato maha#drih% 51 prasa#rya ba#hu# sa ratha#d gato ga#m%; sam%chinnavarma# kurunandanena mahendra va#hapratimo maha#tma#; vajra#hatam% shr%n*gam iva#calasya 52 ba#hu# prasa#rya#bhimukho dharmara#jasya madrara#t% tato nipatito bhu#ma#v indradhvaja ivocchritah% 53 sa tatha# bhinnasarva#n*go rudhiren%a samuks%itah% pratyudgata iva premn%a# bhu#mya# sa# narapum%gavah% 54 priyaya# ka#ntaya# ka#ntah% patama#na ivorasi ciram% bhuktva# vasumati#m% priya#m% ka#nta#m iva prabhuh% sarvair an*gaih% sama#shlis%ya prasupta iva so 'bhavat 55 dharmye dharma#tmana# yuddhe nihato dharmasu#nuna# samyag ghuta iva svis%t%ah% prasha#nto 'gnir iva#dhvare 56 shaktya# vibhinnahr%dayam% vipra viddha#yudha dhvajam sam%sha#ntam api madresham% laks%mi#r naiva vyamun~cata 57 tato yudhis%t%hirash ca#pam a#da#yendra dhanus%prabham vyadhamad dvis%atah% sam%khye khaga ra#d% iva pannaga#n deha#su#n nishitair bhallai ripu#n%a#m% na#shayan ks%an%a#t 58 tatah% pra#rthasya ba#n%aughair a#vr%ta#h% sainika#s tava nimi#lita#ks%a#h% ks%in%vanto bhr%sham anyonyam ardita#h% sam%nyastakavaca# dehair vipatra#yudha ji#vita#h% 59 tatah% shalye nipatite madrara#ja#nujo yuva# bhra#tuh% sarvair gun%ais tulyo rathi# pa#n%d%avam abhyaya#t 60 vivya#dha ca narashres%t%ho na#ra#cair bahubhis tvaran hatasya#pacitim% bhra#tush ciki#rs%ur yuddhadurmadah% 61 tam% vivya#dha#shugaih% s%ad%bhir dharmara#jas tvarann iva ka#rmukam% ca#sya ciccheda ks%ura#bhya#m% dhvajam eva ca 62 tato 'sya di#pyama#nena sudr%d%hena shitena ca pramukhe vartama#nasya bhallena#pa#harac chirah% 63 sukun%d%alam% tad dadr%she patama#nam% shiro ratha#t pun%yaks%ayam iva pra#pya patantam% svargava#sinam 64 tasya#pakr%s%t%a shi#rs%am% tac chari#ram% patitam% ratha#t rudhiren%a#vasikta#n*gam% dr%s%t%va# sainyam abhajyata 65 vicitrakavace tasmin hate madranr%pa#nuje ha#ha#ka#ram% vikurva#n%a#h% kuravo vipradudruvuh% 66 shalya#nujam% hatam% dr%s%t%va# ta#vaka#s tyaktaji#vita#h% vitresuh% pa#n%d%ava bhaya#d rajodhvasta#ss tatha# bhr%s%am 67 ta#m%s tatha# bhajyatas trasta#n kaurava#n bharatars%abha shiner napta# kiran ba#n%air abhyavartata sa#tyakih% 68 tam a#ya#ntam% mahes%va#sam aprasahyam% dura#sadam ha#rdikyas tvarito ra#jan pratyagr%hn%a#d abhi#tavat 69 tau sametau maha#tma#nau va#rs%n%eya#v apara#jitau ha#rdikyah% sa#tyakish caiva sim%ha#v iva madotkat%au 70 is%ubhir vimala#bha#saish cha#dayantau parasparam arcirhir iva su#ryasya diva#karasamaprabhau 71 ca#pama#rgabaloddhu#ta#n ma#rgan%a#n vr%s%n%isim%hayoh% a#ka#she samapashya#ma patam%ga#n iva shi#ghraga#n 72 sa#tyakim% dashabhir viddhva# haya#m%sh ca#sya tribhih% sharaih% ca#pam ekena ciccheda ha#rdikyo nataparvan%a# 73 tan nikr%ttam% dhanuh%shres%t%ham apa#sya shinipum%gavah% anyad a#datta vegena vegavattaram a#yudham 74 tad a#da#ya dhanuh%shres%t%ham% varis%t%hah% sarvadhanvina#m ha#rdikyam% dashabhir ba#n%aih% pratyavidhyat stana#ntare 75 tato ratham% yuges%a#m% ca chittva# bhallaih% susam%yataih% ashva#m%s tasya#vadhi#t tu#rn%am ubhau ca pa#rs%n%isa#rathi# 76 madrara#je hate ra#janvirathe kr%tavarman%i duryodhana balam% sarvam% punar a#si#t para#n*mukham 77 tatpare na#vabudhyanta sainyena rajasa# vr%te balam% tu hatabhu#yis%t%ham% tat tada#si#t para#n*mukham 78 tato muhu#rta#t te 'pashyan rajo bhaumam% samutthitam vividhaih% shon%itasra#vaih% prasha#ntam% purus%ars%abha 79 tato duryodhano dr%s%t%va# bhagnam% svabalam antika#t javena#patatah% pa#rtha#n ekah% sarva#n ava#rayat 80 pa#n%d%ava#n saratha#n dr%s%t%va# dhr%s%t%adyumnam% ca pa#rs%atam a#nartam% ca dura#dhars%am% shitair ba#n%air ava#kirat 81 tam% pare na#bhyavartanta martya# mr%tyum iv a#gatam atha#nyam% ratham a#stha#ya ha#rdikyo 'pi nyavartata 82 tato yudhis%t%hiro ra#ja# tvarama#n%o maha#rathah% caturbhir nijagha#na#shva#n patribhih% kr%tavarman%ah% vivya#dha gautamam% ca#pi s%ad%bhir bhallaih% sutejanaih% 83 ashvattha#ma# tato ra#jn~a# hata#shvam% virathi# kr%tam samapova#ha ha#rdikyam% svarathena yudhis%t%hira#t 84 tatah% sha#radvato 's%t%a#bhih% pratyavidhyad yudhis%t%hiram vivya#dha ca#shva#n nishitais tasya#s%t%a#bhih% shili#mukhaih% 85 evam etan maha#ra#ja yuddhashes%am avartata tava durmantrite ra#jan sahaputrasya bha#rata 86 tasmin mahes%va#sa vare vishaste; sam%gra#mamadhye kurupum%gavena partha#h% sameta#h% paramaprahr%s%t%a#h%; shan*kha#n pradadhmur hatam i#ks%ya shalyam 87 yudhis%t%hiram% ca prashasham%sur a#jau; pura# sura# vr%travadhe yathendram cakrush ca na#na#vidha va#dya shabda#n; nina#dayanto vasudha#m% samanta#t | | 1 [s] shalye tu nihate ra#jan madrara#japada#nuga#h% ratha#h% saptashata# vi#ra# niryayur mahato bala#t 2 duryodhanas tu dviradam a#ruhya#calasam%nibham chattren%a dhriyama#n%ena vi#jyama#nash ca ca#maraih% na gantavyam% na gantavyam iti madra#n ava#rayat 3 duryodhanena te vi#ra# va#ryama#n%a#h% punah% punah% yudhis%t%hiram% jigha#m%santah% pa#n%d%u#na#m% pra#vishan balam 4 te tu shu#ra# maha#ra#ja kr%tacitta#h% sma yodhane dhanuh% shabdam% mahat kr%tva# saha#yudhyanta pa#n%d%avaih% 5 shrutva# tu nihatam% shalyam% dharmaputram% ca pi#d%itam madrara#japriye yuktair madraka#n%a#m% maha#rathaih% 6 a#jaga#ma tatah% pa#rtho ga#n%d%i#vam% viks%ipan dhanuh% pu#rayan rathaghos%en%a dishah% sarva# maha#rathah% 7 tato 'rjunash ca bhi#mash ca ma#dri#putrau ca pa#n%d%avau sa#tyakish ca naravya#ghro draupadeya#sh ca sarvashah% 8 dhr%s%t%adyumnah% shikhan%d%i# ca pa#n~ca#la#h% saha somakaih% yudhis%t%hiram% pari#psantah% samanta#t paryava#rayan 9 te samanta#t parivr%ta#h% pa#n%d%avaih% purus%ars%abha#h% ks%obhayanti sma ta#m% sena#m% makara#h% sa#garam% yatha# 10 puro va#tena gan*geva ks%obhyama#na# maha#nadi# aks%obhyata tada# ra#jan pa#n%d%u#na#m% dhvajini# punah% 11 praskandya sena#m% mahati#m% tyakta#tma#no maha#ratha#h% vr%ks%a#n iva maha#va#ta#h% kampayanti sma ta#vaka#h% 12 bahavash cukrushus tatra kva sa ra#ja# yudhis%t%hirah% bhra#taro va#sya te shu#ra# dr%shyante na ha ke cana 13 pa#n~ca#la#na#m% maha#vi#rya#h% shikhan%d%i# ca maha#rathah% dhr%s%t%adyumno 'tha shaineyo draupadeya#sh ca sarvashah% 14 evam% ta#n va#dinah% shu#ra#n draupadeya# maha#ratha#h% ahyaghnan yuyudha#nash ca madrara#japada#nuga#n 15 cakrair vimathitaih% ke cit ke cic chinnair maha dhvajaih% pratyadr%shyanta samare ta#vaka# nihata#h% paraih% 16 a#lokya pa#n%d%ava#n yuddhe yodha# ra#jan samantatah% va#ryama#n%a# yayur vega#t tava putren%a bha#rata 17 duryodhanas tu ta#n vi#ra#n va#raya#m a#sa sa#ntvayan na ca#sya sha#sanam% kash cit tatra cakre maha#rathah% 18 tato ga#ndha#rara#jasya putrah% shakunir abravi#t duryodhanam% maha#ra#ja vacanam% vacanaks%amah% 19 kim% nah% sam%preks%ama#n%a#na#m% madra#n%a#m% hanyate balam na yuktam etat samare tvayi tis%t%hati bha#rata 20 sahitair na#ma yoddhavyam ity es%a# samayah% kr%tah% atha kasma#t para#n eva ghnato mars%ayase nr%pa 21 [dur] va#ryama#n%a# maya# pu#rvam% naite cakrur vaco mama ete hi nihata#h% sarve praskanna#h% pa#n%d%uva#hini#m 22 [s%akuni] na bhartuh% sha#sanam% vi#ra# ran%e kurvanty amars%ita#h% alam% kroddhum% tathaites%a#m% na#yam% ka#la upeks%itum 23 ya#mah% sarve 'tra sam%bhu#ya sava#jirathakun~jara#h% paritra#tum% mahes%va#sa#n madrara#japada#nuga#n 24 anyonyam% pariraks%a#mo yatnena mahata# nr%pa evam% sarve 'nusam%cintya prayayur yatra sainika#h% 25 [s] evam uktas tato ra#ja# balena# mahata# vr%tah% prayayau sim%hana#dena kampayan vai vasum%dhara#m 26 hatavidhyata gr%hn%i#ta praharadhvam% nikr%ntata ity a#si#t tumulah% shabdas tava sainyasya bha#rata 27 pa#n%d%ava#s tu ran%e dr%s%t%va# madrara#japada#nuga#n sahita#n abhyavartanta gulmam a#stha#ya madhyamam 28 te muhu#rta#d ran%e vi#ra# hasta#hastam% visha#m% pate nihata#h% pratyadr%shyanta madrara#japada#nuga#h% 29 tato nah% sam%praya#ta#na#m% hata#mitra#s tarasvinah% hr%s%t%a#h% kilakila# shabdam akurvan sahita#h% pare 30 athotthita#ni run%d%a#ni samadr%shyanta sarvashah% papa#ta mahati# colka# madhyena#dhitya man%d%alam 31 rathair bhagnair yuga#ks%aish ca nihataish ca maha#rathaih% ashvair nipatitaish caiva sam%channa#bhu#d vasum%dhara# 32 va#ta#yama#nais turagair yuga#saktais turam%gamaih% adr%shyanta maha#ra#ja yodha#s tatra ran%a#jire 33 bhagnacakra#n ratha#n ke cid avaham%s turaga# ran%e ratha#rtham% ke cid a#da#ya disho dashavibabhramuh% tatra tatra ca dr%shyante yoktraih% shlis%t%a#h% sma va#jinah% 34 rathinah% patama#na#sh ca vyadr%shyanta narottama gagana#t pracyuta#h% siddha#h% pun%ya#na#m iva sam%ks%aye 35 nihates%u ca shu#res%u madrara#ja#nuges%u ca asma#n a#patatash ca#pi dr%s%t%va# pa#rtha maha#ratha#h% 36 abhyavartanta vegena jaya gr%dhra#h% praha#rin%ah% ba#n%ashabdarava#n kr%tva# vimishra#n~ shan*khanisvanaih% 37 asma#m%s tu punar a#sa#dya labdhalaks%a#h% praha#rin%ah% shara#sana#ni dhunva#na#h% sim%hana#da#n pracukrushuh% 38 tato hatam abhipreks%ya madrara#jabalam% mahat madrara#jam% ca samare dr%s%t%va# shu#ram% nipa#titam duryodhana balam% sarvam% punar a#si#t para#n*mukham 39 vadhyama#nam% maha#ra#ja pa#n%d%avair jitaka#shibhih% disho bhede 'tha sam%bhra#ntam% tra#sitam% dr%d%hadhanvibhih% | | 1 [s] pa#tite yudhi durdhars%o madrara#je maha#rathe ta#vaka#s tava putra#sh ca pra#yasho vimukha#bhavan 2 van%ijo na#vi bhinna#ya#m% yatha#ga#dhe 'plave 'rn%ave apa#re pa#ram icchanto hate shu#re maha#tmani 3 madrara#je maha#ra#ja vitrasta#h% sharaviks%ata#h% ana#tha# na#tham icchanto mr%ga#h% sim%ha#rdita# iva 4 vr%s%a# yatha# bhagnashr%n*ga#h% shi#rn%adanta# gaja# iva madhya#hne pratyapa#ya#ma nirjita# dharmasu#nuna# 5 na sam%dha#tum ani#ka#ni na ca ra#jan para#krame a#si#d buddhir hate shalye tava yodhasya kasya cit 6 bhi#s%me dron%e ca nihate su#taputre ca bha#rata yad duh%kham% tava yodha#na#m% bhayam% ca#si#d visha#m% pate tadbhayam% sa ca nah% shoko bhu#ya eva#bhyavartata 7 nirasha#sh ca jaye tasmin hate shalye maha#rathe hatapravi#ra# vidhvasta# vikr%tta#sh ca shitaih% sharaih% madrara#je hate ra#jan yodha#s te pra#dravan bhaya#t 8 ashva#n anye gaja#n anye ratha#n anye maha#ratha#h% a#ruhya javasam%panna#h% pa#da#ta#h% pra#dravan bhaya#t 9 dvisa#hasra#sh ca ma#tan*ga# giriru#pa#h% praha#rin%ah% sam%pra#dravan hate shalye an*kusha#n*gus%t%ha codita#h% 10 te ran%a#d bharatashres%t%ha ta#vaka#h% pra#dravan dishah% dha#vantash ca#py adr%shyanta shvasama#na#h% shara#tula#h% 11 ta#n prabhagna#n druta#n dr%s%t%va# hatotsa#ha#n para#jita#n abhyadravanta pa#n~ca#la#h% pa#n%d%ava#sh ca jayais%in%ah% 12 ba#n%ashabdaravash ca#pi sim%hana#dash ca pus%kalah% shan*khashabdash ca shu#ra#n%a#m% da#run%ah% samapadyata 13 dr%s%t%va# tu kauravam% sainyam% bhayatrastam% pravidrutam anyonyam% samabha#s%anta pa#n~ca#la#h% pa#n%d%avaih% saha 14 adya ra#ja# satyadhr%tir jita#mitro yudhis%t%hirah% adya duryodhano hi#na# di#ptaya# nr%patishriya# 15 adya shrutva# hatam% putram% dhr%tara#s%t%ro janeshvarah% nih%sam%jn~ah% patito bhu#mau kilbis%am% pratipadyata#m 16 adya ja#na#tu kaunteyam% samartham% sarvadhanvina#m adya#tma#nam% ca durmedha# garhayis%yati pa#pakr%t adya ks%attur vacah% satyam% smarata#m% bruvato hitam 17 adya prabhr%ti pa#rtha#m%sh ca pres%yabhu#ta upa#caran vija#na#tu nr%po duh%kham% yat pra#ptam% pa#n%d%unandanaih% 18 adya kr%s%n%asya ma#ha#tmyam% ja#na#tu sa mahi#patih% adya#rjuna dhanur ghos%am% ghoram% ja#na#tu sam%yuge 19 astra#n%a#m% ca balam% sarvam% ba#hvosh ca balam a#have adya jn~a#syati bhi#masya balam% ghoram% maha#tmanah% 20 hate duryodhane yuddhe shakren%eva#sure maye yatkr%tam% bhi#masenena duh%kha#sana vadhe tada# na#nyah% karta#sti loke tad r%te bhi#mam% maha#balam 21 ja#ni#ta#m adya jyes%t%hasya pa#n%d%avasya para#kramam madrara#jam% hatam% shrutva# devair api suduh%saham 22 adya jn~a#syati sam%gra#me ma#dri#putrau maha#balau nihate saubale shu#re ga#ndha#res%u ca sarvashah% 23 katham% tes%a#m% jayo na sya#d yes%a#m% yoddha# dhanam%jayah% sa#tyakir bhi#masenash ca dhr%s%t%adyumnash ca pa#rs%atah% 24 draupadya#s tanaya#h% pan~ca ma#dri#putrau ca pa#n%d%avau shikhan%d%i# ca mahes%va#so ra#ja# caiva yudhis%t%hirah% 25 yes%a#m% ca jagata#m% na#tho na#thah% kr%s%n%o jana#rdanah% katham% tes%a#m% jayo na sya#d yes%a#m% dharmo vyapa#shrayah% 26 bhi#s%mam% dron%am% ca karn%am% ca madrara#ja#nam eva ca taha#nyan nr%pati#n vi#ra#n~ shatasho 'tha sahasrashah% 27 ko 'nyah% shakto ran%e jetum r%te pa#rtham% yudhis%t%hiram yasya na#tho hr%s%i#keshah% sada# dharmayasho nidhih% 28 ity evam% vadama#na#s te hars%en%a mahata# yuta#h% prabhagna#m%s ta#vaka#n ra#jan sr%n~jaya#h% pr%s%t%hato 'nvayuh% 29 dhanam%jayo ratha#ni#kam abhyavartata vi#ryava#n ma#dri#putrau ca shakunim% sa#tyakish ca maha#rathah% 30 ta#n preks%ya dravatah% sarva#n bhi#masenabhaya#rdita#n duryodhanas tada# su#tam abravi#d utsmayann iva 31 na ma#tikramate pa#rtho dhanus%pa#n%im avasthitam jaghane sarvasainya#na#m% mama#shva#n pratipa#daya 32 jaghane yudhyama#nam% hi kaunteyo ma#m% dhanam%jayah% notsaheta#bhyatikra#ntum% vela#m iva mahodadhih% 33 pashya sainyam% mahat su#ta pa#n%d%avaih% samabhidrutam sainyaren%um% samuddhu#tam% pashyasvainam% samantatah% 34 sim%hana#da#m%sh ca bahushah% shr%n%u ghora#n bhaya#naka#n tasma#d ya#hi shanaih% su#ta jaghanam% paripa#laya 35 mayi sthite ca samare niruddhes%u ca pa#n%d%us%u punara#vartate tu#rn%am% ma#makam% balam ojasa# 36 tac chrutva# tava putrasya shu#ra#grya sadr%sham% vacah% sa#rathir hemasam%channa#n~ shanair ashva#n acodayat 37 gaja#shvarathibhir hi#na#s tyakta#tma#nah% pada#tayah% ekavim%shatisa#hasra#h% sam%yuga#ya#vatasthire 38 na#na#deshasamudbhu#ta# na#na ran~jita va#sasah% avasthita#s tada# yodha#h% pra#rthayanto mahad yashah% 39 tes%a#m a#patata#m% tatra sam%hr%s%t%a#na#m% parasparam sam%mardah% sumaha#n~ jajn~e ghoraru#po bhaya#nakah% 40 bhi#masenam% tada# ra#jan ghr%s%t%adyumnam% ca pa#rs%atam balena caturan*gen%a na#na#deshya# nyava#rayan 41 bhi#mam eva#bhyavartanta ran%e 'nye tu pada#tayah% praks%ved%ya#sphot%ya sam%hr%s%t%a# vi#ralokam% yiya#savah% 42 a#sa#dya bhi#masenam% tu sam%rabdha# yuddhadurmada#h% dha#rtara#s%t%ra# vinedur hi na#nya#m% ca#kathayan katha#m pariva#rya ran%e bhi#mam% nijaghnur te samantatah% 43 sa vadhyama#nah% samare pada#tigan%asam%vr%tah% na caca#la rathopasthe maina#ka iva parvatah% 44 te tu kruddha# maha#ra#ja pa#n%d%avasya maha#ratham nigrahi#tum% pracakrur hi yodha#m%sh ca#nya#n ava#rayan 45 akrudhyata ran%e bhi#mas tais tada# paryavasthitaih% so 'vati#rya ratha#t tu#rn%am% pada#tih% samavasthitah% 46 ja#taru#paparicchanna#m% pragr%hya mahati#m% gada#m avadhi#t ta#vaka#n yodha#n dan%d%apa#n%ir iva#ntakah% 47 ratha#shvadvipahi#na#m%s tu ta#n bhi#mo gadaya# bali# ekavim%shatisa#hasra#n pada#ti#n avapothayat 48 hatva# tat purus%a#ni#kam% bhi#mah% satyapara#kramah% dhr%s%t%adyumnam% puraskr%tya nacira#t pratyadr%shyata 49 pa#da#ta# nihata# bhu#mau shishyire rudhiroks%ita#h% sam%bhagna# iva va#tena karn%ika#ra#h% supus%pita#h% 50 na#na#pus%pasrajopeta# na#na# kun%d%aladha#rin%ah% na#na# ja#tya# hata#s tatra na#da# deshasama#gata#h% 51 pata#ka#dhvajasam%channam% pada#ti#na#m% mahad balam nikr%ttam% vibabhau tatra ghoraru#pam% bhaya#nakam 52 yudhis%t%hirapuroga#s tu sarvasainyamaha#ratha#h% abhyadha#van maha#tma#nam% putram% duryodhanam% tava 53 te sarve ta#vaka#n dr%s%t%va# mahes%va#sa#n para#n*mukha#n na#bhyavartanta te putram% veleva makala#layam 54 tad adbhutam apashya#ma tava putrasya paurus%am yad ekam% sahita#h% pa#rtha# na shekur ativartitum 55 na#tidu#ra#paya#tam% tu kr%tabuddhim% pala#yane duryodhanah% svakam% sainyam abravi#d bhr%shaviks%atam 56 na tam% desham% prapashya#mi pr%thivya#m% parvates%u va# yatra ya#ta#n na vo hanyuh% pa#n%d%ava#h% kim% sr%tena vah% 57 alpam% ca balam etes%a#m% kr%s%n%au ca bhr%shaviks%atau yadi sarve 'tra tis%t%ha#mo dhruvo no vijayo bhavet 58 vipraya#ta#m%s tu vo bhinna#n pa#n%d%ava#h% kr%takilbis%a#n anusr%tya hanis%yanti shreyo nah% samare sthitam 59 shr%n%udhvam% ks%atriya#h% sarve ya#vantah% stha sama#gata#h% yada# shu#ram% ca bhi#rum% ca ma#rayaty antakah% sada# ko nu mu#d%ho na yudhyeta purus%ah% ks%atriya bruvah% 60 shreyo no bhi#masenasya kruddhasya pramukhe sthitam sukhah% sa#m%gra#miko mr%tyuh% ks%atradharmen%a yudhyata#m jitveha sukham a#pnoti hatah% pretya mahat phalam 61 na yuddhadharma#c chreya#n vai pantha#h% svargasya kaurava#h% aciren%a jita#m*l loka#n hato yuddhe samashnute 62 shrutva# tu vacanam% tasya pu#jayitva# ca pa#rthiva#h% punar eva#nvavartanta pa#n%d%ava#n a#tata#yinah% 63 ta#n a#patata eva#shu vyu#d%ha#ni#ka#h% praha#rin%ah% pratyudyayus tada# pa#rtha# jaya gr%dhra#h% praha#rin%ah% 64 dhanam%jayo rathena#ja#v abhyavartata vi#ryava#n vishrutam% tris%u lokes%u ga#n%d%i#vam% viks%ipan dhanuh% 65 ma#dri#putrau ca shakunim% sa#tyakish ca maha#balah% javena#bhyapatan hr%s%t%a# yato vai ta#vakam% balam | | 1 [s] sam%nivr%tte balaughe tu sha#lvo mleccha gan%a#dhipah% abhyavartata sam%kruddhah% pa#n%d%u#na#m% sumahad balam 2 a#stha#ya sumaha#na#gam% prabhinnam% parvatopamam dr%ptam aira#vata prakhyam amitragan%amardanam 3 yo 'sau maha#bhadra kulaprasu#tah%; supu#jito dha#rtara#s%t%ren%a nityam sukalpitah% sha#stravinishcayajn~aih%; sadopava#hyah% samares%u ra#jan 4 tam a#sthito ra#javaro babhu#va; yathodayasthah% savita# ks%apa#nte sa tena na#gapravaren%a ra#jann; abhyudyayau pa#n%d%usuta#n samanta#t shitaih% pr%s%a#tkair vidada#ra ca#pi; mahendravajrapratimaih% sughoraih% 5 tatah% shara#n vai sr%jato maha#ran%e; yodha#m%sh ca ra#jan nayato yama#ya na#sya#ntaram% dadr%shuh% sve pare va#; yatha# pura# vajradharasya daitya#h% 6 te pa#n%d%ava#h% somaka#h% sr%n~jaya#sh ca; tam eva na#gam% dadr%shuh% samanta#t sahasrasho vai vicarantam ekam%; yatha# mahendrasya gajam% sami#pe 7 sam%dra#vyama#n%am% tu balam% pares%a#m%; pari#takalpam% vibabhau samanta#t naiva#vatasthe samare bhr%sham% bhaya#d; vimardama#nam% tu parasparam% tada# 8 tatah% prabhagna# sahasa# maha#camu#h%; sa# pa#n%d%avi# tena nara#dhipena dishash catasrah% sahasa# pradha#vita#; gajendra vegam% tam apa#rayanti# 9 dr%s%t%va# ca ta#m% vegavata# prabhagna#m%; sarve tvadi#ya# yudhi yodhamukhya#h% apu#jayam%s tatra nara#dhipam% tam%; dadhmush ca shan*kha#n~ shashisam%nika#sha#n 10 shrutva# nina#dam% tv atha kaurava#n%a#m%; hars%a#d vimuktam% saha shan*khashabdaih% sena#patih% pa#n%d%ava sr%n~jaya#na#m%; pa#n~ca#la putro na mamars%a ros%a#t 11 tatas tu tam% vai dviradam% maha#tma#; pratyudyayau tvarama#n%au jaya#ya jambho yatha# shakrasama#game vai; na#gendram aira#van%am indra va#hyam 12 tam a#patantam% sahasa# tu dr%s%t%va#; pa#n~ca#lara#jam% yudhi ra#jasim%hah% tam% vai dvipam% pres%aya#m a#sa tu#rn%am%; vadha#ya ra#jan drupada#tmajasya 13 sa tam% dvipam% sahasa#bhya#patantam; avidhyad arkapratimaih% pr%s%atkaih% karma#ra dhautair nishitair jvaladbhir; na#ra#camukhyais tribhir ugravegaih% 14 tato 'para#n pan~ca shita#n maha#tma#; na#ra#camukhya#n visasarja kumbhe sa tais tu viddhah% paramadvipo ran%e; tada# para#vr%tya bhr%sham% pradudruve 15 tam% na#gara#jam% sahasa# pran%unnam%; vidra#vyama#n%am% ca nigr%hya sha#lvah% tottra#n*kushaih% pres%aya#m a#sa tu#rn%am%; pa#n~ca#lara#jasya ratham% pradishya 16 dr%s%t%va#patantam% sahasa# tu na#gam%; dhr%s%t%adyumnah% svaratha#c chi#ghram eva gada#m% pragr%hya#shu javena vi#ro; bhu#mim% prapanno bhayavihvala#n*gah% 17 sa tam% ratham% hemavibhu#s%ita#n*gam%; sa#shvam% sasu#tam% sahasa# vimr%dya utks%ipya hastena tada# maha#dvipo; vipothaya#m a#sa vasum%dhara# tale 18 pa#n~ca#lara#jasya sutam% sa dr%s%t%va#; tada#rditam% na#gavaren%a tena tam abhyadha#vat sahasa# javena; bhi#mah% shikhan%d%i# ca shinesh ca napta# 19 sharaish ca vegam% sahasa# nigr%hya; tasya#bhito 'bhya#patato gajasya sa sam%gr%hi#to rathibhir gajo vai; caca#la tair va#ryama#n%ash ca sam%khye 20 tatah% pr%s%atka#n pravavars%a ra#ja#; su#ryo yatha# rashmija#lam% samanta#t tena#shugair vadhyama#na# rathaugha#h%; pradudruvus tatra tatas tu sarve 21 tat karmasha#lvasya sami#ks%ya sarve; pa#n~ca#la matsya# nr%pa sr%n~jaya#sh ca ha#ha#ka#rair na#dayantah% sma yuddhe; dvipam% samanta#d rurudhur nara#grya#h% 22 pa#n~ca#lara#jas tvaritas tu shu#ro; gada#m% pragr%hya#calashr%n*gakalpa#m asam%bhramam% bha#rata shatrugha#ti#; javena viro 'nusasa#ra na#gam 23 tato 'tha na#gam% dharan%i#dhara#bham%; madam% sravantam% jaladapraka#sham gada#m% sama#vidhya bhr%sham% jagha#na; pa#n~ca#lara#jasya sutas tarasvi# 24 sa bhinnakunbhah% sahasa# vinadya; mukha#t prabhu#tam% ks%atajam% vimun~can papa#ta na#go dharan%i#dhara#bhah%; ks%itiprakampa#c calito yatha#drih% 25 nipa#tyama#ne tu tada# gajendre; ha#ha#kr%te tava putrasya sainye sa sha#lvara#jasya shinipravi#ro; jaha#ra bhallena shirah% shitena 26 hr%tottama#n*go yudhi sa#tvatena; papa#ta bhu#mau saha na#garajn~a# yatha#drishr%n*gam% sumahat pran%unnam%; vajren%a deva#dhipa coditena | | 1 [s] tasmim%s tu nihate shu#re sha#lve samitishobhane tava#bhajyad balam% vega#d va#teneva maha#drumah% 2 tat prabhagnam% balam% dr%s%t%va# kr%tavarma# maha#rathah% dadha#ra samare shu#rah% shatrusainyam% maha#balah% 3 sam%nivr%tta#s tu te shu#ra# r%s%t%va# sa#tvatam a#have shaulopamam% sthitam% ra#jan ki#ryama#n%am% sharair yudhi 4 tatha pravavr%te yuddham% kuru#n%a#m% pa#n%d%avaih% saha nivr%tta#na#m% maha#ra#ja mr%tyum% kr%tva# nivartanam 5 tatra#shcaryam abhu#d yuddha#m% sa#tvatasya paraih% saha yad eko va#raya#m a#sa pa#n%d%usena#m% dura#sada#m 6 tes%a#m anyonyasuhr%da#m% kr%te karman%i dus%kare sim%hana#dah% prahr%s%t%a#na#m% divah% spr%k sumaha#n abhu#t 7 tena shabdena vitrasta#n pa#n~ca#la#n bharatars%abha shiner napta# maha#ba#hur anvapadyata sa#tyakih% 8 sa sama#sa#dya ra#ja#nam% ks%emadhu#rtim% maha#balam saptabhir nishitair ba#n%air anayad yamasa#danam 9 tam a#ya#ntam% maha#ba#hum% pravapantam% shita#n~ shara#n javena#bhyapatad dhi#ma#n ha#rdikyah% shinipum%gavam 10 tau sim%ha#v iva nardantau dhanvinau rathina#m% varau anyonyam abhyadha#veta#m% shastrapravara dha#rin%au 11 pa#n%d%ava#h% saha pa#n~ca#lair yodha#sh ca#nye nr%pottama#h% preks%aka#h% samapadyanta tayoh% purus%asim%hayoh% 12 na#ra#cair vatsadantaish ca vr%s%n%yandhakamaha#rathau abhijaghnatur anyonyam% prahr%s%t%a#v iva kun~jarau 13 carantau vividha#n ma#rga#n ha#rdikya shinipum%gavau muhur antardadha#te tau ba#n%avr%s%t%ya# parasparam 14 ca#pavegabaloddhu#ta#n ma#rgan%a#n vr%s%n%isim%hayoh% a#ka#she samapashya#ma patam%ga#n iva shi#ghraga#n 15 tam ekam% satyakarma#n%am a#sa#dya hr%dika#tmajah% avidhyan nishitair ba#n%aish caturbhish aturo haya#n 16 sa di#rghaba#huh% sam%kruddhas tottra#rdita iva dvipah% as%t%a#bhih% kr%tavarma#n%am avidhyat parames%ubhih% 17 tatah% pu#rn%a#yatotsr%s%t%aih% kr%tavarma# shila#shitaih% sa#tyakim% tribhir a#hatya dhanur ekana cicchide 18 nikr%ttam% tad dhanuh%shres%t%ham apa#sya shinipum%gavah% anyad a#datta vegena shaineyah% sasharam% dhanuh% 19 tad a#da#ya dhanuh%shres%t%ham% varis%t%hah% sarvadhanvina#m a#ropya ca maha#vi#ryo maha#buddhir maha#balah% 20 amr%s%yama#n%o dhanus%ash chedanam% kr%tavarman%a# kupito 'tirathah% shi#ghram% kr%tavarma#n%am abhyaya#t 21 tatah% sunishitair ba#n%air dashabhih% shinipum%gavah% jagha#na su#tam ashva#m%sh ca dhvajam% ca kr%tavarman%ah% 22 tato ra#jan mahes%va#sah% kr%tavarma# maha#rathah% hata#shvasu#tam% sam%preks%ya ratham% hemaparis%kr%tam 23 ros%en%a mahata#vis%t%ah% shu#lam udyamya ma#ris%a ciks%epa bhujavegena jigha#m%suh% shinipum%gavam 24 tac chu#lam% sa#tvato hy a#jau nirbhidya nishitaih% sharaih% cu#rn%itam% pa#taya#m a#sa mohayann iva ma#dhavam tato 'paren%a bhallena hr%dy enam% samata#d%ayat 25 sa yuddhe yuyudha#nena hata#shvo hatasa#rathih% kr%tavarma# kr%ta#stren%a dharan%i#m anvapadyata 26 tasmin sa#tyakina# vi#re dvairathe virathi# kr%te samapadyata sarveps%a#m% sainya#na#m% sumahad bhayam 27 putrasya tava ca#tyartham% vis%a#dah% samapadyata hatasu#te hata#shve ca virathe kr%tavarman%i 28 hata#shvam% ca sama#laks%ya hatasu#tam arim%damam abhyadha#vat kr%po ra#jan~ jigha#m%suh% shinipum%gavam 29 tam a#ropya rathopasthe mis%ata#m% sarvadhanvina#m apova#ha maha#ba#hus tu#rn%am a#yodhana#d api 30 shaineye 'dhis%t%hite ra#jan virathe kr%tavarman%i duryodhana balam% sarvam% punar a#si#t para#n*mukham 31 tatpare na#vabudhyanta sainyena rajasa#vr%te ta#vaka#h% pradruta# ra#jan duryodhanam r%te nr%pam 32 duryodhanas tu sam%preks%ya bhagnam% svabalam antika#t javena#bhyapatat tu#rn%am% sarva#m%sh caiko nyava#rayat 33 pa#n%d%u#m%sh ca sarva#n sam%kruddho dhr%s%t%adyumnam% ca pa#rs%atam shikhan%d%inam% draupadeya#n pa#n~ca#la#na#m% ca ye gan%a#h% 34 kekaya#n somaka#m%sh caiva pa#n~ca#la#m%sh caiva ma#ris%a asam%bhramam% dura#dhars%ah% shitair astrair ava#rayat 35 atis%t%had a#have yattah% putras tava maha#balah% yatha# yajn~e maha#n agnir matra pu#tah% praka#shayan 36 tam% pare na#bhyavartanta martya# mr%tyum iva#have atha#nyam% ratham a#stha#ya ha#rdikyah% samapadyata | | 1 [s] putras tu te maha#ra#ja rathastho rathina#m% varah% durutsaho babhau yuddhe yatha# rudrah% prata#pava#n 2 tasya ba#n%asahasrais tu pracchanna# hy abhavan mahi# para#m%sh ca sis%ice ba#n%air dha#ra#bhir iva parvata#n 3 na ca so 'sti puma#n kashc cin pa#n%d%ava#na#m% maha#have hayo gajo ratho va#pi yo 'sya ba#n%air aviks%atah% 4 yam% yam% hi samare yodham% prapashya#mi visha#m% pate sa sa ba#n%aish cito 'bhu#d vai putren%a tava bha#rata 5 yatha# sainyena rajasa# samuddhu#tena va#hini# pratyadr%shyata sam%channa# tatha# ba#n%air maha#tmanah% 6 ba#n%abhu#ta#m apashya#ma pr%thivi#m% pr%thivi#pate duryodhanena prakr%ta#m% ks%iprahastena dhanvina# 7 tes%u yodhasahasres%u ta#vakes%u pares%u ca eko duryodhano hy a#si#t puma#n iti matir mama 8 tatra#dbhutam apashya#ma tava putrasya vikramam yad ekam% sahita#h% pa#rtha# na#tyavartanta bha#rata 9 yudhis%t%hiram% shatena#jau vivya#dha bharatars%abha bhi#masenam% ca saptatya# sahadevam% ca saptabhih% 10 nakulam% ca catuh%s%as%t%ya# dhr%s%t%adyumnam% ca pan~cabhih% saptabhir draupadeya#m%sh ca tribhir vivya#dha sa#tyakim dhanush ciccheda bhallena sahadevasya ma#ris%a 11 tad apa#sya dhanush chinnam% ma#dri#putrah% prata#pava#n abhyadha#vata ra#ja#nam% pragr%hya#nya#n mahad dhanuh% tato duryodhanam% sam%khye vivya#dha dashabhih% sharaih% 12 nakulash ca tato vi#ro ra#ja#nam% navabhih% sharaih% ghoraru#pair mahes%va#so vivya#dha ca nana#da ca 13 sa#tyakish ca#pi ra#ja#nam% sharen%a#nataparvan%a# draupadeya#s trisaptatya# dharmara#jash ca saptabhih% ashi#tya# bhi#masenash ca sharai ra#ja#nam a#rdayat 14 samanta#t ki#ryama#n%as tu ba#n%asam%ghair maha#tmabhih% na caca#la maha#ra#ja sarvasainyasya pashyatah% 15 la#ghavam% saus%t%havam% ca#pi vi#ryam% caiva maha#tmanah% ati sarva#n%i bhu#ta#ni dadr%shuh% sarvama#nava#h% 16 dha#rtara#s%t%ra#s tu ra#jendra ya#tva# tu svalpam antaram apashyama#na# ra#ja#nam% paryavartanta dam%shita#h% 17 tes%a#m a#patata#m% ghoras tumulah% samaja#yata ks%ubdhasya hi samudrasya pra#vr%t%ka#le yatha# nishi 18 sama#sa#dya ran%e te tu ra#ja#nam apara#jitam pratyudyayur mahes%va#sa#h% pa#n%d%ava#n a#tata#yinah% 19 bhi#masenam% ran%e kruddham% dron%aputro nyava#rayat tato ba#n%air maha#ra#ja pramuktaih% sarvatodisham na#jn~a#yanta ran%e vi#ra# na dishah% pradishas tatha# 20 ta#v ubhau kru#rakarma#n%a#v ubhau bha#rata duh%sahau ghoraru#pam ayudhyeta#m% kr%tapratikr%tais%in%au tra#sayantau jagat sarvam% jya# ks%epa vihatatvacau 21 shakunis tu ran%e vi#ro yudhis%t%hiram api#d%ayat tasya#shva#m%sh caturo hatva# subalasya suto vibhuh% na#dam% caka#ra balava#n sarvasainya#ni kampayan 22 etasminn antare vi#ram% ra#ja#nam apara#jitam apova#ha rathena#jau sahadevah% prata#pava#n 23 atha#nyam% ratham a#stha#ya dharmara#jo yudhis%t%hirah% shakunim% navabhir viddhva# punar vivya#dha pan~cabhih% nana#da ca maha#na#dam% pravarah% sarvadhanvina#m 24 tad yuddham abhavac citram% ghoraru#pam% ca ma#ris%a i#ks%itr%pri#tijananam% siddhaca#ran%asevitam 25 ulu#kas tu mahes%va#sam% nakulam% yuddhadurmadam abhyadravad ameya#tma# sharavars%aih% samantatah% 26 tathaiva nakulah% shu#rah% saubalasya sutam% ran%e sharavars%en%a mahata# samanta#t paryava#rayat 27 tau tatra samare vi#rau kulaputrau maha#rathau yodhayanta#v apashyeta#m% parasparakr%ta#gasau 28 tathaiva kr%tavarma# tu shaineyam% shatruta#panam yodhayan~ shushubhe ra#jan balam% shakra iva#have 29 duryodhano dhanush chittva# dhr%s%t%adyumnasya sam%yuge athainam% chinnadhanva#nam% vivya#dha nishitaih% sharaih% 30 dhr%s%t%adyumno 'pi samare pragr%hya parama#yudham ra#ja#nam% yodhaya#m a#sa pashyata#m% sarvadhanvina#m 31 tayor yuddham% mahac ca#si#t sam%gra#me bharatars%abha prabhinnayor yatha# saktam% mattayor varahastinoh% 32 gautamas tu ran%e kruddho draupadeya#n maha#bala#n vivya#dha bahubhih% shu#rah% sharaih% sam%nataparvabhih% 33 tasya tair abhavad yuddham indriyair iva dehinah% ghora ru#pam asam%va#ryam% nirmarya#dam ati#va ca 34 te ca tam% pi#d%aya#m a#sur indriya#n%i#va ba#lisham sa ca ta#n pratisam%rabdhah% pratyayodhayad a#have 35 evam% citram abhu#d yuddham% tasya taih% saha bha#rata uttha#yottha#ya hi yatha# dehina#m indriyair vibho 36 nara#sh caiva naraih% sa#rdham% dantino dantibhis tatha# haya# hayaih% sama#sakta# rathino rathibhis tatha# sam%kulam% ca#bhavad bhu#yo ghoraru#pam% visha#m% pate 37 idam% citram idam% ghoram idam% raudram iti prabho yuddha#ny a#sna maha#ra#ja ghora#n%i ca bahu#ni ca 38 te sama#sa#dya samare parasparam arim%dama#h% vivyadhush caiva jaghnush ca sama#sa#dya maha#have 39 tes%a#m% shatra samudbhu#tam% rajas ti#vram adr%shyata prava#tenoddhatam% ra#jan dha#vadbhish ca#shvasa#dibhih% 40 rathanemi samudbhu#tam% nih%shva#saish ca#pidantina#m rajah% sam%dhya#bhrakapilam% diva#karapatham% yayau 41 rajasa# tena sam%pr%kte bha#skare nis%prabhi# kr%te sam%cha#dita#bhavad bhu#miste ca shu#ra# maha#ratha#h% 42 muhu#rta#d iva sam%vr%ttam% ni#rajaskam% samantatha vi#ra shon%itasikta#ya#m% bhu#mau bharatasattama upa#sha#myat tatas ti#vram% tad rajo ghoradarshanam 43 tato 'pashyam% maha#ra#ja dvam%dva yuddha#ni bha#rata yatha# pragryam% yatha# jyes%t%ham% madhya#hne vai suda#run%e varman%a#m% tatra ra#jendra vyadr%shyantojjvala#h% prabha#h% 44 shabdah% sutumulah% sam%khye shara#n%a#m% patata#m abhu#t maha#ven%uvanasyeva dahyama#nasya sarvatah% | | 1 [s] vartama#ne tatha# yuddhe ghoraru#pe bhaya#nake abhajyata balam% tatra tava putrasya pa#n%d%avaih% 2 ta#m%s tu yatnena mahata# sam%niva#rya maha#ratha#n putras te yodhaya#m a#sa pa#n%d%ava#na#m ani#kini#m 3 nivr%tta#h% sahasa# yodha#s tava putra priyais%in%ah% sam%nivr%ttes%u tes%v evam% yuddham a#si#t suda#run%am 4 ta#vaka#na#m% pares%a#m% ca deva#suraran%opamam pares%a#m% tava sainye ca na#si#t kash cit para#n*mukhah% 5 anuma#nena yudhyante sam%jn~a#bhish ca parasparam tes%a#m% ks%ayo maha#n a#si#d yudhyata#m itaretaram 6 tato yudhis%t%hiro ra#ja# krodhena mahata# yutah% jigi#s%ama#n%ah% sam%gra#me dha#rtara#s%t%ra#n sara#jaka#n 7 tribhih% sha#radvatam% viddhva# rukmapun*khaih% shila#shitaih% caturbhir nijagha#na#shva#n kalya#n%a#n kr%tavarman%ah% 8 ashvattha#ma# tu ha#rdikyam apova#ha yashasvinam atha sha#radvato 's%t%a#bhih% pratyavidhyad yudhis%t%hiram 9 tato duryodhano ra#ja# ratha#n saptashata#n ran%e pres%ayad yatra ra#ja#sau dharmaputro yudhis%t%hirah% 10 te ratha# rathibhir yukta# manoma#rutaram%hasah% abhyadravanta sam%gra#me kaunteyasya ratham% prati 11 te samanta#n maha#ra#ja pariva#rya yudhis%t%hiram adr%shyam% sa#yakaish cakrur megha# iva diva#karam 12 na#mr%s%yanta susam%rabdha#h% shikhan%d%ipramukha# ratha#h% rathair agryajavair yuktaih% kin*kin%i#ja#lasam%vr%taih% a#jagmur abhiraks%antah% kunti#putram% yudhis%t%hiram 13 tatha# pravavr%te raudrah% sam%gra#mah% shon%itodakah% pa#n%d%ava#na#m% kuru#n%a#m% ca yama ra#s%t%ravivardhanah% 14 ratha#n saptashata#n hatva# kuru#n%a#m a#tata#yina#m pa#n%d%ava#h% saha pa#n~ca#laih% punar eva#bhyava#rayan 15 tatra yuddham% mahac ca#si#t tava putrasya pa#n%d%avaih% na ca nas ta#dr%sham% dr%s%t%am% naiva ca#pi parishrutam 16 vartama#ne tatha# yuddhe nirmarya#de samantatah% vadhyama#nes%u yodhes%u ta#vakes%v itares%u ca 17 ninadatsu ca yodhes%u shan*khavaryaish ca pu#ritaih% utkr%s%t%aih% sim%hana#daish ca garjitena ca dhanvina#m 18 atipravr%ddhe yuddhe ca chidyama#nes%u marmasu dha#vama#nes%u yodhes%u jaya gr%ddhis%u ma#ris%a 19 sam%ha#re sarvato ja#te pr%thivya#m% shokasam%bhave bahvi#na#m uttamastri#n%a#m% si#mantoddharan%e tatha# 20 nirmarya#de tatha# yuddhe vartama#ne suda#run%e pra#dura#san vina#sha#ya tadotpa#ta#h% suda#run%a#h% caca#la shabdam% kurva#n%a# saparvatavana# mahi# 21 sadan%d%a#h% solmuka# ra#jan~ shi#ryama#n%a#h% samantatah% ulka#h% petur divo bhu#ma#v a#hatya raviman%d%alam 22 vis%vag va#ta#h% pra#dura#san ni#caih% sharkara vars%in%ah% ashru#n%i mumucur na#ga# vepathush ca#spr%shad bhr%sham 23 eta#n ghora#n ana#dr%tya samutpa#ta#n suda#run%a#n punar yuddha#ya sam%mantrya ks%atriya#s tasthur avyatha#h% raman%i#ye kuruks%etre pun%ye svargam% yiya#savah% 24 tato ga#ndha#rara#jasya putrah% shakunir abravi#t yudhyadhvam agrato ya#vat pr%s%t%hato hanmi pa#n%d%ava#n 25 tato nah% sam%praya#ta#na#m% madrayodha#s tarasvinah% hr%s%t%a#h% kilakila# shabdam akurvanta#pare tatha# 26 asma#m%s tu punar a#sa#dya labdhalaks%a# dura#sada#h% shara#sana#ni dhunvantah% sharavars%air ava#kiran 27 tato hatam% parais tatra madrara#jabalam% tada# duryodhana balam% dr%s%t%va# punar a#si#t para#n*mukham 28 ga#ndha#rara#jas tu punar va#kyam a#ha tato bali# nivartadhvam adharmajn~a# yudhyadhvam% kim% sr%tena vah% 29 ani#kam% dashasa#hasram ashva#na#m% bharatars%abha a#si#d ga#ndha#rara#jasya vimalapra#sayodhina#m 30 balena tena vikramya vartama#ne janaks%aye pr%s%t%hatah% pa#n%d%ava#ni#kam abhyaghnan nishitaih% sharaih% 31 tad abhram iva va#tena ks%ipyama#n%am% samantatah% abhajyata maha#ra#ja pa#n%d%u#na#m% sumahad balam 32 tato yudhis%t%hirah% preks%ya bhagnam% svabalam antika#t abhyacodayad avyagrah% sahadevam% maha#balam 33 asau subala putro no jaghanam% pi#d%ya dam%shitah% sena#m% nisu#dayanty es%a pashya pa#n%d%ava durmatim 34 gaccha tvam% draupadeya#sh ca shakunim% saubalam% jahi ratha#ni#kam aham% raks%ye pa#n~ca#la sahito 'nagha 35 gacchantu kun~jara#h% sarve va#jinash ca saha tvaya# pa#da#ta#sh ca trisa#hasra#h% shakunim% saubalam% jahi 36 tato gaja#h% saptashata#sh ca#papa#n%ibhir a#sthita#h% pan~ca ca#shvasahasra#n%i sahadevash ca vi#ryava#n 37 pa#da#ta#sh ca trisa#hasra# draupadeya#sh ca sarvashah% ran%e hy abhyadravam%s te tu shakunim% yuddhadurmadam 38 tatas tu saubalo ra#jann abbhyatikramya pa#n%d%ava#n jagha#na pr%s%t%hatah% sena#m% jaya ghr%dhrah% prata#pava#n 39 ashva#roha#s tu sam%rabdha#h% pa#n%d%ava#na#m% tarasvina#m pra#vishan saubala#ni#kam abhyatikramya ta#n ratha#n 40 te tatra sadinah% shu#ra#h% saubalasya mahad balam gamamadhye 'vatis%t%hantah% sharavars%air ava#kiran 41 tad udyatagada# pra#sam aka#purus%a sevitam pra#vartata mahad yuddham% ra#jan durmantrite tava 42 upa#ramanta jya#shabda#h% preks%aka# rathino 'bhavan na hi sves%a#m% pares%a#m% va# vishes%ah% pratyadr%shyata 43 shu#ra ba#huvisr%s%t%a#na#m% shakti#na#m% bharatars%abha jyotis%a#m iva sam%pa#tam apashyan kurupa#n%d%ava#h% 44 r%s%t%ibhir vimala#hish ca tatra tatra visha#m% pate sam%patanti#bhir a#ka#sham a#vr%tam% bahv ashobhata 45 pra#sa#na#mpatata#m% ra#jan ru#pam a#si#t samantatah% shalabha#na#m iva#ka#she tada# bharatasattama 46 rudhiroks%itasarva#n*ga# vipraviddhair niyantr%bhih% haya#h% paripatanti sma shatasho 'tha sahasrashah% 47 anyonyaparipis%t%a#sh ca sama#sa#dya parasparam aviks%ata#h% sma dr%shyante vamanto rudhiram% mukhaih% 48 tato 'bhavat tamo ghoram% sainyena rajasa# vr%te ta#n apa#kramato 'dra#ks%am% tasma#d desha#d arim%dama#n ashva#n ra#jan manus%ya#m%sh ca rajasa# sam%vr%te sati 49 bhu#mau nipatita#sh ca#nye vamanto rudhiram% bahu kesha# keshi sama#lagna# na shekush ces%t%itum% jana#h% 50 anyonyam ashvapr%s%t%hebhyo vikars%anto maha#bala#h% malla# iva sama#sa#dya nijaghnur itaretaram ashvaish ca vyapakr%s%yanta vahavo 'tra gata#savah% 51 bhu#mau nipatitash ca#nye bahavo vijayais%in%ah% tatra tatra vyadr%shyanta purus%a#h% shu#rama#ninah% 52 raktoks%itaish chinnabhujair apakr%s%t%a shiroruhaih% vyadr%shyata mahi# ki#rn%a# shatasho 'tha sahasrashah% 53 du#ram% na shakyam% tatra#si#d gantum ashvena kena cit sa#shva#rohair hatair ashvair a#vr%te vasudha#tale 54 rudhiroks%ita sam%na#hair a#ttashastrair uda#yudhaih% na#na#praharan%air ghoraih% parasparavadhais%ibhih% susam%nikr%s%t%aih% sam%gra#me hatabhu#yis%t%ha sainikaih% 55 sa muhu#rtam% tato yuddhva# saubalo 'tha visha#m% pate s%at% sahasrair hayaih% shis%t%air apa#ya#c chakunis tatah% 56 tathaiva pa#n%d%ava#ni#kam% rudhiren%a samuks%itam s%at% sahasrair hayaih% shis%t%air apa#ya#c chra#ntava#hanam 57 ashva#roha#s tu pa#n%d%u#na#m abruvan rudhiroks%ita#h% susam%nikr%s%t%a#h% sam%gra#me bhu#yis%t%ham% tyaktaji#vita#h% 58 neha shakyam% rathair yoddhum% kuta eva maha#gajaih% rathanaiva ratha# ya#ntu kun~jara#h% kun~jara#n api 59 pratiya#to hi shakunih% svam ani#kam avasthitah% na punah% saubalo ra#ja# yuddham abhya#gamis%yati 60 tatas tu draupadeya#sh ca te ca matta# maha#dvipa#h% prayayur yatra pa#n~ca#lyo dhr%s%t%adyumno maha#rathah% 61 sahadevo 'pi kauravya rajomeghe samutthite eka#ki# prayayau tatra yatra ra#ja# yudhis%t%hirah% 62 tatas tes%u praya#tes%u shakunih% saubalah% punah% pa#rshvato 'bhyahanat kruddho dhr%s%t%adyumnasya va#hini#m 63 tat punas tumulam% yuddham% pra#n%a#m%s tyaktva#bhyavartata ta#vaka#na#m% pares%a#m% ca parasparavadhais%in%a#m 64 te hy anyonyam aveks%anta tasmin vi#ra sama#game yodha#h% paryapatan ra#jan~ shatasho 'tha sahasrashah% 65 asibhish chidyama#na#na#m% shirasa#m% lokasam%ks%aye pra#dura#si#n maha#shabdas ta#la#na#m% patata#m iva 66 vimukta#na#m% shari#ra#n%a#m% bhinna#na#m% patata#m% bhuvi sa#yudha#na#m% ca ba#hu#na#m uru#n%a#m% ca visha#m% pate a#si#t kat%akat%a# shabdah% sumaha#m*l lomahars%an%ah% 67 nighnanto nishitaih% shastrair bhra#tr%#n putra#n sakhi#n api yodha#h% paripatanti sma yatha#mis%a kr%te khaga#h% 68 anyonyam% pratisam%rabdha#h% sama#sa#dya parasparam aham% pu#rvam aham% pu#rvam iti nyaghnan sahasrashah% 69 sam%gha#tair a#sanabhras%t%air ashva#rohair gata#subhih% haya#h% paripatanti sma shatasho 'tha sahasrashah% 70 sphurata#m% pratipis%t%a#na#m ashva#na#m% shi#ghrasa#rin%a#m stanata#m% ca manus%ya#n%a#m% sam%naddha#na#m% visha#m% pate 71 shaktyr%s%t%i pra#sashabdash ca tumulah% samaja#yata bhindata#m% paramarma#n%i ra#jan durmantrite tava 72 shrama#bhibhu#ta#h% sam%rabdha#h% shra#ntava#ha#h% pipa#sita#h% viks%ata#sh ca shitaih% shastrair abhyavartanta ta#vaka#h% 73 matta# rudhiragandhena bahavo 'tra vicetasah% jaghnuh% para#n svaka#m%sh caiva pra#pta#n pra#pta#n anantara#n 74 bahavash ca gatapra#n%a#h% ks%atriya# jaya gr%ddhinah% bhu#ma#v abhyapatan ra#jan~ sharavr%s%t%ibhir a#vr%ta#h% 75 vr%kagr%dhrashr%ga#la#na#m% tumule modane 'hani a#si#d balaks%ayo ghoras tava putrasya pashyatah% 76 nar ashvaka#yasam%channa# bhu#mir a#si#d visha#m% pate rudhiraudaka citra# ca bhi#ru#n%a#m% bhayavardhini# 77 asibhih% pat%t%ishaih% shu#rais taks%ama#n%a#h% punah% punah% ta#vaka#h% pa#n%d%ava#sh caiva na#bhyavartanta bha#rata 78 praharanto yatha#shakti ya#vat pra#n%asya dha#ran%am yodha#h% paripatanti sma vamanto rudhiram% vran%aih% 79 shiro gr%hi#tva# keshes%u kabandhah% samadr%shyata udyamya nishitam% khad%gam% rudhiren%a samuks%itam 80 athotthites%u bahus%u kabandhes%u jana#dhipa tatha# rudhiragandhena yodha#h% kashmalam a#vishan 81 mandi# bhu#te tatah% shabde pa#n%d%ava#na#m% mahad balam alpa#vashis%t%ais turagair abhyavartata saubalah% 82 tato 'bhyadha#vam%s tvarita#h% pa#n%d%ava# jaya gr%ddhinah% pada#tayash ca na#ga#sh ca sa#dinash codyata#yudha#h% 83 kos%t%aki# kr%tyaca#py enam% pariks%ipya ca sarvashah% shastrair na#na#vidhair jaghnur yuddhapa#ram% titi#rs%avah% 84 tvadi#ya#s ta#m%s tu sam%preks%ya sarvatah% samabhidruta#n sa#shvapattidviparatha#h% pa#n%d%ava#n abhidudruvuh% 85 ke cit pada#tayah% padbhir mus%t%ibhish ca parasparam nijaghnuh% samare shu#ra#h% ks%i#n%ashastra#s tato 'patan 86 rathebhyo rathinah% petur dvipebhyo hastisa#dinah% vima#nebhya iva bhras%t%a#h% siddha#h% pun%yaks%aya#d yatha# 87 evam anyonyam a#yasta# yodha# jaghnur maha#mr%dhe pitr%#n bhra#tr%#n vayasya#m%sh ca putra#n api tatha#pare 88 evam a#si#d amarya#dam% yuddham% bharatasattama pra#sa#siba#n%akalile vartama#ne suda#run%e | | 1 [s] tasmin~ shabde mr%dau ja#te pa#n%d%avair nihate bale ashvaih% saptashataih% shis%t%air upa#vartata saubalah% 2 sa ya#tva# va#hini#m% tu#rn%am abravi#t tvarayan yudhi yudhyadhvam iti sam%hr%s%t%a#h% punah% punar arim%damah% apr%cchat ks%atriya#m%s tatra kva nu ra#ja# maha#rathah% 3 shakunes tu vacah% shrutva# ta u#cur bharatars%abha asau tis%t%hati kauravyo ran%amadhye maha#rathah% 4 yatraitat sumahac chastram% pu#rn%acandra samaprabham yatraite satala tra#n%a# ratha#s tis%t%hanti dam%shita#h% 5 yatrais%a shabdas tumulah% parjanyaninadopamah% tatra gaccha drutam% ra#jam%s tato draks%yasi kauravam 6 evam uktas tu taih% shu#raih% shakunih% saubalas tada# prayayau tatra yatra#sau putras tava nara#dhipa sarvatah% sam%vr%to vi#raih% samares%v anivartibhih% 7 tato duryodhanam% dr%s%t%va# ratha#ni#ke vyavasthitam saratha#m%s ta#vaka#n sarva#n hars%ayan~ shakunis tatah% 8 duryodhanam idam% va#kyam% hr%s%t%aru#po visha#m% pate kr%taka#ryam iva#tma#nam% manyama#no 'bravi#n nr%pam 9 jahi ra#jan ratha#ni#kam ashva#h% sarve jita# maya# na#tyaktva# ji#vitam% sam%khye shakyo jetum% yudhis%t%hirah% 10 hate tasmin ratha#ni#ke pa#n%d%avena#bhipa#lite gaja#n eta#n hanis%ya#mah% pada#ti#m%sh cetara#m%s tatha# 11 shrutva# tu vacanam% tasya ta#vaka# jayagr%ddhinah% javena#bhyapatan hr%s%t%a#h% pa#n%ad%va#na#m ani#kini#m 12 sarve vivr%tatu#n%i#ra#h% pragr%hi#tashara#sana#h% shara#sana#ni dhunva#na#h% sim%hana#dam% pracakrire 13 tato jya#talanirghos%ah% punar a#si#d visha#m% pate pra#dura#si#c chara#n%a#m% ca sumukta#na#m% suda#run%ah% 14 ta#n sami#pagata#n dr%s%t%va# javenodyata ka#rmuka#n uva#ca devaki#putram% kunti#putro dhanam%jayah% 15 codaya#shva#n asam%bhra#ntah% pravishaitad bala#rn%avam antam adya gamis%ya#mi shatru#n%a#m% nishitaih% sharaih% 16 as%t%a#dasha dina#ny adya yuddhasya#sya jana#rdana vartama#nasya mahatah% sama#sadya parasparam 17 ananta kalpa# dhvajini# bhu#tva# hy es%a#m% maha#tmana#m ks%ayam adya gata# yuddhe pashya daivam% yatha#vidham 18 samudrakalpam% tu balam% dha#rtara#s%t%rasya ma#dhava asma#n a#sa#dya sam%ja#tma gos%padopamam acyuta 19 hate bhi#s%me ca sam%dadhya#c chivam% sya#d iha ma#dhava na ca tat kr%tava#n mu#d%ho dha#rtara#s%t%rah% suba#lishah% 20 uktam% bhi#s%men%a yad va#kyam% hitam% pathyam% ca ma#dhava tac ca#pi na#sau kr%tava#n vi#tabuddhih% suyodhanah% 21 tasmim%s tu patite bhi#s%me pracyute pr%thivi#tale na ja#ne ka#ran%am% kim% nu yena yuddham avartata 22 mu#d%ha#m%s tu sarvatha# manye dha#rtara#s%t%ra#n suba#lisha#n patite sham%tanoh% putre ye 'ka#rs%uh% sam%yugam% punah% 23 anantaram% ca nihate dron%e brahma vida#m% vare ra#dheye ca vikarn%e ca naiva#sha#myata vaishasam 24 alpa#vashis%t%e sainye 'smin su#taputre ca pa#tite saputre vai naravya#ghre naiva#sha#myata vaishasam 25 shruta#yus%i hate shu#re jalasam%dhe ca paurave shruta#yudhe ca nr%patau naiva#sha#myata vaishasam 26 bhu#rishravasi shalye ca sha#lve caiva jana#rdana a#vantyes%u ca vi#res%u naiva#sha#myata vaishasam 27 jayadrathe ca nihate ra#ks%ase ca#py ala#yudhe ba#hlike somadatte ca naiva#sha#myata vaishasam 28 bhagadatte hate shu#re ka#mboje ca sudaks%in%e duh%sha#sane ca nihate naiva#sha#myata vaishasam 29 dr%s%t%va# ca nihata#n~ shu#ra#n pr%than ma#n%d%alika#n nr%pa#n balinash ca ran%e kr%s%n%a naiva#sha#myata vaishasam 30 aks%auhin%i#pati#n dr%s%t%va# bhi#masenena pa#tita#n moha#d va# yadi va# lobha#n naiva#sha#myata vaishasam 31 ko nu ra#jakule ja#tah% kauraveyo vishes%atah% nirarthakam% mahad vairam% kurya#d anyah% suyodhana#t 32 gun%ato 'bhyadhikam% jn~atva# balatah% shauryato 'pi va# amu#d%hah% ko nu yudhyeta jana#n pra#jn~o hita#hitam 33 yan na tasya mano hy a#si#t tvayoktasya hitam% vacah% prashame pa#n%d%avaih% sa#rdham% so 'nyasya shr%n%uya#t katham 34 yena sha#m%tanavo bhi#s%mo dron%o vidura eva ca pratya#khya#ta#h% shamasya#rthe kim% nu tasya#dya bhes%ajam 35 maurkhya#dyena pita# vr%ddhah% pratya#khya#to jana#rdana tatha# ma#ta# hitam% va#kyam% bha#s%ama#n%a# hitais%in%i# pratya#khya#ta# hy asatkr%tya sa kasmai rocayed vacah% 36 kula#ntaka ran%o vyaktam% ja#ta es%a jana#rdana tatha#sya dr%shyate ces%t%a# ni#tish caiva visha#m% pate nais%a da#syati no ra#jyam iti me matir acyuta 37 ukto 'ham% bahushas ta#ta viduren%a maha#tmana# na ji#van da#syate bha#gam% dha#rtara#s%t%rah% katham% cana 38 ya#vat pra#n%a# dhamis%yanti dha#rtara#s%t%rasya ma#nada ta#vad yus%ma#sv apa#pes%u pracaris%yati pa#takam 39 na sa yukto 'nyatha# jetum r%te vr%ddhena ma#dhava ity abravi#t sada# ma#m% hi vidurah% satyadarshanah% 40 tat sarvam adya ja#na#mi vyavasa#yam% dura#tmanah% yad uktam% vacanam% tena viduren%a maha#tmana# 41 yo hi shrutva# vacah% pathyam% ja#madagnya#d yatha#tatham ava#manyata durbuddhir dhruvam% na#sha mukhe sthitah% 42 uktam% hi bahubhih% siddhair ja#tama#tre suyodhane enam% pra#pya dura#tma#nam% ks%ayam% ks%atram% gamis%yati 43 tad idam% vacanam% tes%a#m% niruktam% vai jana#rdana ks%ayam% ya#ta# hi ra#ja#no duryodhanakr%te bhr%sham 44 so 'dya sarva#n ran%e yodha#n nihanis%ya#mi ma#dhava ks%atriyes%u hates%v a#shu shu#nye ca shibire kr%te 45 vadha#ya ca#tmano 'sma#bhih% sam%yugam% rocayis%yati tad antam% hi bhaved vairam anuma#nena ma#dhava 46 evam% pashya#mi va#rs%n%eya cintayan prajn~aya# svaya# vidurasya ca va#kyena ces%t%aya# ca dura#tmanah% 47 sam%ya#hi bharati#m% vi#ra ya#vaddhanmi shitaih% sharaih% duryodhanam% dura#tma#nam% va#hini#m% ca#sya sam%yuge 48 ks%emam adya karis%ya#mi dharmara#jasya ma#dhava hatvaitad durbalam% sainyam% dha#rtara#s%t%rasya pashyatah% 49 [s] abhi#shu hasto da#sha#rhas tathoktah% savyasa#cina# tad balaugham amitra#n%a#m abhi#tah% pra#vishad ran%e 50 shara#sanavaram% ghoram% shaktikan%t%aka sam%vr%tam gada#parighapantha#nam% rathana#gamaha#drumam 51 hayapattilata#ki#rn%am% ga#hama#no maha#yasha#h% vyaccarat tatra govindo rathena#tipata#kina# 52 te haya#h% pa#n%d%ura# ra#jan vahanto 'rjunam a#have dis%ku sarva#sv adr%shyanta da#sha#rhen%a pracodita#h% 53 tatah% pra#ya#d rathena#jau savyasa#ci# param%tapah% kiran~ sharashata#m%s ti#ks%n%a#n va#ridha#ra# iva#mbudah% 54 pra#dura#si#n maha#n~ shabdah% shara#n%a#m% nataparvan%a#m is%ubhish cha#dyama#na#na#m% samare savyasa#cina# 55 asajjantas tanutres%u sharaugha#h% pra#patan bhuvi indra#shanisamasparsha# ga#n%d%i#vapres%ita#h% shara#h% 56 nara#n na#ga#n sama#hatya haya#m%sh ca#pi visha#m% pate apatanta ran%e ba#n%a#h% patam%ga# iva ghos%in%ah% 57 a#si#t sarvam avacchannam% ga#n%d%i#vapres%itaih% sharaih% na pra#jn~a#yanta samare disho va# pradisho 'pi va# 58 sarvam a#si#j jagat pu#rn%am% pa#rtha na#ma#n*kitaih% sharaih% rukmapun*khais tailadhautaih% karma#ra parima#rjitaih% 59 te dahyama#na#h% pa#rthena pa#vakeneva kun~jara#h% sama#si#danta kauravya# vadhyama#na#h% shitaih% sharaih% 60 sharaca#pa dharah% pa#rthah% prajvajann iva bha#rata dada#ha samare yodha#n kaks%am agnir iva jvalan 61 yatha# vana#nte vanapair visr%s%t%ah%; kaks%am% dahet kr%s%n%a gatih% saghos%ah% bhu#ri drumam% shus%kalata# vita#nam%; bhr%sham% samr%ddho jvalanah% prata#pi# 62 evam% sa na#ra#cagan%aprata#pi#; shara#rcir ucca#vacatigmateja#h% dada#ha sarva#m% tava putra sena#m; amr%s%yama#n%as tarasa# tarasvi# 63 tasyes%avah% pra#n%ahara#h% sumukta#; na#sajjan vai varmasu rukmapun*kha#h% na ca dviti#yam% pramumoca ba#n%am%; nare haye va# paramadvipe va# 64 anekaru#pa#kr%tibhir hi ba#n%air; maha#ratha#ni#kam anupravishya sa eva ekas tava putra sena#m%; jagha#na daitya#n iva vajrapa#n%ih% | | 1 [s] asyata#m% yatama#na#na#m% shu#ra#n%a#m anivartina#m sam%kalpam akaron mogham% ga#n%d%i#vena dhanam%jayah% 2 indra#shanisamasparsha#n avis%ahya#n mahaujasah% visr%jan dr%shyate ba#n%a#n dha#ra# mun~cann iva#mbudah% 3 tat sainyam% bharatashres%t%ha vadhyama#nam% kiri#tt%ina# sam%pradudra#va sam%gra#ma#t tava putrasya pashyatah% 4 hatadhurya# ratha#h% kecid dhatasu#ta#s tatha#pare bhagna#ks%ayugacakres%a#h% ke cid a#san visha#m% pate 5 anyes%a#m% sa#yaka#h% ks%i#n%a#s tatha#nye sharapi#d%ita#h% aks%ata# yugapat ke cit pra#dravan bhayapi#d%ita#h% 6 ke cit putra#n upa#da#ya hatabhu#yis%t%ha va#hana#h% vicukrushuh% pitr%#n anye saha#ya#n apare punah% 7 ba#ndhava#m%sh ca naravya#ghra bhra#tr%#n sam%bandhinas tatha# dudruvuh% ke cid utsr%jya tatra tatra visha#m% pate 8 bahavo 'tra bhr%sham% viddha# muhyama#na# maha#ratha#h% nis%t%anantah% sma dr%shyante pa#rtha ba#n%ahata# nara#h% 9 ta#n anye ratham a#ropya sama#shva#sya muhu#rtakam vishra#nta#sh ca vitr%s%n%a#sh ca punar yuddha#ya jagmire 10 ta#n apa#sya gata#h% ke cit punar eva yuyutsavah% kurvantas tava putrasya sha#sanam% yuddhadurmada#h% 11 pa#ni#yam apare pi#tva# parya#shva#sya ca va#hanam varma#n%i ca sama#ropya ke cid bharatasattama 12 sama#shva#sya#pare bhra#tr%#n niks%ipya shibire 'pi ca putra#n anye pitr%#n anye punar yuddham arocayan 13 sajjayitva# ratha#n ke cid yatha#mukhyam% visha#m% pate a#plutya pa#n%d%ava#ni#kam% punar yuddham arocayan 14 te shu#ra#h% kin*kin%i#ja#laih% sama#cchanna# babha#sire trailokyavijaye yukta# yatha# daiteya da#nava#h% 15 a#gamya sahasa# ke cid rathaih% svarn%avibhu#s%itaih% pa#n%d%ava#na#m ani#kes%u dhr%s%t%adyumnam ayodhayan 16 dhr%s%t%adyumno 'pi pa#n~ca#lyah% shikhan%d%i# ca maha#rathah% na#kulish ca shata#ni#ko ratha#ni#kam ayodhayan 17 pa#n~ca#lyas tu tatah% kruddhah% sainyena mahata# vr%tah% abhyadravat susam%rabdhas ta#vaka#n hantum udyatah% 18 tatas tv a#patatas tasya tava putro jana#dhipa ba#n%asam%gha#n aneka#n vai pres%aya#m a#sa bha#rata 19 dhr%s%t%adyumnas tato ra#jam%s tava putren%a dhanvina# na#ra#cair bahubhih% ks%ipram% ba#hvor urasi ca#rpitah% 20 so 'tividdho mahes%va#sas tottra#rdita iva dvipah% tasya#shva#m%sh caturo ba#n%aih% pres%aya#m a#sa mr%tyave sa#rathesh ca#sya bhallena shirah% ka#ya#d apa#harat 21 tato duryodhano ra#ja# pr%s%t%ha#m a#rudhya va#jinah% apa#kra#mad dhataratho na#tidu#ram arim%damah% 22 dr%s%t%va# tu hatavikra#ntam% svam ani#kam% maha#balah% tava putro maha#ra#ja prayayau yatra saubalah% 23 tato rathes%u bhagnes%u trisa#hasra# maha#dvipa#h% pa#n%d%ava#n rathinah% pan~ca samantat paryava#rayan 24 te vr%ta#h% samare pan~ca gaja#ni#kena bha#rata ashobhanta naravya#ghra# graha# vya#pta# ghanair iva 25 tato 'rjuno maha#ra#ja labdhalaks%o maha#bhujah% vinir yayau rathenaiva shveta#shvah% kr%s%n%asa#rathih% 26 taih% samanta#t parivr%tah% kun~jaraih% parvatopamaih% na#ra#cair vimalais ti#ks%n%air gaja#ni#kam apothayat 27 tatraikaba#n%anihata#n apashya#ma maha#gaja#n patita#n pa#tyama#na#m%sh ca vibhinna#n savyasa#ccina# 28 bhi#masenas tu ta#n dr%s%t%va# na#ga#n mattagajopamah% karen%a gr%hya mahati#m% gada#m abhyapatad bali# avaplutya ratha#t tu#rn%am% dan%d%apa#n%ir iva#ntakah% 29 tam udyatagadam% dr%s%t%va# pa#n%d%ava#na#m% maha#ratham vitresus ta#vaka#h% sainya#h% shakr%n mu#tram% prasusruvuh% a#vignam% ca balam% sarvam% gada#haste vr%kodare 30 gadaya# bhi#masenena bhinnakumbha#n rajasvala#n dha#vama#na#n apashya#ma kunraja#n parvatopama#n 31 pradha#vya kun~jara#s te tu bhi#masenagada# hata#h% petur a#rtasvaram% kr%tva# chinnapaks%a# iva#drayah% 32 ta#n bhinnakumbha#n subahu#n dravama#n%a#n itas tatah% patama#na#m%sh ca sam%preks%ya vitresus tava sainika#h% 33 yudhis%t%hiro 'pi sam%kruddho ma#dri#putrau ca pa#n%d%avau gr%dhrapaks%aih% shitair ba#n%air jaghnur vai gajayodhinah% 34 dhr%s%t%adyumnas tu samare para#jitya nara#dhipam apakra#nte tava sute hayapr%s%t%ham% sama#shrite 35 dr%s%t%va# ca pa#n%d%ava#n sarva#n kun~jaraih% pariva#rita#n dhr%s%t%adyumno maha#ra#ja saha sarvaih% prabhadrakaih% putrah% pa#n~ca#lara#jasya jigha#m%suh% kun~jara#n yayau 36 adr%s%t%va# tu ratha#ni#ke duryodhanam arim%damam ashvattha#ma# kr%pash caiva kr%tavarma# ca sa#tvatah% apr%cchan ks%atriya#m%s tatra kva nu duryodhano gatah% 37 apashyama#na# ra#ja#nam% vartama#ne janaks%aye manva#na# nihatam% tatra tava putram% maha#ratha#h% vis%an%n%avadana# bhu#tva# paryapr%cchanta te sutam 38 a#huh% keccid dhate su#te praya#to yatra saubalah% apare tv abruvam%s tatra ks%atriya# bhr%shaviks%ita#h% 39 duryodhanena kim% ka#ryam% draks%yadhvam% yadi ji#vati yudhyadhva#m% sahita#h% sarve kim% vo ra#ja# karis%yati 40 te ks%atriya#h% ks%atair ga#trair hatabhu#yus%t%ha va#hana#h% sharaih% sam%pi#d%yama#na#sh ca na#tivyaktam iva#bruvan 41 idam% sarvam% balam% hanmo yena sma pariva#rita#h% ete sarve gaja#n hatva# upaya#nti sma pa#n%d%ava#h% 42 shrutva# tu vacanam% tes%a#m ashvattha#ma# maha#balah% hitva# pa#n~ca#lara#jasya tad ani#kam% durutsaham 43 kr%pash ca kr%tavarma# ca prayayur yattra saubalah% ratha#ni#kam% parityajya shu#ra#h% sudr%d%ha dhanvinah% 44 tatas tes%u praya#tes%u dhr%s%t%adyumnapurogama#h% a#yayuh% pa#n%d%ava# ra#jan vinighna#ntah% sma ta#vaka#n 45 dr%s%t%va# tu ta#n a#patatah% sam%prahr%s%t%a#n maha#ratha#n para#kra#nta#m%s tato vi#ra#n nira#sha#n~ ji#vite tada# vivarn%amukha bhu#yis%t%ham abhavat ta#vakam% balam 46 pariks%i#n%a#yudha#n dr%s%t%va# ta#n aham% pariva#rita#n ra#jan balena dvyan*gena tyaktva# ji#vitam a#tmanah% 47 a#tmana# pan~camo 'yudhyam% pa#n~ca#lasya balena ha tasmin deshe vyavastha#pya yatra sha#radvatah% sthitah% 48 sam%prayuddha# vayam% pan~ca kiri#t%isharapi#d%ita#h% dhr%s%t%a#dyumnam% maha#ni#kam% tatra no 'bhu#d ran%o maha#n jita#s tena vayam% sarve vyapaya#ma ran%a#t tatah% 49 atha#pashya#m% satyakim% tam upa#ya#ntam% maha#ratham rathaish catuh%shatair vi#ro ma#m% ca#bhyadravad a#have 50 dhr%s%t%adyumna#d aham% muktah% katham% cic cha#nta va#hanah% patito ma#dhava#ni#kam% dus%kr%ti# narakam% yatha# tatra yuddham abhu#d ghoram% muhu#rtam atida#run%am 51 sa#tyakis tu maha#ba#hur mama hatva# paricchadam ji#vagra#ham agr%hn%a#n ma#m% mu#rchitam% patitam% bhuvi 52 tato muhu#rta#d iva tad gaja#ni#kam avadhyata gadaya# bhi#masenena na#ra#cair arjunena ca 53 pratipis%t%air maha#na#gaih% samanta#t parvatopamaih% na#tiprasiddheva gatih% pa#n%d%ava#na#m aja#yata 54 rathama#rga#m%s tatash cakre bhi#maseno maha#balah% pa#n%d%ava#na#m% maha#ra#ja vyapakars%an maha#gaja#n 55 ashvattha#ma# kr%pash caiva kr%tavarma# ca sa#tvatah% apashyanto ratha#ni#ke duryodhanam arim%damam ra#ja#nam% mr%gaya#m a#sus tava putram% maha#ratham 56 parityajya ca pa#n~ca#lam% praya#ta# yatra saubalah% ra#jn~o 'darshana sam%vigna# vartama#ne janaks%aye | | 1 [s] gaja#ni#ke hate tasmin pa#n%d%uputren%a bha#rata vadhyama#ne bale caiva bhi#masenena sam%yuge 2 carantam% ca tatha# dr%s%t%va# bhi#masenam arim%damam dan%d%ahastam% yatha# krudddham antakam% pra#n%aha#rin%am 3 sametya samare ra#jan hatashes%a#h% suta#s tava adr%shyama#ne kauravye putre duryodhane tava sodarya#h% sahita# bhu#tva# bhi#masenam upa#dravan 4 durmars%an%o maha#ra#ja jaitro bhu#ri balo ravih% ity ete sahita# bhu#tva# tatra putra#h% samantatah% bhi#masenam abhidrutya rurudhuh% savato disham 5 tato bhi#mo maha#ra#ja svaratham% punar a#sthitah% mumoca nishita#n ba#n%a#n putra#n%a#m% tava marmasu 6 te ki#ryama#n%a# bhi#mena putra#s tava maha#ran%e bhi#masenam apa#sedhan pravan%a#d iva kun~jaram 7 tatah% kruddho ran%e bhi#mah% shiro durmars%an%asya ha ks%urapren%a pramathya#shu pa#taya#m a#sa bhu#tale 8 tato 'paren%a bhallena sarva#varan%abhedina# shruta#ntam avadhi#d bhi#mas tava putram% maha#rathah% 9 jayatsenam% tato viddhva# na#ra#cena hasann iva pa#taya#m a#sa kauravyam% rathopastha#d arim%damah% sa papa#ta ratha#d ra#jan bhu#mau tu#rn%am% mama#ra ca 10 shrutarva# tu tato bhi#mam% kruddho vivya#dha ma#ris%a shatena gr%dhrava#ja#na#m% shara#n%a#m% nataparvan%a#m 11 tatah% kruddho ran%e bhi#mo jaitram% bhu#ri balam% ravim tri#n eta#m%s tribhir a#narchad dvis%a#gnipratimaih% sharaih% 12 te hata# nyapatan bhu#mau syandanebhyo maha#rathah% vasante pus%pashabala# nikr%tta# iva kim%shuka#h% 13 tato 'paren%a ti#ks%n%ena na#ra#ccena param%tapah% durvimocanam a#hatya pres%aya#m a#sa mr%tyave 14 sa hatah% pra#patad bhu#mau svaratha#d rathina#m% varah% gires tu ku#t%ajo bhagno ma#ruteneva pa#dapah% 15 dus%pradhars%am% tatash caiva suja#tam% ca sutau tava ekaikam% nyavadhi#t sam%khye dva#bhya#m% dva#bhya#m% camu#mukhe tau shili#mukhaviddha#n*gau petatu# rathasattamau 16 tato yatantam aparam abhivi#ks%ya sutam% tava bhallena yudhi vivya#dha bhi#mo durvis%aham% ran%e sa papa#ta hato va#ha#t pashyata#m% sarvadhanvina#m 17 dr%s%t%va# tu nihata#n bhra#tr%#n bahu#n ekena sam%yuge amars%avasham a#pannah% shrutarva# bhi#mam abhyaya#t 18 viks%ipan sumahac ca#pam% ka#rtasvaravibhu#s%itam visr%jan sa#yaka#m%sh caiva vis%a#gnipratima#n bahu#n 19 sa tu ra#jan dhanush chittva# pa#n%d%avasya maha#mr%dhe athainam% chinnadhanva#nam% vim%shatya# samava#kirat 20 tato 'nyad dhanur a#da#ya bhi#maseno maha#rathah% ava#kirat tava sutam% tis%t%ha tis%t%heti ca#bravi#t 21 mahad a#si#t tayor yuddham% citraru#pam% bhaya#nakam ya#dr%sham% samare pu#rvam% jambha va#savayor abhu#t 22 tayos tatra sharair muktair yamadan%d%anibhaih% shubhaih% sama#cchanna# dhara# sarva# kham% ca sarva# dishas tatha# 23 tatah% shrutarva# sam%kruddho dhanur a#yamya sa#yakaih% bhi#masenam% ran%e ra#jan ba#hvor urasi ca#rpayat 24 so 'tividdho maha#ra#ja tava putren%a dhanvina# bhi#mah% sam%cuks%ubhe kruddhah% parvan%i#va mahodadhih% 25 tato bhi#mo rus%a#vis%t%ah% putrasya tava ma#ris%a sa#rathim% caturash ca#shva#n ba#n%air ninye yamaks%ayam 26 viratham% tam% sama#laks%ya vishikhair lomava#hibhih% ava#kirad ameya#tma# darshayan pa#n%ila#ghavam 27 shrutarva# viratho ra#jann a#dade khad%ga carman%i# atha#sya#dadatah% khad%gam% shatacandram% ca bha#numat ks%urapren%a shirah% ka#ya#t pa#taya#m a#sa pa#n%d%avah% 28 chinnottama#n*gasya tatah% ks%urapren%a maha#tmanah% papa#ta ka#yah% sa ratha#d vasudha#m anuna#dayan 29 tasmin ni#patite vi#re ta#vaka# bhayamohita#h% abhyadravanta sam%gra#me bhi#masenam% yuyutsavah% 30 ta#n a#patata eva#shu hatashes%a#d bala#rn%ava#t dam%shitah% pratijagra#ha bhi#masenah% prata#pava#n te tu tam% vai sama#sa#dya parivavruh% samantatah% 31 tatas tu sam%vr%to bhi#mas ta#va#kair nishitaih% sharaih% pi#d%aya#m a#sa ta#n sarva#n sahasra#ks%a iva#sura#n 32 tatah% pan~ca shata#n hatva# savaru#tha#n maha#ratha#n jagha#na kun~jara#ni#kam% punah% saptashatam% yudhi 33 hatva# dashasahasra#n%i patti#na#m% parames%ubhih% va#jina#m% ca shata#ny as%t%au pa#n%d%avah% sma vira#jate 34 bhi#masenas tu kaunteyo hatva# yuddhe suta#m%s tava mene kr%ta#rtahm a#tma#nam% saphalam% janma ca prabho 35 tam% tatha# yudhyama#nam% ca vinighnantam% ca ta#vaka#n i#ks%itum% notsahante sma tava sainya#ni bha#rata 36 vidra#vya tu kuru#n sarva#m%s ta#m%sh ca hatva# pada#nuga#n dorbhya#m% shabda#m% tatash cakre tra#saya#no maha#dvipa#n 37 hatabhu#yis%t%ha yodha# tu tava sena# visha#m% pate kim% cic ches%a# maha#ra#ja kr%pan%a# samapadyata | | 1 [s] duryodhano maha#ra#ja sudarshash ca#pi te sutah% ha#ta shes%au tada# sam%khye va#jimadhye vyavasthitau 2 tato duryodhanam% dr%s%t%va# va#jimadhye vyavasthitam uva#ca devaki#putrah% kunti#putram% dhanam%jayam 3 shatravo hatabhu#yis%t%ha# jn~a#tayah% paripa#lita#h% gr%hi#tva# sam%jayam% ca#sau nivr%ttah% shinipum%gavah% 4 parishra#ntash ca nakulah% sahadevash ca bha#rata yodhayitva# ran%e pa#pa#n dha#rtara#s%t%ra pada#nuga#n 5 suyodhanam abhityajya traya ete vyavasthita#h% kr%pash ca kr%pavarma# ca draun%ish caiva maha#rathah% 6 asau tis%t%hati pa#n~ca#lyah% shriya# paramaya# yutah% duryodhana balam% hatva# saha sarvaih% prabhadrakaih% 7 asau duryodhanah% pa#rtha va#jimadhye vyavasthitah% chattren%a dhriyama#n%ena preks%ama#n%o muhur muhuh% 8 prativyu#hya balam% sarvam% ran%amadhye vyavasthitah% enam% hatva# shitair ba#n%aih% kr%takr%tyo bhavis%yasi 9 gaja#ni#kam% hatam% dr%s%t%va# tva#m% ca pra#ptam arim%dama ya#van na vidravanty ete ta#vaj jahi suyodhanam 10 ya#tu kash cit tu pa#n~ca#lyam% ks%ipram a#gamyata#m iti parishra#nta balas ta#ta nais%a mucyeta kilbis%i# 11 tava hatva# balam% sarvam% sam%gra#me dhr%tara#s%t%rajah% jita#n pa#n%d%usuta#n matva# ru#pam% dha#rayate mahat 12 nihatam% svabalam% dr%s%t%va# pi#d%itam% ca#pi pa#n%d%avaih% dhruvam es%yati sam%gra#me vadha#yaiva#tmano nr%pah% 13 evam uktah% phalgunas tu kr%s%n%am% vacanam abravi#t dhr%tara#s%t%ra suta#h% sarve hata# bhi#mena ma#nada ya#v eta#v a#sthitau kr%s%n%a ta#v adya na bhavis%yatah% 14 hato bhi#s%mo hato dron%ah% karn%o vaikartano hatah% madrara#jo hatah% shalyo hatah% kr%s%n%a jayadrathah% 15 haya#h% pan~cashata#h% shis%t%a#h% shakuneh% saubalasya ca ratha#na#m% tu shate shis%t%e dve eva tu jana#rdana dantina#m% ca shatam% sa#gram% trisa#hasra#h% pada#tayah% 16 ashvattha#ma# kr%pash caiva trigarta#dhipatis tatha# ulu#kah% shakunish caiva kr%tavarma# ca sa#tvatah% 17 etad balam abhu#c ches%am% dha#rtara#s%t%rasya ma#dhava moks%o na nu#nam% ka#la#d dhi vidyate bhuvi kasya cit 18 tatha# vinihate sainye pashya duryodhanam% sthitam adya#hna# hi maha#ra#jo hata#mitro bhavis%yati 19 na hi me moks%yate kash cit pares%a#m iti cintaye ye tv adya samaram% kr%s%n%a na ha#syanti ran%otkat%a#h% ta#n vai sarva#n hanis%ya#mi yady api syur ama#nus%a#h% 20 adya yuddhe susam%kruddho di#rgham% ra#jn~ah% praja#garam apanes%ya#mi ga#ndha#ram% pa#tayitva# shitaih% sharaih% 21 nikr%tya# vai dura#ca#ro ya#ni ratna#ni saubalah% sabha#ya#m aharad dyu#te punas ta#ny ahara#my aham 22 adya# ta# api vetsyanti sarva# na#gapurastriyah% shrutva# pati#m%sh ca putra#m%sh ca pa#n%d%avair nihata#n yudhi 23 sama#ptam adya vai karn%a sarvam% kr%s%n%a bhavis%yati adya duryodhano di#pta#m% shriyam% pra#n%a#m%sh ca tyaks%yati 24 na#paya#ti bhaya#t kr%s%n%a sam%gra#ma#d yadi cen mama nihatam% viddhi va#rs%n%eya dha#rtara#s%t%ram% suba#lisham 25 mama hy etad ashaktam% vai va#jivr%ndam arim%dama sod%hum% jya#talanirghos%a#m% ya#hi ya#van nihanmy aham 26 evam uktas tu da#sha#rhah% pa#n%d%avena yashasvina# acodayad dhaya#n ra#jan duryodhana balam% prati 27 tad ani#kam abhipreks%ya trayah% sajja# maha#ratha#h% bhi#maseno 'rjunash caiva sahadevash ca ma#ris%a prayayuh% sim%hana#dena duryodhana jigha#m%saya# 28 ta#n preks%ya sahita#n sarva#n~ javenodyata ka#rmuka#n saubalo 'bhyadravad yuddhe pa#n%d%ava#n a#tata#yinah% 29 sudarshanas tava suto bhi#masenam% samabhyaya#t susharma# shakunish caiva yuyudha#te kiri#t%ina# sahadevam% tava suto hayapr%s%t%ha gato 'bhyaya#t 30 tato hy ayatnatah% ks%ipram% tava putro jana#dhipa pra#sena sahadevasya shirasi pra#harad bhr%sham 31 sopa#vishad rathopasthe tava putren%a ta#d%itah% rudhira#pluta sarva#n*ga a#shi#vis%a iva shvasan 32 pratilabhya tatah% sam%jn~a#m% sahadevo visha#m% pate duryodhanam% sharais ti#ks%n%aih% sam%kruddhah% samava#kirat 33 pa#rtho 'pi yudhi vikramya kunti#putro dhanam%jayah% shu#ra#n%a#m ashvapr%s%t%hebhyah% shira#m%si nicakarta ha 34 tad ani#kam% tada# pa#rtho vyadhamad bahubhih% sharaih% pa#tayitva# haya#n sarva#m%s trigarta#na#m% ratha#n yayau 35 tatas te sahita# bhu#tva# trigarta#na#m% maha#ratha#h% arjunam% va#sudevam% ca sharavars%air ava#kiran 36 satyakarma#n%am a#ks%ipya ks%urapren%a maha#yasha#h% tato 'sya syandanasyes%a#m% cicchide pa#n%d%unandanah% 37 shila#shitena ca vibho ks%urapren%a maha#yasha#h% shirash ciccheda prahasam%s taptakun%d%alabhu#s%an%am 38 satyes%um atha ca#datta yodha#na#m% mis%ata#m% tatah% yatha# sim%ho vane ra#jan mr%gam% paribubhuks%itah% 39 tam% nihatya tatah% pa#rthah% susharma#n%am% tribhih% sharaih% viddhva# ta#n ahanat sarva#n ratha#n rukmavibhu#s%ita#n 40 tatas tu pratvaran pa#rtho di#rghaka#lam% susam%bhr%tam mun~can krodhavis%am% ti#ks%n%am% prasthala#dhipatim% prati 41 tam arjunah% pr%s%a#tka#na#m% shatena bharatars%abha pu#rayitva# tato va#ha#n nyahanat tasya dhanvinah% 42 tatah% sharam% sama#da#ya yamadan%d%opamam% shitam susharma#n%am% samuddishya ciks%epa#shu hasann iva 43 sa sharah% pres%itas tena krodhadi#ptena dhanvina# susharma#n%am% sama#sa#dya vibheda hr%dayam% ran%e 44 sa gata#sur maha#ra#ja papa#ta dharan%i#tale nandayan pa#n%d%ava#n sarva#n vyathayam%sh ca#pi ta#vaka#n 45 susharma#n%am% ran%e hatva# putra#n asya maha#ratha#n sapta ca#s%t%au ca trim%shac ca sa#yakair anayat ks%ayam 46 tato 'sya nishitair ba#n%aih% sarva#n hatva# pada#nuga#n abhyaga#d bha#rati#m% sena#m% hatashes%a#m% maha#rathah% 47 bhi#mas tu samare kruddhah% putram% tava jana#dhipa sudarshanam adr%shyantam% sharaish cakre hasann iva 48 tato 'sya# prahasan kruddhah% shirah% ka#ya#d apa#harat ks%urapren%a suti#ks%n%ena sa ha#tah% pra#patad bhuvi 49 tasmim%s tu nihate vi#re tatas tasya pada#nuga#h% parivavru# ran%e bhi#mam% kiranto vishikha#n~ shita#n 50 tatas tu nishitair ba#n%ais tad ani#kam% vr%kodarah% indra#shanisamasparshaih% samanta#t paryava#kirat tatah% ks%an%ena tad bhi#mo nyahanad bharatars%abha 51 tes%u tu#tsa#dyama#nes%u sena#dhyaks%a# maha#bala#h% bhi#masenam% sama#sa#dya tato 'yudhyanta bha#rata ta#m%s tu sarva#n~ sharair ghorair ava#kirata pa#n%d%avah% 52 tathaiva ta#vaka# ra#jan pa#n%d%aveya#n maha#ratha#n sharavars%en%a mahata# samanta#t paryava#rayan 53 vya#kulam% tad abhu#t sarvam% pa#n%d%ava#na#m% paraih% saha ta#vaka#na#m% ca samare pa#n%d%aveyair yuyutsata#m 54 tatra yodha#s tada# petuh% parasparasama#hata#h% ubhayoh% senayo ra#jan sam%shocantah% sma ba#ndhava#n | | 1 [s] tasmin pravr%tte sam%gra#me narava#ji gajaks%aye shakunih% saubalo ra#jan sahadevam% samabhyaya#t 2 tato 'sya#patatas tu#rn%am% sahadevah% prata#pava#n sharaugha#n pres%aya#m a#sa patan*ga#n iva shi#ghraga#n ulu#kash ca ran%e bhi#mam% vivya#dha dashabhih% sharaih% 3 shakunis tu maha#ra#ja bhi#mam% viddhva# tribhih% sharaih% sa#yaka#na#m% navatya# vai sahadevam ava#kirat 4 te shu#ra#h% samare ra#jan sama#sa#dya parasparam vivyadhur nishitair ba#n%aih% kan*kabarhin%a va#jitaih% svarn%apun*khaih% shila# dhautair a# karn%a#t prahitaih% sharaih% 5 tes%a#m% ca#pa# bhujotsr%s%t%a# sharavr%s%t%ir visha#m% pate a#ccha#dayad dishah% sarva# dha#ra#bhir iva toyadah% 6 tatah% kruddho ran%e bhi#mah% sahadevash ca bha#rata ceratuh% kadanam% sam%khye kurvantau sumaha#balau 7 ta#bhya#m% sharashataish channam% tad balam% tava bha#rata andhaka#ram iva#ka#sham abhavat tatra tatra ha 8 ashvair viparidha#vadbhih% sharac channair visha#m% pate tatra tatra kr%to ma#rgo vikars%adbhir hata#n bahu#n 9 nihata#na#m% haya#na#m% ca sahaiva hayayodhibhih% varmabhir vinikr%ttaish ca pra#saish chinnaish ca ma#ris%a sam%channa# pr%thivi# jajn~e kusumaih% shabala# iva 10 yodha#s tatra maha#ra#ja sama#sa#dya parasparam vyacaranta ran%e kruddha# vinighnantah% parasparam 11 udvr%ttanayanai ros%a#t sam%das%t%aus%t%ha put%air mukhaih% sakun%d%alair mahi# channa# padmakin~jalka sam%nibhaih% 12 bhujaish chinair maha#ra#ja na#gara#jakaropamaih% sa#n*gadaih% satanutraish ca sa#si pra#saparashvadhaih% 13 kabandhair utthitaish chinnair nr%tyadbhish ca#parair yudhi kravya#dagan%asam%ki#rn%a# ghora#bhut pr%thivi# vibho 14 alpa#vashis%t%e sainye tu kauraveya#n maha#have prahr%s%t%a#h% pa#n%d%ava# bhu#tva# ninyire yamasa#danam 15 etasminn antare shu#rah% saubaleyah% prata#pava#n pra#sena sa#hadevasya shirasi pra#harad bhr%sham sa vihvalo maha#ra#ja rathopastha upa#vishat 16 sahadevam% tatha# dr%s%t%va# bhi#masenah% prata#pava#n sarvasainya#ni sam%kruddho va#raya#m a#sa bha#rata 17 nirbibheda ca na#ra#caih% shatasho 'tha sahasrashah% vinirbhidya#karoc caiva sim%hana#dam arim%dama 18 tena shabdena vitrasta#h% sarve sahayava#ran%a#h% pra#dravan sahasa# bhi#ta#h% shakunesh ca pada#nuga#h% 19 prabhagna#n atha ta#n dr%s%t%va# ra#ja# duryodhano 'bravi#t nivartadhvam adharmajn~a# yudhyadhvam% kim% sr%tena vah% 20 iha ki#rtim% sama#dha#ya pretya loka#n samashnute pra#n%a#n~ jaha#ti yo vi#ro yudhi pr%s%t%ham adarshayan 21 evam ukta#s tu te ra#jn~a# saubalasya pada#nuga#h% pa#n%d%ava#n abhyavartanta mr%tyum% kr%tva# nivartanam 22 dravadbhis tatra ra#jendra kr%tah% shabdo 'tida#run%ah% ks%ubdhasa#garasam%ka#shah% ks%ubhitah% sarvato 'bhavat 23 ta#m%s tada#patato dr%s%t%va# saubalasya pada#nuga#n pratyudyayur maha#ra#ja pa#n%d%ava# vijaye vr%ta#h% 24 pratya#shvasya ca durdhars%ah% sahadevo visha#m% pate shakunim% dashabhir viddhva# haya#m%sh ca#sya tribhih% sharaih% dhanush ciccheda ca sharaih% saubalasya hasann iva 25 atha#nyad dhanur a#da#ya shakunir yuddhadurmadah% vivya#dha nakulam% s%as%t%ya# bhi#masenam% ca saptabhih% 26 ulu#ko 'pi maha#ra#ja bhi#mam% vivya#dha saptabhih% sahadevam% ca saptatya# pari#psan pitaram% ran%e 27 tam% bhi#masenah% samare vivya#dha nishitaih% sharaih% shakunim% ca catuh%s%as%t%ya# pa#rshvastha#m%sh ca tribhis tribhih% 28 te hanyama#na# bhi#mena na#ra#cais tailapa#yitaih% sahadevam% ran%e kruddha#sh cha#dayan~ sharavr%s%t%ibhih% parvatam% va#ridha#ra#bhih% savidyuta iva#mbuda#h% 29 tato 'sya#patatah% shu#rah% sahadevah% prata#pava#n ulu#kasya maha#ra#ja bhallena#pa#harac chirah% 30 sa jaga#ma ratha#d bhu#mim% sahadevena pa#titah% rudhira#pluta sarva#n*go nandayan pa#n%d%ava#n yudhi 31 putram% tu nihatam% dr%s%t%va# shakunis tatra bha#rata sa#shrukan%t%ho vinih%shvasya ks%attur va#kyam anusmaran 32 cintayitva# muhu#rtam% saba#s%papu#rn%eks%an%ah% shvasan sahadevam% sama#sa#dya tribhir vivya#dha sa#yakaih% 33 ta#n apa#sya shara#n mukta#n~ sharasam%ghaih% prata#pava#n sahadevo maha#ra#ja dhanush ciccheda sam%yuge 34 chinne dhanus%i ra#jendra shakunih% saubalas tada# pragr%hya vipulam% khad%gam% sahadeva#ya pra#hin%ot 35 tam a#patantam% sahasa# ghoraru#pam% visha#m% pate dvidha# ciccheda samare saubalasya hasann iva 36 asim% dr%s%t%va# dvidha# chinnam% pragr%hya mahati#m% gada#m pra#hin%ot sahaseva#ya sa# mogha# nyapatad bhuvi 37 tatah% shaktim% maha#ghora#m% ka#lara#trim ivodyata#m pres%aya#m a#sa sam%kruddhah% pa#n%d%avam% prati saubalah% 38 ta#m a#patanti#m% sahasa# sharaih% ka#n~canabhu#s%an%aih% tridha# ciccheda samare sahadevo hasann iva 39 sa# papa#ta tridha# chinna# bhu#mau kanakabhu#s%an%a# shi#ryama#n%a# yatha# di#pta# gagana#d vai shatahrada# 40 shaktim% vinihata#m% dr%s%t%va# saubalam% ca bhaya#rditam dudruvus ta#vaka#h% sarve bhaye ja#te sasaubala#h% 41 athotkrus%t%am% mahad dhya#si#t pa#n%d%avair jitaka#shibhih% dha#rtara#s%t%ra#s tatah% sarve pra#yasho vimukha#bhavan 42 ta#n vai vimanaso dr%s%t%va# ma#dri#putrah% prata#pava#n sharair anekasa#hasrair va#raya#m a#sa sam%yuge 43 tato ga#ndha#rakair guptam% pr%s%t%hair ashvair jaye dhr%tam a#sasa#da ran%e ya#ntam% sahadevo 'tha saubalam 44 svam am%sham avashis%t%am% sa sam%smr%tya shakunim% nr%pa rathena ka#n~cana#n*gena sahadevah% samabhyaya#t adhijyam% balavat kr%tva# vya#ks%ipan sumahad dhanuh% 45 sa saubalam abhidrutya gr%dhrapatraih% shila#shitaih% bhr%sham abhyahanat kruddhas tottrair iva maha#dvipam 46 uva#ca cainam% medha#vi# nigr%hya sma#rayann iva ks%atradharme sthito bhu#tva# yudhyasva purus%o bhava 47 yat tada# hr%s%yase mu#d%ha glahann aks%aih% sabha# tale phalam adya prapadyasva karman%as tasya durmate 48 nihata#s te dura#tma#no ye 'sma#n avahasan pura# duryodhanah% kula#n*ga#rah% shis%t%as tvam% tasya ma#tulah% 49 adya te vihanis%ya#mi ks%uren%onmathitam% shirah% vr%ks%a#t phalam ivoddhr%tya lagud%ena prama#thina# 50 evam uktva# maha#ra#ja sahadevo maha#balah% sam%kruddho narasha#rdu#lo vegena#bhijaga#ma ha 51 abhigamya tu durdhars%ah% sahadevo yudha#m% patih% vikr%s%ya balavac ca#pam% krodhena prahasann iva 52 shakunim% dashabhir viddhva# caturbhish ca#sya va#jinah% chattram% dhvajam% dhanush ca#sya chittva# sim%ha iva#nadat 53 chinnadhvajadhanush chattrah% sahadevena saubalah% tato viddhash ca bahubhih% sarvamarmasu sa#yakaih% 54 tato bhu#yo maha#ra#ja sahadevah% prata#pava#n shakuneh% pres%aya#m a#sa sharavr%s%t%im% dura#sada#m 55 tatas tu kruddhah% subalasya putro; ma#dri# sutam% sahadevam% vimarde pra#sena ja#mbu#nadabhu#s%an%ena; jigha#m%sur eko 'bhipapa#ta shi#ghram 56 ma#dri# sutas tasya samudyatam% tam%; pra#sam% suvr%ttau ca bhujau ran%a#gre bhallais tribhir yugapat sam%cakarta; nana#da coccais tarasa#jimadhye 57 tasya#shu ka#ri# susama#hitena; suvarn%apun*khena dr%d%ha#yasena bhallena sarva#varan%a#tigena; shirah% shari#ra#t pramama#tha bhu#yah% 58 sharen%a ka#rtasvarabhu#s%itena; diva#kara#bhena susam%shitena hr%tottama#n*go yudhi pa#n%d%avena; papa#ta bhu#mau subalasya putrah% 59 sa tacchiro vegavata# sharen%a; suvarn%apun*khena shila#shitena pra#verayat kupitah% pa#n%d%uputro; yat tat kuru#n%a#m anayasya mu#lam 60 hr%tottama#n*gam% shakunim% sami#ks%ya; bhu#mau shaya#nam% rudhira#rdraga#tram yodha#s tvadi#ya# bhayanas%t%a sattva#; dishah% prajagmuh% pragr%hi#tashastra#h% 61 vipradruta#h% shus%kamukha# visam%jn~a#; ga#n%d%i#vaghos%en%a sama#hata#sh ca bhaya#rdita# bhagnaratha#shvana#ga#h%; pada#tayash caiva sadha#rtara#s%t%ra#h% 62 tato ratha#c chakunim% pa#tayitva#; muda#nvita# bha#rata pa#n%d%aveya#h% shan*kha#n pradadhmuh% samare prahr%s%t%a#h%; sakeshava#h% sain*kika#n hars%ayantah% 63 tam% ca#pi sarve pratipu#jayanto; hr%s%t%a# bruva#n%a#h% sahadevam a#jau dis%t%ya# hato naikr%tiko dura#tma#; saha#tmajo vi#ra ran%e tvayeti | | 1 [s] tatah% kruddha# maha#ra#ja saubalasya# pada#nuga#h% tyaktva# ji#vitam a#krande pa#n%d%ava#n paryava#rayan 2 ta#n arjunah% pratyagr%hn%a#t sahadeva jaye dhr%tah% bhi#masenash ca tejasvi# kruddha#shi#vis%adarshanah% 3 shaktyr%s%t%i pra#sahasta#na#m% sahasevam% jigha#m%sata#m sam%kalpam akaron mogham% ga#n%d%i#vena dhanam%jayah% 4 pragr%hi#ta#yudha#n ba#hu#n yodha#na#m abhidha#vata#m bhallaish cicccheda bi#bhatsuh% shira#m%sy api haya#n api 5 te hata# raptyapadyanta vasudha#m% vigata#savah% tvarita# lokavi#ren%a prahata#h% savyasa#cina# 6 tato duryodhano ra#ja# dr%s%t%va# svabalasam%ks%ayam hatashes%a#n sama#ni#ya kroddho rathashata#n vibho 7 kun~jara#m%sh ca haya#m%sh caiva pa#da#tam%sh ca param%tapa uva#ca sahita#n sarva#n dha#rtara#s%t%ra idam% vacah% 8 sama#sa#dya ran%e sarva#n pa#n%d%ava#n sasuhr%d gan%a#n pa#n~ca#lyam% ca#pi sabalam% hatva# shi#ghram% nivartata 9 tasya te shirasa# gr%hya vacanam% yuddhadurmada#h% pratyudyayu# ran%e pa#rtha#m%s tava putrasya sha#sana#t 10 ta#n abhya#patatah% shi#ghram% hatashes%a#n maha#ran%e sharair a#shi#vis%a#ka#raih% pa#n%d%ava#h% samava#kiran 11 tat sainyam% bharatashres%t%ha muhu#rtena maha#tmabhih% avadhyata ran%am% pra#pya tra#ta#ram% na#bhyavindata pratis%t%hama#nam% tu bhaya#n na#vatis%t%hata dam%shitam 12 ashvair viparidha#vadbhih% sainyena rajasa# vr%te na pra#jn~a#yanta samare dishash ca pradishas tatha# 13 tatas tu pa#n%d%ava#ni#ka#n nih%sr%tya bahavo jana#h% abhyaghnam%s ta#vaka#n yuddhe muhu#rta#d iva bha#rata tato nih%shes%am abhavat tat sainyam% tava bha#rata 14 aks%auhin%yah% sameta#s tu tava putrasya bha#rata eka#dasha hata# yuddhe ta#h% prabho pa#n%d%usr%n~jayaih% 15 tes%u ra#jasahasres%u ta#vakes%u maha#tmasu eko duryodhano ra#jann adr%shyata bhr%sham% ks%atah% 16 tato vi#ks%ya dishah% sarva# dr%s%t%va# shu#nya#m% ca medini#m vihi#nah% sarvayodhaish ca pa#n%d%ava#n vi#ks%ya sam%yuge 17 mudita#n sarvasiddha#rtha#n nardama#na#n samantatah% ba#n%ashabdarava#m%sh caiva shrutva# tes%a#m% maha#tmana#m 18 duryodhano maha#ra#ja kashmalena#bhisam%vr%tah% apaya#ne manash cakre vihi#nabalava#hanah% 19 [dhr%] nihate ma#make sainye nih%shes%e shibire kr%te pa#n%d%ava#na#m% balam% su#ta kim% nu shes%am abhu#t tada# etan me pr%cchato bru#hi kushalo hy asi sam%jaya 20 yac ca duryodhano mandah% kr%tava#m%s tanayo mama balaks%ayam% tatha# dr%s%t%va# sa ekah% pr%thivi#patih% 21 [s] ratha#na#m% dve sahasre tu sapta na#gashata#ni ca pan~ca ca#shvasahasra#n%i patti#na#m% ca shatam% shata#h% 22 etac ches%am abhu#d ra#jan pa#n%d%ava#na#m% mahad balam parigr%hya hi yad yuddhe dhr%s%t%adyumno vyavasthitah% 23 eka#ki# bharatashres%t%ha tato duryodhano nr%pah% na#pashyat samare kam% cit saha#yam% rathina#m% varah% 24 nardama#na#n para#m%sh caiva svabalasya ca sam%ks%ayam hatam% svahayam utsr%jya pra#n*mukhah% pra#dravad bhaya#t 25 eka#dasha camu# bharta# putro duryodhanas tava gada#m a#da#ya tejasvi# pada#tih% prathito hradam 26 na#tidu#ram% tato gatva# padbhya#m eva nara#dhipah% sasma#ra vacanam% ks%attur dharmashi#lasya dhi#matah% 27 idam% nu#nam% maha#pra#jn~o viduro dr%s%t%ava#n pura# mahad vaishasam asma#kam% ks%atriya#n%a#m% ca sam%yuge 28 evam% vicintaya#nas tu praviviks%ur hradam% nr%pah% duh%khasam%tapta hr%dayo dr%s%t%va# ra#jan balaks%ayam 29 pa#n%d%ava#sh ca maha#ra#ja dhr%s%t%adyumnapurogama#h% abhyadha#vanta sam%kruddha#s tava ra#jan balam% prati 30 shaktyr%s%t%i pra#sahasta#na#m% bala#na#m abhigarjata#m sam%kalpam akaron mogham% ga#n%d%i#vena dhanam%jayah% 31 ta#n hatva nishitair ba#n%aih% sa#ma#tya#n saha bandhubhih% rathe shvetahaye tis%t%hann arjuno bahv ashobhata 32 subalasya# hate putre sava#jirathakun~jare maha#vanam iva chinnam abhavat ta#vakam% balam 33 anekashatasa#hasre bale duryodhanasya ha na#nyo maha#ratho ra#jan~ ji#vama#no vyadr%shyata 34 dron%aputra#d r%te vi#ra#t tathaiva kr%tavarman%ah% kr%pa#c ca gautama#d ra#jan pa#rthiva#c ca tava#tmaja#t 35 dhr%s%t%adyumnas tu ma#m% dr%s%t%va# hasan sa#tyakim abravi#t kim anena gr%hi#tena na#nena#rtho 'sti ji#vata# 36 dhr%s%t%adyumna vacah% shrutva# shiner napta# maha#rathah% udyamya nishitam% khad%gam% hantum% ma#mudyatas tada# 37 tam a#gamya maha#pra#jn~ah% kr%s%n%advaipa#yano 'bravi#t mucyata#m% sam%jayo ji#van na hantavyah% katham% cana 38 dvaipa#yana vacah% shrutva# shiner napta# kr%ta#n~jalih% tato ma#m abravi#n muktva# svasti sam%jaya sa#dhaya 39 anujn~a#tas tv aham% tena nyastavarma# nira#yudhah% pra#tis%t%ham% yena nagaram% sa#ya#hne rudhiroks%itah% 40 kroshama#tram apakra#ntam% gada#pa#n%im avasthitam ekam% duryodhanam% ra#jann apashyam% bhr%shaviks%atam 41 sa tu ma#m ashrupu#rn%a#ks%o na#shaknod abhivi#ks%itum upapraiks%ata ma#m% dr%s%t%va# tada# di#nam avasthitam 42 tam% ca#ham api shocantam% dr%s%t%vaika#kinam a#have muhu#rtam% na#shakam% vaktum% kim% cid duh%khapariplutah% 43 tato 'smai tad aham% sarvam uktava#n grahan%am% tada# dvaipa#yana prasa#da#c ca ji#vato moks%am a#have 44 muhu#rtam iva ca dhya#tva# pratilabhya ca cetana#m bhra#tr%#m%sh ca sarvasainya#ni paryapr%cchata ma#m% tatah% 45 tasmai tad aham a#caks%am% sarvam% pratyaks%adarshiva#n bhra#tr%#m%sh ca nihata#n sarva#n sainyam% ca vinipa#titam 46 trayah% kila ratha#h% shis%t%a#s ta#vaka#na#m% nara#dhipa iti prastha#na ka#le ma#m% kr%s%n%advaipa#yano 'bravi#t 47 sa di#rgham iva nih%shvasya vipreks%ya ca punah% punah% am%se ma#m% pa#n%ina# spr%s%t%va# putras te paryabha#s%ata 48 tvadanyo neha sam%gra#me kash cij ji#vati sam%jaya dviti#yam% neha pashya#mi sasaha#ya#sh ca pa#n%d%ava#h% 49 bru#ya#h% sam%jaya ra#ja#nam% prajn~a# caks%us%am i#shvaram duryodhanas tava sutah% pravis%t%o hradam ity uta 50 suhr%dbhis ta#dr%shair hi#nah% putrair bhra#tr%bhir eva ca pa#n%d%avaish ca hr%te ra#jye ko nu ji#vati ma#dr%shah% 51 a#caks%etha#h% sarvam idam% ma#m% ca muktam% maha#hava#t asmim%s toyahrade suptam% ji#vantam% bhr%shaviks%atam 52 evam uktva# maha#ra#ja pra#vishat tam% hradam% nr%pah% astambhayata toyam% ca ma#yaya# manuja#dhipah% 53 tasmin hradam% pravis%t%e tu tri#n ratha#n~ shra#ntava#hana#n apashyam% sahita#n ekas tam% desham% samupeyus%ah% 54 kr%pam% sha#radvatam% vi#ram% draun%im% ca rathina#m% varam bhojam% ca kr%tavarma#n%am% sahita#n~ sharaviks%ata#n 55 te sarve ma#m abhipreks%ya tu#rn%am ashva#n acodayan upaya#ya ca ma#m u#cur dis%t%ya# ji#vasi sam%jaya 56 apr%ccham%sh caiva ma#m% sarve putram% tava jana#dhipam kac cid duryodhano ra#ja# sa no ji#vati sam%jaya 57 a#khya#tava#n aham% tebhyas tada# kushalinam% nr%pam tac caiva sarvam a#caks%am% yan ma#m% duryodhano 'bravi#t hradam% caiva#ham a#cas%t%a yam% pravis%t%o nara#dhipah% 58 ashvatta#ma# tu tad ra#jan nishamya vacanam% mama tam% hradam% vipulam% preks%ya karun%am% paryadevayat 59 aho dhin na sa ja#na#ti ji#vato 'sma#n nara#dhipah% parya#pta# hi vayam% tena saha yodhayitum% para#n 60 te tu tatra ciram% ka#lam% vilapya ca maha#ratha#h% pra#dravan rathina#m% shres%t%ha# dr%s%t%va# pa#n%d%usuta#n ran%e 61 te tu ma#m% ratham a#ropya kr%pasya suparis%kr%tam sena#nivesham a#jagmur hatashes%a#s trayo ratha#h% 62 tatra gulma#h% paritrasta#h% su#rye ca#stam ite sati sarve vicukrushuh% shrutva# putra#n%a#m% tava sam%ks%ayam 63 tato vr%ddha# maha#ra#ja yos%ita#m% raks%an%o nara#h% ra#jada#ra#n upa#da#ya prayayur nagaram% prati 64 tatra vikroshati#na#m% ca rudati#na#m% ca sarvashah% pra#dura#si#n maha#n~ shabdah% shrutva# tad balasam%ks%ayam 65 tatas ta# yos%ito ra#jan krandantyo vai muhur muhuh% kurarya iva shabdena na#dayantyo mahi#talam 66 a#jaghnuh% karajaish ca#pi pa#n%ibhish ca shira#m%sy uta luluvush ca tada# kesha#n kroshantyas tatra tatra ha 67 ha#ha#ka#ravina#dinyo vinighnantya ura#m%si ca kroshantyas tatra ruruduh% krandama#na# visha#m% pate 68 tato duryodhana#ma#tya#h% sa#shrukan%t%ha# hr%sha#tura#h% ra#jada#ra#n upa#da#ya prayayur nagaram% prati 69 vetrajarjhara hasta#sh ca dva#ra#dhyaks%a# visha#m% pate shayani#ya#ni shubhra#n%i spardhya#staran%avanti ca sama#da#ya yayus tu#rn%am% nagaram% da#raraks%in%ah% 70 a#stha#ya#shvatari# yukta#n syandana#n apare jana#h% sva#n sva#n da#ra#n upa#da#ya prayayur nagaram% prati 71 adr%s%t%apu#rva# ya# na#ryo bha#skaren%a#pi veshmasu da#dr%shus ta# maha#ra#ja jana# ya#nti#h% puram% prati 72 ta#h% striyo bharatashres%t%ha saukuma#rya samanvita#h% prayayur nagaram% tu#rn%am% hatasvajanaba#ndhava#h% 73 a# gopa#la#vi pa#lebhyo dravanto nagaram% prati yayur manus%ya#h% sam%bhra#nta# bhi#masenabhaya#rdita#h% 74 api cais%a#m% bhayam% ti#vram% pa#rthebhyo 'bhu#t suda#run%am preks%ama#n%a#s tada#nyonyam a#dha#van nagaram% prati 75 tasmim%s tada# vartama#ne vidrave bhr%shada#run%e yuyutsuh% shokasam%mu#d%hah% pra#ptaka#lam acintayat 76 jito duryodhanah% sam%khye pa#n%d%avair bhi#mavikramaih% eka#dasha camu# bharta# bhra#tarash ca#sya su#dita#h% hata#sh ca kuravah% sarve bhi#s%madron%apurah% sara#h% 77 aham eko vimuktas tu bha#gyayoga#d yadr%cchaya# vidruta#ni ca sarva#n%i shibira#n%i samantatah% 78 duryodhanasya saciva# ye ke cid avashes%ita#h% ra#jada#ra#n upa#da#ya vyadha#van nagaram% prati 79 pra#ptaka#lam aham% manye pravesham% taih% saha#bhibho yudhis%t%hiram anujn~a#pya bhi#masenam% tathaiva ca 80 etam artham% maha#ba#hur ubhayoh% sa nyavedayat tasya pri#to 'bhavad ra#ja# nityam% karun%avedita# paris%vajya maha#ba#hur vaishya#putram% vyasarjayat 81 tatah% sa ratham a#stha#ya drutam ashva#n acodayat asam%bha#vitava#m%sh ca#pi ra#jada#ra#n puram% prati 82 taish caiva sahitah% ks%ipram astam% gacchati bha#skare pravis%t%o ha#stinapuram% ba#s%pa kan%t%ho 'shrulocanah% 83 apashyata maha#pra#jn~am% viduram% sa#shrulocanam ra#jn~ah% sami#pa#n nis%kra#ntam% shokopahatacetasam 84 tam abravi#t satyadhr%tih% pran%atam% tv agratah% sthitam asmin kuru ks%aye vr%tte dis%t%ya# tvam% putra ji#vasi 85 vina# ra#jn~ah% pravesha#d vai kim asi tvam iha#gatah% etan me ka#ran%am% sarvam% vistaren%a nivedaya 86 [yu] nihate shakunau ta#ta sajn~a#ti sutaba#ndhave hatashes%a pari#va#ro ra#ja# duryodhanas tatah% svakam% sahayam utsr%jya pra#n*mukhah% pra#dravad bhaya#t 87 apakra#nte tu nr%patau skandha#va#raniveshana#t bhayavya#kulitam% sarvam% pra#dravan nagaram% prati 88 tato ra#jn~ah% kalatra#n%i bhra#tr%#n%a#m% ca#sya sarvashah% va#hanes%u sama#ropya stryadhyaks%a#h% pra#dravan bhaya#t 89 tato 'ham% samanujn~a#pya ra#ja#nam% sahakeshavam pravis%t%o ha#stinapuram% raks%am*l loka#d dhi va#cyata#m 90 etac chrutva# tu vacanam% vaishya#putren%a bha#s%itam pra#ptaka#lam iti jn~a#tva# vidurah% sarvadharmavit apu#jayad ameya#tma# yuyutsum% va#kyakovidam 91 pra#ptaka#lam idam% sarvam% bhavato bharataks%aye adya tvam iha vishra#ntah% shvo 'bhiganta# yudhis%t%hiram 92 eta#vad uktva# vacanam% vidurah% sarvadharmavit yuyutsum% samanujn~a#pya pravivesha nr%pa ks%ayam yuyutsur api ta#m% ra#trim% svagr%he nyavasat tada# | | 1 [dhr%] hates%u sarvasainyes%u pa#n%d%uputrai ran%a#jire mama sainya#vashis%t%a#s te kim akurvata sam%jaya 2 kr%tavarma# kr%pash caiva dron%a# putrash ca vi#ryava#n duryodhanash ca manda#tma# ra#ja# kim akarot tada# 3 [s] sam%pra#dravatsu da#res%u ks%atriya#n%a#m% maha#tmana#m vidrute shibire shu#nye bhr%shodvigna#s trayo ratha#h% 4 nishamya pa#n%d%uputra#n%a#m% tada# vijayina#m% svanam vidrutam% shibiram% dr%s%t%va# sa#ya#hne ra#jagr%ddhinah% stha#nam% na#rocayam%s tatra tatas te hradam abhyayuh% 5 yudhis%t%hiro 'pi dharma#tma# bhra#tr%bhih% sahito ran%e hr%s%t%ah% paryapatad ra#jan duryodhana vadhepsaya# 6 ma#rgama#n%a#s tu sam%kruddha#s tava putram% jayais%in%ah% yatnato 'nves%ama#n%a#s tu naiva#pashyan~ jana#dhipam 7 sa hi ti#vren%a vegena gada#pa#n%ir apa#kramat tam% hradam% pra#vishac ca#pi vis%t%abhya#pah% svama#yaya# 8 yada#tu pa#n%d%ava#h% sarve suparishra#ntava#hana#h% tatah% svashibiram% pra#pya vyatis%t%han sa#hasainika#h% 9 tatah% kr%pash ca draun%ish ca kr%tavarma# ca sa#tvatah% sam%nivis%t%es%u pa#rthes%u praya#ta#s tam% hradam% shanaih% 10 te tam% hrada sama#sa#dya yatra shete jana#dhipah% abhyabha#s%anta durdhars%am% ra#ja#nam% suptam ambhasi 11 ra#jann utthis%t%ha yudhyasva saha#sma#bhir yudhis%t%hiram jitva# va# pr%thivi#m% bhun*ks%va hato va# svargam a#pnuhi 12 tes%a#m api balam% sarvam% hatam% duryodhana tvaya# pratirabdha#sh ca bhu#yis%t%ham% ye shis%t%a#s tatra sainika#h% 13 na te vegam% vis%ahitum% shakta#s tava visha#m% pate asma#bhir abhiguptasya tasma#d uttis%t%ha bha#rata 14 [dur] dis%t%ya# pashya#mi vo mukta#n i#dr%sha#t purus%aks%aya#t pa#n%d%ukaurava sam%marda#j ji#vama#na#n narars%abha#n 15 vijes%ya#mo vayam% sarve vishra#nta# vigataklama#h% bhavantash ca parishra#nta# vayam% ca bhr%shaviks%ata#h% udi#rn%am% ca balam% tes%a#m% tena yuddham% na rocaye 16 na tv etad adbhutam% vi#ra# yad vo mahad idam% manah% asma#su ca para# bhaktir na tu ka#lah% para#krame 17 vishramyaika# nisha#m adya bhavadbhih% sahito ran%e pratiyotsya#my aham% shatru#n~ shvo na me 'sy atra sa#m%shayah% 18 [s] evam ukto 'bravi#d draun%i# ra#ja#nam% yuddhadurmadam uttis%t%ha ra#jan bhadram% te vijes%ya#mo ran%e para#n 19 is%t%a#pu#rtena da#nena satyena ca japena ca shape ra#jan yatha# hy adya nihanis%ya#mi somaka#n 20 ma# sma yajn~akr%ta#m% pri#tim% pra#pnuya#m% saj janocitam yadi#ma#m% rajani#m% vyus%t%a#m% na nihanmi para#n ran%e 21 na#hatva# sarvapa#n~ca#la#n vimoks%ye kavacam% vibho iti satyam% bravi#my etat tan me shr%n%u jana#dhipa 22 tes%u sam%bha#s%ama#n%es%u vya#dha#s tam% desham a#yayuh% ma#m%sabha#raparishra#nta#h% pa#ni#ya#rtham% yadr%cchaya# 23 te hi nityam% maha#ra#ja bhi#masenasya lubdhaka#h% ma#m%sabha#ra#n upa#jahrur bhaktya# paramaya# vibho 24 te tatra vis%t%hita#s tes%a#m% sarvam% tad vacanam% rahah% duryodhana vacash caiva shushruvuh% sam%gata# mithah% 25 te 'pi sarve mahes%va#sa# ayuddha#rthini kaurave nirbandham% paramam% cakrus tada# vai yuddhaka#n*ks%in%ah% 26 ta#m%s tatha# samudi#ks%ya#tha kaurava#n%a#m% maha#ratha#n ayuddhamanasam% caiva ra#ja#nam% sthitam ambhasi 27 tes%a#m% shrutva# ca sam%va#dam% ra#jn~ash ca salite satah% vya#dha#bhyaja#nan ra#jendra salilastham% suyodhanam 28 te pu#rvam% pa#n%d%uputren%a pr%s%t%a# hy a#san sutam% tava yadr%cchopagata#s tatra ra#ja#nam% parima#rgita#h% 29 tatas te pa#n%d%uputrasya smr%tva# tad bha#s%itam% tada# anyonyam abruvan ra#jan mr%gavya#dha#h% shanair idam 30 duryodhanam% khya#paya#mo dhanam% da#syati pa#n%d%avah% suvyaktam iti nah% khya#to hrade duryodhano nr%pah% 31 tasma#d gaccha#mahe sarve yatra ra#ja# yudhis%t%hirah% a#khya#tum% salile suptam% duryodhanam amars%an%am 32 dhr%tara#s%t%ra#tmajam% tasmai bhi#masena#ya dhi#mate shaya#nam% salile sarve kathaya#mo dhanur bhr%te 33 sa no da#syati supri#to dhana#ni bahula#ny uta kim% no ma#m%sena shus%ken%a pariklis%t%ena shos%in%a# 34 evam uktva# tato vya#dha#h% sam%prahr%s%t%a# dhana#rthinah% ma#m%sabha#ra#n upa#da#ya prayayuh% shibiram% prati 35 pa#n%d%ava#sh ca maha#ra#ja labdhalaks%a#h% praha#rin%ah% apashyama#na#h% samare duryodhanam avasthitam 36 nikr%tes tasya pa#pasya te pa#ram% gamanepsavah% ca#ra#n sam%pres%aya#m a#suh% samanta#t tad ran%a#jiram 37 a#gamya tu tatah% sarve nas%t%am% duryodhanam% nr%pam nyavedayanta sahita# dharmara#jasya sainika#h% 38 tes%a#m% tad vacanam% shrutva# ca#ra#n%a#m% bharatars%abha cinta#m abhyagamat ti#vra#m% nih%shashva#sa ca pa#rthivah% 39 atha sthita#na#m% pa#n%d%u#na#m% di#na#na#m% bharatars%abha tasma#d desha#d apakramya tvarita# lubdhaka# vibho 40 a#jagmuh% shibiram% hr%s%t%a# dr%s%t%va#duryodhanam% nr%pam va#ryama#n%a#h% pravis%t%a#sh ca bhi#masenasya pashyatah% 41 te tu pa#n%d%avam a#sa#dya bhi#masenam% maha#balam tasmai tat sarvam a#cakhyur yadvr%ttam% yac ca vai shrutam 42 tato vr%kodaro ra#jan dattva# tes%a#m% dhanam% bahu dharmara#ja#ya tat sa#rvam a#cacaks%e param%tapah% 43 asau duryodhano ra#jan vijn~a#to mama lubdhakaih% sam%stabhya salilam% shete yasya#rthe paritapsyase 44 tad vaco bhi#masenasya# priyam% shrutva# visha#m% pate aja#tashatruh% kaunteyo hr%s%t%o 'bhu#t saha sodaraih% 45 tam% ca shrutva# mahes%va#sam% pravis%t%am% salilahradam ks%ipram eva tato 'gacchat puraskr%tya jana#rdanam 46 tatah% kilakila# shabdah% pra#dura#si#d visha#m% pate pa#n%d%ava#na#m% prahr%s%t%a#na#m% pa#n~ca#la#na#m% ca sarvashah% 47 sim%hana#da#m%s tatash cakruh% ks%ved%a#m%sh ca bharatars%abha tvarita#h% ks%atriya# ra#jan~ jagmur dvaipa#yanam% hradam 48 jn~a#tah% pa#po dha#rtara#s%t%ro dr%s%t%ash cety asakr%d ran%e pra#kroshan somaka#s tatra hr%s%t%aru#pa#h% samantatah% 49 tes%a#m a#shu praya#ta#na#m% ratha#na#m% tatra vegina#m babhu#va tumulah% shabdo divaspr%k pr%thivi#pate 50 duryodhanam% pari#psantas tatra tatra yudhis%t%hiram anvayus tvarita#s te vai ra#ja#nam% shra#ntava#hana#h% 51 arjuno bhi#masenash ca ma#dri#putrau ca pa#n%d%avau dhr%s%t%adyumnash ca pa#n~ca#lyah% shikhan%d%i# ca#para#jitah% 52 uttamauja# yudha#manyuh% sa#tyakish ca#para#jitah% pa#n~ca#la#na#m% ca ye shis%t%a# draupadeya#sh ca bha#rata haya#sh ca sarve na#ga#sh ca shatashash ca pada#tayah% 53 tatha pra#pto maha#ra#ja dharmaputro yudhis%t%hirah% dvaipa#yana hradam% khya#tam% yatra duryodhano 'bhavat 54 shi#ta#mala jalam% hr%dyam% dviti#yam iva sa#garam ma#yaya# salilam% stabhya yatra#bhu#t te sutah% sthitah% 55 abhyadbhutena vidhina# daivayogena bha#rata salila#ntar gatah% shete durdarshah% kasya cit prabho ma#nus%asya manus%yendra gada#hasto jana#dhipah% 56 tato duryodhano ra#ja# salita#ntar gato vasan shushruve tumulam% shabdam% jaladopama nih%svanam 57 yudhis%t%hiras tu ra#jendra hradam% tam% saha sodaraih% a#jaga#ma maha#ra#ja tava putravadha#ya vai 58 am%hata# shan*khana#dena rathanemi svanena ca uddhunvam%sh ca maha#ren%um% kampayam%sh ca#pi medini#m 59 yaudhis%t%hirasya sainyasya shrutva# shabdam% maha#ratha#h% kr%tavarma# kr%po draun%i# ra#ja#nam idam abruvan 60 ime hy a#ya#nti sam%hr%s%t%a#h% pa#n%d%ava# jitaka#shinah% apaya#sya#mahe ta#vad anuja#na#tu no bhava#n 61 duryodhanas tu tac chrutva# tes%a#m% tatra yashasvina#m tathety uktva# hradam% tam% vai ma#yaya#stambhayat prabho 62 te tv anujn~a#pya ra#ja#nam% bhr%sham% shokapara#yan%a#h% jagmur du#ram% maha#ra#ja kr%paprabhr%tayo ratha#h% 63 te gatva# du#ram adhva#nam% nyagrodham% preks%ya ma#ris%a nyavishanta bhr%sham% shra#nta#sh cintayantonr%pa#m% prati 64 vis%t%abhya salilam% supto dha#rtara#s%t%ro maha#balah% pa#n%d%ava#sh ca#pi sam%pra#pta#s tam% desham% yuddham i#psavah% 65 katham% nu yuddham% bhavita# katham% ra#ja# bhavis%yati katham% nu pa#n%d%ava# ra#jan patipatsyanti kauravam 66 ity evam% cintayantas te rathebhyo 'shva#n vimucya ha tatra#sa#m% cakrire ra#jan kr%paprabhr%tayo ratha#h% | | 1 [s] tatas tes%v apaya#tes%u rathes%u tris%u pa#n%d%ava#h% tam% hradam% pratyapadyanta ya#tra duryodhano 'bhavat 2 a#sa#dya ca kuru shres%t%ha tada# dvaipa#yana hradam stambhitam% dha#rtara#s%t%ren%a dr%s%t%va# tam% salila#shayam va#sudevam idam% va#kyam abravi#t kurunandanah% 3 pashyema#m% dha#rtara#s%t%ren%a ma#ya#m apsu prayojita#m vis%t%abhya salilam% shete na#sya ma#nus%ato bhayam 4 daivi#m% ma#ya#m ima#m% kr%tva# salila#ntar gato hy ayam nikr%tya# nikr%tiprajn~o na me ji#van vimoks%yate 5 yady asya samare sa#hyam% kurute vajrabhr%t svayam tatha#py enam% hatam% yuddhe loko draks%yati ma#dhava 6 [va#] ma#ya#vina ima#m% ma#ya#m% ma#yaya# jahi bha#rata ma#ya#vi# ma#yaya# vadhyah% satyam etad yudhis%t%hira 7 kirya#bhyupa#yair bahulair ma#ya#m aspu prayojya ha jahi tvam% bharatashres%t%ha pa#pa#tma#nam% suyodhanam 8 kirya#bhyupa#yair indren%a nihata# daityada#nava#h% kriya#bhyupa#yair bahubhir balir baddhomaha#tmana# 9 kriya#bhyupa#yaih% pu#rvam% hi hiran%ya#ks%o maha#surah% hiran%yakashipush caiva kriyayaiva nis%u#ditau vr%trash ca nihato ra#jan kriyayaiva na sam%shayah% 10 tatha# paulastya tanayo ra#van%o na#ma ra#ks%asah% ra#men%a nihato ra#jan sa#nubandhah% saha#nugah% kriyaya# yogam a#stha#ya tatha# tvam api vikrama 11 kriya#bhyupa#yair nihato maya# ra#jan pura#tane ta#rakash ca maha#daityo vipracittish ca vi#ryava#n 12 va#ta#pir ilvalash caiva trishira#sh ca tatha# vibho sundopasunda#v asurau kriyayaiva nis%u#ditau 13 kriya#bhyupa#yair indren%a tridivam% bhujyate vibho kriya# balavati# ra#jan na#nyat kim% cid yudhis%t%hira 14 daitya#sh ca da#nava#sh caiva ra#ks%asa#h% pa#rthiva#s tatha# kriya#bhyupa#yair nihata#h% kriya#m% tasma#t sama#cara 15 [s] ity ukto va#sudevena pa#n%d%avah% sam%shitavratah% jalastham% tam% maha#ra#ja tava putram% mala# balam abhyabha#s%ata kaunteyah% prahasann iva bha#rata 16 suyodhana kimartho 'yam a#rambho 'spu kr%tas tvaya# sarvam% ks%atram% gha#tayitva# svakulam% ca visha#m% pate 17 jala#shayam% pravis%t%o 'dya va#n~chan~ ji#vitam a#tmanah% uttis%t%ha ra#jan yudhyasva saha#sma#bhih% suyodhana 18 sa ca darpo narashres%t%ha sa ca ma#nah% kva te gatah% yas tvam% sam%stabhya salilam% bhi#to ra#jan vyavasthitah% 19 sarve tva#m% shu#ra ity eva jana# jalpanti sam%sadi vyartham% tad bhavato manye shauryam% salilasha#yinah% 20 uttis%t%ha ra#jan yudhyasva ks%atriyo 'si kulodbhavah% kauraveyo vishes%en%a kule janma ca sam%smara 21 sa katham% kaurave vam%she prasham%san~ janma ca#tmanah% yuddha#d bhi#tas tatas toyam% pravishya pratitis%t%hasi 22 ayuddham avyavastha#nam% nais%a dharmah% sana#tanah% ana#ryajus%t%am asvargyam% ran%e ra#jan pala#yanam 23 katham% pa#ram agatva# hi yuddhe tvam% vai jiji#vis%uh% ima#n nipatita#n dr%s%t%va# putra#n bhra#tr%#n pitr%#m%s tatha# 24 sam%bandhino vayasya#m%sh ca ma#tula#n ba#ndhava#m%s tatha# gha#tayitva# katham% ta#ta hrade tis%t%hasi sa#m%pratam 25 shu#rama#ni# na shu#ras tvam% mithya# vadasi bha#rata shu#ro 'ham iti durbuddhe sarvalokasya shr%n%vatah% 26 na hi shu#ra#h% pala#yante shatru#n dr%s%t%va# katham% cana bru#hi va# tvam% yaya# dhr%tya# shu#ra tyajasi sam%garam 27 sa tvam uttis%t%ha yudhyasva vini#ya bhayam a#tmanah% gha#tayitva# sarvasainyam% bhra#tr%#m%sh caiva suyodhana 28 neda#ni#m% ji#vite buddhih% ka#rya# dharmaciki#rs%aya# ks%atradharmam apa#shritya tvadvidhena suyodhana 29 yat tat karn%am upa#shritya shakunim% ca#pi saubalam amartya iva sam%moha#t tvam a#tma#nam% na buddhava#n 30 tat pa#pam% sumahat kr%tva pratiyudhyasva bha#rata katham% hi tvadvidho moha#d rocayeta pala#yanam 31 kva te tat paurus%am% ya#tam% kva ca ma#nah% suyodhana kva ca vikra#ntata# ya#ta# kva ca visphu#rjitam% mahat 32 kva te kr%ta#strata# ya#ta# kim% ca shes%e jala#shaye sa tvam uttis%t%ha yudhyasv aks%atra dharmen%a bha#rata 33 asma#n va# tvam% para#jitya prasha#dhi pr%thivi#m ima#m atha va# nihato 'sma#bhir bhu#mau svapsyasi bha#rata 34 es%a te prathamo dharmah% sr%s%t%o dha#tra# maha#tmana# tam% kurus%va yatha#tathyam% ra#ja# bhava maha#ratha 35 [dur] naitac citram% maha#ra#ja yad bhi#h% pra#n%inam a#vishat na ca pra#n%abhaya#d bhi#to vyapaya#to 'smi bha#rata 36 arathash ca#nis%an*gi# ca nihatah% pa#rs%n%isa#rathih% ekash ca#py agan%ah% sam%khye pratya#shva#sam arocayam 37 na pra#n%ahetor na bhaya#n na vis%a#da#d visha#m% pate idam ambhah% pravis%t%o 'smi shrama#t tv idam anus%t%hitam 38 tvam% ca#shvasihi kaunteya ye ca#py anugata#s tava aham uttha#ya vah% sarva#n pratiyotsya#mi sam%yuge 39 [y] a#shvasta# eva sarve sma ciram% tva#m% mr%gaya#mahe tad ida#ni#m% samuttis%t%ha yudhyasveha suyodhana 40 hatva# va# samare pa#rtha#n sphi#tam% ra#jyam ava#pnuhi nihato va# ran%e 'sma#bhir vi#ralokam ava#psyasi 41 [dur] yadartham% ra#jyam iccha#mi kuru#n%a#m% kurunandana ta ime nihata#h% sarve bhra#taro me janeshvara 42 ks%i#n%aratna#m% ca pr%thivi#m% hataks%atriya pum%gava#m na#bhyutsaha#my aham% bhoktum% vidhava#m iva yos%itam 43 adya#pi tv aham a#sham%se tva#m% vijetum% yudhis%t%hira bhan*ktva# pa#n~ca#la pa#n%d%u#na#m utsa#ham% bharatars%abha 44 na tv ida#ni#m aham% manye ka#ryam% yuddhena karhi cit dron%e karn%e ca sam%sha#nte nihate ca pita#mahe 45 astv ida#ni#m iyam% ra#jan kevala# pr%thivi# tava asaha#yo hi ko ra#ja# ra#jyam icchet prasha#situm 46 suhr%das ta#dr%sha#n hitva# putra#n bhra#tr%#n pitr%#n api bhavadbhish ca hr%te ra#jye ko nu ji#veta ma#dr%shah% 47 aham% vanam% gamis%ya#mi hy ajinaih% prativa#sitah% ratir hi na#sti me ra#jye hatapaks%asya bha#rata 48 hataba#ndhava bhu#yis%t%ha# hata#shva# hatakun~jara# es%a# te pr%thivi# ra#jan bhun*ks%vaina#m% vigatajvarah% 49 vanam eva gamis%ya#mi vasa#mo mr%gacarman%i# na hi me nirjitasya#sti ji#vite 'dya spr%ha# vibho 50 gaccha tvam% bhun*ks%va ra#jendra pr%thivi#m% nihateshvara#m hatayodha#m% nas%t%aratna#m% ks%i#n%avapra#m% yatha#sukham 51 [y] a#rtaprala#pa#n ma# ta#ta salilasthah% prabha#s%atha#h% naitan manasi me ra#jan va#shitam% shakuner iva 52 yadi ca#pi samarthah% sya#s tvam% da#na#ya suyodhana na#ham iccheyam avanim% tvaya# datta#m% prasha#situm 53 adharmen%a na gr%hn%i#ya#m% tvaya# datta#m% mahi#m ima#m na hi dharmah% smr%to ra#jan ks%atriyasya pratigrahah% 54 tvaya# datta#m% na ceccheyam% pr%thivi#m akhila#m aham tva#m% tu yuddhe vinirjitya bhokta#smi vasudha#m ima#m 55 ani#shvarash ca pr%thivi#m% katham% tvam% da#tum icchasi tvayeyam% pr%thivi# ra#jan kim% na datta# tadaiva hi 56 dharmato ya#cama#na#na#m% shama#rtham% ca kulasya nah% va#rs%n%eyam% prathamam% ra#jan pratya#khya#ya maha#balam 57 kim ida#ni#m% dada#si tvam% ko hi te cittavibhramah% abhiyuktas tu ko ra#ja# da#tum icched dhi medini#m 58 na tvam adya mahi#m% da#tum i#shah% kauravanandana a#cchettum% va# bala#d ra#jan sa katham% da#tum icchasi ma#m% tu nirjitya sam%gra#me pa#layema#m% vasum%dhara#m 59 su#cy agren%a#pi yad bhu#mer api dhri#yeta bha#rata tan ma#tram api no mahya na dada#ti pura# bhava#n 60 sa katham% pr%thivi#m eta#m% pradada#si visha#m% pate su#cy agram% na#tyajah% pu#rvam% sa katham% tyajasi ks%itim 61 evam aishvaryam a#sa#dya prasha#sya pr%thivi#m ima#m ko hi mu#d%ho vyavasyeta shatror da#tum% vasumm% dhara#m 62 tvam% tu kevalamaurkhyen%a vimu#d%ho na#vabudhyase pr%thivi#m% da#tuka#mo 'pi ji#vitena#dya moks%yase 63 asma#n va# tvam% para#jitya prasha#dhi pr%thivi#m ima#m atha va# nihato 'sma#bhir vraja loka#n anuttama#n 64 a#vayor ji#vato ra#jan mayi ca tva#yi ca dhruvam sam%shayah% sarvabhu#ta#na#m% vijaye no bhavis%yati 65 ji#vitam% tava dus%prajn~a mayi sam%prati vartate ji#vayeyam% tv aham% ka#mam% na tu tvam% ji#vitum% ks%amah% 66 dahane hi kr%to yatnas tvaya#sma#su vishes%atah% a#shi#vis%air vis%aish ca#pi jale ca#pi praveshanaih% tvaya# vinikr%ta# ra#jan ra#jyasya haran%ena ca 67 etasma#t ka#ran%a#t pa#paji#vitam% te na vidyate uttis%t%hottis%t%ha yudhyasva tat te shreyo bhavis%yati 68 [s] evam% tu vividha# va#co jaya yukta#h% punah% punah% ki#rtayanti sma te vi#ra#s tatra tatra jana#dhipa | | 1 [dhr%] evam% sam%tarjyama#nas tu mama putro mahi#patih% prakr%tya# manyuma#n vi#rah% katham a#si#t param%tapah% 2 na hi sam%tarjana# tena shrutapu#rva# kada# cana ra#jabha#vena ma#nyash ca sarvalokasya so 'bhavat 3 iyam% ca pr%thivi# sarva# sam%leccha#t%avika# bhr%sham prasa#da#d dhriyate yasya pratyaks%am% tava sam%jaya 4 sa tatha# tarjyama#nas tu pa#n%d%uputrair vishes%atah% vihi#nash ca svakair bhr%tyair nirjane ca#vr%to bhr%sham 5 shrutva# sa kat%uka# va#co jaya yukta#h% punah% punah% kim abravi#t pa#n%d%aveya#m%s tan mama#caks%va sam%jaya 6 [s] tarjyama#nas tada# ra#jann udakasthas tava#tmajah% yudhis%t%hiren%a ra#jendra bhra#tr%bhih% sahitena ha 7 shrutva# sa kat%uka# va#co vis%amastho jana#dhipah% di#rgham us%n%am% ca nih%shvasya salilasthah% punah% punah% 8 salila#ntar gato ra#ja# dhunvan hastau punah% punah% manash caka#ra yuddha#ya ra#ja#nam% ca#bhyabha#s%ata 9 yu#yam% sasuhr%dah% pa#rtha#h% sarve saratha va#hana#h% aham ekah% paridyu#no viratho hatava#hanah% 10 a#ttashastrai rathagatair bahubhih% pariva#ritah% katham ekah% pada#tih% sannashastro yoddhum utsahe 11 ekaikena tu ma#m% yu#yam% yodhayadhvam% yudhis%t%hira na hy eko bahubhir vi#rair nya#yyam% yodhayitum% yudhi 12 vishes%ato vikavacah% shra#ntash ca#pah% sama#shritah% bhr%sham% viks%ata ga#trash ca shra#ntava#hana sainikah% 13 na me tvatto bhayam% ra#jan na ca pa#rtha#d vr%kodara#t phalguna#d va#sudeva#d va# pa#n~ca#lebhyo 'tha va# punah% 14 yama#bhya#m% yuyudha#na#d va# ye ca#nye tava sainika#h% ekah% sarva#n aham% kruddho na ta#n yoddhum ihotsahe 15 dharmamu#la# sata#m% ki#rtir manus%ya#n%a#m% jana#dhipa dharmam% caiva ha ki#rtim% ca pa#layan prabravi#my aham 16 aham uttha#ya vah% sarva#n pratiyotsya#mi sam%yuge anvam%sha#bhya#gata#n sarva#n r%tu#n sam%vatsaro yatha# 17 adya vah% saratha#n sa#shva#n ashastro viratho 'pi san naks%atra#n%i#va sarva#n%i savita# ra#trisam%ks%aye tejasa# na#shayis%ya#mi sthiri# bhavata pa#n%d%ava#h% 18 adya#nr%n%yam% gamis%ya#mi ks%atriya#n%a#m% yasha#svina#m ba#hli#ka dron%a bhi#s%ma#n%a#m% karn%asya ca maha#tmanah% 19 jayadrathasya shu#rasya bhagadattasya cobhayoh% madrara#jasya shalyasya bhu#rishravasa eva ca 20 putra#n%a#m% bharatashres%t%ha shakuneh% saubalasya ca mitra#n%a#m% suhr%da#m% caiva ba#ndhava#na#m% tathaiva ca 21 a#nr%n%yam adya gaccha#mi hatva# tva#m% bhratr%bhih% saha eta#vad uktva# vacanam% virara#ma jana#dhipah% 22 [y] dis%t%ya# tvam api ja#ni#s%e ks%atradharmam% suyodhana dis%t%ya# te vartate buddhir yuddha#yaiva maha#bhuja 23 dis%t%ya# shu#ro 'si kauravya dis%t%ya# ja#na#si sam%garam yas tvam eko hi nah% sarva#n sam%yuge yoddhum icchasi 24 eka ekena sam%gamya yat te sam%matam a#yudham tat tvam a#da#ya yudhyasva preks%aka#s te vayam% sthita#h% 25 ayam is%t%am% ca te ka#mam% vi#ra bhu#yo dada#my aham hatvaikam% bhavato ra#jyam% hato va# svargam a#pnuhi 26 [dur] ekash ced yoddhum a#krande varo 'dya mama di#yate a#yudha#na#m iyam% ca#pi vr%ta# tvat sam%mate gada# 27 bhra#tr%#n%a#m% bhavata#m ekah% shakyam% ma#m% yo 'bhimanyate pada#tir gadaya# sam%khye sa yudhyatu maya# saha 28 vr%tta#ni rathayuddha#ni vicitra#n%i pade pade idam ekam% gada#yuddham% bhavatv adya#dbhutam% mahat 29 anna#na#m api parya#yam% kartum icchanti ma#nava#h% yuddha#na#m api parya#yo bhavatv anumate tava 30 gadaya# tva#m% maha#ba#ho vijes%ya#mi saha#nujam pa#n~ca#la#n sr%n~jaya#m%sh caiva ye ca#nye tava sainika#h% 31 [y] uttis%t%hottis%t%ha ga#ndha#re ma#m% yodhaya suyodhana eka ekena sam%gamya sam%yuge gadaya# bali# 32 purus%o bhava ga#ndha#re yudhyasva susama#hitah% adya te ji#vitam% na#sti yady api tvam% manojavah% 33 [s] etat sa narasha#rdu#la na#mr%s%yata tava#tmajah% salila#ntar gatah% shvabhre maha#na#ga iva shvasan 34 tatha#sau va#k pratodena tudyama#nah% punah% punah% va#cam% na ma#mr%s%e dhi#ma#n uttama#shvah% kasha#m iva 35 sam%ks%obhya salilam% vega#d gada#m a#da#ya vi#ryava#n adrisa#ramayi#m% gurvi#m% ka#n~cana#n*gadabhu#s%an%a#m antarjala#t samuttasthau na#gendra iva nih%shvasan 36 sa bhittva# stambhitam% toyam% skandhe kr%tva#yasi#m% gada#m udatis%t%hata putras te pratapan rashmima#n iva 37 tatah% shaikya#yasi#m% gurvi#m% ja#taru#paparis%kr%ta#m gada#m% para#mr%shad dhi#ma#n dha#rtara#s%t%ro maha#balah% 38 gada#hastam% tu tam% dr%s%t%va# sashr%n*gam iva parvatam praja#na#m iva sam%kruddham% shu#lapa#n%im avasthitam sagado bharato bha#ti pratapan bha#skaro yatha# 39 tam utti#rn%am% maha#ba#hum% gada#hastam arim%damam menire sarvabhu#ta#ni dan%d%ahastam iva#ntakam 40 vajrahastam% yatha# shakram% shu#lahastam% yatha# haram dadr%shuh% sarvapa#n~ca#la#h% putram% tava jana#dhipa 41 tam utti#rn%am% tu sam%preks%ya samahr%s%yanta sarvashah% pa#n~ca#la#h% pa#n%d%aveya#sh ca te 'nyonyasya tala#n daduh% 42 avaha#sam% tu tam% matva# putro duryodhanas tava udvr%tya nayane kruddho didhaks%ur iva pa#n%d%ava#n 43 trishikha#m% bhrukut%i#m% kr%tva# sam%das%t%a dashanac chadah% pratyuva#ca tatas ta#n vai pa#n%d%ava#n sahakeshava#n 44 avaha#sasya vo 'sya#dya prativakta#smi pa#n%d%ava#h% gamis%yatha hata#h% sadyah% sapa#na#la# yamaks%ayam 45 utthitas tu jala#t tasma#t putro duryodhanas tava atis%t%hata gada#pa#n%i# rudhiren%a samuks%itah% 46 tasya shon%itadigdhasya salilena samuks%itam shari#ram% sma tada# bha#ti sravann iva mahi#dharah% 47 tam udyatagadam% vi#ram% menire tatra pa#n%d%ava#h% vaivasvatam iva kruddham% kim%karodyata pa#n%inam 48 sa meghaninado hars%a#n nadann iva ca govr%s%ah% a#juha#va tatah% pa#rtha#n gadaya# yudhi vi#ryava#n 49 [dur] ekaikena ca ma#m% yu#yam a#si#data yudhis%t%hira na hy eko bahubhir nya#yyo vi#ra yodhayitum% yudhi 50 nyastavarma# vishes%en%a shra#ntash ca#psu pariplutah% bhr%sham% viks%ata ga#trash ca hatava#hana sainikah% 51 [y] na#bhu#d iyam% tava prajn~a# ka#tham evam% suyodhana yada#bhimanyu bahavo jaghnur yudhi maha#ratha#h% 52 a#mun~ca kavacam% vi#ra mu#rdhaja#n yamayasva ca yacc ca#nyad api te na#sti tad apy a#datsva bha#rata imam ekam% ca te ka#mam% vi#ra bhu#yo dada#my aham 53 pan~ca#na#m% pa#n%d%aveya#na#m% yena yoddhum ihecchasi tam% hatva# vai bhava#n ra#ja# hato va# svargam a#pnuhi r%te ca ji#vita#d vi#ra yuddhe kim% kurma te priyam 54 [s] tatas tava suto ra#jan varma jagra#ha ka#n~canam vicitram% ca shiras tra#n%am% ja#mbu#nadaparis%kr%tam 55 so 'vabaddha shiras tra#n%ah% shubhaka#n~canavarma bhr%t rara#ja ra#jan putras te ka#n~canah% shailara#d% iva 56 sam%naddhah% sagadi# ra#jan sajjah% sam%gra#mamu#rdhani abravi#t pa#n%d%ava#n sarva#n putro duryodhanas tava 57 bhra#tr%#n%a#m% bhavata#m eko yudhyata#m% gadaya# maya# sahadevena va# yotsye bhi#mena nakulena va# 58 atha va# phalgunena#dya tvaya# va# bharatars%abha yotsye 'ham% sam%garam% pra#pya vijes%ye ca ran%a#jite 59 aham adya gamis%ya#mi vairasya#ntam% sudurgama#m gadaya# purus%avya#ghra hemapat%t%a vinaddhaya# 60 gada#yuddhe na me kash cit sadr%sho 'sti#ti cintaya gadaya# vo hanis%ya#mi sarva#n eva sama#gata#n gr%hn%a#tu sagada#m% yo vai yudhyate 'dya maya# saha | | 1 [s] evam% duryodhano ra#jan garjama#ne muhur muhuh% yudhis%t%hirasya sam%kruddho va#sudevo 'bravi#d idam 2 yadi na#ma hy ayam% yuddhe varayet tva#m% yudhis%t%hira arjunam% nakulam% va#pi sahadevam atha#pi va# 3 kim idam% sa#hasam% ra#jam%s tvaya# vya#hr%tam i#dr%sham ekam eva nihatya#jau bhava ra#ja# kurus%v iti 4 etena hi kr%ta# yogya# vars%a#n%i#ha trayodasha a#yase purus%e ra#jan bhi#masenajigha#m%saya# 5 katham% na#ma bhavet ka#ryam asma#bhir bharatars%abha sa#hasam% kr%tava#m%s tvam% tu hy anukrosha#n nr%pottama 6 na#nyam asya#nupashya#mi pratiyoddha#ram a#have r%te vr%kodara#t pa#rtha#t sa ca na#tikr%ta shramah% 7 tad idam% dyu#tam a#rabdham% punar eva yatha# pura# vis%amam% shakunesh caiva tava caiva visha#m% pate 8 bali# bhi#mah% samarthash ca kr%ti# ra#ja# suyodhanah% balava#n va# kr%ti# veti kr%ti# ra#jan vishis%yate 9 so 'yam% ra#mam%s tvaya# shatruh% same pathi niveshitah% nyastash ca#tma# suvis%ame kr%cchram a#pa#dita# vayam 10 ko nu sarva#n vinirjitya shatru#n ekena vairin%a# pan%itva# caikapa#n%ena rocayed evam a#havam 11 na hi pashya#mi tam% loke gada#hastam% narottamam yudhyed duryodhanam% sam%khye kr%titva#d dhi vishes%ayet 12 phalgunam% va# bhavantam% va# ma#dri#putra#v atha#pi va# na samartha#n aham% manye gada#hastasya sam%yuge 13 sa katham% vadase shatrum% yudhyasva gadayeti ha ekam% ca no nihatya#jau bhava ra#jeti bha#rata 14 vr%kodaram% sama#sa#dya sam%shayo vijaye hi nah% nya#yato yudhyama#na#na#m% kr%ti# hy es%a maha#balah% 15 [bhm] madhusu#dana ma# ka#rs%i#r vis%a#dam% yadunandana adya pa#ram% gamis%ya#mi vairasya bhr%shadurgamam 16 aham% suyodhanam% sam%khye hanis%ya#mi na sam%shayah% vijayo vai dhruvam% kr%s%n%a dharmara#jasya dr%shyate 17 adhyardhena puneneyam% gada# gurutari# mama na tatha# dha#rtara#s%t%rasya ma# ka#rs%i#r ma#dhava vyatha#m 18 sa#mara#n api loka#m%s tri#n na#na#shastradhara#n yudhi yodhayeyam% ran%e hr%s%t%ah% kim uta#dya suyodhanam 19 [s] tatha# sam%bha#s%ama#n%am% tu va#sudevo vr%kodaram hr%s%t%ah% sam%pu#jaya#m a#sa vacanam% cedam abravi#t 20 tva#m a#shritya maha#ba#ho dharmara#jo yudhis%t%hirah% nihata#rih% svaka#m% di#pta#m% shriyam% pra#pto na sam%shayah% 21 tvaya# vinihata#h% sarve ghr%tara#s%t%ra suta# ran%e ra#ja#no ra#japutra#sh ca na#ga#sh ca vinipa#tita#h% 22 kalin*ga# ma#gadha#h% pra#cya# ga#ndha#ra#h% kuravas tatha# tva#m a#sa#dya maha#yuddhe nihata#h% pa#n%d%unandana 23 hatva# duryodhanam% ca#pi prayacchorvi#m% sasa#gara#m dharmara#jasya kaunteya yatha# vis%n%uh% shaci#pateh% 24 tva#m% ca pra#pya ran%e pa#po dha#rtara#s%t%ro vinan*ks%yati tvam asya sakthini# bhan*ktva# pratijn~a#m% pa#rayis%yasi 25 yatnena tu sada# pa#rtha yodddhavyo dhr%tara#s%t%rajah% kr%ti# ca balava#m%sh caiva yuddhashaun%d%ash ca nityada# 26 tatas tu sa#tyaki# ra#jan pu#jaya#m a#sa pa#n%d%avam vividha#bhish ca ta#m% va#gbhih% pu#jaya#m a#sa ma#dhavah% 27 pa#n~ca#la#h% pa#n%d%aveya#sh ca dharmara#ja purogama#h% tad vaco bhi#masenasya sarva eva#bhyapu#jayan 28 tato bhi#mabalo bhi#mo yudhis%t%hiram atha#bravi#t sr%n~jayaih% saha tis%t%hantam% tapantam iva bha#skaram 29 aham etena sam%gamya sam%yuge yoddhum utsahe na hi shakto ran%e jetum% ma#m es%a purus%a#dhamah% 30 adya krodham% vimoks%ya#mi nihitam% hr%daye bhr%sham suyodhane dha#rtara#s%t%re kha#n%d%ave 'gnim iva#rjunah% 31 shalyam adyoddharis%ya#mi tava pa#n%d%ava hr%ccchayam nihatya gadaya# pa#pam adya ra#jan sukhi# bhava 32 adya ki#rtimayi#m% ma#la#m% pratimoks%ye tava#nagha pra#n%a#n~ shriyam% ca ra#jyam% ca moks%yate 'dya suyodhanah% 33 ra#ja# ca dhr%tara#s%t%ro 'dya shrutva# putram% maya# hatam sma#ris%yaty ashubham% karma yat tac chakuni buddhijam 34 ity uktva# bharatashres%t%ho gada#m udyamya vi#ryava#n udatis%t%hata yuddha#ya shakro vr%tram iva#hvayan 35 tam eka#kinam a#sa#dya dha#rtara#s%t%ram% maha#balam niryu#tham iva ma#tan*gam% samahr%s%yanta pa#n%d%ava#h% 36 tam udyatagadam% dr%s%t%va# kaila#sam iva shr%n*gin%am bhi#masenas tada# ra#jan duryodhanam atha#bravi#t 37 ra#jn~a#pi dhr%tara#s%t%ren%a tvaya# ca#sma#su yatkr%tam sma#ra tad dus%kr%tam% karma yadvr%ttam% va#ran%a#vate 38 draupadi# ca pariklis%t%a# sabha#madhye rajasvala# dyu#te yad vijito ra#ja# shakuner buddhinishcaya#t 39 ya#ni ca#nya#ni dus%t%a#tman pa#pa#ni kr%tava#n asi ana#gah%su ca pa#rthes%u tasya pashya mahat phalam 40 tvatkr%te nihatah% shete sharatalpe maha#yasha#h% ga#n*geyo bharatashres%t%hah% sarves%a#m% nah% pita#mahah% 41 hato dron%ash ca ka#rn%ash ca hatah% shalyah% prata#pava#n vairasya# ca#di karta#sau shakunir nihato yudhi 42 bhra#taras te hata#h% shu#ra#h% putra#sh ca sahasainika#h% ra#ja#nash ca hata#h% shu#ra#h% samares%v anivartinah% 43 ete ca#nye ca nihata# bahavah% ks%atriyars%abha#h% pra#tika#mi# tatha# pa#po draupadya#h% kleshakr%d dhatah% 44 avashis%t%as tvam evaikah% kulaghno 'dhama pu#rus%ah% tva#m apy adya hanis%ya#mi gadaya# na#tra sam%shayah% 45 adya te 'ham% ran%e darpam% sarvam% na#shayita# nr%pa ra#jya#sha#m% vipula#m% ra#jan pa#n%d%aves%u ca dus%kr%tam 46 [dur] kim% katthitena bahudha# yudhyasva#dya maya# saha adya te 'ham% vines%ya#mi yuddhashraddha#m% vr%kodara 47 kim% na pashyasi ma#m% pa#pagada# yuddhe vyavasthitam himavacchikhara#ka#ra#m% pragr%hya mahati#m% gada#m 48 gadinam% ko 'dya ma#m% pa#pajetum utsahate ripuh% nya#yato yudhyama#nasya deves%v api puram%darah% 49 ma# vr%tha# garja kaunteya sharada#bhram iva#jalam darshayasva balam% yuddhe ya#vat tat te 'dya vidyate 50 tasya tad vacanam% shrutva# pa#n~ca#la#h% sahasr%n~jaya#h% sarve sam%pu#jaya#m a#sus tad vaco vijigi#s%avah% 51 tam% mattam iva ma#tan*gam% talashabdena ma#nava#h% bhu#yah% sam%hars%aya#m a#su# ra#jan duryodhanam% nr%pam 52 br%hanti kun~jara#s tatra haya# hes%anti ca#sakr%t shastra#n%i sam%pradi#pyante pa#n%d%ava#na#m% jayais%in%a#m | | 1 [s] tasmin yuddhe maha#ra#ja sam%pravr%tte suda#run%e upavis%t%es%u sarves%u pa#n%d%aves%u maha#tmasu 2 tatas ta#ladhvajo ra#mas tayor yuddha upasthite shrutva# tac chis%yayo ra#jann a#jaga#ma hala#yudhah% 3 tam% dr%s%t%va# marama pri#ta#h% pu#jayitva# nara#dhipa#h% shis%yayoh% kaushalam% yuddhe pashya ra#meti ca#bruvan 4 abravi#c ca tada# ra#mo dr%s%t%va# kr%s%n%am% ca pa#n%d%avam duryodhanam% ca kauravyam% gada#pa#n%im avasthitam 5 catva#rim%shad aha#ny adya dve ca me nih%sr%tasya vai pus%yen%a sam%praya#to 'smi shravan%e punara#gatah% shis%yayor vai gada#yuddham% dras%t%uka#mo 'smi ma#dhava 6 tato yudhis%t%hiro ra#ja# paris%vajya hala#yudham sva#gatam% kushalam% ca#smai paryapr%cchad yatha#tatham 7 kr%s%n%au ca#pi mahes%va#sa#v abhiva#dya hala#yudham sasvaja#te paripri#tau priyama#n%au yashasvinau 8 ma#dri#putrau tatha# shu#rau draupadya#h% pan~ca ca#tmaja#h% abhiva#dya sthita# ra#jan rauhin%eyam% maha#balam 9 bhi#maseno 'tha balava#n putras tava jana#dhipa tathaiva codyata gadau pu#jaya#m a#satur balam 10 sva#gatena ca te tatra pratipu#jya punah% punah% pashya yuddham% maha#ba#ho iti te ra#mam abruvan evam u#cur maha#tma#nam% rauhin%eyam% nara#dhipa#h% 11 paris%vajya tada# ra#mah% pa#n%d%ava#n sr%n~jaya#n api apr%cchat kushalam% sarva#n pa#n%d%ava#m%sh ca#mitaujasah% tathaiva te sama#sa#dya papracchus tam ana#mayam 12 pratyabhyarcya hali# sarva#n ks%atriya#m%sh ca maha#mana#h% kr%tva# kushalasam%yukta#m% sam%vidam% ca yatha# vayah% 13 jana#rdanam% satyakim% ca premn%a# sa paris%asvaje mu#rdhni caita#v upa#ghra#ya kushalam% paryapr%cchata 14 tau cainam% vidhivad ra#jan pu#jaya#m a#satur gurum brahma#n%am iva devesham indropendrau muda# yutau 15 tato 'bravi#d dharmasuto rauhin%eyam arim%damam idam% bhra#tror maha#yuddham% pashya ra#meti bha#rata 16 tes%a#m% madhye maha#ba#huh% shri#ma#n keshava pu#rvajah% nyavishat paramapri#tah% pu#jyama#no maha#rathaih% 17 sa babhau ra#jamadhyastho ni#lava#sa#h% sitaprabhah% divi#va naks%atragan%aih% pariki#rn%o nisha#karah% 18 tatas tayoh% sam%nipa#tas tumulo lomahars%an%ah% a#si#d antakaro ra#jan vairasya tava putrayoh% | | 1 [j] pu#rvam eva yada# ra#mas tasmin yuddhe upasthite a#mantrya keshavam% ya#to vr%s%n%ibhih% sahitah% prabhuh% 2 sa#ha#yyam% dha#rtara#s%t%rasya na ca karta#smi keshava na caiva pa#n%d%uputra#n%a#m% gamis%ya#mi yatha#gatam 3 evam uktva# tada# ra#mo ya#tah% shatrunibarhan%ah% tasya ca#gamanam% bhu#yo brahman~ sham%situm arhasi 4 a#khya#hi me vistaratah% katham% ra#ma upasthitah% katham% ca dr%s%t%ava#n yuddham% kushalo hy asi sattama 5 [vai] upaplavye nivis%t%es%u pa#n%d%aves%u maha#tmasu pres%ito dhr%tara#s%t%rasya sami#pam% madhusu#danah% shamam% prati maha#va#ho hita#rtham% sarvadehina#m 6 sa gatva# ha#stinapuram% dhr%tara#s%t%ram% sametya ca uktava#n vacanam% tathyam% hitam% caiva vishes%atah% na ca tat kr%tava#n ra#ja# yatha#khya#tam% hi te pura# 7 anava#pya shamam% tatra kr%s%n%ah% purus%asattamah% a#gacchata maha#ba#hur upaplavyam% jana#dhipa 8 tatah% pratya#gatah% kr%s%n%o dha#rtara#s%t%ra visarjitah% akriya#ya#m% naravya#ghra pa#n%d%ava#n idam abravi#t 9 na kurvanti vaco mahyam% kuravah% ka#lacodita#h% nirgacchadhvam% pa#n%d%aveya#h% pus%yen%a sahita# maya# 10 tato vibhajyama#nes%u bales%u balina#m% varah% prova#ca bhra#taram% kr%s%n%am% rauhin%eyo maha#mana#h% 11 tes%a#m api maha#ba#ho sa#ha#yyam% madhusu#dana kriyata#m iti tat kr%s%n%o na#sya cakre vacas tada# 12 tato manyupari#ta#tma# jaga#ma yadunandanah% ti#rthaya#tra#m% haladharah% sarasvatya#m% maha#yasha#h% maitre naks%atrayoge sma sahitah% sarvaya#davaih% 13 a#shraya#m a#sa bhojas tu duryodnanam arim%damah% yuyudha#nena sahito va#sudevas tu pa#n%d%ava#n 14 rauhin%eye gate shu#re pus%yen%a madhusu#danah% pa#n%d%aveya#n puraskr%tya yaya#v abhimukhah% kuru#n 15 gacchan eva pathisthas tu ra#mah% pres%ya#n uva#ca ha# sam%bha#ra#m%s ti#rthaya#tra#ya#m% sa#rvopakaran%a#ni ca a#nayadhvam% dva#raka#ya# agni#n vai ya#jaka#m%s tatha# 16 suvarn%am% rajatam% caiva dhenur va#sa#m%si va#jinah% kun~jara#m%sh ca ratha#m%sh caiva kharos%t%ram% va#hana#ni ca ks%ipram a#ni#yata#m% sarvam% ti#rthahetoh% paricchadam 17 pratisrotah% sarasvatya# gachadhvam% shi#ghraga#minah% r%tvijash ca#nayadhvam% vai shatashash ca dvijars%abha#n 18 evam% sam%dishya tu pres%ya#n baladevo maha#balah% ti#rthaya#tra#m% yayau ra#jan kuru#n%a#m% vaishase tada# sarasvati#m% pratisrotah% samudra#d abhijagmiva#n 19 r%tvigbhish ca suhr%dbhish ca tatha#nyair dvijasattamaih% rathagarjais tatha#shvaish ca pres%yaish ca bharatars%abha gokharos%t%ra prayuktaish ca ya#naish ca bahubhir vr%tah% 20 shra#nta#na#m% kla#ntavapus%a#m% shishu#na#m% vipula#yus%a#m ta#ni ya#na#ni deshes%u prati#ks%yante sma bha#rata bubhuks%ita#na#m artha#ya kl%ptam annam% samantatah% 21 yo yo yatra dvijo bhoktum% ka#mam% ka#mayate tada# tasya tasya tu tatraivam upajahrus tada# nr%pa 22 tatra sthita# nara# ra#jan rauhin%eyasya sha#sana#t bhaks%yapeyasya kurvanti ra#shi#m%s tatra samantatah% 23 va#sa#m%si ca maha#rha#n%i paryan*ka#staran%a#ni ca pu#ja#rtham% tatra kl%pta#ni vipra#n%a#m% sukham icchata#m 24 yatra yah% svapate viprah% ks%atriyo va#pi bha#rata tatra tatra tu tasyaiva sarvam% kl%ptam adr%shyata 25 yatha#sukham% janah% sarvas tis%t%hate ya#ti va# tada# ya#tu ka#masya ya#na#ni pa#na#ni tr%s%itasya ca 26 bubhuks%itasya# ca#nna#ni sva#du#ni bharatars%abha upajahrur nara#s tatra vastra#n%y a#bharan%a#ni ca 27 sa pantha#h% prababhau ra#jan sarvasyaiva sukha#vahah% svargopamas tada# vi#ra nara#n%a#m% tatra gacchata#m 28 nityapramuditopetah% sva#du bhaks%ah% shubha#nvitah% vipan%ya#pan%a pan%ya#na#m% na#na#janashatair vr%tah% na#na#drumalatopeto na#na#ratnavibhu#s%itah% 29 tato maha#tma# niyame sthita#tma#; pun%yes%u ti#rthes%u vasu#ni ra#jan dadau dvijebhyah% kratudaks%in%a#sh ca; yadupravi#ro halabhr%t prati#tah% 30 dogbhri#sh ca dhenu#sh ca sahasrasho vai; suva#sasah% ka#n~canabaddhashr%n*gi#h% haya#m%sh ca na#na#vidha deshaja#ta#n; ya#na#ni da#si#sh ca tatha# dvijebhyah% 31 ratna#ni mukta#man%ividrumam% ca; shr%n*gi# suvarn%am% rajatam% ca shubhram ayo mayam% ta#mramayam% ca bha#n%d%am%; dadau dvija#tipravares%u ra#mah% 32 evam% sa vittam% pradadau maha#tma#; sarasvati# ti#rthavares%u bhu#ri yayau kramen%a#pratima prabha#vas; tatah% kuruks%etram uda#ravr%ttah% 33 [j] sa#rasvata#na#m% ti#rtha#na#m% gun%otpattim% vadasva me phalam% ca dvipada#m% shres%t%ha karma nirvr%ttim eva ca 34 yatha#kramam% ca bhagavam%s ti#rtha#na#m anupu#rvashah% brahman brahmavida#m% shres%t%ha param% kautu#halam% hi me 35 [vai] ti#rtha#na#m% vistaram% ra#jan gun%otpattim% ca sarvashah% mayocyama#na#m% shr%n%u vai pun%ya#m% ra#jendra kr%tsnashah% 36 pu#rvam% maha#ra#ja yadupravi#ra; r%tvik suhr%d vipra gan%aish ca sa#rdham pun%yam% prabha#sam% samupa#jaga#ma; yatrod%u ra#d% yaks%man%a# klishyama#nah% 37 vimuktasha#pah% punar a#pya tejah%; sarvam% jagad bha#sayate narendra evam% tu ti#rthapravaram% pr%thivya#m%; prabha#sana#t tasya tatah% prabha#sah% 38 [j] kimartham% bhagava#n somo yaks%man%a# samagr%hyata katham% ca ti#rthapravare tasmim%sh candro nyamajjata 39 katham a#plutya tasmim%s tu punar a#pya#yitah% shashi# etan me sarvam a#caks%va vistaren%a maha#mune 40 [vai] daks%asya tanaya# ya#s ta#h% pra#dura#san visha#m% pate sa sapta vim%shatim% kanya# daks%ah% soma#ya vai dadau 41 naks%atrayoganirata#h% sam%khya#na#rtham% ca bha#rata patnyo vai tasya ra#jendra somasya shubhalaks%an%a#h% 42 ta#s tu sarva# visha#la#ks%yo ru#pen%a#pratima# bhuvi atyaricyata ta#sa#m% tu rohin%i# ru#pasam%pada# 43 tatas tasya#m% sa bhagava#n pri#tim% cakre nisha#karah% sa#sya hr%dya babhu#va#dya tasma#t ta#m% bubhuje sada# 44 pura# hi somo ra#jendra rohin%ya#m avasac ciram tato 'sya kupita#ny a#san naks%atra#n%i maha#tmanah% 45 ta# gatva# pitaram% pra#huh% praja#patim atandrita#h% somo vasati na#sma#su rohin%i#m% bhajate sada# 46 ta# vayam% sahita#h% sarva#s tvatsaka#she prajeshvara vatsya#mo niyata#ha#ra#s tapashcaran%atatpara#h% 47 shrutva# ta#sa#m% tu vacanam% daks%ah% somam atha#bravi#t samam% vartasya bha#rya#su ma# tva#dharmo maha#n spr%shet 48 ta#sh ca sarva#bravi#d daks%o gacchadhvam% somam antika#t samam% vatsyati sarva#su candrama# mama sha#sana#t 49 visr%s%t%a#s ta#s tada# jagmuh% shi#ta#m%shubhavanam% tada# tatha#pi somo bhagava#n punar eva mahi#pate rohin%i#m% nivasaty eva pri#yama#n%o muhur muhuh% 50 tatas ta#h% sahita#h% sarva# bhu#yah% pitaram abruvan tava shushru#s%an%e yukta# vatsya#mo hi tava#shrame somo vasati na#sma#su na#karod vacanam% tava 51 ta#sa#m% tad vacanam% shrutva# daks%ah% somam atha#bravi#t samam% vartasva bha#rya#su ma# tva#m% shapsye virocana 52 ana#dr%tya tu tad va#kyam% daks%asya bhagava#n~ shashi# rohin%ya# sa#rdham avasat tatas ta#h% kupita#h% punah% 53 gatva# ca pitaram% pra#huh% pran%amya shirasa# tada# somo vasati na#sma#su tasma#n nah% sharan%am% bhava 54 rohin%ya#m eva bhagavan sada# vasati candrama#h% tasma#n nas tra#hi sarva# vai yatha# nah% soma a#vishet 55 tac chrutva# bhagava#n kruddho yaks%ma#n%am% pr%thivi#pate sasarva ros%a#t soma#ya sa cod%u patim a#vishat 56 sa yaks%man%a#bhibhu#ta#tma#ks%i#yata#har ahah% shashi# yatnam% ca#py akarod ra#jan moks%a#rtham% tasya yaks%man%ah% 57 is%t%ves%t%ibhir maha#ra#ja vividha#bhir nisha#karah% na ca#mucyata sha#pa#d vai ks%ayam% caiva#bhyagacchata 58 ks%i#yama#n%e tatah% some os%adhyo na prajajn~ire nira#sva#da rasa#h% sarva# hatavi#rya#sh ca sarvashah% 59 os%adhi#na#m% ks%aye ja#te pra#n%ina#m api sam%ks%ayah% kr%sha#sh ca#san praja#h% sarva#h% ks%i#yama#n%e nisha#kare 60 tato deva#h% sama#gamya somam u#cur mahi#pate kim idam% bhavato ru#pam i#dr%sham% na praka#shate 61 ka#ran%am% bru#hi nah% sarvam% yenedam% te mahad bhayam shrutva# tu vacanam% tvatto vidha#sya#mas tato vayam 62 evam uktah% pratyuva#ca sarva#m%s ta#n~ shashalaks%an%ah% sha#pam% ca ka#ran%am% caiva yaks%ma#n%am% ca tatha#tmanah% 63 deva#s tasya vacah% shrutva# gatva# daks%am atha#bruvan prasi#da bhagavan some sha#pash cais%a nivartyata#m 64 asau hi candrama#h% ks%i#n%ah% kim% cic ches%o hi laks%yate ks%aya#c caiva#sya devesha praja#sh ca#pi gata#h% ks%ayam 65 vi#rud os%adhayash caiva bi#ja#ni vividha#ni ca tatha# vayam% lokaguro prasa#dam% kartum arhasi 66 evam uktas tada# cintya pra#ha va#kyam% praja#patih% naitac chakyam% mama vaco vya#vartayitum anyatha# hetuna# tu maha#bha#ga# nivartis%yati kena cit 67 samam% vartatu sarva#su shashi# bha#rya#su nityashah% sarasvatya# vare ti#rthe unmajjan~ shashalaks%an%ah% punar vardhis%yate deva#s tad vai satyam% vaco mama 68 ma#sa#rdham% ca ks%ayam% somo nityam eva gamis%yati ma#sa#rdham% ca tada# vr%ddhim% satyam etad vaco mama 69 sarasvati#m% tatah% somo jaga#ma r%s%isha#sana#t prabha#sam% paramam% ti#rtham% sarasvatya# jaga#ma ha 70 ama#va#sya#m% maha#teja#s tatronmajjan maha#dyutih% loka#n prabha#saya#m a#sa shi#ta#m%shutvam ava#pa ca 71 deva#sh ca sarve ra#jendra prabha#sam% pra#pya pus%kalam somena sahita# bhu#tva# daks%asya pramukhe 'bhavan 72 tatah% praja#patih% sarva# visasarja#tha devata#h% somam% ca bhagava#n pri#to bhu#yo vacanam abravi#t 73 ma#vamam%stha#h% striyah% putra ma# ca vipra#n kada# cana gaccha yuktasada# bhu#tva# kuru vai sha#sanam% mama 74 sa visr%s%t%o maha#ra#ja jaga#ma#tha svam a#layam praja#sh ca mudita# bhu#tva# bhojane ca yatha# pura# 75 etat te sarvam a#khya#tam% yatha# shapto nisha#karah% prabha#sam% ca yatha# ti#rtham% ti#rtha#na#m% pravaram% hy abhu#t 76 ama#va#sya#m% maha#ra#ja nityashah% shashalaks%an%ah% sna#tva# hy a#pya#yate shri#ma#n prabha#se ti#rtha uttame 77 atash cainam% praja#nanti prabha#sam iti bhu#mipa prabha#m% hi parama#m% lebhe tasminn unmajjya candrama#h% 78 tatas tu camasodbhedam acyutas tv agamad bali# camasodbheda ity evam% yam% jana#h% kathayanty uta 79 tatra dattva# ca da#na#ni vishis%t%a#ni hala#yudhah% us%itva# rajani#m eka#m% sna#tva# ca vidhivat tada# 80 udapa#nam atha#gacchat tvara#va#n keshava#grajah% a#dyam% svastyayanam% caiva tatra#va#pya mahat phalam 81 snigdhatva#d os%adhi#na#m% ca bhu#mesh ca janamejaya ja#nanti siddha# ra#jendra nas%t%a#m api sarasvati#m | | 1 [vai] tasma#n nadi# gatam% ca#pi udapa#nam% yashasvinah% tritasya ca maha#ra#ja jaga#ma#tha hala#yudhah% 2 tatra dattva# bahudravyam% pu#jayitva# tatha# dvija#n upaspr%shya ca tatraiva prahr%s%t%o musala#yudhah% 3 tatra dharmaparo hy a#si#t tritah% sa sumaha#tapa#h% ku#pe ca vasata# tena somah% pi#to maha#tmana# 4 tatra cainam% samutsr%jya bhra#tarau jagmatur gr%ha#n tatas tau vai shasha#pa#tha trito bra#hman%asattamah% 5 [j] udapa#nam% katham% brahman katham% ca sumaha#tapa#h% patitah% kim% ca sam%tyakto bhra#tr%bhya#m% dvijasattamah% 6 ku#pe katham% ca hitvainam% bhra#tarau jagmatur gr%ha#n etad a#caks%va me brahman yadi shra#vyam% hi manyase 7 [vai] a#san pu#rvayuge ra#jan munayo bhra#taras trayah% ekatash ca dvitash caiva tritash ca#dityasam%nibha#h% 8 sarve praja#patisama#h% praja#vantas tathaiva ca brahmalokajitah% sarve tapasa# brahmava#dinah% 9 tes%a#m% tu tapasa# pri#to niyamena damena ca abhavad gautamo nityam% pita# dharmaratah% sada# 10 sa tu di#rghen%a ka#lena tes%a#m% pri#tim ava#pya ca jaga#ma bhagava#n stha#nam anuru#pam iva#tmanah% 11 ra#ja#nas tasya ye pu#rve ya#jya# hy a#san maha#tmanah% te sarve svargate tasmim%s tasya putra#n apu#jayan 12 tes%a#m% tu karman%a# ra#jam%s tathaiva#dhyayanena ca tritah% sa shres%t%hata#m% pra#pa yathaiva#sya pita# tatha# 13 tam% sma sarve maha#bha#ga# munayah% pun%yalaks%an%a#h% apu#jayan maha#bha#gam% tatha# vidvattayaiva tu 14 kada#cid dhi tato ra#jan bhra#tara#v ekata dvitau yajn~a#rtham% cakratush cittam% dhana#rtham% ca vishes%atah% 15 tayosh cinta# samabhavat tritam% gr%hya param%tapa ya#jya#n sarva#n upa#da#ya pratigr%hya pashu#m%s tatah% 16 somam% pa#sya#mahe hr%s%t%a#h% pra#pya yajn~am% maha#phalam cakrush caiva maha#ra#ja bhra#taras traya eva ha 17 tatha# tu te parikramya ya#jya#n sarva#n pashu#n prati ya#jayitva# tato ya#jya#m*l labdhva# ca subahu#n pashu#n 18 ya#jyena karman%a# tena pratigr%hya vidha#natah% pra#ci#m% disham% maha#tma#na a#jagmus te mahars%ayah% 19 tritas tes%a#m% maha#ra#ja purasta#d ya#ti hr%s%t%avat ekatash ca dvitash caiva pr%s%t%hatah% ka#layan pashu#n 20 tayosh cinta# samabhavad dr%s%t%va# pashugan%am% mahat katham% na syur ima# ga#va a#va#bhya#m% vai vina# tritam 21 ta#v anyonyam% sama#bha#s%ya ekatash ca dvitash ca ha yad u#catur mithah% pa#pau tan nibodha janeshvara 22 trito yajn~es%u kushalas trito vedes%u nis%t%hitah% anya#s trito bahutara# ga#vah% samupalapsyate 23 tad a#va#m% sahitau bhu#tva# ga#h% praka#lya vraja#vahe trito 'pi gachata#m% ka#mam a#va#bhya#m% vai vina#kr%tah% 24 tes%a#m a#gacchata#m% ra#trau pathi stha#ne vr%ko 'bhavat tatha# ku#pe 'vidu#re 'bhu#t sarasvatya#s tat%e maha#n 25 atha trito vr%kam% dr%s%t%va# pathi tis%t%hantam agratah% tadbhaya#d apasarpan vai tasmin ku#pe papa#ta ha aga#dhe sumaha#ghore sarvabhu#tabhayam%kare 26 tritas tato maha#bha#gah% ku#pastho munisattamah% a#rtana#dam% tatash cakre tau tu shushruvatur muni# 27 tam% jn~a#tva# patitam% ku#pe bhra#tara#v ekata dvitau vr%katra#sa# ca lobha#c ca samutsr%jya prajagmatuh% 28 bhra#tr%bhya#m% pashulubdha#bhya#m utsr%s%t%ah% sa maha#tapa#h% udapa#ne maha#ra#ja nirjale pa#m%susam%vr%te 29 trita a#tma#nam a#laks%ya ku#pe vi#rut tr%n%a#vr%te nimagnam% bharatashres%t%ha pa#pakr%n narake yatha# 30 buddhya# hy agan%ayat pra#jn~o mr%tyor bhi#to hy asomapah% somah% katham% nu pa#tavya ihasthena maya# bhavet 31 sa evam anusam%cintya tasmin ku#pe maha#tapa#h% dadarsha vi#rudham% tatra lambama#na#m% yadr%cchaya# 32 pa#m%sugraste tatah% ku#pe vicintya salilam% munih% agni#n sam%kalpaya#m a#sa hotre ca#tma#nam eva ca 33 tatas ta#m% vi#rudham% somam% sam%kalpya sumaha#tapa#h% r%cco yaju#m%s%i sa#ma#ni manasa# cintayan munih% gra#ha#n%ah% sharkara#h% kr%tva# pracakre 'bhis%avam% nr%pa 34 a#jyam% ca salilam% cakre bha#ga#m%sh ca tridivaukasa#m somasya#bhis%avam% kr%tva# caka#ra tumulam% dhvanim 35 sa ca#vishad divam% ra#jan svarah% shaiks%as tritasya vai samava#pa ca tam% yajn~am% yathoktam% brahmava#dibhih% 36 vartama#ne tatha# yajn~e tritasya sumaha#tmanah% a#vignam% tridivam% sarvam% ka#ran%am% ca na budhyate 37 tatah% sutumulam% shabdam% shushra#va#tha br%haspatih% shrutva# caiva#bravi#d deva#n sarva#n devapurohitah% 38 tritasya vartate yajn~as tatra gaccha#mahe sura#h% sa hi kruddhah% sr%jed anya#n deva#n api maha#tapa#h% 39 tac chrutva# vacanam% tasya sahita#h% sarvadevata#h% prayayus tatra yatra#sau trita yajn~ah% pravartate 40 te tatra gatva# vibhudha#s tam% ku#pam% yatra sa tritah% dadr%shus tam% maha#tma#nam% di#s%kitam% yajn~akarmasu 41 dr%s%t%va# cainam% maha#tma#nam% shriya# paramaya# yutam u#cush ca#tha maha#bha#gam% pra#pta# bha#ga#rthino vayam 42 atha#bravi#d r%s%ir deva#n pashyadhvam% ma#m% divaukasah% asmin pratibhaye ku#pe nimagnam% nas%t%acetasam 43 tatas trito maha#ra#ja bha#ga#m%s tes%a#m% yatha#vidhi mantrayukta#n samadada#t te ca pri#ta#s tada#bhavan 44 tato yatha#vidhi pra#pta#n bha#ga#n pra#pya divaukasah% pri#ta#tma#no dadus tasmai vara#n ya#n manasecchati 45 sa tu vavre varam% deva#m%s tra#tum arhatha ma#m itah% yash cehopaspr%shet ku#pe sa somapa gatim% labhet 46 tatra cormimati# ra#jann utpapa#ta sarasvati# tayotks%iptas tritas tasthau pu#jayam%s tridivaukasah% 47 tatheti coktva# vibudha# jagmu# ra#jan yatha#gatam tritash ca#py agamat pri#tah% svam eva nilayam% tada# 48 kruddhah% sa tu sama#sa#dya ta#v r%s%i# bhra#tarau tada# uva#ca parus%am% va#kyam% shasha#pa ca maha#tapa#h% 49 pashulubdhau yuva#m% yasma#n ma#m utsr%jya pradha#vitau tasma#d ru#pen%a tes%a#m% vai dam%s%t%rin%n%a#m abhitash carau 50 bhavita#rau maya# shaptau pa#pena#nena karman%a# prasavash caiva yuvayor gola#n*gu#lars%ka va#nara#h% 51 ity ukte tu tada# tena ks%an%a#d eva visha#m% pate tatha# bhu#ta#v adr%shyeta#m% vacana#t satyava#dinah% 52 tatra#py amitavikra#ntah% spr%s%t%va# toyam% hala#yudhah% dattva# ca vividha#n da#ya#n pu#jayitva# ca vai dvija#n 53 udapa#nam% ca tam% dr%s%t%va# prashasya ca punah% punah% nadi# gatam adi#na#tma# pra#pto vinashanam% tada# | | 1 [vai] tato vinashanam% ra#jann a#jaga#ma hala#yudhah% shu#dra#bhi#ra#n prati dves%a#d yatra nas%t%a# sarasvati# 2 yasma#t sa# bharatashres%t%ha dves%a#n nas%t%a# sarasvati# tasma#t tad r%s%ayo nityam% pra#hur vinashaneti ha 3 tac ca#py upaspr%shya balah% sarasvatya#m% maha#balah% subhu#mikam% tato 'gacchat sarasvatya#s tat%e vare 4 tatra ca#psarasah% shubhra# nityaka#lam atandrita#h% kri#d%a#bhir vimala#bhish ca kri#d%anti vimala#nana#h% 5 tatra deva#h% sagandharva# ma#si ma#si janeshvara abhigacchanti tat ti#rtham% pun%yam% bra#hman%a sevitam 6 tatra#dr%shyanta gandharva#s tathaiva#psarasa#m% gan%a#h% sametya sahita# ra#jan yatha# pra#ptam% yatha#sukham 7 tatra modanti deva#sh ca pitarash ca savi#rudhah% pun%yaih% pus%paih% sada# divyaih% ki#ryama#n%a#h% punah% punah% 8 a#kri#d%abhu#mih% sa# ra#jam%s ta#sa#m apsarasa#m% shubha# subhu#miketi vikhya#ta# sarasvatya#s tat%e vare 9 tatra sna#tva# ca dattva# ca vasu vipres%u ma#dhavah% shrutva# gi#ta#m% ca tad divyam% va#ditra#n%a#m% ca nih%svanam 10 cha#ya#sh ca vipula# dr%s%t%va# devagandharvaraks%asa#m gandharva#n%a#m% tatas ti#rtham a#gacchad rohin%i# sutah% 11 vishva#vasumukha#s tatra gandharva#s tapasa#nvita#h% nr%ttava#ditragi#tam% ca kurvanti sumanoramam 12 tatra dattva# haladharo viprebhyo vividham% vasu aja#vikam% gokharos%t%ram% suvarn%am% rajatam% tatha# 13 bhojayitva# dvija#n ka#maih% sam%tarpya ca maha#dhanaih% prayayau sahito vipraih% stu#yama#nash ca ma#dhavah% 14 tasma#d gandharvati#rtha#c ca maha#ba#hur arim%damah% garga sroto maha#ti#rtham a#jaga#maika kun%d%ali# 15 yatra gargen%a vr%ddhena tapasa# bha#vita#tmana# ka#lajn~a#nagatish caiva jyotis%a#m% ca vyatikramah% 16 utpa#ta# da#run%a#sh caiva shubha#sh ca janamejaya sarasvatya#h% shubhe ti#rthe vihita# vai maha#tmana# tasya na#mna# ca tat ti#rtham% garga srota iti smr%tam 17 tatra garga maha#bha#gam r%s%ayah% suvrata# nr%pa upa#sa#m% cakrire nityam% ka#lajn~a#nam% prati prabho 18 tatra gatva# maha#ra#ja balah% shveta#nulepanah% vidhivad dhi dhanam% dattva# muni#na#m% bha#vita#tmana#m 19 ucca#vaca#m%s tatha# bhaks%ya#n dvijebhyo viprada#ya sah% ni#lava#sa#s tato 'gacchac chan*khati#rtham% maha#yasha#h% 20 tatra#pashyan maha#shan*kham% maha#merum ivocchritam shvetaparvata sam%ka#sham r%s%isam%ghair nis%evitam sarasvatya#s tat%e ja#tam% nagam% ta#ladhvajo bali# 21 yaks%a# vidya#dhara#sh caiva ra#ks%asa#sh ca#mitaujasah% pisha#ca#sh ca#mitabala# yatra siddha#h% sahasrashah% 22 te sarve hy ashanam% tyaktva# pha#lam% tasya# vanaspateh% vrataish ca niyamaish caiva ka#le ka#le sma bhun~jate 23 pra#ptaish ca niyamais tais tair vicarantah% pr%thak pr%thak adr%shyama#na# manujair vyacaran purus%ars%abha 24 evam% khya#to narapate loke 'smin sa vanaspatih% tatra ti#rtham% sarasvatya#h% pa#vanam% lokavishrutam 25 tasmim%sh ca yadusha#rdu#lo dattva# ti#rthe yashasvina#m ta#mra#yasa#ni bha#n%d%a#ni vastra#n%i vividha#ni ca 26 pu#ja#yitva# dvija#m%sh caiva pu#jitash ca tapodhanaih% pun%yam% dvaitavanam% ra#jann a#jaga#ma hala#yudhah% 27 tatra gatva# muni#n dr%s%t%va# na#na#ves%adhara#n balah% a#plutya salile ca#pi pu#jaya#m a#sa vai dvija#n 28 tathaiva dattva# viprebhyah% parobhoga#n supus%kala#n tatah% pra#ya#d balo ra#jan daks%in%ena sarasvati#m 29 gatva# caiva maha#ba#hur na#tidu#ram% maha#yasha#h% dharma#tma# na#gadhanva#nam% ti#rtham a#gamad acyutah% 30 yatra pannagara#jasya va#sukeh% sam%niveshanam maha#dyuter maha#ra#ja bahubhih% pannagair vr%tam yatra#sann r%s%ayah% siddha#h% sahasra#n%i caturdasha 31 yatra deva#h% sama#gamya va#sukim% pannagottamam sarvapannaga ra#ja#nam abhyas%in~can yatha#vidhi pannagebhyo bhayam% tatra vidyate na sma kaurava 32 tatra#pi vidhivad dattva# viprebhyo ratnasam%caya#n pra#ya#t pra#ci#m% disham% ra#jan di#pyama#nah% svatejasa# 33 a#plutya bahusho hr%s%t%as tes%u ti#rthes%u la#n*gali# dattva# vasu dvija#tibhyo jaga#ma#ti tapasvinah% 34 tatrastha#n r%s%isam%gha#m%s ta#n ahiva#dya hala#yudhah% tato ra#mo 'gamat ti#rtham r%s%ibhih% sevitam% mahat 35 yatra bhu#yo nivavr%te pra#n*mukha# vai sarasvati# r%s%i#n%a#m% naimis%eya#n%a#m aveks%a#rtham% maha#tmana#m 36 nivr%tta#m% ta#m% saricchres%t%ha#m% tatra dr%s%t%va# tu la#n*gali# babhu#va vismito ra#jan bala#h% shveta#nulepanah% 37 [j] kasma#t sa#rasvati# brahman nivr%tta# pra#n*mukhi# tatah% vya#khya#tum etad iccha#mi sarvam adhvaryu sattama 38 kasmim%sh ca ka#ran%e tatra vismito yadunandanah% vinivr%tta# saricchres%t%ha# katham etad dvijottama 39 [vai] pu#rvam% kr%tayuge ra#jan naimis%eya#s tapasvinah% vartama#ne subahule satre dva#dasha va#rs%ike r%s%ayo bahavo ra#jam%s tatra sam%pratipedire 40 us%itva# ca maha#bha#ga#s tasmin satre yatha#vidhi nivr%tte naimis%eye vai satre dva#dasha va#rs%ike a#jagmur r%s%ayas tatra bahavas ti#rthaka#ran%a#t 41 r%s%i#n%a#m% bahula#tva#t tu sarasvatya# visha#m% pate ti#rtha#ni nagara#yante ku#le vai daks%in%e tada# 42 samantapan~cakam% ya#vat ta#vat te dvijasattama#h% ti#rthalobha#n naravya#ghra nadya#s ti#ram% sama#shrita#h% 43 juhvata#m% tatra tes%a#m% tu muni#na#m% bha#vita#tmana#m sva#dhya#yena#pi mahata# babhu#vuh% pu#rita# dishah% 44 agnihotrais tatas tes%a#m% hu#yama#nair maha#tmana#m ashobhata saricchres%t%ha# di#pyama#naih% samantatah% 45 va#lakhilya# maha#ra#ja ashmakut%t%a#sh ca ta#pasa#h% dantolu#khalinash ca#nye sam%praks%a#la#s tatha#pare 46 va#yubhaks%a# jala#ha#ra#h% parn%abhaks%a#sh ca ta#pasa#h% na#na# niyamayukta#sh ca tatha# sthan%d%ilasha#yinah% 47 a#san vai munayas tatra sarasvatya#h% sami#patah% shobhayantah% saricchres%t%ha#m% gan*ga#m iva divaukasah% 48 tatah% pashca#t sama#petur r%s%ayah% satra ya#jinah% te 'vaka#sham% na dadr%shuh% kuruks%etre maha#vrata#h% 49 tato yajn~opavi#tais te tat ti#rtham% nirmima#ya vai juhuvush ca#gnihotra#n%i cakrush ca vividha#h% kriya#h% 50 tatas tam r%s%isa#m%gha#tam% nira#sham% cintaya#nvitam darshaya#m a#sa ra#jendra tes%a#m arthe sarasvati# 51 tatah% kun~ja#n bahu#n kr%tva# sam%nivr%tta# sarid vara# r%s%i#n%a#m% pun%yatapasa#m% ka#run%ya#j janamejaya 52 tato nivr%tya ra#jendra tes%a#m arthe sarasvati# bhu#yah% prati#cy abhimukhi# susra#va sarita#m% vara# 53 amogha# gamanam% kr%tva# tes%a#m% bhu#yo vraja#my aham ity adbhutam% mahac cakre tato ra#jan maha#nadi# 54 evam% sa kun~jo ra#jendra naimis%eya iti smr%tah% kuruks%etre kurushres%t%ha kurus%va mahati#h% kriya#h% 55 tatra kun~ja#n bahu#n dr%s%t%va# sam%nivr%tta#m% ca ta#m% nadi#m babhu#va vismayas tatra ra#masya#tha maha#tmanah% 56 upaspr%shya tu tatra#pi vidhivad yadunandanah% dattva# da#ya#n dvija#tibhyo bha#n%d%a#ni vividha#ni ca bhaks%yam% peyam% ca vividham% bra#hman%a#n pratyapa#dayat 57 tatah% pra#ya#d balo ra#jan pu#jyama#no dvija#tibhih% sarasvati# ti#rthavaram% na#na#dvija gan%a#yutam 58 badaren*guda ka#shmarya plaks%a#shvattha vibhi#takaih% panasaish ca pala#shaish ca kari#raih% pi#lubhis tatha# 59 sarasvati# ti#raruhair bandhanaih% syandanais tatha# paru#s%aka vanaish caiva bilvair a#mra#takais tatha# 60 atimukta kas%an%d%aish ca pa#rija#taish ca shobhitam kadali# vanabhu#yis%t%ham is%t%am% ka#ntam% manoramam 61 va#yvambuphalaparn%a#dair dantolu#khalikair api tatha#shma kut%t%air va#neyair munibhir bahubhir vr%tam 62 sva#dhya#yaghos%asam%ghus%t%am% mr%gayu#thashata#kulam ahim%srair dharmaparamair nr%tyair atyantasevitam 63 sapta sa#rasvatam% ti#rtham a#jaga#ma hala#yudhah% yatra man*kan%akah% siddhas tapas tepe maha#munih% | | 1 [j] sapta sa#rasvatam% kasma#t kash ca man*kan%ako munih% katham% siddhash ca bhagava#n kash ca#sya niyamo 'bhavat 2 kasya vam%she samutpannah% kim% ca#dhi#tam% dvijottama etad iccha#my aham% shrotum% vidhivad dvijasattama 3 [vai] ra#jan sapta sarasvatyo ya#bhir vya#ptam idam% jagat a#hu#ta balavadbhir hi tatra tatra sarasvati# 4 suprabha# ka#n~cana#ks%i# ca visha#la# ma#nasahrada# sarasvati# oghavati# suven%ur vimalodaka#h% 5 pita#mahasya mahato vartama#ne mahi#tale vitate yajn~ava#t%e vai sametes%u dvija#tis%u 6 pun%ya#haghos%air vimalair veda#na#m% ninadais tatha# deves%u caiva vyagres%u tasmin yajn~avidhau tada# 7 tatra caiva maha#ra#ja di#ks%ite prapita#mahe yajatas tatra sattren%a sarvaka#masamr%ddhina# 8 manasa# cintita# hy artha# dharma#rthakushalais tada# upatis%t%hanti ra#jendra dvija#ti#m%s tatra tatra ha 9 jagush ca tatra gandharva# nanr%tush ca#psarogan%a#h% va#ditra#n%i ca divya#ni va#daya#m a#sur an~jasa# 10 tasya yajn~asya sam%pattya# tutus%ur devata# api vismayam% paramam% jagmuh% kim u ma#nus%ayonayah% 11 vartama#ne tatha# yajn~e pus%karasthe pita#mahe abruvann r%s%ayo ra#jan na#yam% yajn~o maha#phalah% na dr%shyate saricchres%t%ha# yasma#d iha sarasvati# 12 tac chrutva# bhagava#n pri#tah% sasma#ra#tha sarasvati#m pita#mahena yajata# a#hu#ta# pus%kares%u vai suprabha# na#ma ra#jendra na#mna# tatra sarasvati# 13 ta#m% dr%s%t%va# munayas tus%t%a# vegayukta#m% sarasvati#m pita#maham% ma#nayanti#m% kratum% te bahu menire 14 evam es%a# saricchres%t%ha# pus%kares%u sarasvati# pita#maha#rtham% sam%bhu#ta# tus%t%yartham% ca mani#s%in%a#m 15 naimis%e munayo ra#jan sama#gamya sama#sate tatra citra#h% katha# hy a#san vedam% prati janeshvara 16 tatra te munayo hy a#san na#na#sva#dhya#yavedinah% te sama#gamya munayah% sasmarur vai sarasvati#m 17 sa# tu dhya#ta# maha#ra#ja r%s%ibhih% satra ya#jibhih% sama#gata#na#m% ra#jendra saha#ya#rtham% maha#tmana#m a#jaga#ma maha#bha#ga# tatra pun%ya# sarasvati# 18 naimis%e ka#n~cana#ks%i# tu muni#na#m% satra ya#jina#m a#gata# sarita#m% shres%t%ha# tatra bha#rata pu#jita# 19 gayasya yajama#nasya gayes%v evam% maha#kratum a#hu#ta# sarita#m% shres%t%ha# gaya yajn~e sarasvati# 20 visha#la#m% tu gayes%v a#hur r%s%ayah% sam%shitavrata#h% sarit sa# himavatpa#rshva#t prasu#ta# shi#ghraga#mini# 21 audda#lakes tatha# yajn~e yajatas tatra bha#rata samete sarvatah% sphi#te muni#na#m% man%d%ale tada# 22 uttare kosala# bha#ge pun%ye ra#jan maha#tmanah% audda#lakena yajata# pu#rvam% dhya#ta# sarasvati# 23 a#jaga#ma saricchres%t%ha# tam% desham r%s%ika#ran%a#t pu#jyama#na# munigan%air valkala#jinasam%vr%taih% mano hradeti vikya#ta# sa# hi tair manasa# hr%ta# 24 suven%ur r%s%abhadvi#pe pun%ye ra#jars%isevite kurosh ca yajama#nasya kuruks%etre maha#tmanah% a#jaga#ma maha#bha#ga# saricchres%t%ha# sarasvati# 25 oghavaty api ra#jendra vasis%t%hena maha#tmana# sama#hu#ta# kuruks%etre divyatoya# sarasvati# 26 daks%en%a yajata# ca#pi gan*ga# dva#re sarasvati# vimaloda# bhagavati# brahman%a# yajata# punah% sama#hu#ta# yayau tatra pun%ye haimavate girau 27 eki#bhu#ta#s tatas ta#s tu tasmim%s ti#rthe sama#gata#h% sapta sa#rasvatam% ti#rtham% tatas tat prathitam% bhuvi 28 iti sapta sarasvatyo na#matah% pariki#rtita#h% sapta sa#rasvatam% caiva ti#rtham% pun%yam% tatha# smr%tam 29 shr%n%u man*kan%akasya#pi kauma#ra brahmaca#rin%ah% a#paga#m avaga#d%hasya ra#jan prakri#d%itam% mahat 30 dr%s%t%va# yadr%cchaya# tatra striyam ambhasi bha#rata sna#yanti#m% rucira#pa#n*gi#m% digva#sasam anindita#m sarasvatya#m% maha#ra#ja caskande vi#ryam ambhasi 31 tad retah% sa tu jagra#ha kalashe vai maha#tapa#h% saptadha# pravibha#gam% tu kalashastham% jaga#ma ha tatrars%ayah% saptaja#ta# jajn~ire maruta#m% gan%a#h% 32 va#yuvego va#yubalo va#yuha# va#yuman%d%alah% va#yujva#lo va#yureta# va#yucakrash ca vi#ryava#n etam ete samutpanna# maruta#m% janayis%n%avah% 33 idam anyac ca ra#jendra shr%n%v a#shcaryataram% bhuvi mahars%r%sh caritam% ya#dr%k tris%u lokes%u vishrutam 34 pura# man*kan%akah% siddhah% kusha#gren%eti nah% shrutam ks%atah% kila kare ra#jam%s tasya sha#karaso 'sravat sa vi sha#karasam% dr%s%t%va# hars%a#vis%t%ah% pranr%ttava#n 35 tatas tasmin pranr%tte vai stha#varam% jan*gamam% ca yat pranr%ttam ubhayam% vi#ra tejasa# tasya mohitam 36 brahma#dibhih% surai ra#jann r%s%ibhish ca tapodhanaih% vijn~apto vai maha#deva r%s%er arthe nara#dhipa na#yam% nr%tyed yatha# deva tatha# tvam% kartum arhasi 37 tato devo munim% dr%s%t%va# hars%a#vis%t%am ati#va ha sura#n%a#m% hitaka#ma#rtham% maha#devo 'bhyabha#s%ata 38 bho bho bra#hman%a dharmajn~a kimartham% narinartsi vai hars%astha#nam% kimartham% vai tavedam% munisattama tapasvino dharmapathe sthitasya dvijasattama 39 [rsi] kim% na pashyasi me brahman kara#c cha#ka rasam% shrutam yam% dr%s%t%va vai pranr%tto 'ham% hars%en%a mahata# vibho 40 tam% prahasya#bravi#d devo munim% ra#gen%a mohitam aham% na vismayam% vipra gaccha#mi#ti prapashya ma#m 41 evam uktva# munishres%t%ham% maha#devena dhi#mata# an*gulyagren%a ra#jendra sva#n*gus%t%has ta#d%ito 'bhavat 42 tato bhasma ks%ata#d ra#jan nirgatam% himasam%nibham tad dr%s%t%va# vri#d%ito ra#jan sa munih% pa#dayor gatah% 43 [rsi] na#nyam% deva#d aham% manye rudra#t parataram% mahat sura#surasya jagato gatis tvam asi shu#ladhr%k 44 tvaya# sr%s%t%am idam% vishvam% vadanti#ha mani#s%in%ah% tva#m eva sarvam% vishati punar eva yugaks%aye 45 devair api na shakyas tvam% parijn~a#tum% kuto maya# tvayi sarve sma dr%shyante sura# brahma#dayo 'nagha 46 sarvas tvam asi deva#na#m% karta# ka#rayita# ca ha tvatprasa#da#t sura#h% sarve modanti#ha#kuto bhaya#h% 47 evam% stutva# maha#devam% sa r%s%ih% pran%ato 'bravi#t bhagavam%s tvatprasa#da#d vai tapo me na ks%ared iti 48 tato devah% pri#tamana#s tam r%s%im% punar abravi#t tapas te vardhata#m% vipra matprasa#da#t sahasradha# a#shrame ceha vatsya#mi tvaya# sa#rdham aham% sada# 49 sapta sa#rasvato ca#smin yo ma#m arcis%yate narah% na tasya durlabham% kim% cid bhaviteha paratra ca sa#rasvatam% ca lokam% te gamis%yanti na sam%shayah% 50 etan man*kan%akasya#pi caritam% bhu#ri tejasah% sa hi putrah% sajanya#ya#m utpanno ma#tarishvana# | | 1 [vai] us%itva# tatra ra#mas tu sam%pu#jya#shramava#sinah% tatha# man*kan%ake pri#tim% shubha#m% cakre hala#yudhah% 2 dattva# da#nam% dvija#tibhyo rajani#m% ta#m upos%ya ca pu#jito munisam%ghaish ca pra#tar uttha#ya la#n*gali# 3 anujn~a#pya muni#n sarva#n spr%s%t%va# toyam% ca bha#rata prayayau tvarito ra#jam%s ti#rthahetor maha#balah% 4 tata aushanasam% ti#rtham a#jaga#ma hala#yudhah% kapa#lamoccanam% na#ma yatra mukto maha#munih% 5 mahata# shirasa# ra#jan grastajan*gho mahodarah% ra#ks%asasya maha#ra#ja ra#ma ks%iptasya vai pura# 6 tatra pu#rvam% tapas taptam% ka#vyena sumaha#tmana# yatra#sya ni#tir akhila# pra#durbhu#ta# maha#tmanah% tatrasthash cintaya#m a#sa daityada#nava vigraham 7 tat pra#pya ca balo ra#jam%s ti#rthapravaram uttamam vidhivad dhi dadau vittam% bra#hman%a#na#m% maha#tmana#m 8 [j] kapa#lamocanam% brahman katham% yatra maha#munih% muktah% katham% ca#sya shiro lagnam% kena ca hetuna# 9 [vai] pura# vai dan%d%aka#ran%ye ra#ghaven%a maha#tmana# vasata# ra#jasha#rdu#la ra#ks%asa#s tatra him%sita#h% 10 janastha#ne shirash chinnam% ra#ks%asasya dura#tmanah% ks%uren%a shitadha#ren%a tat papa#ta maha#vane 11 mahodarasya tal lagnam% jan*gha#ya#m% vai yadr%cchaya# vane vicarato ra#jann asthi bhittva#sphurat tada# 12 sa tena lagnena tada# dvija#tir na shasha#ka ha abhigantum% maha#pra#jn~as ti#rtha#ny a#yatana#ni ca 13 sa pu#tina# visravata# vedana#rto maha#munih% jaga#ma sarvati#rtha#ni pr%thivya#m iti nah% shrutam 14 sa gatva# saritah% sarva#h% samudra#m%sh ca maha#tapa#h% kathaya#m a#sa tat sarvam r%s%i#n%a#m% bha#vita#tmana#m 15 a#plutah% sarvati#rthes%u na ca moks%am ava#ptava#n sa tu shushra#va viprendro muni#na#m% vaccanam% mahat 16 sarasvatya#s ti#rthavaram% khya#tam aushanasam% tada# sarvapa#paprashamanam% siddhaks%etram anuttamam 17 sa tu gatva# tatas tatra ti#rtham aushanasam% dvijah% tata aushanase ti#rthe tasyopaspr%shatas tada# tacchirash caran%am% muktva# papa#ta#ntar jale tada# 18 tatah% sa virujo ra#jan pu#ta#tma# vi#takalmas%ah% a#jaga#ma#shramam% pri#tah% kr%takr%tyo mahodarah% 19 so 'tha gatva#shramam% pun%yam% vipramukto maha#tapa#h% kathaya#m a#sa tat sarvam r%s%i#n%a#m% bhavita#tmana#m 20 te shrutva# vacanam% tasya tatas ti#rthasya ma#nada kapa#lamocanam iti na#ma cakruh% sama#gata#h% 21 tatra dattva# bahu#n da#ya#n vipra#n sam%pu#jya ma#dhavah% jaga#ma vr%s%n%ipravaro rus%an*gora#shramam% tada# 22 yatra taptam% tapo ghoram a#rs%t%is%en%ena bha#rata bra#hman%yam% labdhava#m%s tatra vishva#mitro maha#munih% 23 tato haladharah% shri#ma#n bra#hman%aih% pariva#ritah% jaga#ma yatra ra#jendra rus%an*gus tanum atyajat 24 rus%an*gur bra#hman%o vr%ddhas taponityash ca bha#rata dehanya#se kr%tamana# vicintya bahudha# bahu 25 tatah% sarva#n upa#da#ya tanaya#n vai maha#tapa#h% rus%an*gur abravi#t tatra nayadhvam% ma# pr%thu#dakam 26 vijn~a#ya#ti#ta vayasam% rus%an*gum% te tapodhana#h% tam% vai ti#rtham upa#ninyuh% sarasvatya#s tapodhanam 27 sa taih% putrais tada# dhi#ma#n a#ni#to vai sarasvati#m pun%ya#m% ti#rthashatopeta#m% vipra sam%ghair nis%evita#m 28 sa tatra vidhina# ra#jann a#plutah% sumaha#tapa#h% jn~a#tva# ti#rthagun%a#m%sh caiva pra#hedam r%s%isattamah% supri#tah% purus%avya#ghra sarva#n putra#n upa#satah% 29 sarasvaty uttare ti#re yas tyajed a#tmanas tanum pr%thu#dake japyaparo nainam% shvo maran%am% tapet 30 tatra#plutya sa dharma#tma# upaspr%shya hala#yudham dattva# caiva bahu#n da#ya#n vipra#n%a#m% vipra vatsalah% 31 sasarja tatra bhagava#m*l loka#m*l lokapita#mahah% yatra#rs%t%is%en%ah% kauravya bra#hman%yam% sam%shitavratah% tapasa# mahata# ra#jan pra#ptava#n r%s%isattamah% 32 sindhudvi#pash ca ra#jars%ir deva#pish ca maha#tapa#h% bra#hman%yam% labdhava#n yatra vishva#mitro maha#munih% maha#tapasvi# bhagava#n ugrateja# maha#tapa#h% 33 tatra#jaga#ma balava#n balabhadrah% prata#pava#n | | 1 [j] katham a#rs%t%is%en%o bhagava#n vipulam% taptava#m%s tapah% sindhudvi#pah% katham% ca#pi bra#hman%yam% labdhava#m%s tada# 2 deva#pish ca katham% brahman vishva#mitrash ca sattama tan mama#caks%va bhagavan param% kautu#halam% hi me 3 [vai] pura# kr%tayuge ra#jann a#rs%t%is%en%o dvijottamah% vasan guru kule nityam% nityam adhyayane ratah% 4 tasya ra#jan guru kule vasato nityam eva ha sama#ptim% na#gamad vidya# na#pi veda# visha#m% pate 5 sa nirvin%n%as tato ra#jam%s tapas tepe maha#tapa#h% tato vai tapasa# tena pra#pya veda#n anuttama#n 6 sa vidva#n veda yuktash ca siddhash ca#py r%s%isattamah% tatra ti#rthe vara#n pra#da#t tri#n eva sumaha#tapa#h% 7 asmim%s ti#rthe maha#nadya# adya prabhr%ti ma#navah% a#pluto va#jimedhasya phalam% pra#pnoti pus%kalam 8 adya prabhr%ti naiva#tra bhayam% vya#la#d bhavis%yati api ca#lpena yatnena phalam% pra#psyati pus%kalam 9 evam uktva# maha#teja# jaga#ma tridivam% munih% evam% siddhah% sa bhagava#n a#rs%t%is%en%ah% prata#pava#n 10 tasminn eva tada# ti#rthe sindhudvi#pah% prata#pava#n deva#pish ca maha#ra#ja bra#hman%yam% pra#patur mahat 11 tatha# ca kaushikas ta#ta taponityo jitendriyah% tapasa# vai sutaptena bra#hman%atvam ava#ptava#n 12 ga#dhir na#ma maha#n a#si#t ks%atriyah% prathito bhuvi tasya putro 'bhavad ra#jan vishva#mitrah% prata#pava#n 13 sa ra#ja# kaushikas ta#ta maha#yogy abhavat kila saputram abhis%icya#tha vishva#mitram% maha#tapa#h% 14 dehanya#se manash cakre tam u#cuh% pran%ata#h% praja#h% na gantavyam% maha#pra#jn~a tra#hi ca#sma#n maha#bhaya#t 15 evam uktah% pratyuva#ca tato ga#dhih% praja#s tada# vishvasya jagato gopta# bhavis%yati suto mama 16 ity uktva# tu tato ga#dhir vishva#mitram% niveshya ca jaga#ma tridivam% ra#jan vishva#mitro 'bhavan nr%pah% na ca shaknoti pr%thivi#m% yatnava#n api raks%itum 17 tatah% shushra#va ra#ja# sa ra#ks%asebhyo maha#bhayam niryayau nagara#c ca#pi caturan*ga bala#nvitah% 18 sa gatva# du#ram adhva#nam% vasis%t%ha#shramam abhyaya#t tasya te sainika# ra#jam%sh cakrus tatra#naya#n bahu#n 19 tatas tu bhagava#n vipro vasis%t%ho ''shramam abhyaya#t dadr%she ca tatah% sarvam% bhajyama#nam% maha#vanam 20 tasya kruddho maha#ra#ja vasis%t%ho munisattamah% sr%jasva shabara#n ghora#n iti sva#m% ga#m uva#ca ha 21 tathokta# sa#sr%jad dhenuh% purus%a#n ghoradarshana#n te ca tad balam a#sa#dya babhan~juh% sarvatodisham 22 tad dr%s%t%va# vidrutam% sainyamm% vishva#mitras tu ga#dhijah% tapah% param% manyama#nas tapasy eva mano dadhe 23 so 'smim%s ti#rthavare ra#jan sarasvatya#h% sama#hitah% niyamaish copava#saish ca karshayan deham a#tmanah% 24 jala#ha#ro va#yubhaks%ah% parn%a#ha#rash ca so 'bhavat tatha# sthan%d%ilasha#yi# ca ye ca#nye niyama#h% pr%thak 25 asakr%t tasya deva#s tu vratavighnam% pracakrire na ca#sya niyama#d buddhir apaya#timaha#tmanah% 26 tatah% paren%a yatnena taptva# bahuvidham% tapah% tejasa# bha#skara#ka#ro ga#dhijah% samapadyata 27 tapasa# tu tatha#yuktam% vishva#mitram% pita#mahah% amanyata maha#teja# varado varam asya tat 28 sa tu vavre varam% ra#jan sya#m aham% bra#hman%as tv iti tatheti ca#bravi#d brahma# sarva lokapita#mahah% 29 sa labdhva# tapasogren%a bra#hman%atvam% maha#yasha#h% vicaca#ra mahi#m% kr%tsna#m% kr%taka#mah% suropamah% 30 tasmim%s ti#rthavare ra#mah% prada#ya vividham% vasu payasvini#s tatha# dhenu#r ya#na#ni shayana#ni ca 31 tatha# vastra#n%y alam%ka#ram% bhaks%yam% peyam% ca shobhanam adada#n mudito ra#jan pu#jayitva# dvijottama#n 32 yayau ra#jam%s tato ra#mo bakasya#shramam antika#t yatra tepe tapas ti#vram% da#lbhyo baka iti shrutih% | | 1 [vai] brahmayonibhir a#ki#rn%am% jaga#ma yadunandanah% yatra da#lbhyo bako ra#jan pashvarthasumaha# tapa#h% juha#va dhr%tara#s%t%rasya ra#s%t%ram% vaicitravi#ryin%ah% 2 tapasa# ghoraru#pen%akarshayan deham a#tmanah% krodhena mahata#vis%t%o dharma#tma# vai prata#pava#n 3 pura# hi naimis%eya#n%a#m% satre dva#dasha va#rs%ike vr%tte vishvajito 'nte vai pa#n~ca#la#n r%s%ayo 'gaman 4 tatreshvaram aya#canta daks%in%a#rtham% mani#s%in%ah% bala#nvita#n vatsatara#n nirvya#dhi#n ekavim%shatim 5 ta#n abravi#d bako vr%ddho vibhajadhvam% pashu#n iti pashu#n eta#n aham% tyaktva# bhiks%is%ye ra#jasattamam 6 evam uktva# tato ra#jann r%s%i#n sarva#n prata#pava#n jaga#ma dhr%tara#s%t%rasya bhavanam% bra#hman%ottamah% 7 sa sami#pagato bhu#tva# dhr%tara#s%t%ram% janeshvaram aya#cata pashu#n da#lbhyah% sa cainam% rus%ito 'bravi#t 8 yadr%cchaya# mr%ta# dr%s%t%va# ga#s tada# nr%pasattama eta#n pashu#n nayaks%ipram% brahma bandho yadi#cchasi 9 r%s%is tv atha vacah% shrutva# cintaya#m a#sa dharmavit aho bata nr%sham%sam% vai va#kyam ukto 'smi sam%sadi 10 cintayitva# muhu#rtam% ca ros%a#vis%t%o dvijottamah% matim% cakre vina#sha#ya dhr%tara#s%t%rasya bhu#pateh% 11 sa utkr%tya mr%ta#na#m% vai ma#m%sa#ni dvijasattamah% juha#va dhr%tara#s%t%rasya ra#s%t%ram% narapateh% pura# 12 avaki#rn%e sarasvatya#s ti#rthe prajva#lya pa#vakam bako da#lbhyo maha#ra#ja niyamam% param a#sthitah% sa tair eva juha#va#sya ra#s%t%ram% ma#m%sair maha#tapa#h% 13 tasmim%s tu vidhivat satre sam%pravr%tte suda#run%e aks%i#yata tato ra#s%t%ram% dhr%tara#s%t%rasya pa#rthiva 14 chidyama#na yatha#nantam% vanam% parashuna# vibho babhu#va#pahatam% tac ca#py avaki#rn%am acetanam 15 dr%t%va# tad avaki#rn%am% tu ra#s%t%ram% sa manuja#dhipah% babhu#va durmana# ra#jam%sh cintaya#m a#sa ca prabhuh% 16 moks%a#rtham akarod yatnam% bra#hman%aih% sahitah% pura# atha#sau pa#rthivah% khinnas te ca vipra#s tada# nr%pa 17 yada# ca#pi na shaknoti ra#s%t%ram% mocayitum% nr%pa atha vaipra#shnika#m%s tatra papraccha janamejaya 18 tato vaipra#shnika#h% pra#huh% pashuviprakr%tas tvaya# ma#m%sair abhijuhoti#ti tava ra#s%t%ram% munir bakah% 19 tena te hu#yama#nasya ra#s%t%rasya#sya ks%ayo maha#n tasyaitat tapasah% karma yena te hy anayo maha#n apa#m% kun~je sarasvatya#s tam% prasa#daya pa#rthiva 20 sarasvati#m% tato gatva# sa ra#ja# bakam abravi#t nipatya shirasa# bhu#mau pra#n~jalir bharatars%abha 21 prasa#daye tva# bhagavann apara#dham% ks%amasva me mama di#nasya lubdhasya maurkhyen%a hatacetasah% tvam% gatis tvam% ca me na#thah% prasa#dam% kartum arhasi 22 tam% tatha# vilapantam% tu shokopahatacetasam dr%s%t%va# tasya kr%pa# jajn~e ra#s%t%ram% tac ca vyamocayat 23 r%s%ih% prasannas tasya#bhu#t sam%rambham% ca viha#ya sah% moks%a#rtham% tasya ra#s%t%rasya juha#va punar a#hutim 24 moks%ayitva# tato ra#s%t%ram% pratigr%hya pashu#n bahu#n hr%s%t%a#tma# naimis%a#ran%yam% jaga#ma punar eva hi 25 dhr%tara#s%t%ro 'pi dharma#tma# svasthaceta# maha#mana#h% svam eva nagaram% ra#ja# pratipede maharddhimat 26 tatra ti#rthe maha#ra#ja br%haspatir uda#radhi#h% asura#n%a#m abha#va#ya bha#va#ya ca divaukasa#m 27 ma#m%sair api juha#ves%t%im aks%i#yanta tato 'sura#h% daivatair api sam%bhagna# jitaka#shibhir a#have 28 tatra#pi vidhivad dattva# bra#hman%ebhyo maha#yasha#h% va#jinah% kun~jara#m%sh caiva ratha#m%sh ca#shvatari# yuta#n 29 ratna#ni ca maha#rha#n%i dhanam% dha#nyam% ca pus%kalam yayau ti#rtham% maha#ba#hur ya#ya#tam% pr%thivi#pate 30 yatra yajn~e yaya#tes tu maha#ra#ja sarasvati# sarpih% payash ca susra#va na#hus%asya maha#tmanah% 31 tatres%t%va# purus%avya#ghro yaya#tih% pr%thivi#patih% a#kra#mad u#rdhvam% mudito lebhe loka#m%sh ca pus%kala#n 32 yaya#ter yajama#nasya yatra ra#jan sarasvati# prasr%ta# pradadau ka#ma#n bra#hman%a#na#m% maha#tmana#m 33 yatra yatra hi yo vipro ya#n ya#n ka#ma#n abhi#psati tatra tatra saricchres%t%ha# sasarja subahu#n rasa#n 34 tatra deva#h% sagandharva#h% pri#ta# yajn~asya sam%pada# vismita# ma#nus%a#sh ca#san dr%s%t%va# ta#m% yajn~asam%padam 35 tatas ta#laketur maha#dharmasetur; maha#tma# kr%ta#tma# maha#da#nanityah% vasis%t%ha#pava#ham% maha#bhi#ma vegam%; dhr%ta#tma# jita#tma# samabhya#jaga#ma | | 1 [j] vasis%t%hasya#pava#ho vai bhi#mavegah% katham% nu sah% kimartham% ca saricchres%t%ha# tam r%s%im% pratyava#hayat 2 kena ca#sya#bhavad vairam% ka#ran%am% kim% ca tat prabho sham%sa pr%s%t%o maha#pra#jn~a na hi tr%pya#mi kathyata#m 3 [vai] vishva#mitrasya caivars%er vasis%t%hasya ca bha#rata bhr%sham% vairam abhu#d ra#jam%s tapah% spardha# kr%tam% mahat 4 a#shramo vai vasis%t%hasya stha#n%uti#rthe 'bhavan maha#n pu#rvatah% pashcimash ca#si#d vishva#mitrasya dhi#matah% 5 yatra stha#n%ur maha#ra#ja taptava#n sumahat tapah% yatra#sya karma tad ghoram% pravadanti mani#s%in%ah% 6 yatres%t%va# bhagava#n stha#n%uh% pu#jayitva# sarasvati#m stha#paya#m a#sa tat ti#rtham% stha#n%uti#rtham iti prabho 7 tatra sarve sura#h% skandam abhyas%in~can nara#dhipa sena#patyena mahata# sura#rivinibarhan%am 8 tasmin sarasvati# ti#rthe vishva#mitro maha#munih% vasis%t%ham% ca#laya#m a#sa tapasogren%a tac chr%n%u 9 vishva#mitra vasis%t%hau ta#v ahany ahani bha#rata spardha#m% tapah% kr%ta#m% ti#vra#m% cakratus tau tapodhanau 10 tatra#py adhikasam%ta#po vishva#mitro maha#munih% dr%s%t%va# tejo vasis%t%hasya cinta#m abhijaga#ma ha tasya buddhir iyam% hy a#si#d dharmanityasya bha#rata 11 iyam% sarasvati# tu#rn%am% matsami#pam% tapodhanam a#nayis%yati vegena vasis%t%ham% japata#m% varam iha#gatam% dvijashres%t%ham% hanis%ya#mi na sam%shayah% 12 evam% nishcitya bhagava#n vishva#mitro maha#munih% sasma#ra sarita#m% shres%t%ha#m% krodhasam%raktalocanah% 13 sa# dhya#ta# munina# tena vya#kulatvam% jaga#ma ha jajn~e cainam% maha#vi#ryam% maha#kopam% ca bha#mini# 14 tata enam% vepama#na# vivarn%a# pra#n~jalis tada# upatasthe munivaram% vishva#mitram% sarasvati# 15 hatavi#ra# yatha# na#ri# sa#bhavad duh%khita# bhr%sham bru#hi kim% karava#n%i#ti prova#ca munisattamam 16 ta#m uva#ca munih% kruddho vasis%t%ham% shi#ghram a#naya ya#vad enam% nihanmy adya tac chrutva# vyathita# nadi# 17 sa#n~jalim% tu tatha# kr%tva# pun%d%ari#kanibheks%an%a# vivyathe suviru#d%heva lata# va#yusami#rita# 18 tatha#gata#m% tu ta#m% dr%s%t%va# vepama#na#m% kr%ta#n~jalim vishva#mitro 'bravi#t krodho vasis%t%ham% shi#ghram a#naya 19 tato bhi#ta# saricchres%t%ha# cintaya#m a#sa bha#rata ubhayoh% sha#payor bhi#ta# katham etad bhavis%yati 20 sa#bhigamya vasis%t%ham% tu imam artham acodayat yad ukta# sarita#m% shres%t%ha# vishva#mitren%a dhi#mata# 21 ubhayoh% sha#payor bhi#ta# vepama#na# punah% punah% cintayitva# maha#sha#pam r%s%ivitra#sita# bhr%sham 22 ta#m% kr%sha#m% ca vivarn%a#m% ca dr%s%t%va# cinta# samanvita#m uva#ca ra#jan dharma#tma# vasis%t%ho dvipada#m% varah% 23 tra#hy a#tma#nam% saricchres%t%he vaha ma#m% shi#ghraga#mini# vishva#mitrah% shaped dhi tva#m% ma# kr%tha#s tvam% vica#ran%a#m 24 tasya tad vacanam% shrutva# kr%pa# shi#lasya sa# sarit cintaya#m a#sa kauravya kim% kr%tam% sukr%tam% bhavet 25 tasya#sh cinta# samutpanna# vasis%t%ho mayy ati#va hi kr%tava#n hi daya#m% nityam% tasya ka#ryam% hitam% maya# 26 atha ku#le svake ra#jan~ japantam r%s%isattamam juhva#nam% kaushikam% preks%ya sarasvaty abhyacintayat 27 idam antaram ity eva tatah% sa# sarita#m% vara# ku#la#paha#ram akarot svena vegena sa# sarit 28 tena ku#la#paha#ren%a maitra#varun%ir auhyata uhyama#nash ca tus%t%a#va tada# ra#jan sarasvati#m 29 pita#mahasya sarasah% pravr%tta#si sarasvati vya#ptam% cedam% jagat sarvam% tavaiva#mbhobhir uttamaih% 30 tvam eva#ka#shaga# devi meghes%u#tsr%jase payah% sarva#sh ca#pas tvam eveti tvatto vayam adhi#mahe 31 pus%t%ir dyutis tatha# ki#rtih% siddhir vr%ddhir uma# tatha# tvam eva va#n%i# sva#ha# tvam% tvayy a#yattam idam% jagat tvam eva sarvabhu#tes%u vasasi#ha caturvidha# 32 evam% sarasvati# ra#jan stu#yama#na# mahars%in%a# vegenova#ha tam% vipram% vishva#mitra#shramam% prati nyavedayata ca#bhi#ks%n%am% vishva#mitra#ya tam% munim 33 tam a#ni#tam% sarasvatya# dr%s%t%va# kopasamanvitah% atha#nves%at praharan%am% vasis%t%ha#nta karam% tada# 34 tam% tu kruddham abhipreks%ya brahmahatya# bhaya#n nadi# apova#ha vasis%t%ham% tu pra#ci#m% disham atandrita# ubhayoh% kurvati# va#kyam% van~cayitva# tu ga#dhijam 35 tato 'pava#hitam% dr%s%t%va# vasis%t%ham r%s%isattamam abravi#d atha sam%kruddho vishva#mitro hy amars%an%ah% 36 yasma#n ma# tvam% saricchres%t%he van~cayitva# punar gata# shon%itam% vaha kalya#n%i raks%o gra#man%i sam%matam 37 tatah% sarasvati# shapta# vishva#mitren%a dhi#mata# avahac chon%itonmishram% toyam% sam%vatsaram% tada# 38 athars%ayash ca deva#sh ca gandharva#psarasas tatha# sarasvati#m% tatha# dr%s%t%va# babhu#vur bhr%shaduh%khita#h% 39 evam% vasis%t%ha#pava#ho loke khya#to jana#dhipa a#gacchac ca punar ma#rgam% svam eva sarita#m% vara# | | 1 [s] sa# shapta# tena kruddhena vishva#mitren%a dhi#mata# tasmim%s ti#rthavare shubhre shon%itam% samupa#vahat 2 atha#jagmus tato ra#jan ra#ks%asa#s tatra bha#rata tatra te shon%itam% sarve pibantah% sukham a#sate 3 tr%pta#sh ca subhr%sham% tena sukhita# vigatajvara#h% nr%tyantash ca hasantash ca yatha# svargajitas tatha# 4 kasya cit tv atha ka#lasya r%s%ayah% satapo dhana#h% ti#rthaya#tra#m% sama#jagmuh% sarasvatya#m% mahi#pate 5 tes%u sarves%u ti#rthes%u a#plutya munipum%gava#h% pra#pya pri#tim% para#m% ca#pi tapo lubdha# visha#rada#h% prayayur hi tato ra#jan yena ti#rtham% hi tat tatha# 6 atha#gamya maha#bha#ga#s tat ti#rtham% da#run%am% tada# dr%s%t%va# toyam% sarasvatya#h% shon%itena pariplutam pi#yama#nam% ca raks%obhir bahubhir nr%pasattama 7 ta#n dr%s%t%va ra#ks%asa#n ra#jan munayah% sam%shitavrata#h% pa#ritra#n%e sarasvatya#h% param% yatnam% pracakrire 8 te tu sarve maha#bha#ga#h% sama#gamya maha#vrata#h% a#hu#ya sarita#m% shres%t%ha#m idam% vacanam abruvan 9 ka#ran%am% bru#hi kalya#n%i kimartham% te hrado hy ayam evam a#kulata#m% ya#tah% shrutva# pa#sya#mahe vayam 10 tatah% sa# sarvam a#ccas%t%a yatha#vr%ttam% pravepati# duh%khita#m atha ta#m% dr%s%t%va# ta u#cur vai tapodhana#h% 11 ka#ran%am% shrutam asma#bhih% sha#pa#sh caiva shruto 'nagha karis%yanti tu yat pra#ptam% sarva eva tapodhana#h% 12 evam uktva# saricchres%t%ha#m u#cus te 'tha parasparam vimocaya#mahe sarve sha#pa#d eta#m% sarasvati#m 13 tes%a#m% tu vacana#d eva prakr%tistha# sarasvati# prasa#nna sa#lila# jajn~e yatha#pu#rvam% tathaiva hi vimukta# ca saricchres%t%ha# vibabhau sa# yatha# pura# 14 dr%s%t%va# toyam% sarasvatya# munibhis tais tatha# kr%tam kr%ta#n~jali#s tato ra#jan ra#ks%asa#h% ks%udhaya#rdita#h% u#cus ta#n vai muni# sarva#n kr%pa# yukta#n punah% punah% 15 vayam% hi ks%udhita#sh caiva dha#rma#d dhi#na#sh ca sha#shvata#t na ca nah% ka#maka#ro 'yam% yad vayam% pa#paka#rin%ah% 16 yus%ma#kam% ca#prama#dena dus%kr%tena ca karman%a# paks%o 'yam% vardhate 'sma#kam% yatah% sma brahmara#ks%asa#h% 17 evam% hi vaishyashu#dra#n%a#m% ks%atriya#n%a#m% tathaiva ca ye bra#hman%a#n pradvis%a#nti te bhavanti#ha ra#ks%asa#h% 18 a#ca#ryam r%tvijam% caiva gurum% vr%ddhajanam% tatha# pra#n%ino ye 'vamanyante te bhavanti#ha ra#ks%asa#h% yos%ita#m% caiva pa#pa#na#m% yonidos%en%a vardhate 19 tat kurudhvam iha#sma#kam% ka#run%yam% dvijasattama#h% shakta# bhavantah% sarves%a#m% loka#na#m api ta#ran%e 20 tes%a#m% te munayah% shrutva# tus%t%uvus ta#m% maha#nadi#m moks%a#rtham% raks%asa#m% tes%a#m u#cuh% prayata ma#nasa#h% 21 ks%uta ki#t%a#vapannam% ca yac cocchis%t%a#shitam% bhavet kesha#vapannam a#dhu#tam a#rugn%am api yad bhavet shvabhih% sam%spr%s%t%am annam% ca bha#go 'sau raks%asa#m iha 22 tasma#j jn~a#tva# sada# vidva#n eta#ny anna#ni varjayet ra#ks%asa#nnam asau bhun*kte yo bhun*kte hy annam i#dr%sham 23 shodhayitva# tatas ti#rtham r%s%ayas te tapodhana#h% moks%a#rtham% ra#ks%asa#na#m% ca nadi#m% ta#m% pratyacodayan 24 mahars%i#n%a#m% matam% jn~a#tva# tatah% sa# sarita#m% vara# arun%a#m a#naya#m a#sa sva#m% tanum% purus%ars%abha 25 tasya#m% te ra#ks%asa#h% sna#tva# tanu#s tyaktva# divam% gata#h% arun%a#ya#m% maha#ra#ja brahmahatya#paha# hi sa# 26 etam artham abhijn~a#ya devara#jah% shatakratuh% tasmim%s ti#rthavare sna#tva# vimuktah% pa#pmana# kila 27 [j] kimartham% bhagava#n~ shakro brahmahatya#m ava#ptava#n katham asmim%sh ca ti#rthe vai a#plutya#kalmasho 'bhavat 28 [vai] shr%n%us%vaitad upa#khya#nam% yatha#vr%ttam% janeshvara yatha# bibheda samayam% namucer va#savah% pura# 29 namucir va#sava#d bhi#tah% su#ryarashmim% sama#vishat tenendrah% sakhyam akarot samayam% cedam abravi#t 30 na#rdren%a tva# na shus%ken%a na ra#trau na#pi va#hani vadhis%ya#my asurashres%t%ha sakhe satyena te shape 31 evam% sa kr%tva# samayam% sr%s%t%va# ni#ha#ram i#shvarah% ciccheda#sya shiro ra#jann apa#m% phenena va#savah% 32 tacchiro namucesh chinnam% pr%s%t%hatah% shakram anvaya#t he mitrahan pa#pa iti bruva#n%am% shakram antika#t 33 evam% sa shirasa# tena codyama#nah% punah% punah% pita#maha#ya sam%tapta evam artham% nyavedayat 34 tam abravi#l lokagurur arun%a#ya#m% yatha#vidhi is%t%opaspr%sha devendra brahmahatya#paha# hi sa# 35 ity uktah% sa# sarasvatya#h% kun~je vai janamejaya is%t%va# yatha#vad balabhir arun%a#ya#m upa#sspr%shat 36 sa muktah% pa#pmana# tena brahmahatya# kr%tena ha jaga#ma sam%hr%s%t%amana#s tridivam% tridasheshvarah% 37 shiras tac ca#pi namuces tatraiva#plutya bha#rata loka#n ka#madugha#n pra#ptam aks%aya#n ra#jasattama 38 tatra#py upaspr%shya balo maha#tma#; dattva# ca da#na#ni pr%thagvidha#ni ava#pya dharmam% parama#rya karma#; jaga#ma somasya mahat sa ti#rtham 39 yatra#jayad ra#jasu#yena somah%; sa#ks%a#t pura# vidhivat pa#rthivendra atrir dhi#ma#n vipramukhyo babhu#va; hota# yasmin kratumukhye maha#tma# 40 yasya#nte 'bhu#t sumaha#n da#nava#na#m%; daiteya#na#m% ra#ks%asa#na#m% ca devaih% sa sam%gra#mas ta#raka#khyah% suti#vro; yatra skandas ta#raka#khyam% jagha#na 41 sena#patyam% labdhava#n devata#na#m%; maha#seno yatra daitya#nta karta# sa#ks%a#c ca#tra nyavasat ka#rttikeyah%; sada# kuma#ro yatra sa plaks%ara#jah% | | 1 [j] sarasvatya#h% prabha#vo 'yam uktas te dvijasa#ttama kuma#rasya#bhis%ekam% tu brahman vya#khya#tum arhasi 2 yasmin ka#le ca deshe ca yatha# ca vadata#m% vara yaish ca#bhis%ikto bhagava#n vidhina# yena ca prabhuh% 3 skando yatha# ca daitya#na#m akarot kadanam% mahat tatha# me sarvam a#caks%va param% kautu#halam% hi me 4 [vai] kuruvam%shasya sadr%sham idam% kautu#halam% tava hars%a#m utpa#dayaty etad vaco me janamejaya 5 hanta te kathayis%ya#mi shr%n%va#nasya jana#dhipa abhis%ekam% kuma#rasya prabha#vam% ca maha#tmanah% 6 tejo ma#heshvaram% skannam agnau prapatitam% pura# tat sarvabhaks%o bhagava#n na#shakad dagdhum aks%ayam 7 tena#si#dati tejasvi# di#ptima#n havyaha#vanah% na caiva dha#raya#m a#sa garbham% tejomayam% tada# 8 sa# gan*ga#m abhisa#m%gamya niyoga#d brahman%ah% prabhuh% garbham a#hitava#n divyam% bha#skaropama tejasam 9 atha gan*ga#pi tam% garbham asahanti# vidha#ran%e utsasarja girau ramye himavaty amara#rcite 10 sa tatra vavr%dhe loka#n a#vr%tya jvalana#tmajah% dadr%shur jvalana#ka#ram% tam% garbham atha kr%ttika#h% 11 sharastambe maha#tma#nam anala#tmajam i#shvaram mama#yam iti ta#h% sarva#h% putra#rthinyo 'bhicakramuh% 12 ta#sa#m% viditva# bha#vam% tam% ma#tr%#n%a#m% bhagava#n prabhuh% prasnuta#na#m% payah% s%ad%bhir vadanair apibat tada# 13 tam% prabha#vam% sama#laks%ya tasya ba#lasya kr%ttika#h% param% vismayam a#panna# devyo divyavapur dhara#h% 14 yatrotsr%s%t%ah% sa bhagava#n gan*gaya# girimu#rdhani sa shailah% ka#n~canah% sarvah% sam%babhau kurusattama 15 vardhata# caiva garbhen%a pr%thivi# tena ran~jita# atash ca sarve sam%vr%tta# girayah% ka#n~cana#kara#h% 16 kuma#rash ca maha#vi#ryah% ka#rttikeya iti smr%tah% ga#n*geyah% pu#rvam abhavan maha#yogabala#nvitah% 17 sa devas tapasa# caiva vi#ryen%a ca samanvitah% vavr%dhe 'ti#va ra#jendra candravat priyadarshanah% 18 sa tasmin ka#n~cane divye sharastambe shriya# vr%tah% stu#yama#nas tada# shete gandharvair munibhis tatha# 19 tathainam anvanr%tyanta devakanya#h% sahasrashah% divyava#ditra nr%ttajn~a#h% stuvantyash ca#rudarshana#h% 20 anva#ste ca nadi# devam% gan*ga# vai sarita#m% vara# dadha#ra pr%thivi# cainam% bibhrati# ru#pam uttamam 21 ja#takarma#dika#s tasya kriya#sh cakre br%haspatih% vedash cainam% caturmu#rtir upatasthe kr%ta#n~jalih% 22 dhanurvedash catus%pa#dah% shastragra#mah% sasam%grahah% tathainam% samupa#tis%t%ha#t sa#ks%a#d va#n%i# ca kevala# 23 sa dadarsha maha#vi#ryam% devadevam uma#patim shailaputrya# saha#si#nam% bhu#tasam%gha shatair vr%tam 24 nika#ya# bhu#tasam%gha#na#m% param%ma#dbhuta darshana#h% vikr%ta# vikr%ta#ka#ra# vikr%ta#bharan%a dhvaja#h% 25 vya#ghrasim%harks%a vadana# bid%a#la makara#nana#h% vr%s%adam%sha mukha#sh ca#nye gajos%t%ravadana#s tatha# 26 ulu#ka vadana#h% ke cid gr%dhragoma#yudarshana#h% kraun~capa#ra#vata nibhair vadanai ra#n*kavair api 27 shva#vit shakyaka godha#na#m% kharaid%aka gava#m% tatha# sa#dr%sha#ni vapu#m%s%y anye tatra tatra vyadha#rayan 28 ke cic chaila#mbuda prakhya#sh cakra#la#ta gada#yudha#h% kec cid an~jana pun~ja#bha#h% ke cic chveta#calaprabha#h% 29 sapta ma#tr%gan%a#sh caiva sama#jagmur visha#m% pate sa#dhya# vishve 'tha maruto vasavah% pitaras tatha# 30 rudra#ditya#s tatha# siddha# bhujaga#m% da#nava#h% khaga#h% brahma# svayambhu#r bhagava#n saputrah% saha vis%n%una# 31 shakras tatha#bhyaya#d dras%t%um% kuma#ra varam acyutam na#radapramukha#sh ca#pi devagandharvasattama#h% 32 devars%ayash ca siddha#sh ca br%haspatipurogama#h% r%bbhavo na#ma varada# deva#na#m api devata#h% te 'pi tatra sama#jagmur ya#ma# dha#ma#sh ca sarvashah% 33 sa tu ba#lo 'pi bhagava#n maha#yogabala#nvitah% abhya#jaga#ma devesham% shu#lahastam% pina#kinam 34 tam a#rajantam a#laks%ya shivasya#si#n manogatam yugapac chailaputrya#sh ca gan*ga#ya#h% pa#vakasya ca 35 kim% nu pu#rvam ayam% ba#lo gaurava#d abhyupais%yati api ma#m iti sarves%a#m% tes%a#m a#si#n manogatam 36 tes%a#m etam abhipra#yam% caturn%a#m upalaks%ya sah% yugapad yogam a#stha#ya sasa#rja vividha#s tanu#h% 37 tato 'bhavac caturmu#rtih% ks%an%ena bhagava#n prabhuh% skandah% sha#kho visha#khash ca naigames%ash ca pr%s%t%hatah% 38 evam% sa kr%tva# hy a#tma#nam% caturdha# bhagava#n prabhuh% yato rudras tatah% skando jaga#ma#dbhuta darshanah% 39 visha#khas tu yayau yena devi# girivara#tmaja# sha#kho yayau ca bhagava#n va#yumu#rtir vibha#vasum naigames%o 'gamad gan*ga#m% kuma#rah% pa#vakaprabhah% 40 sarve bha#svaradeha#s te catva#rah% samaru#pin%ah% ta#n samabhyayur avyagra#s tad adbhutam iva#bhavat 41 ha#ha#ka#ro maha#n a#si#d devada#navaraks%asa#m tad dr%s%t%va# mahad a#shcaryam adbhutam% lomahars%an%am 42 tato rudrash ca devi# ca pa#vakash ca pita#maham gan*gaya# sahita#h% sarve pran%ipetur jagatpatim 43 pran%ipatya tatas te tu vidhivad ra#japum%gava idam u#cur vaco ra#jan ka#rttikeya priyepsaya# 44 asya ba#lasya bhagavann a#dhipatyam% yathepsitam asmin priya#rtham% devesha sa#dr%sham% da#tum arhasi 45 tatah% sa bhagava#n dhi#ma#n sarvalokapita#mahah% manasa# cintaya#m a#sa kim ayam% labhata#m iti 46 aishvarya#n%i hi sarva#n%i devagandharvaraks%asa#m bhu#tayaks%aviham%ga#na#m% pannaga#na#m% ca sarvashah% 47 pu#rvam eva#didesha#sau nika#yes%u maha#tmana#m samartham% ca tam aishvarye maha#matir amanyata 48 tato muhu#rtam% sa dhya#tva# deva#na#m% shreyasi sthitah% sena#patyam% dadau tasmai sarvabhu#tes%u bha#rata 49 sarvadeva nika#ya#na#m% ye ra#ja#nah% parishruta#h% ta#n sarva#n vya#didesha#smai sarvabhu#tapita#mahah% 50 tatah% kuma#ram a#da#ya deva# brahmapurogama#h% abhis%eka#rtham a#jagmuh% shailendram% sahita#s tatah% 51 pun%ya#m% haimavati#m% devi#m% saricchres%t%ha#m% sarasvati#m samantapan~cake ya# vai tris%u lokes%u vishruta# 52 tatra ti#re sarasvatya#h% pun%ye sarvagun%a#nvite nis%edur devagandharva#h% sarve sam%pu#rn%ama#nasa#h% | | 1 [vai] tato 'bhis%eka# sam%bha#ra#n sarva#n sam%bhr%tya sha#stratah% br%haspatih% samiddhe 'gnau juha#va#jyam% yatha#vidhi 2 tato himavata# datte man%ipravara shobhite di#vya ratna#cite divye nis%an%n%ah% parama#sane 3 sarvaman*gala sam%bha#rair vidhimantrapuraskr%tam a#bhis%ecanikam% dravyam% gr%hi#tva# devata# gan%a#h% 4 indra#vis%n%u# maha#vi#ryau su#rya#candramasau tatha# dha#ta# caiva vidha#ta# ca tatha# caiva#nila#nalau 5 pu#s%n%a# bhagena#ryamn%a# ca am%shena ca vivasvata# rudrash ca sahito dhi#ma#n mitren%a varun%ena ca 6 rudrair vasubhir a#dityair ashvibhya#m% ca vr%tah% prabhuh% vishve devair marudbhish ca sa#dhyaish ca pitr%bhih% saha 7 gandharvair apsarobhish ca yaks%ara#ks%asa pannagaih% devars%ibhir asam%khyeyais tatha# brahmars%ibhir varaih% 8 vaikha#nasair va#lakhilyair va#yva#ha#rair mari#cipaih% bhr%gubhish ca#n*girobhish ca yatibhish ca maha#tmabhih% sarvair vidya#dharaih% pun%yair yogasiddhais tatha# vr%tah% 9 pita#mahah% pulastyash ca pulahash ca maha#tapa#h% an*gira#h% kashyapo 'trish ca mari#cir bhr%gur eva ca 10 r%tur harah% praceta#sh ca manur daks%as tathaiva ca r%tavash ca graha#sh caiva jyoti#m%s%i ca visha#m% pate 11 mu#rtimatyash ca sarito veda#sh caiva sana#tana#h% samudra#sh ca hrada#sh caiva ti#rtha#ni vividha#ni ca pr%thivi# dyaur dishash caiva pa#dapa#sh ca jana#dhipa 12 aditir deva ma#ta# ca hri#h% shri#h% sva#ha# sarasvati# uma# shaci# sini#va#li# tatha# ca#numatih% kuhu#h% ra#ka# ca dhis%an%a# caiva patnyash ca#nya# divaukasa#m 13 himava#m%sh caiva vindhyash ca merush ca#neka shr%n*gava#n aira#vatah% sa#nucarah% kala#h% ka#s%t%a#s tathaiva ca ma#sa#rdha ma#sa# r%tavas tatha# ra#tryahani# nr%pa 14 uccaih%shrava# hayashres%t%ho na#gara#jash ca va#manah% arun%o garud%ash caiva vr%ks%a#sh caus%adhibhih% saha 15 dharmash ca bhagava#n devah% sama#jagmur hi sam%gata#h% ka#lo yamash ca mr%tyush ca yamasya#nucara#sh ca ye 16 bahulatva#c ca nokta# ye vividha# devata# gan%a#h% te kuma#ra#bhis%eka#rtham% sama#jagmus tatas tatah% 17 jagr%hus te tada# ra#jan sarva eva divaukasah% a#bhis%ecanikam% bha#n%d%am% man*gala#ni ca sarvashah% 18 divyasam%bha#ra sam%yuktaih% kalashaih% ka#n~canair nr%pa sarasvati#bhih% pun%ya#bhir divyatoyabhir eva tu 19 abhyas%in~can kuma#ram% vai sam%prahr%s%t%a# divaukasah% sena#patim% maha#tma#nam asura#n%a#m% bhaya#vaham 20 pura# yatha# maha#ra#ja varun%am% vai jaleshvaram tatha#bhyas%in~cad bhagava#n brahma# lokapita#mahah% kashyapash ca maha#teja# ye ca#nye na#nuki#rtita#h% 21 tasmai brahma# dadau pri#to balino va#taram%hasah% ka#mavi#ryadhara#n siddha#n maha#pa#ris%ada#n prabhuh% 22 nandis%en%am% lohita#ks%am% ghan%d%a# karn%am% ca sam%matam caturtham asya#nucaram% khya#tam% kumudama#linam 23 tatah% stha#n%um% maha#vegam% maha#pa#ris%ad%am% kratum ma#ya# shatadharam% ka#mam% ka#mavi#ryabala#nvitam dadau skanda#ya ra#jendra sura#rivinibarhan%am 24 sa hi deva#sure yuddhe daitya#na#m% bhi#makarman%a#m jagha#na dorbhya#m% sam%kruddhah% prayuta#ni caturdasha 25 tatha# deva dadus tasmai sena#m% nairr%tasa#m%kula#m devashatruks%ayakari#m ajayya#m% vishvaru#pin%i#m 26 jayashabdam% tatash cakrur deva#h% sarve sava#sava#h% gandharvayaks%a# raks%a#m%si munayah% pitaras tatha# 27 yamah% pra#da#d anucarau yama ka#lopama#v ubhau unma#tham% ca prama#tham% ca maha#vi#ryau maha#dyuti# 28 subhra#jo bha#skarash caiva yau tau su#rya#nuya#yinau tau su#ryah% ka#rttikeya#ya dadau pri#tah% prata#pava#n 29 kaila#sashr%n*gasam%ka#shau shvetama#lya#nulepanau somo 'py anucarau pra#da#n man%im% suman%im eva ca 30 jva#la# jihvam% tatha# jyotir a#tmaja#ya huta#shanah% dada#v anucarau shu#rau parasainyaprama#thinau 31 parigham% ca vat%am% caiva bhi#mam% ca sumaha#balam dahatim% dahanam% caiva pracan%d%au vi#ryasam%matau am%sho 'py anucara#n pan~ca dadau skanda#ya dhi#mate 32 utkrosham% pan*kajam% caiva vajradan%d%adhara#v ubhau dada#v anala putra#ya va#savah% paravi#raha# tau hi shatru#n mahendrasya jaghnatuh% samare bahu#n 33 cakram% vikramakam% caiva sam%kramam% ca maha#balam skanda#ya tri#n anucara#n dadau vis%n%ur maha#yasha#h% 34 vardhanam% nandanam% caiva sarvavidya# visha#radau skanda#ya dadatuh% pri#ta#v ashvinau bharatars%abha 35 kundanam% kusumam% caiva kumudam% ca maha#yasha#h% d%ambara#d%ambarau caiva dadau dha#ta# maha#tmane 36 vakra#nuvakrau balinau mes%avaktrau balotkat%au dadau tvas%t%a# maha#ma#yau skanda#ya#nucarau varau 37 suvratam% satyasam%dham% ca dadau mitro maha#tmane kuma#ra#ya maha#tma#nau tapo vidya#dharau prabhuh% 38 sudarshani#yau varadau tris%u lokes%u vishrutau suprabham% ca maha#tma#nam% shubhakarma#n%am eva ca ka#rttikeya#ya sam%pra#da#d vidha#ta# lokavishrutau 39 pa#litakam% ka#likam% ca maha#ma#ya#vina#v ubhau pu#s%a# ca pa#rs%adau pra#da#t ka#rttikeya#ya bha#rata 40 balam% ca#tibalam% caiva maha#vaktrau maha#balau pradadau ka#rttikeya#ya va#yur bharatasattama 41 ghasam% ca#tighasam% caiva timivaktrau maha#balau pradadau ka#rttikeya#ya varun%ah% satyasam%garah% 42 suvarccasam% maha#tma#nam% tathaiva#py ativarcasa#m himava#n pradadau ra#jan huta#shanasuta#ya vai 43 ka#n~canam% ca maha#tma#nam% meghama#linam eva ca dada#v a#nucarau merur agniputra#ya bha#rata 44 sthiram% ca#tisthiram% caiva merur eva#parau dadau maha#tmane 'gniputra#ya maha#balapara#kramau 45 ucchritam% ca#tishr%n*gam% ca maha#pa#s%a#n%a yodhanau pradada#v agniputra#ya vindhyah% pa#ris%ada#v ubhau 46 sam%graham% vigraham% caiva samudro 'pi gada#dharau pradada#v agniputra#ya maha#pa#ris%ada#v ubhau 47 unma#dam% pus%padantam% ca shan*kukarn%am% tathaiva ca pradada#v agniputra#ya pa#rvati# shubhadarshana# 48 jayam% maha#jayam% caiva na#gau jvalanasu#nave pradadau purus%avya#ghra va#sukih% pannageshvarah% 49 evam% sa#khya#sh ca rudra#sh ca vasavah% pitaras tatha# sa#gara#h% saritash caiva girayash ca maha#bala#h% 50 daduh% sena#gan%a#dhyaks%a#n~ shu#lapat%t%ishadha#rin%ah% divyapraharan%opeta#n na#na#ves%avibhu#s%ita#n 51 shr%n%u na#ma#ni ca#nyes%a#m% ye 'nye skandasya sainika#h% vividha#yudhasam%panna#sh citra#bharan%a varmin%ah% 52 shan*kukarn%o nikumbhash ca padmah% kumuda eva ca ananto dva#dasha bhujas tatha# kr%s%n%opakr%s%n%akau 53 dron%a shrava#h% kapiskandhah% ka#n~cana#ks%o jalam% dhamah% aks%asam%tarjano ra#jan kunadi#kas tamo 'bhrakr%t 54 eka#ks%o dva#dasha#ks%ash ca tathaivaika jat%ah% prabhuh% sahasraba#hur vikat%o vya#ghra#ks%ah% ks%itikampanah% 55 pun%yana#ma# suna#ma# ca suvaktrah% priyadarshanah% parishrutah% koka nadah% priya ma#lya#nulepanah% 56 ajodaro gajashira#h% skandha#ks%ah% shatalocanah% jva#la# jihvah% kara#lash ca sitakesho jat%i# harih% 57 caturdam%s%t%ro 's%t%a jihvash ca meghana#dah% pr%thushrava#h% vidyud aks%o dhanur vaktro jat%haro ma#ruta#shanah% 58 udara#ks%o jhas%a#ks%ash ca vajrana#bho vasu prabhah% samudravego ra#jendra shailakampi# tathaiva ca 59 putra mes%ah% prava#hash ca tatha# nandopanandakau dhu#mrah% shvetah% kalin*gash ca siddha#rtho varadas tatha# 60 priyakash caiva nandash ca gonandash ca prata#pava#n a#nandash ca pramodash ca svastiko dhruvakas tatha# 61 ks%emava#pah% suja#tash ca siddhaya#trash ca bha#rata govrajah% kanaka#pi#d%o maha#pa#ris%adeshvarah% 62 ga#yano hasanash caiva ba#n%ah% khad%gash ca vi#ryava#n vaita#li# ca#tita#li# ca tatha# katika va#tikau 63 ham%sajah% pan*kadigdha#n*gah% samudronma#danash ca ha ran%otkat%ah% praha#sash ca shvetashi#rs%ash ca nandakah% 64 ka#lakan%t%hah% prabha#sash ca tatha# kumbha#n%d%ako 'parah% ka#laka#ks%ah% sitash caiva bhu#talonmathanas tatha# 65 yajn~ava#hah% prava#hash ca deva ya#ji# ca somapah% saja#lash ca maha#teja#h% kratha kra#thau ca bha#rata 66 tuhanash ca tuha#nash ca citradevash ca vi#ryava#n madhurah% suprasa#dash ca kiri#t%i# ca maha#balah% 67 vasavo madhuvarn%ash ca kalashodara eva ca dhamanto manmathakarah% su#ci#vaktrash ca vi#ryava#n 68 shvetavaktrah% suvaktrash ca ca#ru vaktrash ca pa#n%d%urah% dan%d%aba#huh% suba#hush ca rajah% kokilakas tatha# 69 acalah% kanaka#ks%ash ca ba#la#na#m ayikah% prabhuh% sam%ca#rakah% koka nado gr%dhravaktrash ca jambukah% 70 loha#sha vaktro jat%harah% kumbhavaktrash ca kun%d%akah% madgugri#vash ca kr%s%n%auja# ham%savaktrash ca candra bha#h% 71 pa#n%iku#rma# ca shambu#kah% pan~cavaktrash ca shiks%akah% ca#s%a vaktrash ca jambu#kah% sha#kavaktrash ca kun%d%akah% 72 yogayukta# maha#tma#nah% satatam% bra#hman%a priya#h% paita#maha# maha#tma#no maha#pa#ris%ada#sh ca ha yauvanastha#sh ca ba#la#sh ca vr%ddha#sh ca janamejaya 73 sahasrashah% pa#ris%ada#h% kuma#ram upatasthire vaktrair na#na#vidhair ye tu shr%n%u ta#n~ janamejaya 74 ku#rmakukkut%avaktra#sh ca shasholu#ka mukha#s tatha# kharos%t%ravadana#sh caiva vara#havadana#s tatha# 75 manus%yames%a vaktra#sh ca sr%ga#lavadana#s tatha# bhi#ma# makara vaktra#sh ca shishuma#ra mukha#s tatha# 76 ma#rja#rashashavaktra#sh ca di#rghavaktra#sh ca bha#rata nakulolu#ka vatra#sh ca shvava#ktra#sh ca tatha#pare 77 a#khu babhruka vaktrash ca mayu#ravadana#s tatha# matsyames%a#nana#sh ca#nye aja#vi mahis%a#nana#h% 78 r%ks%asha#rdu#la vaktra#sh ca dvi#pisim%ha#nana#s tatha# bhi#ma# gaja#nana#sh caiva tatha# nakramukha#h% pare 79 garud%a#nana#h% khad%gamukha# vr%kaka#kamukha#s tatha# gokharos%t%ra mukha#sh ca#nye vr%s%adam%sha mukha#s tatha# 80 maha#jat%hara pa#da#n*ga#s ta#raka#ksha#sh ca bha#rata pa#ra#vata mukha#sh ca#nye tatha# vr%s%amukha#h% pare 81 kokila# vadana#sh ca#nye shyenatittirika#nana#h% kr%kala#sa mukha#sh caiva virajo'mbaradha#rin%ah% 82 vya#lavaktra#h% shu#lamukha#sh can%d%avaktra#h% shata#nana#h% a#shi#vis%a#sh ci#radhara# gona#sa#varan%a#s tatha# 83 sthu#lodara#h% kr%sha#n*ga#sh ca sthu#la#n*gash ca kr%shodara#h% hrasvagri#va# maha#karn%a# na#na#vya#lavibhu#s%ita#h% 84 gajendra carma vasana#s tatha# kr%s%n%a#jina#mbara#h% skandhe mukha# maha#ra#ja tatha# hy udarato mukha#h% 85 pr%s%t%he mukha# hanumukha#s tatha# jan*gha# mukha# api pa#rshva#nana#sh ca bahavo na#na#deshamukha#s tatha# 86 tatha# ki#t%a patam%ga#na#m% sadr%sha#sya# gan%eshvara#h% na#na#vya#lamukha#sh ca#nye bahu ba#hushiro dhara#h% 87 na#na#vr%ks%abhuja#h% kec cit kat%i shi#rs%a#s tatha#pare bhujam%gabhoga vadana# na#na#gulmaniva#sinah% 88 ci#rasam%vr%ta ga#tra#sh ca tatha# phalakava#sasah% na#na#ves%adhara#sh caiva carma va#sasa eva ca 89 us%n%i#s%in%o mukut%inah% kambugri#va#h% suvarcasah% kiri#t%inah% pan~ca shikha#s tatha# kat%hina mu#rdhaja#h% 90 trishit%ha# dvishikha#sh caiva tatha# sapta shikha#h% pare shikhan%d%ino mukut%ino mun%d%a#sh ca jat%ila#s tatha# 91 citrama#lyadhara#h% kec cit kec cid roma#nana#s tatha# divyama#lya#mbaradhara#h% satatam% priyavigraha#h% 92 kr%s%n%a# nirma#m%sa vaktra#sh ca di#rghapr%s%t%a# niru#dara#h% sthu#lapr%s%t%ha# hrasvapr%s%t%ha#h% pralambodara mehana#h% 93 maha#bhuja# hrasvabhuja# hrasvaga#trash ca va#mana#h% kubja#sh ca di#rghajan*gha#sh ca hastikarn%a shirodhara#h% 94 hastina#sa#h% ku#rmana#sa# vr%kana#sa#s tatha#pare di#rghaus%t%ha# di#rghajihva#sh ca vikara#la# hy adhomukha#h% 95 maha#dam%s%t%ra# hrasvadam%s%t%ra#sh caturdam%s%t%ra#s tatha#pare va#ran%endra nibha#sh ca#nye bhi#ma# ra#jan sahasrashah% 96 suvibhaktashari#ra#sh ca di#ptimantah% svalam%kr%ta#h% pin*ga#ks%a#h% shan*kukarn%a#sh ca vakrana#sa#sh ca bha#rata 97 pr%thu dam%s%t%ra#maha# dam%s%t%ra#h% sthu#laus%t%ha# hari mu#rdhaja#h% na#na# pa#daus%t%ha dam%s%t%ra#sh ca na#ha# hastashiro dhara#h% na#na# varmabhir a#cchanna# na#na# bha#s%a#sh ca bha#rata 98 kushala# deshabha#s%a#su jalpanto 'nyonyam i#shvara#h% hr%s%t%a#h% paripatanti sma maha#pa#ris%ada#s tatha# 99 di#rghagri#va# di#rghanakha# di#rghapa#dashiro bhuja#h% pin*ga#ks%a# ni#lakan%t%ha#sh ca lambakarn%a#sh ca bha#rata 100 vr%kodara nibha#sh caiva ke cid an~janasam%nibha#h% shveta#n*ga# lohitagri#va#h% pin*ga#ks%a#sh ca tatha#pare kalma#s%a# bahavo ra#jam%sh citravarn%a#sh ca bha#rata 101 ca#mara#pi#d%aka nibha#h% shvetalohita ra#jayah% na#na#varn%a#h% savarn%a#sh ca mayu#rasadr%shaprabha#h% 102 punah% praharan%a#ny es%a#m% ki#rtyama#na#ni me shr%n%u shes%aih% kr%tam% pa#ris%adair a#yudha#na#m% parigraham 103 pa#shodyata kara#h% ke cid vya#dita#sya#h% khara#nana#h% pr%thv aks%a# ni#lakan%t%ha#sh ca tatha# parighaba#havah% 104 shataghni# cakrahasta#sh ca tatha# musalapa#n%ayah% shu#la#sihasta#sh ca tatha# maha#ka#ya# maha#bala#h% 105 gada# bhushun%d%i hasta#sh ca tatha# tomarapa#n%ayah% asi mudgarahasta#sh ca dan%d%ahasta#sh ca bha#rata 106 a#yudhair vividhair ghorair maha#tma#no maha#java#h% maha#bala# maha#vega# maha#pa#ris%ada#s tatha# 107 abhis%ekam% kuma#rasya dr%s%t%va# hr%s%t%a# ran%apriya#h% ghan%t%a#ja#lapinaddha#n*ga# nanr%tus te mahaujasah% 108 ete ca#nye ca bahavo maha#pa#ris%ada# nr%pa upatasthur maha#tma#nam% ka#rttikeyam% yashasvinam 109 divya#sh ca#py a#ntariks%a#sh ca pa#rthiva#sh ca#nilopama#h% vya#dis%t%a# daivataih% shu#ra#h% skandasya#nucara#bhavan 110 ta#dr%sha#na#m% sahasra#n%i prayuta#ny arbuda#ni ca abhis%iktam% maha#tma#nam% pariva#ryopatasthire | | 1 [vai] shr%n%u ma#tr%gan%a#n ra#jan kuma#ra#nucara#n ima#n ki#rtyama#na#n maya# vi#ra sapatnagan%asu#dana#n 2 yashasvini#na#m% ma#tr%#n%a#m% shr%n%u na#ma#ni bha#rata ya#bhir vya#pta#s trayo loka#h% kalya#n%i#bhish cara#cara#h% 3 prabha#vati# visha#la#ks%i# palita# gonasi# tatha# shri#mati# bahula# caiva tathaiva bahuputrika# 4 apsu ja#ta# ca gopa#li# br%had amba#lika# tatha# jaya#vati# ma#latika# dhruvaratna# bhayam%kari# 5 vasu da#ma# suda#ma# ca vishoka# nandini# tatha# ekacu#d%a# maha#cu#d%a# cakranemish ca bha#rata 6 uttejani# jayatsena# kamala#ks%y atha shobhana# shatrum%jaya# tatha# caiva krodhana# shalabhi# khari# 7 ma#dhavi# shubhavaktra# ca ti#rthanemish ca bha#rata gi#tapriya# ca kalya#n%i# kadrula# ca#mita#shana# 8 meghasvana# bhogavati# subhru#sh ca kanaka#vati# ala#ta#ks%i# vi#ryavati# vidyujjihva# ca bha#rata 9 padma#vati# sunaks%atra# kandara# bahuyojana# sam%ta#nika# ca kauravya kamala# ca maha#bala# 10 suda#ma# bahu da#ma# ca suprabha# ca yashasvini# nr%tyapriya# ca ra#jendra shatolu#khala mekhala# 11 shataghan%t%a# shata#nanda# bhaga nanda# ca bha#gini# vapus%mati# candra shi#ta# bhadra ka#li# ca bha#rata 12 sam%ka#rika# nis%kut%ika# bhrama# catvarava#sini# suman*gala# svastimati# vr%ddhika#ma# jaya priya# 13 dhanada# suprasa#da# ca bhavada# ca jaleshvari# ed%i# bhed%i# sumed%i# ca veta#la janani# tatha# kan%d%u#tih% ka#lika# caiva deva mitra# ca bha#rata 14 lambasi# ketaki# caiva citrasena# taha# bala# kukkut%ika# shan*khanika# tatha# jarjarika# nr%pa 15 kun%d%a#rika# kokalika# kan%d%ara# ca shatodari# utkra#thini# jaren%a# ca maha#vega# ca kan*kan%a# 16 manojava# kan%t%akini# praghasa# pu#tana# tatha# khashaya# curvyut%ir va#ma# kroshana#tha tad%it prabha# 17 man%d%odari# ca tun%d%a# ca kot%ara# meghava#sini# subhaga# lambini# lamba# vasu cu#d%a# vikatthani# 18 u#rdhvaven%i# dhara# caiva pin*ga#ks%i# lohamekhala# pr%thu vaktra# madhurika# madhu kumbha# tathaiva ca 19 paks%a#lika# manthanika# jara#yur jarjara#nana# khya#ta# dahadaha# caiva tatha# dhamadhama# nr%pa 20 khan%d%akhan%d%a# ca ra#jendra pu#s%an%a# man%ikun%d%ala# amoca# caiva kauravya tatha# lambapayodhara# 21 ven%uvi#n%a# dhara# caiva pin*ga#ks%i# lohamekhala# shasholu#ka mukhi# kr%s%n%a# kharajan*gha# maha#java# 22 shishuma#ra mukhi# shveta# lohita#ks%i# vibhi#s%an%a# jat%a#lika# ka#macari# di#rghajihva# balotkat%a# 23 ka#led%ika# va#manika# mukut%a# caiva bha#rata lohita#ks%i# maha#ka#ya# hari pin%d%i# ca bhu#mipa 24 eka#ks%ara# sukusuma# kr%s%n%a karn%i# ca bha#rata ks%ura karn%i# catus%karn%i# karn%apra#varan%a# tatha# 25 catus%patha niketa# ca gokarn%i# mahis%a#nana# kharakarn%i# maha#karn%i# bheri# svanamaha#svana# 26 shan*khakumbha svana# caiva bhan*gada# ca maha#bala# gan%a# ca sugan%a# caiva tatha#bhi#ty atha ka#mada# 27 catus%patha rata# caiva bhu#ri ti#rtha# anyagocara# pashuda# vittada# caiva sukhada# ca maha#yasha#h% payoda# gomahis%ada# suvis%a#n%a# ca bha#rata 28 pratis%t%ha# supratis%t%ha# ca rocama#na# surocana# gokarn%i# ca sukarn%i#ca sasira# stherika# tatha# ekacakra# megharava# meghama#la# virocana# 29 eta#sh ca#nya#sh ca bahavo ma#taro bharatars%abha ka#rttikeya#nuya#yinyo na#na#ru#pa#h% sahasrashah% 30 di#rghanakhyo di#rghadantyo di#rghatun%d%yash ca bha#rata sarala# madhura#sh caiva yauvanastha#h% svalam%kr%ta#h% 31 ma#ha#tmyena ca sam%yukta#h% ka#maru#padhara#s tatha# nirma#m%sa ga#tryah% shveta#sh ca tatha# ka#n~canasam%nibha#h% 32 kr%s%n%ameghanibha#sh ca#nya# dhu#mra#sh ca bharatars%abha arun%a#bha# maha#bha#ga# di#rghakeshyah% sita#mbara#h% 33 u#rdhvaven%i# dhara#sh caiva pin*ga#ks%yo lambamekhala#h% lambodaryo lambakarn%a#s tatha# lambaparo dhara#h% 34 ta#mra#ks%yas ta#mravarn%a#sh ca haryaks%yash ca tatha#pare varada#h% ka#maca#rin%yo nityapramudita#s tatha# 35 ya#myo raudryas tatha# saumya#h% kauberyo 'tha maha#bala#h% va#run%yo 'tha ca ma#hendryas tatha#gneyyah% param%tapa 36 va#yavyash ca#tha kauma#ryo bra#hmyash ca bharatars%abah% ru#pen%a#psarasa#m% tulya# jave va#yusama#s tatha# 37 parapus%t%opama# va#kye tatharddhya# dhanadopama#h% shakra vi#ryopama#sh caiva di#ptya# vahni sama#s tatha# 38 vr%ks%acatvarava#sinyash catus%patha niketana#h% guha# shmasha#nava#sinyah% shailaprasravan%a#laya#h% 39 na#na#bharan%adha#rin%yo na#na# ma#lya#mbara#s tatha# na#na# viccitra ves%a#sh ca na#na# bha#s%a#s tathaiva ca 40 ete ca#nye ca bahavo gan%a#h% shatrubhayam% kara#h% anujagmur maha#tma#nam% tridashendrasya sam%mate 41 tatah% shaktyastram adadad bhagava#n pa#kasha#sanah% guha#ya ra#jasha#rdu#la vina#sha#ya suradvis%a#m 42 maha#svana#m% maha#ghan%t%a#m% dyotama#na#m% sitaprabha#m tarun%a#dityavarn%a#m% ca pata#ka#m% bharatars%abha 43 dadau pashupatis tasmai sarvabhu#tamaha#camu#m ugra#m% na#na#praharan%a#m% tapo vi#ryabala#nvita#m 44 vis%n%ur dadau vaijayanti#m% ma#la#m% balavivardhini#m uma# dadau ca#rajasi# va#sasi# su#ryasaprabhe 45 gan*ga#m% kaman%d%alum% divyam amr%todbhavam uttamam dadau pri#tya# kuma#ra#ya dan%d%am% caiva br%haspatih% 46 garud%o dayitam% putram% mayu#ram% citrabarhin%am arun%as ta#mracu#d%am% ca pradadau caran%a#yudham 47 pasham% tu varun%o ra#ja# balavi#ryasamanvitam kr%s%n%a#jinam% tatha# brahma# brahman%ya#ya dadau prabhuh% samares%u jayam% caiva pradadau lokabha#vanah% 48 sena#patyam anupra#pya ska#ndo devagan%asya ha shushubhe jvalito 'rcis%ma#n dviti#ya# iva pa#vakah% tatah% pa#ris%adaish caiva ma#tr%bhish ca samanvitah% 49 sa# sena# nairr%ti# bhi#ma# saghan%t%occhritaketana# sabheri# shan*khamuraja# sa#yudha# sapata#kini# sha#radi# dyaur iva#bha#ti jyotirbhir upashobhita# 50 tato deva nika#ya#s te bhu#tasena# gan%a#s tatha# va#daya#m a#sur avyagra# bheri#shan*kha#m%sh ca pus%kala#n 51 pat%aha#n~ jharjhara#m%sh caiva kr%kaca#n govis%a#n%ika#n a#d%ambara#n gomukha#m%sh cad%id%ima#m%sh ca maha#svana#n 52 tus%t%uvus te kuma#ram% ca sarve deva#h% sava#sava#h% jagush ca devagandharva# nanr%tush ca#psarogan%a#h% 53 tatah% pri#to maha#senas tridashebhyo varam% dadau ripu#n hanta#smi samare ye vo vadhaciki#rs%avah% 54 pratigr%hya varam% deva#s tasma#d vibudhasattama#t pri#ta#tma#no maha#tma#no menire nihata#n ripu#n 55 sarves%a#m% bhu#tasa#m%gha#na#m% hars%a#n na#dah% samutthitah% apu#rayata loka#m%s tri#n vare datte maha#tmana# 56 sa niryayau maha#seno mahatya# senaya# vr%tah% vadha#ya yudhi daitya#na#m% raks%a#rtham% ca divaukasa#m 57 vyavasa#yo jayo dharmah% siddhir laks%mi#r dhr%tih% smr%tih% maha#senasya sainya#na#m agre jagmur nara#dhipa 58 sa taya# bhi#maya# devah% shu#lamudgara hastaya# gada#musalana#ra#cashaktitomara hastaya# dr%ptasim%hanina#dinya# vinadya prayayau guhah% 59 tam% dr%s%t%va# sarvadaiteya# ra#ks%asa# da#nava#s tatha# vyadravanta dishah% sarva# bhayodvigna#h% samantatah% abhyadravanta deva#s ta#n vividha#yudhapa#n%ayah% 60 dr%s%t%va# ca sa tatah% kruddhah% skandas tejobala#nvitah% shaktyastram% bhagava#n bhi#mam% punah% punar ava#sr%jat a#dadhac ca#tmanas tejo havis%eddha iva#nalah% 61 abhyasyama#ne shaktyastre skandena#mita tejasa# ulka# jva#la# maha#ra#ja papa#ta vasudha#tale 62 sam%hra#dayantash ca tatha# nirgha#ta#sh ca#patan ks%itau yatha#nta ka#lasamaye sughora#h% syus tatha# nr%pa 63 ks%ipta# hy eka# tatha# shaktih% sughora#nala su#nuna# tatah% kot%yo vinis%petuh% shakti#na#m% bharatars%abha 64 sa shaktyastren%a sam%gra#me jagha#na bhagava#n prabhuh% daityendram% ta#rakam% na#ma maha#balapara#kramam vr%tam% daitya#yutair vi#rair balibhir dashabhir nr%pa 65 mahis%am% ca#s%t%abhih% padmair vr%tam% sam%khye nijaghniva#n tripa#dam% ca#yuta shatair jagha#na dashabhir vr%tam 66 hradodaram% nikharvaish ca vr%tam% dashabhir i#shvarah% jagha#na#nucaraih% sa#rdham% vividha#yudhapa#n%ibhih% 67 tatra#kurvanta vipulam% na#ddam% vadhyatsu shatrus%u kuma#ra#nucara# ra#jan pu#rayanto disho dasha 68 shaktyastrasya tu ra#jendra tato 'rcirbhih% samantatah% dagdha#h% sahasrasho daitya# na#daih% skandasya ca#pare 69 pata#kaya#vadhu#ta#sh ca hata#h% ke cit suradvis%ah% kecci#d ghan%t%a# rava trasta# nipetur vasudha#tale ke cit praharan%aish chinna# vinipetur gata#savah% 70 evam% suradvis%o 'neka#n balava#n a#tata#yinah% jagha#na samare vi#rah% ka#rttikeyo maha#balah% 71 ba#n%o na#ma#tha daiteyo baleh% putro maha#balah% kraun~cam% parvatam a#sa#dya devasam%gha#n aba#dhata 72 tam abhyaya#n maha#senah% surashatrum uda#radhi#h% sa ka#rttikeyasya bhaya#t kraun~cam% sharan%am eyiva#n 73 tatah% kraun~cam% maha#manyuh% kraun~cana#da nina#ditam shaktya# bibheda bhagava#n ka#rttikeyo 'gnidattaya# 74 sasha#la skandhasaralam% trastava#narava#ran%am pulinatrasta vihagam% vinis%patita pannagam 75 gola#n*gu#rarks%a sam%ghaish ca dravadbhir anuna#ditam kuran*ga gatinirghos%am udbhra#ntasr%mara#citam 76 vinis%patadbhih% sharabhaih% sim%haish ca sahasa# drutaih% shocya#m api dasha#m% pra#pto rara#jaiva sa parvatah% 77 vidya#dhara#h% samutpetus tasya shr%n*ganiva#sinah% kim%nara#sh ca samudvigna#h% shaktipa#ta ravoddhata#h% 78 tato daitya# vinis%petuh% shatasho 'tha sahasrashah% pradi#pta#t parvatashres%t%ha#d vicitra#bharan%a srajah% 79 ta#n nijaghnur atikramya kuma#ra#nucara# mr%dhe bibheda shaktya# kraun~cam% ca pa#vakih% paravi#raha# 80 bahudha# caikadha# caiva kr%tva#tma#nam% maha#tmana# shaktih% ks%ipta# ran%e tasya pa#n%im eti punah% punah% 81 evam% prabha#vo bhagava#n ato bhu#yash ca pa#vakih% kraun~cas tena vinirbhinno daitya#sh ca shatasho hata#h% 82 tatah% sa bhagava#n devo nihatya vibudhadvis%ah% sabha#jyama#no vibudhaih% param% hars%am ava#pa ha 83 tato dundubhayo ra#jan neduh% shan*kha#sh ca bha#rata mumucur deva yos%a#sh ca pus%pavars%am anuttamam 84 divyagandham upa#da#ya vavau pun%yash ca ma#rutah% gandharva#s tus%t%uvush cainam% yajva#nash ca mahars%ayah% 85 ke cid enam% vyavasyanti pita#mahasutam% prabhum sanatkuma#ram% sarves%a#m% brahmayonim% tam agrajam 86 ke cin maheshvara sutam% ke cit putram% vibha#vasoh% uma#ya#h% kr%ttika#na#m% ca gan*ga#ya#sh ca vadanty uta 87 ekadha# ca dvidha# caiva caturdha# ca maha#balam yogina#m i#shvaram% devam% shatasho 'tha sahasrashah% 88 etat te kathitam% ra#jan ka#rttikeya#bhis%ecanam shr%n%u caiva sarasvatya#s ti#rthavam%shasya pun%yata#m 89 babhu#va ti#rthapravaram% hates%u surashatrus%u kuma#ren%a maha#ra#ja trivis%t%apam iva#param 90 aishvarya#n%i ca tatrastho dada#v i#shah% pr%thak pr%thak tada# nairr%tamukhyebhyas trailokye pa#vaka#tmajah% 91 evam% sa bhagava#m%s tasmim%s ti#rthe daitya kula#ntakah% abhis%ikto maha#ra#ja deva sena#patih% suraih% 92 aujasam% na#ma tat ti#rtham% yatra pu#rvam apa#m% patih% abhis%iktah% suragan%air varun%o bharatars%abha 93 tasmim%s ti#rthavare sna#tva# skandam% ca#bhyarcya la#n*gali# bra#hman%ebhyo dadau rukmam% va#sa#m%sy a#bharan%a#ni ca 94 us%itva# rajani#m% tatra ma#dhavah% paravi#raha# pu#jya ti#rthavaram% tac ca spr%s%t%va# toyam% ca la#n*gali# hr%s%t%ah% pri#tamana#sh caiva hy abhavan ma#dhavottamah% 95 etat te sarvam a#khya#tam% yan ma#m% tvam% paripr%cchasi yatha#bhis%ikto bhagava#n skando devaih% sama#gataih% | | 1 [j] atyadbhutam idam% brahman~ shrutava#n asmi tattvatah% abhis%ekam% kuma#rasya vistaren%a yatha#vidhi 2 yac chrutva# pu#tam a#tma#nam% vija#na#mi tapodhana prahr%s%t%a#ni ca roma#n%i prasannam% ca mano mama 3 abhis%ekam% kuma#rasya daitya#na#m% ca vadham% tatha# shrutva# me parama# pri#tir bhu#yah% kautu#halam% hi me 4 apa#m% patih% katham% hy asminn abhis%iktah% sura#suraih% tan me bru#hi maha#pra#jn~a kushalo hy asi sattama 5 [vai] shr%n%u ra#jann idam% citram% pu#rvakalpe yatha#tatham a#dau kr%tayuge tasmin vartama#ne yatha#vidhi varun%am% devata#h% sarva#h% sametyedam atha#bruvan 6 yatha#sma#n surara#t% shakro bhayebhyah% pa#ti sarvada# tatha# tvam api sarva#sa#m% sarita#m% vai patir bhava 7 va#sash ca te sada# devasa#gare makara#laye samudro 'yam% tava vashe bhavis%yati nadi#patih% 8 somena sa#rdham% ca tava ha#ni vr%ddhi# bhavis%yatah% evam astv iti ta#n deva#n varun%o va#kyam abravi#t 9 sama#gamya tatah% sarve varun%am% sa#gara#layam apa#m% patim% pracakrur hi vidhidr%s%t%ena karman%a# 10 abhis%icya tato deva# varun%am% ya#dasa#m% pati jagmuh% sva#ny eva stha#na#ni pu#jayitva# jaleshvaram 11 abhis%iktas tato devair varun%o 'pi maha#yasha#h% saritah% sa#gara#m%sh caiva nada#m%sh caiva sara#m%si ca pa#laya#m a#sa vidhina# yatha# deva#n~ shatakratuh% 12 tatas tatra#py upaspr%shya dattva# ca vividham% vasu agniti#rtham% maha#pra#jn~ah% sa jaga#ma pralambaha# nas%t%o na dr%shyate yatra shami# garbhe huta#shanah% 13 loka#loka vina#she ca pra#durbhu#te tada#nagha upatasthur maha#tma#nam% sarvalokapita#maham 14 agnih% pranas%t%o bhagava#n ka#ran%am% ca na vidmahe sarvalokaks%ayo ma# bhu#t sam%pa#dayatu no 'nalam 15 [j] kimartham% bhagava#n agnih% pranas%t%o lokabha#vanah% vijn~a#tash ca katham% devais tan mama#caks%va tattvatah% 16 [vai] bhr%goh% sha#pa#d bhr%sham% bhi#to ja#taveda#h% prata#pava#n shami# garbham atha#sa#dya nana#sha bhagava#m%s tatah% 17 pranas%t%e tu tada# vahnau deva#h% sarve sava#sava#h% anves%anta tada# nas%t%am% jvalanam% bhr%shaduh%khita#h% 18 tato 'gniti#rtham a#sa#dya shami# garbhastham eva hi dadr%shur jvalanam% tatra vasama#nam% yatha#vidhi 19 deva#h% sarve naravya#ghra br%haspatipurogama#h% jvalanam% tam% sama#sa#dya pri#ta#bhu#van sava#sava#h% punar yatha#gatam% jagmuh% sarvabhaks%ash ca so 'bhavat 20 bhr%goh% sha#pa#n mahi#pa#la yad uktam% brahmava#dina# tatra#py a#plutya matima#n brahmayonim% jaga#ma ha 21 sasarja bhagava#n yatra sarvalokapita#mahah% tatra#plutya tato brahma# saha devaih% prabhuh% pura# sasarja ca#nna#ni tatha# devata#na#m% yatha#vidhi 22 tatra sna#tva# ca dattva# ca vasu#ni vividha#ni ca kauberam% prayayau ti#rtham% tatra taptva# mahat tapah% dhana#dhipatyam% sam%pra#pto ra#jann ailabilah% prabhuh% 23 tatrastham eva tam% ra#jan dhana#ni nidhayas tatha# upatasthur narashres%t%ha tat ti#rtham% la#n*gali# tatah% gatva# sna#tva# ca vidhivad bra#hman%ebhyo dhanam% dadau 24 dadr%she tatra tat stha#nam% kaubere ka#nanottame pura# yatra tapas taptam% vipulam% sumaha#tmana# 25 yatra ra#jn~a# kuberen%a vara# labdha#sh ca pus%kala#h% dhana#dhipatyam% sakhyam% ca rudren%a#mita tejasa# 26 suratvam% lokapa#latvam% putram% ca nalaku#baram yatra lebhe maha#ba#ho dhana#dhipatir an~jasa# 27 abhis%iktash ca tatraiva sama#gamya marudgan%aih% va#hanam% ca#sya tad dattam% ham%sayuktam% manoramam vima#nam% pus%pakam% divyam% nairr%taishvaryam eva ca 28 tatra#plutya balo ra#jan dattva# da#ya#m%sh ca pus%kala#n jaga#ma tvarito ra#mas ti#rtham% shveta#nulepanah% 29 nis%evitam% sarvasattvair na#mna# badara pa#canam na#nartuka vanopetam% sada# pus%paphalam% shubham | | 1 [vai] tatas ti#rthavaram% ra#mo yayau badara pa#canam tapasvisiddhacaritam% yatra kanya# dhr%tavrata# 2 bharadva#jasya duhita# ru#pen%a#pratima# bhuvi sruca#vati# na#ma vibho kuma#ri# brahmaca#rin%i# 3 tapash caca#ra sa#tyugram% niyamair bahubhir nr%pa bharta# me devara#jah% sya#d iti nishcitya bha#mini# 4 sama#s tasya# vyatikra#nta# bahvyah% kurukulodvaha carantya# niyama#m%s ta#m%s ta#n stri#bhis ti#vra#n sudushcara#n 5 tasya#s tu tena vr%ttena tapasa# ca visha#m% pate bhaktya# ca bhagava#n pri#tah% paraya# pa#kasha#sanah% 6 a#jaga#ma#shramam% tasya#s tridasha#dhipatih% prabhuh% a#stha#ya ru#pam% viprars%er vasis%t%hasya maha#tmanah% 7 sa# tam% dr%s%t%vogra tapasam% vasis%t%ham% tapata#m% varam a#ca#rair munibhir dr%s%t%aih% pu#jaya#m a#sa bha#rata 8 uva#ca niyamajn~a# ca kalya#n%i# sa# priyam%vada# bhagavan munisha#rdu#la kim a#jn~a#payasi prabho 9 sarvam adya yatha#shakti tava da#sya#mi suvrata shakra bhaktya# tu te pa#n%im% na da#sya#mi katham% cana 10 vrataish ca niyamaish caiva tapasa# ca tapodhana shakras tos%ayitavyo vai maya# tribhuvaneshvarah% 11 ity ukto bhagava#n devah% smayann iva niri#ks%ya ta#m uva#ca niyamajn~a#m% ta#m% sa#ntvayann iva bha#rata 12 ugram% tapash carasi vai vidita# me 'si suvrate yadartham ayam a#rambhas tava kalya#n%i hr%dgatah% 13 tac ca sarvam% yatha# bhu#tam% bhavis%yati vara#nane tapasa# labhyate sarvam% sarvam% tapasi tis%t%hati 14 ya#ni stha#na#ni divya#ni vibudha#na#m% shubha#nane tapasa# ta#ni pra#pya#ni tapo mu#lam% mahat sukham 15 iha kr%tva# tapo ghoram% deham% sam%nyasya ma#nava#h% devatvam% ya#nti kalya#n%i shr%n%u cedam% vaco mama 16 pacasvaita#ni subhage badara#n%i shubhavrate pacety uktva# sa bhagava#n~ jaga#ma balasu#danah% 17 a#mantrya ta#m% tu kalya#n%i#m% tato japyam% jaja#pa sah% avidu#re tatas tasma#d a#shrama#t ti#rtham uttame indra ti#rthe maha#ra#ja tris%u lokes%u vishrute 18 tasya# jijn~a#sana#rtham% sa bhagava#n pa#kasha#sanah% badara#n%a#m apacanam% caka#ra vibudha#dhipah% 19 tatah% sa prayata# ra#jan va#gyata# vigataklama# tatpara# shuci sam%vi#ta# pa#vake samadhishrayat apacad ra#jasha#rdu#la badara#n%i maha#vrata# 20 tasya#h% pacantya#h% sumaha#n ka#lo 'ga#t purus%ars%abha na ca sma ta#ny apacyanta dinam% ca ks%ayam abhyagat 21 huta#shanena dagdhash ca yas tasya#h% ka#s%t%hasam%cayah% aka#s%t%ham agnim% sa# dr%s%t%va# svashari#ram atha#dahat 22 pa#dau praks%ipya sa# pu#rvam% pa#vake ca#rudarshana# dagdhau dagdhau punah% pa#da#v upa#vartayata#nagha# 23 caran%au dahyama#nau ca na#cintayad anindita# duh%kham% kamalapatra#ks%i# mahars%eh% priyaka#myaya# 24 atha tat karma dr%s%t%va#sya#h% pri#tas tribhuvaneshvarah% tatah% sam%darshaya#m a#sa kanya#yai ru#pam a#tmanah% 25 uva#ca ca surashres%t%has ta#m% kanya#m% sudr%d%ha vrata#m pri#to 'smi te shubhe bhaktya# tapasa# niyamena ca 26 tasma#d yo 'bhimatah% ka#mah% sa te sam%patsyate shubhe deham% tyaktva# maha#bha#ge tridive mayi vatsyasi 27 idam% ca te ti#rthavaram% sthiram% loke bhavis%yati sarvapa#pa#paham% subhru na#mna# badara pa#canam vikhya#tam% tris%u lokes%u brahmars%ibhir abhiplutam 28 asmin khalu maha#bha#ge shubhe ti#rthavare pura# tyaktva# saptars%ayo jagmur himavantam arundhati#m 29 tatas te vai maha#bha#ga# gatva# tatra susam%shita#h% vr%ttyartham% phalamu#la#ni sama#hartum% yayuh% kila 30 tes%a#m% vr%ttyarthina#m% tatra vasata#m% himavadvane ana#vr%s%t%ir anupra#pta# tada# dva#dasha va#rs%iki# 31 te kr%tva# ca#shramam% tatra nyavasanta tapasvinah% arundhaty api kalya#n%i# taponitya#bhavat tada# 32 arundhati#m% tato dr%s%t%va# ti#vram% niyamam a#sthita#m atha#gamat trinayahah% supri#to varadas tada# 33 bra#hmam% ru#pam% tatah% kr%tva# maha#devo maha#yasha#h% ta#m abhyetya#bravi#d devo bhiks%a#m iccha#my aham% shubhe 34 pratyuva#ca tatah% sa# tam% bra#hman%am% ca#rudarshana# ks%i#n%o 'nnasam%cayo vipra badara#n%i#ha bhaks%aya tato 'bravi#n maha#devah% pacasvaita#ni suvrate 35 ity ukta# sa#pacat ta#ni bra#hman%a priyaka#myaya# adhishritya samiddhe 'gnau badara#n%i yashasvini# 36 divya# manorama#h% pun%ya#h% katha#h% shushra#va sa# tada# ati#ta# sa# tv ana#vr%s%t%ir ghora# dva#dasha va#rs%iki# 37 anashnantya#h% pacantya#sh ca shr%n%vantya#sh ca katha#h% shubha#h% ahah% samah% sa tasya#s tu ka#lo 'ti#tah% suda#run%ah% 38 tatas te munayah% pra#pta#h% phala#ny a#da#ya parvata#t tatah% sa bhagava#n pri#tah% prova#ca#rundhati#m% tada# 39 upasarpasva dharmajn~e yatha#pu#rvam ima#n r%s%i#n pri#to 'smi tava dharmajn~a tapasa# niyamena ca 40 tatah% sam%darshaya#m a#sa svaru#pam% bhagava#n harah% tato 'bravi#t tada# tebhyas tasya#s tac caritam% mahat 41 bhavadbhir himavatpr%s%t%he yat tapah% samupa#rjitam asya#sh ca yat tapo vipra# na samam% tan matam% mama 42 anaya# hi tapasvinya# tapas taptam% sudushcaram anashnantya# pacantya# ca sama# dva#dasha pa#rita#h% 43 tatah% prova#ca bhagava#m%s ta#m eva#rundhati#m% punah% varam% vr%n%i#s%va kalya#n%i yat te 'bhilas%itam% hr%di 44 sa#bravi#t pr%thu ta#mra#ks%i# devam% saptars%isam%sadi bhagava#n yadi me pri#tas ti#rtham% sya#d idam uttamam siddhadevars%idayitam% na#mna# badara pa#canam 45 tatha#smin devadevesha trira#tram us%itah% shucih% pra#pnuya#d upava#sena phalam% dva#dasha va#rs%ikam evam astv iti ta#m% coktva# haro ya#tas tada# divam 46 r%s%ayo vismayam% jagmus ta#m% dr%s%t%va# ca#py arundhati#m ashra#nta#m% ca#vi varn%a#m% ca ks%utpipa#sa# saha#m% sati#m 47 evam% siddhih% para# pra#pta# arundhatya# vishuddhaya# yatha# tvaya# maha#bha#ge madartham% sam%shitavrate 48 vishes%o hi tvaya# bhadre vrate hy asmin samarpitah% tatha# cedam% dada#my adya niyamena sutos%itah% 49 vishes%am% tava kalya#n%i prayaccha#mi varam% vare arundhatya# varas tasya# yo datto vai maha#tmana# 50 tasya ca#ham% prasa#dena tava kalya#n%i tejasa# pravaks%ya#my aparam% bhu#yo varam atra yatha#vidhi 51 yas tv eka#m% rajani#m% ti#rthe vatsyate susama#hitah% sa sna#tva# pra#psyate loka#n dehanya#sa#c ca durlabha#n 52 ity uktva# bhagava#n devah% sahasra#ks%ah% prata#pava#n sruca#vati#m% tatah% pun%ya#m% jaga#ma tridivam% punah% 53 gate vajradhare ra#jam%s tatra vars%am% papa#ta ha pus%pa#n%a#m% bharatashres%t%ha divya#na#m% divyagandhina#m 54 nedur dundubhayash ca#pi samanta#t sumaha#svana#h% ma#rutash ca vavau yuktya# pun%yagandho visha#m% pate 55 utsr%jya tu shubham% deham% jaga#mendrasya bha#ryata#m tapasogren%a sa# labdhva# tena reme saha#cyuta 56 [j] ka# tasya# bhagavan ma#ta# kva sam%vr%ddha# ca shobhana# shrotum iccha#my aham% brahman param% kautu#halam% hi me 57 [vai] bha#radva#jasya viprars%eh% skannam% reto maha#tmanah% dr%s%t%va#psarasam a#ya#nti#m% ghr%ta#ci#m% pr%thulocana#m 58 sa tu jagra#ha tad retah% karen%a japata#m% varah% tada#vapat parn%aput%e tatra sa# sam%bhavac chubha# 59 tasya#s tu jata karma#di kr%tva# sarvam% tapodhanah% na#ma ca#sya#h% sa kr%tava#n bha#radva#jo maha#munih% 60 sruca#vati#ti dharma#tma# tadars%igan%asam%sadi sa ca ta#m a#shrame nyasya jaga#ma himavadvanam 61 tatra#py upaspr%shya maha#nubha#vo; vasu#ni dattva# ca maha#dvijebhyah% jaga#ma ti#rtham% susama#hita#tma#; shakrasya vr%s%n%ipravaras tada#ni#m | | 1 [vai] indra ti#rtham% tato gatva# yadu#na#m% pravaro bali# viprebhyo dhanaratna#ni dadau sna#tva# yatha#vidhi 2 tatra hy amara ra#jo 'sa#v i#je kratushatena ha br%haspatesh ca deveshah% pradadau vipulam% dhanam 3 nirargala#n saja#ru#thya#n sarva#n vividhadaks%in%a#n a#jaha#ra kratu#m%s tatra yathokta#n vedapa#ragaih% 4 ta#n kratu#n bharatashres%t%ha shatakr%tvo maha#dyutih% pu#raya#m a#sa vidhivat tatah% khya#tah% shatakratuh% 5 tasya na#mna# ca tat ti#rtham% shivam% pun%yam% sana#tanam indra ti#rtham iti khya#tam% sarvapa#papramocanam 6 upaspr%shya ca tatra#pi vidhivan musala#yudhah% bra#hman%a#n pu#jayitva# ca pa#na#ccha#dana bhojanaih% shubham% ti#rthavaram% tasma#d ra#ma ti#rtham% jaga#ma ha 7 yatra ra#mo maha#bha#go bha#rgavah% sumaha#tapa#h% asakr%t pr%thivi#m% sarva#m% hataks%atriya pum%gava#m 8 upa#dhya#yam% puraskr%tya kashyapam% munisattamam ajayad va#japeyena so 'shvamedha shatena ca pradadau daks%in%a#rtham% ca pr%thivi#m% vai sasa#gara#m 9 ra#mo dattva# dhanam% tatra dvijebhyo janamejaya upaspr%shya yatha#nya#yam% pu#jayitva# tatha# dvija#n 10 pun%ye ti#rthe shubhe deshe vasu dattva# shubha#nanah% muni#m%sh caiva#bhiva#dya#tha yamuna#ti#rtham a#gamat 11 yatra#naya#m a#sa tada# ra#jasu#yam% mahi#pate putro 'diter maha#bha#go varun%o vai sitaprabhah% 12 tatra nirjitya sam%gra#me ma#nus%a#n daivata#m%s tatha# varam% kratum% sama#jahre varun%ah% paravi#raha# 13 tasmin kratuvare vr%tte sam%gra#mah% samaja#yata deva#na#m% da#nava#na#m% ca trailokyasya ks%aya#vahah% 14 ra#jasu#ye kratushres%t%he nivr%tte janamejaya ja#yate sumaha#ghorah% sam%gra#mah% ks%atriya#n prati 15 si#ra#yudhas tada# ra#mas tasmim%s ti#rthavare tada# tatra sna#tva# ca dattva# ca dvijebhyo vasu ma#dhavah% 16 vanama#li# tato hr%s%t%ah% stu#yama#no dvija#tibhih% tasma#d a#dityati#rtham% ca jaga#ma kamaleks%an%ah% 17 yatres%t%va# bhagava#n~ jyotir bha#skaro ra#jasattama jyotis%a#m a#dhipatyam% ca prabha#vam% ca#bhyapadyata 18 tasya# nadya#s tu ti#re vai sarve deva#h% sava#sava#h% vishve deva#h% samaruto gandharva#psarasash ca ha 19 dvaipa#yanah% shukash caiva kr%s%n%ash ca madhusu#danah% yaks%a#sh ca ra#ks%asa#sh caiva pisha#ca#sh ca visha#m% pate 20 ete ca#nye ca bahavo yogasiddha#h% sahasrashah% tasmim%s ti#rthe sarasvatya#h% shive pun%ye param%tapa 21 tatra hatva# pura# vis%n%ur asurau madhu kaut%abhau a#pluto bharatashres%t%ha ti#rthapravara uttame 22 dvaipa#yanash ca dharma#tma# tatraiva#plutya bha#rata sam%pra#ptah% paramam% yogam% siddhim% ca parama#m% gatah% 23 asito devalash caiva tasminn eva maha#tapa#h% paramam% yogam a#stha#ya r%s%ir yogam ava#ptava#n | | 1 [vai] tasminn eva tu dharma#tma# vasati sma tapodhanah% ga#rhasthyam% dharmam a#stha#ya asito devalah% pura# 2 dharmanityah% shucir da#nto nyastadan%d%o maha#tapa#h% karman%a# manasa# va#ca# samah% sarves%u jantus%u 3 akrodhano maha#ra#ja tulyaninda# priya#priyah% ka#n~cane los%t%ake caiva samadarshi# maha#tapa#h% 4 devata#h% pu#jayan nityam atithi#m%sh ca dvijaih% saha brahmacarya rato nityam% sada# dharmapara#yan%ah% 5 tato 'bhyetya maha#ra#ja yogam a#sthaya bhiks%ukah% jaigi#s%avyo munir dhi#ma#m%s tasmim%s ti#rthe sama#hitah% 6 devalasya#shrame ra#jan nyavasat sa maha#dyutih% yoganityo maha#ra#ja siddhim% pra#pto maha#tapa#h% 7 tam% tatra vasama#nam% tu jaigi#s%avyam% maha#munim devalo darshayann eva naiva#yun~jata dharmatah% 8 evam% tayor maha#ra#ja di#rghaka#lo vyatikramat jaigi#s%avyam% munim% caiva na dadarsha#tha devalah% 9 a#ha#raka#le matima#n parivra#d% janamejaya upa#tis%t%hata dharmajn~o bhaiks%a ka#le sa devalam 10 sa dr%s%t%va# bhiks%uru#pen%a pra#ptam%tatra maha#munim gauravam% paramam% cakre pri#tim% ca vipula#m% tatha# 11 devalas tu yatha#shakti pu#jaya#m a#sa bha#rata r%s%idr%s%t%ena vidhina# sama# bahvyah% sama#hitah% 12 kada# cit tasya nr%pate devalasya maha#tmanah% cinta# sumahati# ja#ta# munim% dr%s%t%va# maha#dyutim 13 sama#s tu samatikra#nta# bahvyah% pu#jayato mama na ca#yam alaso bhiks%ur abhyabha#s%ata kim% cana 14 evam% vigan%ayann eva sa jaga#ma mahodadhim antariks%acarah% shri#ma#n kalasham% gr%hya devalah% 15 gacchann eva sa dharma#tma# samudram% sarita#m% patim jaigi#s%avyam% tato 'pashyad gatam% pra#g eva bha#rata 16 tatah% savismayash cinta#m% jaga#ma#tha#sitah% prabhuh% katham% bhiks%ur ayam% pra#ptah% samudre sna#ta eva ca 17 ity evam% cintaya#m a#sa mahars%ir asitas tada# sna#tva# samudre vidhivac chucir japyam% jaja#pa ha 18 kr%tajapya#hnikah% shri#ma#n ashramam% ca jaga#ma ha kalasham% jalapu#rn%am% vai gr%hi#tva# janamejaya 19 tatah% sa pravishann eva svam a#shramapadam% munih% a#si#nam a#shrame tatra jaigi#s%avyam apashyata 20 na vya#harati caivainam% jaigi#s%avyah% katham% cana ka#s%t%habhu#to ''shrama pade vasati sma maha#tapa#h% 21 tam% dr%s%t%va# ca#plutam% toye sa#gare sa#garopamam pravis%t%am a#shramam% ca#pi pu#rvam eva dadarsha sah% 22 asito devalo ra#jam%sh cintaya#m a#sa buddhima#n dr%s%t%ah% prabha#vam% tapaso jaigi#s%avyasya yogajam 23 cintaya#m a#sa ra#jendra tada# sa munisattamah% maya# dr%s%t%ah% samudre ca a#shrame ca katham% tv ayam 24 evam% vigan%ayann eva sa munir mantrapa#ragah% utpapa#ta#shrama#t tasma#d antariks%am% visha#m% pate jijn~a#sa#rtham% tada# bhiks%or jaigi#s%avyasya devalah% 25 so 'ntariks%acara#n siddha#n samapashyat sama#hita#n jaigi#s%avyam% ca taih% siddhaih% pu#jyama#nam apashyata 26 tato 'sitah% susam%rabdho vyavasa#yi# dr%d%havratah% apashyad vai divam% ya#ntam% jaigi#s%avyam% sa devalah% 27 tasma#c ca pitr%lokam% tam% vrajantam% so 'nvapashyata pitr%loka#c ca tam% ya#ntam% ya#myam% lokam apashyata 28 tasma#d api samutpatya somalokam abhis%t%utam vrajantam anvapashyat sa jaigi#s%avyam% maha#munim 29 loka#n samutpatantam% ca shubha#n eka#ntaya#jina#m tato 'gnihotrin%a#m% loka#m%s tebhyash ca#py utpapa#ta ha 30 darsham% ca paurn%ama#sam% ca ye yajanti tapodhana#h% tebhyah% sa dadr%she dhi#ma#m*l lokebhyah% pashuya#jina#m vrajantam% lokam amalam apashyad deva pu#jitam 31 ca#turma#syair bahuvidhair yajante ye tapodhana#h% tes%a#m% stha#nam% tatha# ya#ntam% tatha#gnis%t%oma ya#jina#m 32 agnis%t%utena ca tatha# ye yajanti tapodhana#h% tat stha#nam anusam%pra#ptam anvapashyata devalah% 33 va#japeyam% kratuvaram% tatha# bahusuvarn%akam a#haranti maha#pra#jn~a#s tes%a#m% lokes%v apashyata 34 yajante pun%d%ari#ken%a ra#jasu#yena caiva ye tes%a#m% lokes%v apashyac ca jaigi#s%avyam% sa devalah% 35 ashvamedham% kratuvaram% naramedham% tathaiva ca a#haranti narashres%t%ha#s tes%a#m% lokes%v apashyata 36 sarvamedham% ca dus%pra#pam% tatha# sautra#man%im% ca ye tes%a#m% lokes%v apashyac ca jaigi#s%avyam% sa devalah% 37 dva#dasha#haish ca satrair ye yajante vividhair nr%pa tes%a#m% lokes%v apashyac ca jaigi#s%avyam% sa devalah% 38 mitra# varun%ayor loka#n a#ditya#na#m% tathaiva ca salokata#m anupra#ptam apashyata tato 'sitah% 39 rudra#n%a#m% ca vasu#na#m% ca stha#nam% yac ca br%haspateh% ta#ni sarvan%y ati#tam% ca samapashyat tato 'sitah% 40 a#ruhya ca gava#m% lokam% praya#ntam% brahma satrin%a#m loka#n apashyad gacchantam% jaigi#s%avyam% tato 'sitah% 41 tri#m*l loka#n apara#n vipram utpatantam% svatejasa# pativrata#na#m% loka#m%sh ca vrajantam% so 'nvapashyata 42 tato munivaram% bhu#yo jaigi#s%avyam atha#sitah% na#nvapashyata yogastham antarhitam arim%dama 43 so 'cintayan maha#bha#go jaigi#s%avyasya devalah% prabha#vam% suvratatvam% ca siddhim% yogasya ca#tula#m 44 asito 'pr%cchata tada# siddha#m*l lokes%u sattama#n prayatah% pra#n~jalir bhu#tva# dhi#ras ta#n brahma satrin%ah% 45 jaigi#s%avyam% na pashya#mi tam% sham%sata mahaujasam etad iccha#my aham% shrotum% param% kautu#halam% hi me 46 [siddha#h] shr%n%u devala bhu#ta#rtham% sham%sata#m% no dr%d%havrata jaigi#s%avyo gato lokam% sha#shvatam% brahman%o 'vyayam 47 sa shrutva# vacanam% tes%a#m% siddha#na#m% brahma satrin%a#m asito devalas tu#rn%am utpapa#ta papa#ta ca 48 tatah% siddha#s ta u#cur hi devalam% punar eva ha na devala gatis tatra tava gantum% tapodhana brahman%ah% sadanam% vipra jaigi#s%avyo yada#ptava#n 49 tes%a#m% tad vacanam% shrutva# siddha#na#m% devalah% punah% a#nupu#rvyen%a loka#m%s ta#n sarva#n avatata#ra ha 50 svam a#shramapadam% pun%yam a#jaga#ma patam%gavat pravishann eva ca#pashyaj jaigi#s%avyam% sa devalah% 51 tato buddhya# vyagan%ayad devalo dharmayuktaya# dr%s%t%va# prabha#vam% tapaso jaigi#s%avyasya yogajam 52 tato 'bravi#n maha#tma#nam% jaigi#s%avyam% sa devalah% vinaya#vanato ra#jann upasarpya maha#munim moks%adharmam% sama#stha#tum iccheyam% bhagavann aham 53 tasya tad vacanam% shrutva# upadesham% caka#ra sah% vidhim% ca yogasya param% ka#rya#ka#ryam% ca sha#stratah% 54 sam%nya#sakr%tabuddhim% tam% tato dr%s%t%va# maha#tapa#h% sarva#sh ca#sya kriya#sh cakre vidhidr%s%t%ena karman%a# 55 sam%nya#sakr%tabuddhim% tam% bhu#ta#ni pitr%bhih% saha tato dr%s%t%va# praruruduh% ko 'sma#n sam%vibhajis%yati 56 devalas tu vacah% shrutva# bhu#ta#na#m% karun%am% tatha# disho dashavya#harata#m% moks%am% tyaktum% mano dadhe 57 tatas tu phalamu#la#ni pavitra#n%i ca bha#rata pus%pa#n%y os%adhayash caiva roru#yante sahasrashah% 58 punar no devalah% ks%udro nu#nam% chetsyati durmatih% abhayam% sarvabhu#tebhyo yo datta# na#vabudhyate 59 tato bhu#yo vyagan%ayat svabuddhya# munisattamah% moks%e ga#rhasthya dharme va# kim% nu shreyah% karam% bhavet 60 iti nishcitya manasa# devalo ra#jasattama tyaktva# ga#rhasthya dharmam% sa moks%adharmam arocayat 61 evama#di#ni sam%cintya devalo nishcaya#t tatah% pra#ptava#n parama#m% siddhimparam% yogam% ca bha#rata 62 tato deva#h% sama#gamya br%haspatipurogama#h% jaigi#s%avyam% tapash ca#sya prasham%santi tapasvinah% 63 atha#bravi#d r%s%ivaro deva#n vai na#radas tada# jaigi#s%avye tapo na#sti visma#payati yo 'sitam 64 tam evam% va#dinam% dhi#ram% pratyu#cus te divaukasah% maivam ity eva sham%santo jaigi#s%avyam% maha#munim 65 tatra#py upaspr%shya tato maha#tma#; dattva# ca vittam% halabhr%d dvijebhyah% ava#pya dharmam% parama#rya karma#; jaga#ma somasya mahat sa ti#rtham | | 1 [vai] yatrejiva#n ud%upati# ra#jasu#yena bha#rata tasmin vr%tte maha#n a#si#t sam%gra#mas ta#raka#mayah% 2 tatra#py upaspr%shya balo dattva# da#na#ni ca#tmava#n sa#rasvatasya dharma#tma# munes ti#rtham% jaga#ma ha 3 yatra dva#dasha va#rs%ikya#m ana#vr%s%t%ya#m% dvijottama#n veda#n adhya#paya#m a#sa pura# sa#rasvato munih% 4 [j] katham% dva#dasha va#rs%ikya#m ana#vr%s%t%ya#m% tapodhanah% veda#n adhya#paya#m a#sa pura# sa#rasvato munih% 5 [vai] a#si#t pu#ram% maha#ra#ja munir dhi#ma#n maha#tapa#h% dadhi#ca iti vikhya#to brahma ca#ri# jitendriyah% 6 tasya#titapasah% shakro bibheti satatam% vibho na sa lobhayitum% shakyah% phalair bahuvidhair api 7 pralobhana#rtham% tasya#tha prahin%ot pa#kasha#sanah% divya#m apsarasam% pun%ya#m% darshani#ya#m alambusa#m 8 tasya tarpayato deva#n sarasvatya#m% maha#tmanah% sami#pato maha#ra#ja sopa#tis%t%hata bha#mini# 9 ta#m% divyavapus%am% dr%s%t%va# tasyais%er bha#vita#tmanah% retah% skannam% sarasvatya#m% tat sa# jagra#ha nimnaga# 10 kuks%au ca#py adadhad dr%s%t%va# tad retah% purus%ars%abha sa# dadha#ra ca tam% garbham% putra hetor maha#nadi# 11 sus%uve ca#pi samaye putram% sa# sa#rita#m% vara# jaga#ma putram a#da#ya tam r%s%im% prati ca prabho 12 r%s%isam%sadi tam% dr%s%t%va# sa# nadi# munisattamam tatah% prova#ca ra#jendra dadati# putram asya tam brahmars%e tava putro 'yam% tvadbhaktya# dha#rito maya# 13 dr%s%t%va# te 'psarasam% reto yat skannam% pra#g alambusa#m tat kuks%in%a# vai brahmars%e tvadbhaktya# dhr%tavaty aham 14 na vina#sham idam% gacchet tvat teja iti nishcaya#t pratigr%hn%i#s%va putram% svam% maya# dattam aninditam 15 ity uktah% pratijagra#ha pri#tim% ca#va#pa uttama# mantravac copajighrat tam% mu#rdhni premn%a# dvijottamah% 16 paris%vajya ciram% ka#lam% tada# bharatasattama sarasvatyai varam% pra#da#t pri#yama#n%o maha#munih% 17 vishve deva#h% sapitaro gandharva#psarasa#m% gan%a#h% tr%ptim% ya#syanti subhage tarpyama#n%a#s tava#mbhasa# 18 ity uktva# sa tu tus%t%a#va vacobhir vai maha#nadi#m pri#tah% paramahr%s%t%a#tma# yatha#vac chr%n%u pa#rthiva 19 prasr%ta#si maha#bha#ge saraso brahman%ah% pura# ja#nanti tva#m% saricchres%t%he munayah% sam%shitavrata#h% 20 mama priyakari# ca#pi satatam% priyadarshane tasma#t sa#rasvatah% putro maha#m%s te varavarn%ini 21 tavaiva na#mna# prathitah% putras te lokabha#vanah% sa#rasvata iti khya#to bhavis%yati maha#tapa#h% 22 es%a dva#dasha va#rs%ikya#m ana#vr%s%t%ya#m% dvijars%abha#n sa#rasvato maha#bha#ge veda#n adhya#payis%yati 23 pun%ya#bhyash ca saridbhyas tvam% sada# pun%yatama# shubhe bhavis%yasi maha#bha#ge matprasa#da#t sarasvati 24 evam% sa# sam%stuta# tena varam% labdhva# maha#nadi# putram a#da#ya mudita# jaga#ma bharatars%abha 25 etasminn eva ka#le tu virodhe devada#navaih% shakrah% praharan%a#nves%i# loka#m%s tri#n vicaca#ra ha 26 na copalebhe bhagava#n~ shakrah% praharan%am% tada# yad vai tes%a#m% bhaved yogyam% vadha#ya vibudhadvis%a#m 27 tato 'bravi#t sura#n~ shakro na me shakya# maha#sura#h% r%te 'sthibhir dadhi#casya nihantum% tridashadvis%ah% 28 tasma#d gatva# r%s%ishres%t%ho ya#cyata#m% surasattama#h% dadhi#ca#sthi#ni dehi#ti tair vadhis%ya#mahe ripu#n 29 sa devair ya#cito 'sthi#ni yatna#d r%s%ivaras tada# pra#n%atya#gam% kurus%veti caka#raiva#vica#rayan sa loka#n aks%aya#n pra#pto devapriya karas tada# 30 tasya#sthibhir atho shakrah% sam%prahr%s%t%amana#s tada# ka#raya#m a#sa divya#ni na#na#praharan%a#ny uta vajra#n%i cakra#n%i gada# guru dan%d%a#m%sh ca pus%kala#n 31 sa# hi ti#vren%a tapasa# sam%bhr%tah% paramars%in%a# praja#patisutena#tha bhr%gun%a# lokabha#vanah% 32 atika#yah% sa tejasvi# lokasa#ra vinirmitah% jajn~e shailaguruh% pra#m%shur mahimna# prathitah% prabhuh% nityam udvijate ca#sya tejasa# pa#kasha#sanah% 33 tena vajren%a bhagava#n mantrayuktena bha#rata bhr%sham% krodhavis%r%s%t%ena brahmatejo bhavena ca daityada#nava vi#ra#n%a#m% jagha#na navati#r nava 34 atha ka#le vyatikrante mahaty atibhayam% kare ana#vr%s%t%ir anupra#pta# ra#jan dva#dasha va#rs%iki# 35 tasya#m% dva#dasha va#rs%ikya#m ana#vr%s%t%ya#m% mahars%ayah% vr%ttyartham% pra#dravan ra#jan ks%udha#rta#h% sa#rvato disham 36 digbhyas ta#n pradruta#n dr%s%t%va# munih% sa#rasvatas tada# gamana#ya matim% cakre tam% prova#ca sarasvati# 37 na gantavyam itah% putra tava#ha#ram aham% sada# da#sya#mi matsyapravara#n us%yata#m iha bha#rata 38 ity uktas tarpaya#m a#sa sa pitr%#n devata#s tatha# a#ha#ram akaron nityam% pra#n%a#n veda#m%sh ca dha#rayan 39 atha tasya#m ati#ta#ya#m ana#vr%s%t%ya#m% mahars%ayah% anyonyam% paripapracchuh% punah% sva#dhya#yaka#ran%a#t 40 tes%a#m% ks%udha# pari#ta#na#m% nas%t%a# veda# vidha#vata#m sarves%a#m eva ra#jendr ana kash cit pratibha#nava#n 41 atha kash cid r%s%is tes%a#m% sa#rasvatam upeyiva#n kurva#n%am% sam%shid a#tma#nam% sva#dhya#yam r%s%isattamam 42 sa gatva#cas%t%a tebhyash ca sa#rasvatam atiprabham sva#dhya#yam amaraprakhyam% kurva#n%am% vijane jane 43 tatah% sarve sama#jagmus tatra ra#jan mahars%ayah% sa#rasvatam% munishres%t%ham idam u#cuh% sama#gata#h% 44 asma#n adhya#payasveti tanova#ca tato munih% shis%yatvam upagacchadhvam% vidhivad bho mamety uta 45 tato 'bravi#d r%s%igan%o ba#las tvam asi putraka sa ta#n a#ha na me dharmo nashyed iti punar muni#n 46 yo hy adharmen%a vibru#ya#d gr%hn%i#ya#d va#py adharmatah% mriyata#m% ta#v ubhau ks%ipram% sya#ta#m% va# vairin%a#v ubhau 47 na ha#yanair na palitair na vittena na bandhubhih% r%s%ayash cakrire dharmam% yo 'nu#ca#nah% sa no maha#n 48 etac chrutva# vacas tasya munayas te vidha#natah% tasma#d veda#n anupra#pya punar dharmam% pracakrire 49 s%as%t%ir munisahasra#n%i shis%yatvam% pratipedire sa#rasvatasya viprars%er veda sva#dhya#yaka#ran%a#t 50 mus%t%im% mus%t%im% tatah% sarve darbha#n%a#m% te 'bhyupa#haran tasya#sana#rtham% viprars%er ba#lasya#pi vashe sthita#h% 51 tatra#pi dattva# vasu rauhin%eyo; maha#balah% keshava pu#rvajo 'tha jaga#ma ti#rtham% muditah% kramen%a; khya#tam% mahad vr%ddhakanya# sma yatra | | 1 [j] katham% kuma#ri# bhagavam%s tapo yukta# hy abhu#t pura# kim artahm% ca tapas tepe ko va#sya# niyamo 'bhavat 2 sudus%karam idam% brahmam%s tvattah% shrutam anuttamam a#khya#hi tattvam akhilam% yatha# tapasi sa# sthita# 3 [vai] r%s%ir a#si#n maha#vi#ryah% kun%ir ga#rgyo maha#yasha#h% sa taptva# vipulam% ra#jam%s tapo vai tapata#m% varah% ma#nasi#m% sa suta#m% subhru#m% samutpa#ditava#n vibhuh% 4 ta#m% ca dr%s%t%va# bhr%sham% pri#tah% kun%ir ga#rgyo maha#yasha#h% jaga#ma tridivam% ra#jan sam%tyajyeha kalevaram 5 subhru#h% sa# hy atha kalya#n%i# pun%d%ari#kanibheks%an%a# mahata# tapasogren%a kr%tva#shramam anindita# 6 upava#saih% pu#jayanti# pitr%#n devam%sh ca sa# pura# tasya#s tu tapasogren%a maha#n ka#to 'tyaga#n nr%pa 7 sa# pitra# di#yama#na#pi bhartre naicchad anindita# a#tmanah% sadr%sham% sa# tu bharta#ram% na#nvapashyata 8 tatah% sa# tapasogren%a pi#d%ayitva#tmanas tanum pitr%deva#rcana para# babhu#va vijane vane 9 sa#tma#nam% manyama#na#pi kr%takr%tyam% shrama#nvita# va#rdhakena ca ra#jendra tapasa# caiva karshita# 10 sa# na#shakad yada# gantum% pada#t padam api svayam caka#ra gamane buddhim% paraloka#ya vai tada# 11 moktu ka#ma#m% tu ta#m% dr%s%t%va# shari#ram% na#rado 'bravi#t asam%skr%ta#ya#h% kanya#ya#h% kuto loka#s tava#naghe 12 evam% hi shrutam asma#bhir devaloke maha#vrate tapah% paramakam% pra#ptam% na tu loka#s tvaya# jita#h% 13 tan na#rada vacah% shrutva# sa#bravi#d r%s%isam%sadi tapaso 'rdham% prayaccha#mi pa#n%igra#hasya sattama#h% 14 ity ukte ca#sya# jagra#ha pa#n%im% ga#lava sam%bhavah% r%s%ih% pra#k shr%n*gava#n na#ma samayam% cedam abravi#t 15 samayena tava#dya#ham% pa#n%im% spraks%ya#mi shobhane yady ekara#tram% vastavyam% tvaya# saha mayeti ha 16 tatheti sa# pratishrutya tasmai pa#n%im% dadau tada# cakre ca pa#n%igrahan%am% tasyodva#ham% ca ga#lavih% 17 sa# ra#tra#v abhavad ra#jam%s tarun%i# devavarn%ini# divya#bharan%avastra# ca divyasrag anulepana# 18 ta#m% dr%s%t%va# ga#lavih% pri#to di#payanti#m iva#tmana# uva#sa ca ks%apa#m eka#m% prabbha#te sa#bravi#c ca tam 19 yas tvaya# samayo vipra kr%to me tapata#m% vara tenos%ita#smi bhadram% te svasti te 'stu vraja#my aham 20 sa#nujn~a#ta#bravi#d bhu#yo yo 'smim%s ti#rthe sama#hitah% vatsyate rajani#m eka#m% tarpayitva# divaukasah% 21 catva#rim%shatam as%t%au ca dve ca#s%t%au samyag a#caret yo brahmacaryam% vars%a#n%i phalam% tasya labheta sah% evam uktva# tatah% sa#dhvi# deham% tyaktva# divam% gata# 22 r%s%ir apy abhavad di#nas tasya# ru#pam% vicintayan samayena tapo 'rdham% ca kr%cchra#t pratigr%hi#tava#n 23 sa#dhayitva# tada#tma#nam% tasya#h% sa gatim anvaya#t duh%khito bharatashres%t%ha tasya# ru#pabala#t kr%tah% etat te vr%ddhakanya#ya# vya#khya#tam% caritam% mahat 24 tatrasthash ca#pi shushra#va hatam% shalyam% hala#yudhah% tatra#pi dattva# da#na#ni dvija#tibhyah% param%tapa shushoca shalyam% sam%gra#me nihatam% pa#n%d%avais tada# 25 samantapan~caka dva#ra#t tato nis%kramya ma#dhavah% papracchars%igan%a#n ra#mah% kuruks%etrasya yat phalam 26 te pr%s%t%a# yadusim%hena kuruks%etraphalam% vibho sama#cakhyur maha#tma#nas tasmai sarvam% yatha#tatham | | 1 [rsayah] praja#pater uttamavedir ucyate; sana#tana# ra#ma samantapan~cakam samijire yatra pura# divaukaso; varen%a satren%a maha#varaprada#h% 2 pura# ca ra#jars%ivaren%a dhi#mata#; bahu#ni vars%a#n%y amitena tejasa# prakr%s%t%am etat kurun%a# maha#tmana#; tatah% kuruks%etram iti#ha paprathe 3 [ra#ma] kimartham% kurun%a# kr%s%t%am% ks%etram etan maha#tmana# etad iccha#my aham% shrotum% kathyama#nam% tapodhana#h% 4 [rsayah] pura# kila kurum% na#ma kr%s%antam% satatotthitam abhyetya shakras tridiva#t paryapr%cchata ka#ran%am 5 kim idam% vartate ra#jan prayatnena paren%a ca ra#jars%e kim abhipretam% yeneyam% kr%s%yate ks%itih% 6 [kuru] iha ye purus%a#h% ks%etre maris%yanti shatakrato te gamis%yanti sukr%ta#m*l loka#n pa#pavivarjita#n 7 avahasya tatah% shakro jaga#ma tridivam% prabhuh% ra#jars%ir apy anirvin%n%ah% kars%aty eva vasum%dhara#m 8 a#gamya#gamya caivainam% bhu#yo bhu#yo 'vahasya ca shatakratur anirvin%n%am% pr%s%t%va# pr%s%t%va# jaga#ma ha 9 yada# tu tapasogren%a cakars%a vasudha#m% nr%pa tatah% shakro 'bravi#d deva#n ra#jars%er yac ciki#rs%itam 10 tac chrutva# ca#bruvan deva#h% sahasra#ks%am idam% vacah% varen%a cchandyata#m% shakra ra#jars%ir yadi shakyate 11 yadi hy atra prami#ta# vai svargam% gacchanti ma#nava#h% asa#n anis%t%va# kratubhir bha#go no na bhavis%yati 12 a#gamya ca tatah% shakras tada# ra#jars%im abravi#t alam% khedena bhavatah% kriyata#m% vacanam% mama 13 ma#nava# ye nira#ha#ra# deham% tyaks%yanty atandrita#h% yudhi va# nihata#h% samyag api tiryaggata# nr%pa 14 te svargabha#jo ra#jendra bhavantv ati maha#mate tatha#stv iti tato ra#ja# kuruh% shakram uva#ca ha 15 tatas tam abhyanujn~a#pya prahr%s%t%ena#ntara#tmana# jaga#ma tridivam% bhu#yah% ks%ipram% balanis%u#danah% 16 evam etad yadushres%t%ha kr%s%t%am% ra#jars%in%a# pura# shakren%a ca#py anujn~a#tam% pun%yam% pra#n%a#n vimun~cata#m 17 api ca#tra svayam% shakro jagau ga#tha#m% sura#dhipah% kuruks%etram% nibaddha#m% vai ta#m% shr%n%us%va hala#yudha 18 pa#m%savo 'pi kuruks%etra#d va#yuna# samudi#rita#h% api dus%kr%takarma#n%am% nayanti parama#m% gatim 19 surars%a#bha# bra#hman%asattama#sh ca; tatha# nr%ga#dya# naradevamukhya#h% is%t%va# maha#rhaih% kratubhir nr%sim%ha; sam%nyasya deha#n sugatim% prapanna#h% 20 tarantuka#rantukayor yad antaram%; ra#mahrada#na#m% ca macakrukasya etat kuruks%etrasamantapan~cakam%; praja#pater uttaravedir ucyate 21 shivam% mahat pun%yam idam% divaukasa#m%; susam%matam% svargagun%aih% samanvitam atash ca sarve 'pi vasum%dhara#dhipa#; hata# gamis%yanti mahatmana#m% gatim | | 1 [vai] kuruks%etram% tato dr%s%t%va# dattva# da#ya#m%sh ca sa#tvatah% a#shramam% sumahad divyam agamaj janamejaya 2 madhuka#mra vanopetam% plaks%anyagrodha sam%kulam ciribilvayutam% pun%yam% panasa#rjuna sam%kulam 3 tam% dr%s%t%va# ya#dava shres%t%hah% pravaram% pun%yalaks%an%am papraccha ta#n r%s%i#n sarva#n kasya#shramavaras tv ayam 4 te tu sarve maha#tma#nam u#cu# ra#jan hala#yudham shr%n%u vistarato ra#ma yasya#yam% pu#rvam a#shramah% 5 atra vis%n%uh% pura# devas taptava#m%s tapa uttamam atra#sya vidhivad yajn~a#h% sarve vr%tta#h% sana#tana#h% 6 atraiva bra#hman%i# siddha# kauma#ra brahmaca#rin%i# yogayukta# divam% ya#ta# tapah%siddha# tapasvini# 7 babhu#va shri#mati# ra#jan~ sha#n%d%ilyasya maha#tmanah% suta# dhr%tavrata# sa#dhvi# niyata# brahmaca#rin%i# 8 sa# tu pra#pya param% yogam% gata# svargam anuttamam bhuktva#shrame 'shvamedhasya phalam% phalavata#m% shubha# gata# svargam% maha#bha#ga# pu#jita# niyata#tmabhih% 9 abhigamya#shramam% pun%yam% dr%s%t%va# ca yadupum%gavah% r%s%i#m%s ta#n abhiva#dya#tha pa#rshve himavato 'cyutah% skandha#va#ra#n%i sarva#n%i nivartya#ruruhe 'calam 10 na#tidu#ram% tato gatva# nagam% ta#ladhvajo bali# pun%yam% ti#rthavaram% dr%s%t%va# vismayam% paramam% gatah% 11 prabhavam% ca sarasvatya#h% plaks%aprasravan%am% balah% sam%pra#ptah% ka#rapacanam% ti#rthapravaram uttamam 12 hala#yudhas tatra ca#pi dattva# da#nam% maha#balah% a#plutah% salile shi#te tasma#c ca#pi jaga#ma ha a#shramam% paramapri#to mitrasya varun%asya ca 13 indro 'gnir aryama# caiva yatra pra#k pri#tim a#pnuvan tam% desham% ka#rapacana#d yamuna#ya#m% jaga#ma ha 14 sna#tva# tatra#pi dharma#tma# para#m% tus%t%im ava#pya ca r%s%ibhish caiva siddhaish ca sahito vai maha#balah% upavis%t%ah% katha#h% shubhra#h% shushra#va yadupum%gavah% 15 tatha# tu tis%t%hata#m% tes%a#m% na#rado bhagava#n r%s%ih% a#jaga#ma#tha tam% desham% yatra ra#mo vyavastthitah% 16 jat%a#man%d%alasam%vi#tah% svarn%aci#ri# maha#tapa#h% hemadan%d%adharo ra#jan kaman%d%a#lu dharas tatha# 17 kacchapi#m% sukhashabda#m% ta#m% gr%hya vi#n%a#m% manorama#m nr%tye gi#te ca kushalo deva bra#hman%a pu#jitah% 18 prakarta# kalaha#na#m% ca nityam% ca kalahapriyah% tam% desham a#gamad yatra shri#ma#n ra#mo vyavasthitah% 19 pratyuttha#ya tu te sarve pu#jayitva# yatavratam devars%ir paryapr%cchanta yatha#vr%ttam% kuru#n prati 20 tato 'sya#kathayad ra#jan na#radah% sarvadharmavit sarvam eva yatha#vr%ttam ati#tam% kuru sam%ks%ayam 21 tato 'bravi#d rauhin%eyo na#radam% di#naya# gira# kim avastha tu tat ks%atram% ye ca tatra#bhavan nr%pa#h% 22 shrutam etan maya# pu#rvam% sarvam eva tapodhana vistara shravan%e ja#tam% kautu#halam ati#va me 23 [na#rada] pu#rvam eva hato bhi#s%mo dron%ah% sindhupatis tatha# hato vaikartanah% karn%ah% putra#sh ca#sya maha#ratha#h% 24 bhu#rishrava# rauhin%eya madrara#jash ca vi#ryava#n ete ca#nye ca bahavas tatra tatra maha#bala#h% 25 priya#n pra#n%a#n parityajya priya#rtham% kauravasya vai ra#ja#no ra#japutra#sh ca samares%v anivartinah% 26 ahata#m%s tu maha#ba#ho shr%n%u me tatra ma#dhava dha#rtara#s%t%ra bale shes%a#h% kr%po bhojash ca vi#ryava#n ashvattha#ma# ca vikra#nto bhagnasainya# disho gata#h% 27 duryodhano hate sainye pradrutes%u kr%pa#dis%u hradam% dvaipa#yanam% na#ma vivesha bhr%shaduh%khitah% 28 shaya#nam% dha#rtara#s%t%ram% tu stambhite salile tada# pa#n%d%ava#h% saha kr%s%n%ena va#gbhir ugra#bhir a#rdayan 29 sa tudyama#no balava#n va#gbhi# ra#ma samantatah% uttitah% pra#g ghrada#d vi#rah% pragr%hya mahati#m% gada#m 30 sa ca#py upagato yuddham% bhi#mena saha sa#m%pratam bhavis%yati ca tat sadyas tayo ra#ma suda#run%am 31 yadi kautu#halam% te 'sti vraja ma#dhava ma#ciram pashya yuddham% maha#ghoram% shis%yayor yadi manyase 32 [vai] na#radasya vacah% shrutva# ta#n abbhyarcya dvijars%abha#n sarva#n visarjaya#m a#sa ye tena#bhya#gata#h% saha gamyata#m% dva#raka#m% ceti so 'nvasha#d anuya#yinah% 33 so 'vati#rya#calashres%t%ha#t praks%a prasvaran%a#c chubha#t tatah% pri#tamana# ra#mah% shrutva# ti#rthaphalam% mahat vipra#n%a#m% sam%nidhau shlokam aga#yad idam acyutah% 34 sarasvati# va#sasama# kuto ratih%; sarasvati# va#sasama#h% kuto gun%a#h% sarasvati#m% pra#pya divam% gata# jana#h%; sada# smaris%yanti nadi#m% sarasvati#m 35 sarasvati# sarvanadi#s%u pun%ya#; sarasvati# lokasukha#vaha# sada# sarasvati#m% pra#pya jana#h% sudus%kr%ta#h%; sada# na shocanti paratra ceha ca 36 tato muhur muhuh% pri#tya# preks%ama#n%ah% sarasvati#m hayair yuktam% ratham% shubhram a#tis%t%hata param%tapah% 37 sa shi#ghraga#mina# tena rathena yadupum%gavah% didr%ks%ur abhisam%pra#ptah% shis%yayuddham upasthitam | | 1 [vai] evam% tad abhavad yuddham% tumulam% janamejaya yatra duh%kha#nvito ra#ja# dhr%tara#s%t%ro 'bravi#d idam 2 ra#mam% sam%nihitam% dr%s%t%va# gada#yuddha upasthite mama putrah% katham% bhi#ma#m% pratyayudhyata sam%jaya 3 [s] ra#ma sa#m%nidhyam a#sa#dya putro duryodhanas tava yuddhaka#mo maha#ba#huh% samahr%s%yata vi#ryava#n 4 dr%s%t%va# la#n*galinam% ra#ja# pratyuttha#ya ca bha#rata pri#tya# paramaya# yukto yudhis%t%hiram atha#bravi#t 5 samanta pan~cakam% ks%ipram ito ya#mavisha#m% pate prathitottara vedi# sa# devaloke praja#pateh% 6 tasmin maha#pun%yatame trailokyasya sana#tane sam%gra#me nidhanam% pra#pya dhruvam% svargo bhavis%yati 7 tathety uktva# maha#ra#ja kunti#putro yudhis%t%hirah% samantapan~cakam% vi#rah% pra#ya#d abhimukhah% prabhuh% 8 tato duryodhano ra#ja# pragr%hya mahati#m% gada#m padbhya#m amars%a#d dyutima#n agacchat pa#n%d%avaih% saha 9 tatha# ya#ntam% gada#hastam% varman%a# ca#pi dam%shitam antariks%agata# deva#h% sa#dhu sa#dhv ity apu#jayan va#tika#sh ca nara# ye 'tra dr%s%t%va# te hars%am a#gata#h% 10 sa pa#n%d%avaih% parivr%tah% kurura#jas tava#tmajah% mattasyeva gajendrasya gatim a#stha#ya so 'vrajat 11 tatah% shan*khanina#dena bheri#n%a#m% ca maha#svanaih% sim%hana#daish ca shu#ra#n%a#m% dishah% sarva#h% prapu#rita#h% 12 prati#cy abhimukham% desham% yathoddis%t%am% sutena te gatva# ca taih% pariks%iptam% samanta#t sarvatodisham 13 daks%in%ena sarasvatya#h% svayanam% ti#rtham uttamam tasmin deshe tv anirin%e tatra yuddham arocayan 14 tato bhi#mo maha#kot%im% gada#m% gr%hya#tha varma bhr%t bibhrad ru#pam% maha#ra#ja sadr%sham% hi garutmatah% 15 avabaddha shiras tra#n%a#h% sam%khye ka#n~canavarma bhr%t rara#ja ra#jan putras te ka#n~canah% shailara#d% iva 16 varmabhya#m% sam%vr%tau vi#rau bhi#ma duryodhana#v ubhau sam%yuge ca praka#shete sam%rabdha#v iva kun~jarau 17 ran%aman%d%alamadhyasthau bhratarau tau narars%abhau ashobheta#m% maha#ra#ja candrasu#rya#v ivoditau 18 ta#v anyonyam% niri#ks%eta#m% kruddha#v iva maha#dvipau dahantau locanai ra#jan parasparavadhais%in%au 19 sam%prahr%s%t%amana# ra#jan gada#m a#da#ya kauravah% sr%kkin%i# sam%lihan ra#jan krodharakteks%an%ah% shvasan 20 tato duryodhano ra#ja# gada#m a#da#ya vi#ryava#n bhi#masenam abhipreks%ya gajo gajam iva#hvayat 21 adrisa#ramayi#m% bhi#mas tathaiva#da#ya vi#ryava#n a#hvaya#m a#sa nr%patim% sim%hah% sim%ham% yatha# vane 22 ta#v udyatagada#pa#n%i# duryodhana vr%kodarau sam%yuge sma praka#shete giri# sashikhara#v iva 23 ta#v ubha#v abhisam%kruddha#v ubhau bhi#mapara#kramau ubhau shis%yau gada#yuddhe rauhin%eyasya dhi#matah% 24 ubhau sadr%shakarma#n%au yama va#savayor iva tatha# sadr%shakarma#n%au varun%asya maha#balau 25 va#sudevasya ra#masya tatha# vaishravan%asya ca sadr%shau tau maha#ra#ja madhukait%abhayor yudhi 26 ubhau sadr%shakarma#n%au ran%e sundopasundayoh% tathaiva ka#lasya samau mr%tyosh caiva param%tapau 27 anyonyam abhidha#vantau matta#v iva maha#dvipau va#shita# sam%game dr%ptau sharadi#va madotkat%au 28 matta#v iva jigi#s%antau ma#tan*gau bharatars%abhau ubhau krodhavis%am% di#ptam% vamanta#v uraga#v iva 29 anyonyam abhisam%rabdhau preks%ama#n%a#v arim%damau ubhau bharatasha#rdu#lau vikramen%a samanvitau 30 sim%ha#v iva dura#dhars%au gada#yuddhe param%tapau nakhadam%s%t%ra#yudhau vi#rau vya#ghra#v iva durutsahau 31 praja#sam%haran%e ks%ubdhau samudra#v iva dustarau lohita#n*ga#v iva kruddhau pratapantau maha#rathau 32 rashmimantau maha#tma#nau di#ptimantau maha#balau dadr%sha#te kurushres%t%hau ka#lasu#rya#v ivodditau 33 vya#ghra#v iva susam%rabdhau garjanta#v iva toyadau jahr%s%a#te maha#ba#hu# sim%hau kesarin%a#v iva 34 gaja#v iva susam%rabdhau jvalita#v iva pa#vakau dadr%shus tau maha#tma#nau sashr%n*ga#v iva parvatau 35 ros%a#t prasphurama#n%aus%t%hau niri#ks%antau parasparam tau sametau maha#tma#nau gada#hastau narottamau 36 ubhau paramasam%hr%s%t%a#v ubhau paramasam%matau sadashva#v iva hes%antau br%m%hanta#v iva kun~jarau 37 vr%s%abha#v iva garjantau duryodhana vr%kodarau daitya#v iva balonmattau rejatus tau narottamau 38 tato duryodhano ra#jann idam a#ha yudhis%t%hiram sr%n~jayaih% saha tis%t%hantam% tapantam iva bha#skaram 39 idam% vyavasitam% yuddham% mama bhi#masya cobhayoh% upopavis%t%a#h% pashyadhvam% vimardam% nr%pasattama#h% 40 tatah% samupavis%t%am% tat sumahad ra#jaman%d%alam vira#jama#nam% dadr%she divi#va#dityaman%d%alam 41 tes%a#m% madhye maha#ba#huh% shri#ma#n keshava pu#rvajah% upavis%t%o maha#ra#ja pu#jyama#nah% samantatah% 42 shushubhe ra#jamadhyastho ni#lava#sa#h% sitaprabhah% naks%atrair iva sam%pu#rn%o vr%to nishi nisha#karah% 43 tau tatha# tu maha#ra#ja gada#hastau dura#sadau anyonyam% va#gbhir ugra#bhis taks%ama#n%au vyavasthitau 44 apriya#n%i tato 'nyonyam uktva# tau kurupum%gavau udi#ks%antau sthitau vi#rau vr%tra shakra#v iva#have | | 1 [vai] tato va#g yuddham abhavat tumulam% janamejaya yatra duh%kha#nvito ra#ja# dhr%tara#s%t%ro 'bravi#d idam 2 dhig astu khalu ma#nus%yam% yasya nis%t%heyam i#dr%shi# eka#dasha camu# bharta# yatra putro mama#bhibhu#h% 3 a#jn~a#pya sarva#n nr%pati#n bhuktva# cema#m% vasum%dhara#m gada#m a#da#ya vegena pada#tih% prathito ran%am 4 bhu#tva# hi jagato na#tho hy ana#tha iva me sutah% gada#m udyamya yo ya#ti kim anyad bha#gadheyatah% 5 aho duh%kham% mahat pra#ptam% putren%a mama sam%jaya evam uktva# sa duh%kha#rto virara#ma jana#dhipah% 6 [s] sa meghaninado hars%a#d vinadann iva govr%s%ah% a#juha#va tatah% pa#rtham% yuddha#ya yudhi vi#ryava#n 7 bhi#mam a#hvayama#ne tu kurura#je maha#tmani pra#dura#san sughora#n%i ru#pa#n%i vividha#ny uta 8 vavur va#ta#h% sanirgha#ta#h% pa#m%suvars%am% papa#ta ca babhu#vush ca dishah% sarva#s timiren%a sama#vr%ta#h% 9 maha#svana#h% sanirgha#ta#s tumula# lomahars%an%a#h% petus tatholka#h% shatashah% sphot%ayantyo nabhastalam 10 ra#hush ca#grasad a#dityam aparvan%i visha#m% pate cakampe ca maha#kampam% pr%thivi# savanadruma# 11 ru#ks%a#sh ca va#ta#h% pravavur ni#caih% sharkara vars%in%ah% giri#n%a#m% shikhara#n%y eva nyapatanta mahi#tale 12 mr%ga# bahuvidha#ka#ra#h% sam%patanti disho dasha di#pta#h% shiva#sh ca#py anadan ghoraru#pa#h% suda#run%a#h% 13 nirgha#ta#sh ca maha#ghora# babhu#vur lomahars%an%a#h% di#pta#ya#m% dishi ra#jendra mr%ga#sh ca#shubha va#dinah% 14 udapa#nagata#sh ca#po vyavardhanta samantatah% ashari#ra# maha#na#da#h% shru#yante sma tada# nr%pa 15 evama#di#ni dr%s%t%va#tha nimitta#ni vr%kodarah% uva#ca bhra#taram% jyes%t%ham% dharmara#jam% yudhis%t%hiram 16 nais%a shakto ran%e jetum% manda#tma# ma#m% suyodhanah% adya krodham% vimoks%ya#mi nigu#d%ham% hr%daye ciram suyodhane kauravendre kha#n%d%ave pa#vako yatha# 17 shalyam adyoddharis%ya#mi tava pa#n%d%ava hr%cchayam nihatya gadaya# pa#pam imam% kuru kula#dhamam 18 adya ki#rtimayi#m% ma#la#m% pratimoks%ya#my aham% tvayi hatvemam% pa#pakarma#n%am% gadaya# ran%amu#rdhani 19 adya#sya shatadha# deham% bhinadmi gadaya#naya# na#yam% praves%t%a# nagaram% punar va#ran%asa#hvayam 20 sarpotsargasya shayane vis%ada#nasya bhojane prama#n%a kot%ya#m% pa#tasya# da#hasya jatu veshmani 21 sabha#ya#m avaha#sasya sarvasvaharan%asya ca vars%am ajn~a#tava#sasya vanava#sasya ca#nagha 22 adya#ntam es%a#m% duh%kha#na#m% ganta# bharatasattama eka#hna# vinihatyemam% bhavis%ya#my a#tmano 'nr%n%ah% 23 adya#yur dha#rtara#s%t%rasya durmater akr%ta#tmanah% sama#ptam% bharatashres%t%ha ma#ta#pitrosh ca darshanam 24 adya#yam% kurura#jasya sham%tanoh% kulapa#m%sanah% pra#n%a#n~ shriyam% ca ra#jyam% ca tyaktva# shes%yati bhu#tale 25 ra#ja# ca dhr%tara#s%t%ro 'dya shrutva# putram% maya# hatam smaris%yaty ashubham% karma yat tac chakuni buddhijam 26 ity uktva# ra#jasha#rdu#la gada#m a#da#ya vi#ryava#n ava#tis%t%hata yuddha#ya shakro vr%tram iva#hvayan 27 tam udyatagada#m% dr%s%t%va# kaila#sam iva shr%n*gin%am bhi#masenah% punah% kruddho duryodhanam uva#ca ha 28 ra#jn~ash ca dhr%tara#s%t%rasya tatha# tvam api ca#tmanah% smara tad dus%kr%tam% karma yadvr%ttam% va#ran%a#vate 29 draupadi# ca pariklis%t%a# sabha#ya#m% yad rajasvala# dyu#te ca van~cito ra#ja# yat tvaya# saubalena ca 30 vane duh%kham% ca yat pra#ptam asma#bhis tvatkr%tam% mahat vira#t%anagare caiva yonyantaragatair iva tat sarvam% ya#taya#my adya dis%t%ya# dr%s%t%o 'si durmate 31 tvatkr%te 'sau hatah% shete sharatalpe prata#pava#n ga#n*geyo rathina#m% shres%t%ho nihato ya#jn~asenina# 32 hato dron%ash ca karn%ash ca tatha# shalyah% prata#pava#n vaira#gner a#dikarta# ca shakunih% saubalo hatah% 33 pra#tika#mi# tatha# pa#po draupadya#h% kleshakr%d dhatah% bhra#taras te hata#h% sarve shu#ra# vikra#ntayodhinah% 34 ete ca#nye ca bahavo nihata#s tvatkr%te nr%pa#h% tva#m adya nihanis%ya#mi gadaya# na#tra sam%shayah% 35 ity evam uccai ra#jendra bha#s%ama#n%am% vr%kodaram uva#ca vi#tabhi# ra#jan putras te satyavikramah% 36 kim% katthitena bahudha# yudhyasva tvam% vr%kodara adya te 'ham% vines%ya#mi yuddhashraddha#m% kula#dhama 37 naiva duryodhanah% ks%udra kena cit tvadvidhena vai shaktyas tra#sayitum% va#ca# yatha#nyah% pra#kr%to narah% 38 ciraka#lepsitam% dis%t%ya# hr%dayastham idam% mama tvaya# saha gada#yuddham% tridashair upapa#ditam 39 kim% va#ca# bahunoktena katthitena ca durmate va#n%i# sam%padyata#m es%a# karman%a# ma#ciram% kr%tha#h% 40 tasya# tad vacanam% shrutva# sarva eva#bhyapu#jayan ra#ja#nah% somaka#sh caiva ye tatra#san sama#gata#h% 41 tatah% sam%pu#jitah% sarvaih% sam%prahr%s%t%atanu# ruhah% bhu#yo dhi#ram% manash cakre yuddha#ya kurunandanah% 42 tam% mattam iva ma#tan*gam% talata#lair nara#dhipa#h% bhu#yah% sam%hars%aya#m% cakrur duryodhanam amars%an%am 43 tam% maha#tma# maha#tma#nam% gada#m udyamya pa#n%d%avah% abhidudra#va vegena dha#rtara#s%t%ram% vr%kodarah% 44 br%m%hanti kun~jara#s tatra haya# hes%anti ca#sakr%t shastra#n%i ca#py adi#pyanta pa#n%d%ava#na#m% jayais%in%a#m | | 1 [s] tato duryodhano dr%s%t%va# bhi#masenam% tatha#gatam pratyudyaya#v adi#na#tma# vegena mahata# nadan 2 sama#petatur a#nadya shr%n*gin%au vr%s%abha#v iva maha#nirgha#ta ghos%ash ca sam%praha#ras tayor abhu#t 3 abhavac ca tayor yuddham% tumulam% loma ha#rs%an%am jigi#s%ator yudha# anyonyam indra prahra#dayor iva 4 rudhiroks%itasarva#n*gau gada#hastau manasvinau dadr%sha#te maha#tma#nau pus%pita#v iva kum%shukau 5 tatha# tasmin maha#yuddhe vartama#ne suda#run%e khadyotasam%ghair iva kham% darshani#yam% vyarocata 6 tatha# tasmin vartama#ne sam%kule tumule bhr%sham ubha#v a#pi parishra#ntau yudhyama#na#v arim%damau 7 tau muhu#rtam% sama#shvasya punar eva param%tapau abhyaha#rayata#m% tatra sam%pragr%hya gade shubhe 8 tau tu dr%s%t%va# maha#vi#ryau sama#shvastau narars%abhau balinau va#ran%au yadvad va#shita#rthe madotkat%au 9 apa#ravi#ryau sam%preks%ya pragr%hi#tagada#v ubhau vismayam% paramam% jagmur devagandharvada#nava#h% 10 pragr%hi#tagadau dr%s%t%va# duryodhana vr%kodarau sa#m%shayah% sarvabhu#ta#na#m% vijaye samapadyata 11 sama#gamya tato bhu#yo bhra#tarau balina#m% varau anyonyasya#ntara prepsu# pracakra#te 'ntaram% prati 12 yamadan%d%opama#m% gurvi#m indra#shanim ivodyata#m dadr%shuh% preks%aka# ra#jan raudri#m% vishasani#m% gada#m 13 a#vidhyato gada#m% tasya bhi#masenasya sam%yuge shabdah% sutumulo ghoro muhu#rtam% samapadyata 14 a#vidhyantam abhipreks%ya dha#rtara#s%t%ro 'tha pa#n%d%avam gada#m alaghu vega#m% ta#m% vismitah% sam%babhu#va ha 15 caram%sh ca vividha#n ma#rga#n man%d%ala#ni ca bha#rata ashobhata tada# vi#ro bhu#ya eva vr%kodarah% 16 tau parasparam a#sa#dya yat ta#v anyonyaraks%an%e ma#rja#ra#v iva bhaks%a#rthe tataks%a#te muhur muhuh% 17 acarad bhi#masenas tu ma#rga#n bahuvidha#m%s tatha# man%d%ala#ni vicitra#n%i stha#na#ni vividha#ni ca 18 gomu#trika#n%i citra#n%i gatapratya#gata#ni ca parimoks%am% praha#ra#n%a#m% varjanam% paridha#vanam 19 abhidravan%am a#ks%epam avastha#nam% savigraham para#vartana sam%vartam avaplutam atha#plutam upanyastam apanyastam% gada#yuddhavisha#radau 20 evam% tau vicarantau tu nyaghnata#m% vai parasparam van~cayantau punash caiva ceratuh% kurusattamau 21 vikri#d%antau subalinau man%d%ala#ni praceratuh% gada#hastau tatas tau tu man%d%ala#vasthitau bali# 22 daks%in%am% man%d%alam% ra#jan dha#rtara#s%t%ro 'bhyavartata savyam% tu man%d%alam% tatra bhi#maseno 'bhyavartata 23 tatha# tu caratas tasya bhi#masya ran%amu#rdhani duryodhano maha#ra#ja pa#rshvadeshe 'bhyata#d%ayat 24 a#hatas tu tada# bhi#mas tava putren%a bha#rata a#vidhyata gada#m% gurvi#m% praha#ram% tam acintayan 25 indra#shanisama#m% ghora#m% yamadan%d%am ivodyata#m dadr%shus te maha#ra#ja bhi#masenasya ta#m% gada#m 26 a#vidhyantam% gada#m% dr%s%t%va# bhi#masenam% tava#tmajah% samudyamya# gada#m% ghora#m% pratyavidhyad arim%damah% 27 gada# ma#rutavegena tava putrasya bha#rata shabda a#si#t sutumulas tejash ca samaja#yata 28 sa caran vividha#n ma#rga#n man%d%ala#ni ca bha#gashah% samashobhata tejasvi# bhu#yo bhi#ma#t suyodhanah% 29 a#viddha# sarvavegena bhi#mena mahati# gada# sadhu#mam% sa#rcis%am% ca#gnim% mumocogra# maha#svana# 30 a#dhu#ta#m% bhi#masenena gada#m% dr%s%t%va# suyodhanah% adrisa#ramayi#m% gurvi#m a#vidhyan bahv ashobhata 31 gada# ma#rutavegam% hi dr%s%t%va# tasya maha#tmanah% bhayam% vivesha pa#n%d%u#n vai sarva#n eva sasomaka#n 32 tau darshayantau samare yuddhakri#d%a#m% samantatah% gada#bhya#m% sahasa#nyonyam a#jaghnatur arim%damau 33 tau parasparam a#sa#dya dam%s%t%ra#bhya#m% dviradau yatha# ashobheta#m% maha#ra#ja shon%itena pariplutau 34 evam% tad abhavad yuddham% ghoraru#pam asam%vr%tam parivr%tte 'hani kru#ram% vr%trava#savayor iva 35 dr%s%t%va# vyavasthitam% bhi#mam% tava putro maha#balah% caram%sh citratara#n ma#rga#n kaunteyam abhidudruve 36 tasya bhi#mo maha#vega#m% ja#mbu#nadaparis%kr%ta#m abhikruddhasya kruddhas tu ta#d%aya#m a#sa ta#m% gada#m 37 savisphulin*go nirhra#das tayos tatra#bhigha#tajah% pra#dura#si#n maha#ra#ja sr%s%t%ayor vajrayor iva 38 vegavatya# taya# tatra bhi#masenapramuktaya# nipatantya# maha#ra#ja pr%thivi#samakampata 39 ta#m% na#mr%s%yata kauravyo gada#m% pratihata#m% ran%e matto dvipa iva kruddhah% pratijun~jara darshana#t 40 sa savyam% man%d%alam% ra#jann udbhra#mya kr%tanishcayah% a#jaghne mu#rdhni kaunteyam% gadaya# bhi#mavegaya# 41 taya# tv abhihato bhi#mah% putren%a tava pa#n%d%avah% na#kampata maha#ra#ja tad adbhutam iva#bhavat 42 a#shcaryam% ca#pi tad ra#jan sarvasainya#ny apu#jayan yad gada#bhihato bhi#mo na#kampata pada#t padam 43 tato gurutara#m% di#pta#m% gada#m% hemaparis%kr%ta#m duryodhana#ya vyasr%jad bhi#mo bhi#mapara#kramah% 44 tam% praha#ram asam%bhra#nto la#ghavena maha#balah% mogham% duryodhanash cakre tatra#bhu#d vismayo maha#n 45 sa# tu mogha# gada# ra#jan patanti# bhi#ma codita# ca#laya#m a#sa pr%thivi#m% maha#nirgha#ta nisvana# 46 a#stha#ya kaushika#n ma#rga#n utpatan sa punah% punah% gada# nipa#tam% prajn~a#ya bhi#masenam avan~cayat 47 van~cayitva# tatha# bhi#mam% gadaya# kurusattamah% ta#d%aya#m a#sa sam%kruddho vaks%o deshe maha#balah% 48 gadaya#bhihato bhi#mo muhyama#no maha#ran%e na#bhyamanyata kartavyam% putren%a#bhya#hatas tava 49 tasmim%s tatha# vartama#ne ra#jan somaka pa#n%d%ava#h% bhr%shopahata sam%kalpa# nahr%s%t%a manaso 'bhavan 50 sa tu tena praha#ren%a ma#tan*ga iva ros%itah% hastivad dhasti sam%ka#sham abhidudra#va te sutam 51 tatas tu rabhaso bhi#mo gadaya# tanayam% tava abhidudra#va vegena sim%ho vanagajam% yatha# 52 upasr%tya tu ra#ja#nam% gada# moks%avisha#radah% a#vidhyata gada#m% ra#jan samuddishya sutam% tava 53 ata#d%ayad bhi#masenah% pa#rshve duryodhanam% tada# sa vihvalah% praha#ren%a ja#nubhya#m agaman mahi#m 54 tasmim%s tu bharatashres%t%he ja#nubhya#m avani#m% gate udatis%t%hat tato na#dah% sr%n~jaya#na#m% jagatpate 55 tes%a#m% tu ninadam% shrutva# sr%n~jaya#na#m% narars%abhah% amars%a#d bharatashres%t%ha putras te samakupyata 56 uttha#ya tu maha#ba#huh% kruddho na#ga iva shvasan didhaks%ann iva netra#bhya#m% bhi#masenam avaiks%ata 57 tatah% sa bharatashres%t%ho gada#pa#n%ir abhidravat pramathis%yann iva shiro bhi#masenasya sam%yuge 58 sa maha#tma# maha#tma#nam% bhi#mam% bhi#mapara#kramah% ata#d%ayac chan*khadeshe sa caca#la#calopamah% 59 sa bhu#yah% shushubhe pa#rthas ta#d%ito gadaya# ran%e udbhinna rudhiro ra#jan prabhinna iva kun~jarah% 60 tato gada#m% vi#ra han%i#m ayo mayi#m%; pragr%hya vajra#shanitulyanisvana#m ata#d%ayac chatrum amitrakarshano; balena vikramya dhanam%jaya#grajah% 61 sa bhi#masena#bhihatas tava#tmajah%; papa#ta sam%kampita dehabandhanah% supus%pito ma#rutavegata#d%ito; maha#vane sa#la iva#vaghu#rn%itah% 62 tatah% pran%edur jahr%s%ush ca pa#n%d%ava#h%; sami#ks%ya putram% patitam% ks%itau tava tatha sutas te pratilabhya cetana#m%; samutpapa#ta dvirado yatha# hrada#t 63 sa pa#rthivo nityam amars%itas tada#; maha#rathah% shiks%itavat paribhraman ata#d%ayat pa#n%d%avam agratah% sthitam%; sa vihvala#n*go jagati#m upa#spr%shat 64 sa smiha na#da#n vinana#da kauravo; nipa#tya bhu#mau yudhi bhi#mam ojasa# bibheda caiva#shani tulyatejasa#; gada# nipa#tena shari#raraks%an%am 65 tato 'ntariks%e ninado maha#n abhu#d; divaukasa#m apsarasa#m% ca nedus%a#m papa#ta coccara mara praveritam%; vicitrapus%potkara vars%am uttamam 66 tatah% para#n a#vishad uttamam% bhayam%; sami#ks%ya bhu#mau patitam% narottamam ahi#yama#nam% ca balena kauravam%; nishamya bhedam% ca dr%d%hasya varman%ah% 67 tato muhu#rta#d upalabhya cetana#m%; pramr%jya vaktram% rudhira#rdham a#tmanah% dhr%tim% sama#lambya vivr%ttalocano; balena sam%stabhya vr%kodarah% sthitah% | | 1 [s] samudi#rn%am% tato dr%s%t%va# sa#m%gra#mam% kurumukhyayoh% atha#bravi#d arjunas tu va#sudevam% yashasvinam 2 anayor vi#rayor yuddhe ko jya#ya#n bhavato matah% kasya va# ko gun%o bhu#ya#n etad vada jana#rdana 3 [va#] upadesho 'nayos tulyo bhi#mas tu balavattarah% kr%tayatnataras tv es%a dha#rtara#s%t%ro vr%kodara#t 4 bhi#masenas tu dharmen%a yudhyama#no na jes%yati anya#yena tu yudhyan vai hanya#d es%a suyodhanam 5 ma#yaya# nirjita# devair asura# iti nah% shrutam virocanash ca shakren%a ma#yaya# nirjitah% sakhe ma#yaya# ca#ks%ipat tejo vr%trasya balasu#danah% 6 pratijn~a#tam% tu bhi#mena dyu#taka#le dhanam%jaya u#ru# bhetsya#mi te sam%khye gadayeti suyodhanam 7 so 'yam% pratijn~a#m% ta#m% ca#pi pa#rayitva#ri karshanah% ma#ya#vinam% ca ra#ja#nam% ma#yayaiva nikr%ntatu 8 yady es%a balam a#stha#ya nya#yena praharis%yati vis%a#masthas tato ra#ja# bhavis%yati yudhis%t%hirah% 9 punar eva ca vaks%ya#mi pa#n%d%avedam% nibodha me dharmara#ja#para#dhena bhayam% nah% punara#gatam 10 kr%tva# hi sumahat karmahatva# bhi#s%ma mukha#n kuru#n jayah% pra#pto yashash ca#gryam% vairam% ca pratiya#titam tad evam% vijayah% pra#ptah% punah% sam%shayitah% kr%tah% 11 abuddhir es%a# mahati# dharmara#jasya pa#n%d%ava yad ekavijaye yuddhe pan%itam% kr%tam i#dr%sham suyodhanah% kr%ti# vi#ra eka#yanagatas tatha# 12 api coshanasa# gi#tah% shru#yate 'yam% pura#tanah% shlokas tattva#rtha sahitas tan me nigadatah% shr%n%u 13 punara#vartama#na#na#m% bhagna#na#m% ji#vitais%in%a#m bhatavyam arishes%a#n%a#m eka#yanagata# hi te 14 suyodhanam imam% bhagnam% hatasainyam% hradam% gatam para#jitam% vanaprepsum% nira#sham% ra#jyalambhane 15 ko nv es%a smayuge pra#jn~ah% punar dvam%dve sama#hvayet api vo nirjitam% ra#jyam% na hareta suyodhanah% 16 yas trayodasha vars%a#n%i gadaya# kr%tanishramah% caraty u#rdhvam% ca tiryak ca bhi#masenajigha#m%saya# 17 evam% cen na maha#ba#hur anya#yena hanis%yati es%a vah% kauravo ra#ja# dha#rtara#s%t%ro bhavis%yati 18 dhanam%jayas tu shrutvaitat keshavasya maha#tmanah% preks%ato bhi#masenasya hastenorum ata#d%ayat 19 gr%hya sam%jn~a#m% tato bhi#mo gadaya# vyacarad ran%e man%d%ala#ni vicitra#n%i yamaka#ni#tara#n%i ca 20 daks%in%am% man%d%alam% savyam% gomu#trakam atha#pi ca vyacarat pa#n%d%avo ra#jann arim% sam%mohayann iva 21 tathaiva tava putro 'pi gada# ma#rgavisha#radah% vyacaral laghucitram% ca bhi#masenajigha#m%saya# 22 a#dhunvantau gade ghore candana#garuru#s%ite vairasya#ntam% pari#psantau ran%e kruddha#v iva#ntakau 23 anyonyam% tau jigha#m%santau pravi#rau purus%ars%abhau yuyudha#te garutmantau yatha# na#ga#mis%ais%in%au 24 man%d%ala#ni vicitra#n%i carator nr%pa bhi#mayoh% gada# sam%pa#taja#s tatra prajajn~uh% pa#vaka#rcis%ah% 25 samam% praharatos tatra shu#rayor balinor mr%dhe ks%ubdhayor va#yuna# ra#jan dvayor iva samaudrayoh% 26 tayoh% praharatos tulyam% mattakun~jarayor iva gada# nirgha#tasam%hra#dah% praha#ra#n%a#m aja#yata 27 tasmim%s tada# sam%praha#re da#run%e sam%kule bhr%sham ubha#v api parishra#ntau yudhyama#na#v arim%damau 28 tau muhu#rtam% sama#shvasya punar eva param%tapau abhyaha#rayata#m% kruddhau pragr%hya mahati# gade 29 tayoh% samabhavad yuddham% ghoraru#pam asam%vr%tam gada# nipa#tai ra#jendra taks%ator vai parasparam 30 vya#ya#mapradrutau tau tu vr%s%abha#ks%au tarasvinau anyonyam% jaghnatur vi#rau pan*kasthau mahis%a#v iva 31 jarjari#kr%tasarva#n*gau rudhiren%a#bhisam%plutau dadr%sha#te himavati pus%pita#v iva kim%shukau 32 duryodhanena pa#rthas tu vivare sam%pradarshite i#s%ad utsmayama#nas tu sahasa# prasasa#ha ha 33 tam abhya#shagatam% pra#jn~o ran%e preks%ya vr%kodarah% ava#ks%ipad gada#m% tasmai vegena mahata# bali# 34 avaks%epam% tu tam% dr%s%t%va# putras tava visha#m% pate apa#sarpat tatah% stha#na#t sa# mogha# nyapatad bhuvi 35 moks%ayitva# praha#ram% tam% sutas tava sa sam%bhrama#t bhi#masenam% ca gadaya# pra#harat kurusattamah% 36 tasya vis%yandama#nena rudhiren%a#mitaujasah% praha#ra guru pa#ta#c ca mu#rcheva samaja#yata 37 duryodhanas tam% ca veda pi#d%itam% pa#n%d%avam% ran%e dha#raya#m a#sa bhi#mo 'pi shari#ram atipi#d%itam 38 amanyata sthitam% hy enam% praharis%yantam a#have ato na pra#harat tasmai punar eva tava#tmajah% 39 tato muhu#rtam a#shvasya duryodhanam avasthitam vegena#bhyadravad ra#jan bhi#masenah% prata#pava#n 40 tam a#patantam% sam%preks%ya sam%rabdham amitaujasam mogham asya praha#ram% tam% ciki#rs%ur bharatars%abha 41 avastha#ne matim% kr%tva# putras tava maha#mana#h% iyes%otpatitum% ra#jam%sh chalayis%yan vr%kodaram 42 abudhyad bhi#masenas tad ra#jn~as tasya ciki#rs%itam atha#sya samabhidrutya samutkramya ca sim%havat 43 sr%tya# van~cayato ra#jan punar evotpatis%yatah% u#rubhya#m% pra#hin%od ra#jan*gada#m% vegena pa#n%d%avah% 44 sa# vajranis%pes%a sama# prahita# bhi#makarman%a# u#ru# duryodhanasya#tha babhan~je priyadarshanau 45 sa papa#ta naravya#ghro vasudha#m anuna#dayan bhagnorur bhi#masenena putras tava mahi#pate 46 vavur va#ta#h% sanirgha#ta#h% pa#m%suvars%am% papa#ta ca caca#la pr%thivi# ca#pi savr%ks%aks%upa parvata# 47 tasmin nipatite vi#re patyau sarvamahi#ks%ita#m maha#svana# punar di#pta# sanirgha#ta# bhayam%kari# papa#ta colka# mahati# patite pr%thivi#patau 48 tatha# shon%itavars%am% ca pa#m%suvars%am% ca bha#rata vavars%a maghava#m%s tatra tava putre nipa#tite 49 yaks%a#n%a#m% ra#ks%asa#na#m% ca pisha#ca#na#m% tathaiva ca antariks%e maha#na#dah% shru#yate bharatars%abha 50 tena shabdena ghoren%a mr%ga#n%a#m atha paks%in%a#m jajn~e ghoratamah% shabdo bahu#na#m% sarvatodisham 51 ye tatra va#jinah% shes%a# gaja#sh ca manujaih% saha mumucus te maha#na#dam% tava putre nipa#tite 52 bheri#shan*khamr%dan*ga#na#m abhavac ca svano maha#n antarbhu#mi gatash caiva tava putre nipa#tite 53 bahu pa#dair bahu bhujaih% kabandhair ghoradarshanaih% nr%tyadbhir bhayadair vya#pta# dishas tatra#bhavan nr%pa 54 dhvajavanto 'stravantash ca shastravantas tathaiva ca pra#kampanta tato ra#jam%s tava putre nipa#tite 55 hrada#h% ku#pa#sh ca rudhiram udvemur nr%pasattama nadyash ca sumaha#vega#h% pratisroto vaha#bhavan 56 pullin*ga# iva na#ryas tu stri#lin*ga#h% purus%a#bhavan duryodhane tada# ra#jan patite tanaye tava 57 dr%s%t%va# ta#n adbhutotpa#ta#n pa#n~ca#la#h% pa#n%d%avaih% saha a#vignamanasah% sarve babhu#vur bharatars%abha 58 yayur deva# yatha#ka#mam% gandharva#psarasas tatha# kathayanto 'dbhutam% yuddham% sutayos tava bha#rata 59 tathaiva siddha# ra#jendra tatha# va#tika ca#ran%a#h% narasim%hau prasham%santau viprajagmur yatha#gatam | | 1 [s] tam% pa#titam% tato dr%s%t%va# maha#sha#lam ivodgatam prahr%s%t%amanasah% sarve babhu#vus tatra pa#n%d%ava#h% 2 unmattam iva ma#tan*gam% sim%hena vinipa#titam dadr%shur hr%s%t%aroma#n%ah% sarve te ca#pi somaka#h% 3 tato duryodhanam% hatva#m% bhi#masenah% prata#pava#n patitam% kauravendram% tam upagamyedam abravi#t 4 gaur gaur iti pura# mandadraupadi#m ekava#sasa#m yat sabha#ya#m% hasann asma#m%s tada# vadasi durmate tasya#vaha#sasya phalam adya tvam% samava#pnuhi 5 evam uktva# sa va#mena pada# maulim upa#spr%shat shirash ca ra#jasim%hasya pa#dena samalod%ayat 6 tathaiva krodhasam%rakto bhi#mah% parabala#rdanah% punar eva#bravi#d va#kyam% yat tac chr%n%u nara#dhipa 7 ye 'sma#n puro 'panr%tyanta punar gaur iti gaur iti ta#n vayam% pratinr%tya#mah% punar gaur iti gaur iti 8 na#sma#kam% nikr%tir vahnir na#ks%a dyu#tam% na van~cana# svaba#hubalam a#shritya praba#dha#mo vayam% ripu#n 9 so 'va#pya vairasya parasya pa#ram%; vr%kodarah% pra#ha shanaih% prahasya yudhis%t%hiram% keshava sr%n~jaya#m%sh ca; dhanam%jayam% ma#dravati#sutau ca 10 rajasvala#m% draupadi#m a#nayan ye; ye ca#py akurvanta sadasya vastra#m ta#n pashyadhvam% pa#n%d%avair dha#rtara#s%t%ra#n; ran%e hata#m%s tapasa# ya#jn~asenya#h% 11 ye nah% pura# s%an%d%hatila#n avocan; kru#ra# ra#jn~o dhr%tara#s%t%rasya putra#h% te no hata#h% sagan%a#h% sa#nubandha#h%; ka#mam% svargam% narakam% va# vraja#mah% 12 punash ca ra#jn~ah% patitastya bhu#mau; sa ta#m% gada#m% skandhagata#m% niri#ks%ya va#mena pa#dena shirah% pramr%dya; duryodhanam% naikr%tikety avocat 13 hr%s%t%ena ra#jan kuru pa#rthivasya; ks%udra#tmana# bhi#masenena pa#dam dr%s%t%va# kr%tam% mu#rdhani na#bhyanandan; dharma#tma#nah% somaka#na#m% prabarha#h% 14 tava putram% tatha# hatva# katthama#nam% vr%kodaram nr%tyama#nam% ca bahusho dharmara#jo 'bravi#d idam 15 ma# shiro 'sya pada# mardi#r ma# dharmas te 'tyaga#n maha#n ra#ja# jn~a#tir hatash ca#yam% naitan nya#yyam% tava#nagha 16 vidhvasto 'yam% hata#ma#tyo hatabhra#ta# hataprajah% utsannapin%d%o bhra#ta# ca naitan nya#yyam% kr%tam% tvaya# 17 dha#rmiko bhi#maseno 'sa#v ity a#hus tva#m% pura# jana#h% sa kasma#d bhi#masena tvam% ra#ja#nam adhitis%t%hasi 18 dr%s%t%va# duryodhanam% ra#ja# kunti#putras tatha#gatam netra#bhya#m ashrupu#rn%a#bhya#m idam% vacanam abravi#t 19 nu#nam etad balavata# dha#tra#dis%t%am% maha#tmana# yad vayam% tva#m% jigha#m%sa#mas tvam% ca#sma#n kurusattama 20 a#tmano hy apara#dhena mahad vyasanam i#dr%sham pra#ptava#n asi yal lobha#n mada#d ba#lya#c ca bha#rata 21 gha#tayitva# vayasya#m%sh ca bhra#tr%#n atha pitr%#m%s tatha# putra#n pautra#m%s tatha#ca#rya#m%s tato 'si nidhanam% gatah% 22 tava#para#dha#d asma#bhir bhra#taras te maha#ratha#h% nihata# jn~a#tayash ca#nye dis%t%am% manye duratyayam 23 snus%a#sh ca prasnus%a#sh caiva dhr%tara#s%t%rasya vihvala#h% garhayis%yanti no nu#nam% vidhava#h% shokakarshita#h% 24 evam uktva# suduh%kha#rto nishashva#sa sa pa#rthivah% vilala#pa ciram% ca#pi dharmaputro yudhis%t%hirah% | | 1 [dhr%] adharmen%a hatam% dr%s%t%a# ra#ja#nam% ma#dhavottamah% kim abravi#t tada# su#ta baladevo maha#balah% 2 gada#yuddhavishes%ajn~o gada#yuddhavisha#radah% kr%tava#n rauhin%eyo yat tan mama#caks%va sam%jaya 3 [s] shirasy abhihatam% dr%s%t%va# bhi#masenena te sutam ra#mah% praharata#m% shres%t%hash cukrodha balavad bali# 4 tato madhye narendra#n%a#m u#rdhvaba#hur hala#yudhah% kurvan a#rtasvaram% ghoram% dhig dhig bhi#mety uva#ca ha 5 aho dhog yad adho na#bheh% prahr%tam% shuddhavikrame naitad dr%s%t%vam% gada#yuddhe kr%tava#n yad vr%kodarah% 6 adho na#bhya# na hantavyam iti sha#strasya nishcayah% ayam% tv asha#stravin mu#d%hah% svacchanda#t sam%pravartate 7 tasya tat tad bruva#n%asya ros%ah% samabhavan maha#n tato la#n*galam udyamya bhi#mam abhyadravad bali# 8 tasyordhva ba#hoh% sadr%sham% ru#pam a#si#n maha#tmanah% bahudha#tuvicitrasya shvetasyeva maha#gireh% 9 tam utpatantam% jagra#ha keshavo vinaya#natah% ba#hubhya#m% pi#navr%tta#bhya#m% prayatna#d balavad bali# 10 sita#sitau yaduvarau shushubha#te 'dhikam% tatah% nabhogatau yatha# ra#jam%sh candrasu#ryau dinaks%aye 11 uva#ca cainam% sam%rabdham% shamayann iva keshavah% a#tmavr%ddhir mitra vr%ddhir mitra mitrodayas tatha# vipari#tam% dvis%atsv etat s%ad% vidha# vr%ddhir a#tmanah% 12 a#tmany api ca mitres%u vipari#tam% yada# bhavet tada# vidya#n mano jya#nim a#shu sha#nti karo bhavet 13 asma#kam% sahajam% mitram% pa#n%d%ava#h% shuddhapaurus%a#h% svaka#h% pitr%s%vasuh% putra#s te parair nikr%ta# bhr%sham 14 pratijn~a# pa#ran%am% dharmah% ks%atriyasyeti vettha ha suyodhanasya gadaya# bhan*kta#smy u#ru# maha#have iti pu#rvam% pratijn~a#tam% bhi#mena hi sabha# tale 15 maitreyen%a#bhishaptash ca pu#rvam eva mahars%in%a# u#ru# bhetsyati te bhi#mo gadayeti param%tapa ato dos%am% na pashya#mi ma# krudhas tvam% pralambahan 16 yaunair ha#rdairsh ca sam%bandhaih% sam%baddha# smeha pa#n%d%avaih% tes%a#m% vr%ddhya#bhivr%ddhir no ma# krudhah% purus%ars%abha 17 [ra#ma] dharmah% sucaritah% sadbhih% saha dva#bhya#m% niyacchati arthash ca#tyartha lubdhasya ka#mash ca#tiprasan*ginah% 18 dharma#rthau dharmaka#mau ca ka#ma#rthau ca#py api#d%ayan dharma#rthaka#ma#n yo 'bhyeti so 'tyantam% sukham ashnute 19 tad idam% vya#kulam% sarvam% kr%tam% dharmasya pi#d%ana#t bhi#masenena govinda ka#mam% tvam% tu yatha#ttha ma#m 20 [va#] aros%an%o hi dharma#tma# satatam% dharmavatsalah% bhava#n prakhya#yate loke tasma#t sam%sha#mya ma# krudhah% 21 pra#ptam% kaliyugam% viddhi pratijn~a#m% pra#n%d%avasya ca a#nr%n%yam% ya#tu vairasya pratijn~a#ya#sh ca pa#n%d%avah% 22 [s] dharmac chalam api shrutva# keshava#t sa# visha#m% pate naiva pri#tamana# ra#mo vacanam% pra#ha sam%sadi 23 hatva#dharmen%a ra#ja#nam% dharma#tma#nam% suyodhanam jihmayodhi#ti loke 'smin khya#tim% ya#syati pa#n%d%avah% 24 duryodhano 'pi dharma#tma# gatim% ya#syati sha#shvati#m r%ju yodhi# hato ra#ja# dha#rtara#s%t%ro nara#dhipah% 25 yuddhadi#ks%a#m% pravishya#jau ran%ayajn~am% vitatya ca hutva#tma#nam amitra#gnau pra#pa ca#vabhr%tham% yashah% 26 ity uktva# ratham a#stha#ya rauhin%eyah% prata#pava#n shveta#bhrashikhara#ka#rah% prayayau dva#raka#m% prati 27 pa#n~ca#la#sh ca sava#rs%n%eya#h% pa#n%d%ava#sh ca visha#m% pate ra#me dva#ravati#m% ya#te na#tipramanaso 'bhavan 28 tato yudhis%t%hiram% di#nam% cinta#param adhomukham shokopahatasam%kalpam% va#sudevo 'bravi#d idam 29 dharmara#ja kimartham% tvam adharmam anumanyase hatabandhor yad etasya patitasya vicetasah% 30 duryodhanasya bhi#mena mr%dyama#nam% shirah% pada# upapreks%asi kasma#t tvam% dharmajn~ah% san nara#dhipa 31 [y] na mamaita priyam% kr%s%n%a yad ra#ja#nam% vr%kodarah% pada# mu#rdhny aspr%shat krodha#n na ca hr%s%ye kulaks%aye 32 nikr%tya# nikr%ta# nityam% dhr%tara#s%t%ra sutair vayam bahu#ni parus%a#n%y uktva# vanam% prastha#pita#h% sma ha 33 bhi#masenasya tadduh%kham ati#va hr%di vartate iti sam%cintya va#rs%n%eya mayaitat samupeks%itam 34 tasma#d dhatva#kr%ta prajn~am% lubdham% ka#mavasha#nugam labhata#m% pa#n%d%avah% ka#mam% dharme 'dharme 'pi va# kr%te 35 [s] ity ukte dharmara#jena va#sudevo 'bravi#d idam ka#mam astv evam iti vai kr%cchra#d yadukulodvahah% 36 ity ukto va#sudevena bhi#ma priyahitais%in%a# anvamodata tat sarvam% yad bhi#mena kr%tam% yudhi 37 bhi#maseno 'pi hatva#jau tava putram amars%an%ah% abhiva#dya#gratah% sthitva# sam%prahr%s%t%ah% kr%ta#n~jalih% 38 prova#ca sumaha#teja# dharmara#jam% yudhis%t%hiram hars%a#d utphullanayano jitaka#shi# visha#m% pate 39 tava#dya pr%thivi# ra#jan ks%ema# nihatakan%t%aka# ta#m% prasha#dhi maha#ra#ja svadharmam anupa#layan 40 yas tu karta#sya vairasya nikr%tya# nikr%tipriyah% so 'yam% vinihatah% shete pr%thivya#m% pr%thivi#pate 41 duh%sha#sanaprabhr%tayah% sarve te cograva#dinah% ra#dheyah% shakunish ca#pi nihata#s tava shatravah% 42 seyam% ratnasama#ki#rn%a# mahi# savanaparvata# upa#vr%tta# maha#ra#ja tva#m adya nihatadvis%am 43 [y] gatam% vairasya nidhanam% hato ra#ja# suyodhanah% kr%s%n%asya matam a#stha#ya vijiteyam% vasum%dhara# 44 dis%t%ya# gatas tvam a#nr%n%yam% ma#tuh% kopasya cobhayoh% dis%t%ya# jayasi durdhars%am% dis%t%ya# shatrur nipa#titah% | | 1 [dhr%] hatam% duryodhanam% dr%s%t%va# bhi#masenena sam%yuge pa#n%d%ava#h% sr%n~jaya#sh caiva kim akurvata sam%jaya 2 [s] ha#tam% duryodhanam% dr%s%t%va# bhi#masenena sam%yuge sim%heneva maha#ra#ja mattam% vanagajam% vane 3 prahr%s%t%amanasas tatra kr%s%n%ena saha pa#n%d%ava#h% pa#n~ca#la#h% sr%n~jaya#sh caiva nihate kurunandane 4 a#vidhyann uttari#ya#n%i sim%hana#da#m%sh ca nedire naita#n hars%asama#vis%t%a#n iyam% sehe vasum%dhara# 5 dhanu#m%s%y anye vya#ks%ipanta jya#sh ca#py anye tatha#ks%ipan dadhmur anye maha#shan*kha#n anye jaghnush ca dundubhi#h% 6 cikri#d%ush ca tathaiva#nye jahasush ca tava#hita#h% abruvam%sh ca#sakr%d vi#ra# bhi#masenam idam% vacah% 7 dus%karam% bhavata# karma ran%e 'dya sumahat kr%tam kauravendram% ran%e hatva# gadaya#tikr%ta shramam 8 indren%eva hi vr%trasya vadham% paramasam%yuge tvaya# kr%tam amanyanta shatror vadham imam% jana#h% 9 carantam% vividha#n ma#rga#n man%d%ala#ni ca sarvashah% duryodhanam imam% shu#ram% ko 'nyo hanya#d vr%kodara#t 10 vairasya ca gatah% pa#ram% tvam iha#nyaih% sudurgamam ashakyam etad anyena sam%pa#dayitum i#dr%sham 11 kun~jaren%eva mattena vi#ra sam%gra#mamu#rdhani duryodhana shiro dis%t%ya# pa#dena mr%ditam% tvaya# 12 sim%hena mahis%asyeva kr%tva# sam%garam adbhutam duh%sha#sanasya rudhiram% dis%t%ya# pi#tam% tvaya#nagha 13 ye viprakurvan ra#ja#nam% dharma#tma#nam% yudhis%t%hiram mu#rdhni tes%a#m% kr%tah% pa#do dis%t%ya# te svena karman%a# 14 amitra#n%a#m adhis%t%ha#na#d vadha#d duryodhanasya ca bhi#ma dis%t%ya# pr%thivya#m% te prathitam% sumahad yashah% 15 evam% nu#nam% hate vr%tre shakram% nandanti bandinah% tatha# tva#m% nihata#mitram% vayam% nanda#ma bha#rata 16 duryodhana vadhe ya#ni roma#n%i hr%s%ita#ni nah% adya#pi na vihr%s%yanti ta#ni tad viddhi bha#rata ity abruvan bhi#masenam% va#tika#s tatra sa#m%gata#h% 17 ta#n hr%s%t%a#n purus%avya#ghra#n pa#n~ca#la#n pa#n%d%avaih% saha bruvatah% sadr%sham% tatra prova#ca madhusu#danah% 18 na nya#yyam% nihatah% shatrur bhu#yo hantum% jana#dhipa#h% asakr%d va#gbhir ugra#bhir nihato hy es%a mandadhi#h% 19 tadaivais%a hatah% pa#po yadaiva nirapatrapah% lubdhah% pa#pasaha#yash ca suhr%da#m% sha#sana#tigah% 20 bahusho vidura dron%a kr%pa ga#n*geya sr%n~jayaih% pa#n%d%ubhyah% procyama#no 'pi pitryam am%sham% na dattava#n 21 nais%a yogyo 'dya mitram% va# shatrur va# purus%a#dhamah% kim anena#tinunnena va#gbhih% ka#s%t%hasadharman%a# 22 rathes%v a#rohata ks%ipram% gaccha#mo vasudha#dhipa#h% dis%t%ya# hato 'yam% pa#pa#tma# sa#ma#tyajn~a#ti ba#ndhavah% 23 iti shrutva# tv adhiks%epam% kr%s%n%a#d duryodhano nr%pah% amars%avasham a#panna udatis%t%had visha#m% pate 24 sphig deshenopavis%t%ah% sa dorbhya#m% vis%t%abhya medini#m dr%s%t%im% bhru# sam%kat%a#m% kr%tva# va#sudeve nyapa#tayat 25 ardhonnata shari#rasya ru#pam a#si#n nr%pasya tat kruddhasya#shi#vis%asyevac chinnapucchasya bha#rata 26 pra#n%a#nta karan%i#m% ghora#m% vedana#m avicintayan duryodhano va#sudevam% va#gbhir ugra#bhir a#rdayat 27 kam%sa da#sasya da#ya#da na te lajja#sty anena vai adharmen%a gada#yuddhe yad aham% vinipa#titah% 28 u#ru# bhindhi#ti bhi#masya smr%tim% mithya# prayacchata# kim% na vijn~a#tam etan me yad arjunam avocatha#h% 29 gha#tayitva# mahi#pa#la#n r%ju yuddha#n sahasrashah% jihmair upa#yair bahubhir na te lajja# na te ghr%n%a# 30 ahany ahani shu#ra#n%a#m% kurva#n%ah% kadanam% mahat shikhan%d%inam% puraskr%tya gha#titas te pita#mahah% 31 ashvattha#mnah% sana#ma#nam% hatva# na#gam% sudurmate a#ca#ryo nya#sitah% shastram% kim% tan na viditam% mama 32 sa ca#nena nr%sham%sena dhr%s%t%adyumnena vi#ryava#n pa#tyama#nas tvaya# dr%s%t%o na cainam% tvam ava#rayah% 33 vadha#rtham% pa#n%d%uputrasya ya#cita#m% shaktim eva ca ghat%otkace vyam%sayatha#h% kas tvattah% pa#pakr%ttamah% 34 chinnaba#huh% pra#yagatas tatha# bhu#rishrava# bali# tvaya# nisr%s%t%ena hatah% shaineyena dura#tmana# 35 kurva#n%ash cottamam% karma karn%ah% pa#rtha jigi#s%aya# vyam%sanena#shvasenasya pannagendrasutasya vai 36 punash ca patite cakre vyasana#rtah% para#jitah% pa#titah% samare karn%ash cakravyagro 'gran%i#r nr%n%a#m 37 yadi ma#m% ca#pi karn%am% ca bhi#s%madron%au ca sam%yuge r%juna# pratiyudhyetha# na te sya#d vijayo dhruvam 38 tvaya# punar ana#ryen%a jihmama#rgen%a pa#rthiva#h% svadharmam anutis%t%hanto vayam% ca#nye ca gha#tita#h% 39 [va#] hatas tvam asi ga#ndha#re sabhra#tr%sutaba#ndhavah% sagan%ah% sasuhr%c caiva pa#pama#rgam anus%t%hitah% 40 tavaiva dus%kr%tair vi#rau bhi#s%madron%au nipa#titau karn%ash ca nihatah% sam%khye tava shi#la#nuvartakah% 41 ya#cyama#no maya# mu#d%ha pitryam am%sham% na ditsasi pa#n%d%avebhyah% svara#jya#rdham% lobha#c chakuni nishcaya#t 42 vis%am% te bhi#masena#ya dattam% sarve ca pa#n%d%ava#h% pradi#pita# jatu gr%he ma#tra# saha sudurmate 43 sabha#ya#m% ya#jn~aseni# ca kr%s%t%a# dyu#te rajasvala# tadaiva ta#vad dus%t%a#tman vadhyas tvam% nirapatrapah% 44 anaks%ajn~am% ca dharmajn~am% saubalena#ks%a vedina# nikr%tya# yat para#jais%i#s tassma#d asi hato ran%e 45 jayadrathena pa#pena yat kr%s%n%a# kleshita# vane ya#tes%u mr%gaya#m% tes%u tr%n%abindor atha#shrame 46 abhimanyush ca yad ba#la eko bahubhir a#have tvad dos%air nihatah% pa#patasma#d asi hato ran%e 47 [dur] adhi#tam% vidhivad dattam% bhu#h% prasha#sta# sasa#gara# mu#rdhni sthitam amitra#n%a#m% ko nu svantataro maya# 48 yad is%t%am% ks%atrabandhu#na#m% svadharmam anupashyata#m tad idam% nidhanam% pra#ptam% ko nu svantataro maya# 49 deva#rha# ma#nus%a# bhoga#h% pra#pta# asulabha# nr%paih% aishvaryam% cottamam% pra#ptam% ko nu svantataro maya# 50 sasuhr%t sa#nubandhash ca svargam% ganta#ham acyuta yu#yam% vihatasam%kalpa#h% shocanto vartayis%yatha 51 [s] asya va#kyasya nidhane kurura#jasya bha#rata apatat sumahad vars%am% pus%pa#n%a#m% pun%yagandhina#m 52 ava#dayanta gandharva# jagush ca#psarasa#m% gan%a#h% siddha#sh ca mumucur va#cah% sa#dhu sa#dhv iti bha#rata 53 vavau ca surabhir va#yuh% pun%yagandho mr%duh% sukhah% vyara#jata#malam% caiva nabho vaid%u#rya sam%nibham 54 atyadbhuta#ni te dr%s%t%va# va#sudeva purogama#h% duryodhanasya pu#ja#m% ca dr%s%t%va# vri#d%a#m upa#gaman 55 hata#m%sh ca#dharmatah% shrutva# shoka#rta#h% shushucur hi te bhi#s%mam% dron%am% tatha# karn%am% bhu#rishravasam eva ca 56 ta#m%s tu cinta#para#n dr%s%t%va# pa#n%d%ava#n di#nacetasah% prova#cedam% vacah% kr%s%n%o meghadundubhinisvanah% 57 nais%a shakyo 'tishi#ghra#stras te ca sarve maha#ratha#h% r%ju yuddhena vikra#nta# hantum% yus%ma#bhir a#have 58 upa#ya# vihita# hy ete maya# tasma#n nara#dhipa#h% anyatha# pa#n%d%aveya#na#m% na#bhavis%yaj jayah% kva cit 59 te hi sarve maha#tma#nash catva#ro 'tiratha# bhuvi na shakya# dharmato hantum% lokapa#lair api svayam 60 tathaiva#yam% gada#pa#n%ir dha#rtara#s%t%ro gataklamah% na shakyo dharmato hantum% ka#lena#pi#ha dan%d%ina# 61 na ca vo hr%di kartavyam% yad ayam% gha#tito nr%pah% mithya# vadhya#s tathopa#yair bahavah% shatravo 'dhika#h% 62 pu#rvair anugato ma#rgo devair asuragha#tibhih% sadbhish ca#nugatah% pantha#h% sa sarvair anugamyate 63 kr%takr%tya#h% sma sa#ya#hne niva#sam% rocaya#mahe sa#shvana#garatha#h% sarve vishrama#mo nara#dhipa#h% 64 va#sudeva vacah% shrutva# tada#ni#m% pa#n%d%avaih% saha pa#n~ca#la# bhr%shasam%hr%s%t%a# vineduh% smiha sam%ghavat 65 tatah% pra#dhma#payan~ shan*kha#n pa#n~cajanyam% ca ma#dhavah% hr%s%t%a# duryodhanam% dr%s%t%va# nihatam% purus%ars%abha#h% | | 1 [s] tatas te prayayuh% sarve niva#sa#ya mahi#ks%itah% shan*kha#n pradhma#payanto vai hr%s%t%a#h% parighaba#havah% 2 pa#n%d%ava#n gacchatash ca#pi shibiram% no visha#m% pate mahes%va#so 'nvaga#t pashca#d yuyutsuh% sa#tyakis tatha# 3 dhr%s%t%adyumnah% shikhan%d%i# ca draupadeya#sh ca sarvashah% sarve ca#nye mahes%va#sa# yayuh% svashibira#n%y uta 4 tatas te pra#vishan pa#rtha# ha#ta tvit%kam% hateshvaram duryodhanasya shibiram% ran*gavad visr%te jane 5 gad utsavam% puram iva hr%tana#gam iva hradam stri#vars%avarabhu#yis%t%ham% vr%ddha#ma#tyair adhis%t%hiram 6 tatraita#n paryupa#tis%t%han duryodhana purah%sara#h% kr%ta#n~jaliput%a# ra#jan ka#s%a#yamalina#mbara#h% 7 shibiram% samanupra#pya kurura#jasya pa#n%d%ava#h% avaterur maha#ra#ja rathebhyo rathasattama#h% 8 tato ga#n%d%i#vadhanva#nam abhyabha#s%ata keshavah% sthitah% priha hite nityam ati#va bharatars%abha 9 avaropaya ga#n%d%i#vam aks%ayyau ca mahes%udhi# atha#ham avaroks%ya#mi pashca#d bharatasattama 10 svayam% caiva#varoha tvam eta shreyas tava#nagha tac ca#karot tatha# vi#rah% pa#n%d%uputro dhanam%jayah% 11 atha pashca#t tatah% kr%s%n%o rashmi#n utsr%jya va#jina#m ava#rohata medha#vi# ratha#d ga#n%d%i#vadhanvanah% 12 atha#vati#rn%e bhu#ta#na#m i#shvare sumaha#tmani kapir antardadhe divyo dhvajo ga#n%d%i#vadhanvanah% 13 sa dagdho dron%akarn%a#bhya#m% divyair astrair maha#rathah% atha di#pto 'gnina# hy a#shu prajajva#la mahi#pate 14 sopa#san*gah% sarashmish ca sa#shvah% sayuga bandhurah% bhasmi#bhu#te 'patad bhu#mau rathe ga#n%d%i#vadhanvanah% 15 tam% tatha# bhasmabhu#tam% tu dr%s%t%va# pa#n%d%usuta#h% prabho abhavan vismita# ra#jann arjunash cedam abravi#t 16 kr%ta#n~jalih% sapran%ayam% pran%ipatya#bhiva#dya ca govinda kasma#d bhagavan ratho dagdho 'yam agnina# 17 kim etan mahad a#shcaryam abhavad yadunandana tan me bru#hi maha#ba#ho shrotavyam% yadi manyase 18 [va#] astrair bahuvidhair dagdhah% pu#rvam eva#yam arjuna mad adhis%t%hitatva#t samare na vishi#rn%ah% param%tapa 19 ida#ni#m% tu vishi#rn%o 'yam% dagdho brahma#stra tejasa# maya# vimuktah% kaunteya tvayy adya kr%takarman%i 20 [s] i#s%ad utsmayama#nash ca bhagava#n keshavo 'riha# paris%vajya ca ra#ja#nam% yudhis%t%hiram abha#s%ata 21 dis%t%ya# jayasi kaunteya dis%t%ya# te shatravo jita#h% dis%t%ya# ga#n%d%i#vadhanva# ca bhi#masenash ca pa#n%d%avau 22 mukta# vi#ra ks%aya#d asma#t sam%gra#ma#n nihatadvis%ah% ks%ipram uttaraka#la#ni kuru ka#rya#n%i bha#rata 23 upaya#tam upaplavyam% saha ga#n%d%i#vadhanvana# a#ni#ya madhuparkam% ma#m% yat pura# tvam avocatha#h% 24 es%a bhra#ta# sakha# caiva tava kr%s%n%a dhanam%jayah% raks%itavyo maha#ba#ho sarva#sv a#patsv iti prabho tava caivam% bruva#n%asya tathety eva#ham abruvam 25 sa savyasa#ci# guptas te vijayi# ca nareshvara bhra#tr%bhih% saha ra#jendra shu#rah% satyapara#kramah% mukto vi#ra ks%aya#d asma#t sam%gra#ma#l lomahars%an%a#t 26 evam uktas tu kr%s%n%ena dharmara#jo yudhis%t%hirah% hr%s%t%aroma# maha#ra#ja pratyuva#ca jana#rdanam 27 pramuktam% dron%akarn%a#bhya#m% brahma#stram arimardana 28 kas tvadanyah% sahet sa#ks%a#d api vajri# puram%darah% 29 bhavatas tu prasa#dena sam%gra#me bahavo jita#h% maha#ran%agatah% pa#rtho yac ca na#si#t para#n*mukhah% tathaiva ca maha#ba#ho parya#yair bahubhir maya# karman%a#m anusam%ta#nam% tejasash ca gatih% shubha# 30 upaplavye mahars%ir me kr%s%n%advaipa#yano 'bravi#t yato dharmas tatah% kr%s%n%o yatha kr%s%n%as tato jayah% 31 ity evam ukte te vi#ra#h% shibiram% tava bha#rata pravishya pratyapadyanta kosharatnarddhi sam%caya#n 32 rajatam% ja#taru#pam% ca man%i#n atha ca mauktika#n bhu#s%an%a#ny atha mukhya#ni kambala#ny ajina#ni ca da#si#da#sam asam%khyeyam% ra#jyopakaran%a#ni ca 33 te pra#pya dhanam aks%ayyam% tvadi#yam% bharatars%abha udakroshan mahes%va#sa# narendra vijita#rayah% 34 te tu vi#ra#h% sama#shvasya va#hana#ny avamucya ca atis%t%hanta muhuh% sarve pa#n%d%ava#h% sa#tyakis tatha# 35 atha#bravi#n maha#ra#ja va#sudevo maha#yasha#h% asma#bhir man*gala#rtha#ya vastavyam% shibira#d bahih% 36 tathety uktva# ca te sarve pa#n%d%ava#h% sa#tyakis tatha# va#sudevena sahita# man*gala#rtham% yayur bahih% 37 te sama#sa#dya saritam% pun%ya#moghavati#m% nr%pa nyavasann atha ta#m% ra#trim% pa#n%d%ava# hatashatravah% 38 tatah% sam%pres%aya#m a#sur ya#davam% na#gasa#hvayam sa ca pra#ya#j javena#shu va#sudevah% prata#pava#n da#rukam% ratham a#ropya yena ra#ja#mbika# sutah% 39 tam u#cuh% sam%praya#syantam% sainyasugri#va va#hanam pratya#shva#saya ga#ndha#ri#m% hataputra#m% yashasvini#m 40 sa pra#ya#t pa#n%d%avair uktas tat puram% sa#tvata#m% varah% a#sasa#dayis%uh% ks%ipram% ga#ndha#ri#m% nihata#tmaja#m | | 1 [j] kimartham% ra#jasha#rdu#lo dharmara#jo yudhis%t%hirah% ga#ndha#rya#h% pres%aya#m a#sa va#sudevam% param%tapam 2 yada# pu#rvam% gatah% kr%s%n%ah% shama#rtham% kaurava#n prati na ca tam% labdhava#n ka#mam% tato yuddham abhu#d idam 3 nihates%u tu yodhes%u hate duryodhane tatha# pr%thivya#m% pa#n%d%aveyasya nih%sapatne kr%te yudhi 4 vidrute shibire shu#nye pra#pte yashasi cottame kim% nu tat ka#ran%am% brahman yena kr%s%n%o gatah% punah% 5 na ca tat ka#ran%am% brahmann alpam% vai pratibha#ti me yatra#gamad ameya#tma# svayam eva jana#rdanah% 6 tattvato vai sama#caks%va sarvam adhvaryu sattama yac ca#tra ka#ran%am% brahman ka#ryasya#sya vinishcaye 7 [vai] tvad yukto 'yam anuprashno yan ma#m% pr%cchasi pa#rthiva tat te 'ham% sam%pravaks%ya#mi yatha#vad bharatars%abha 8 hatam% duryodhanam% dr%s%t%va# bhima senena sam%yuge vyutkramya samayam% ra#jan dha#rtara#s%t%ram% maha#balam 9 anya#yena hatam% dr%s%t%va# gada#yuddhena bha#rata yudhis%t%hiram% maha#ra#ja mahad bhayam atha#vishat 10 cintaya#no maha#bha#ga#m% ga#ndha#ri#m% tapasa#nvita#m ghoren%a tapasa# yukta#m% trailokyam api sa# dahet 11 tasya cintayama#nasya buddhih% samabhavat tada# ga#ndha#rya#h% krodhadi#pta#ya#h% pu#rvam% prashamanam% bhavet 12 sa# hi putravadham% shrutva# kr%tam asma#bhir i#dr%sham ma#nasena#gnina# kruddha# bhasmasa#n nah% karis%yati 13 katham% duh%kham idam% ti#vram% ga#ndha#ri# rapsahis%yati shrutva# vinihatam% putram% chalena#jihma yodninam 14 evam% vicintya bahudha# bhayashokasamanvitah% va#sudevam idam% va#kyam% dharmara#jo 'bhyabha#s%ata 15 tava prasa#da#d govinda ra#jyam% nihatakan%t%akam apra#pyam% manasa#pi#ha pra#ptam asma#bhir acyuta 16 pratyaks%am% me maha#ba#ho sam%gra#me lomahars%an%e vimardah% sumaha#n pra#ptas tvaya# ya#davanandana 17 tvaya# deva#sure yuddhe vadha#rtham amara dvis%a#m yatha# sa#hyam% pura# dattam% hata#sh ca vibudhadvis%ah% 18 sa#hyam% tatha# maha#ba#ho dattam asma#kam acyuta sa#rathyena ca va#rs%n%eya bhavata# yad dhr%ta# vayam 19 yadi na tvam% bhaven na#thah% phalgunasya maha#ran%e katham% shakyo ran%e jetum% bhaved es%a bala#rn%avah% 20 gada#praha#ra# vipula#h% parighaish ca#pi ta#d%anam shaktibhir bhin%d%ipa#laish ca tomaraih% saparashvadhaih% 21 va#cash ca parus%a#h% pra#pta#s tvaya# hy asmaddhitais%in%a# ta#sh ca te saphala#h% sarva# hate duryodhane 'cyuta 22 ga#ndha#rya# hi maha#ba#ho krodham% budhyasva ma#dhava sa# hi nityam% maha#bha#ga# tapasogren%a karshita# 23 putrapautra vadham% shrutva# dhruvam% nah% sam%pradhaks%yati tasya#h% prasa#danam% vi#ra pra#ptaka#lam% matam% mama 24 kash ca ta#m% krodhadi#pta#ks%i#m% putravyasanakarshita#m vi#ks%itum% purus%ah% shaktas tva#m r%te purus%ottama 25 tatra me gamanam% pra#ptam% rocate tava ma#dhava ga#ndha#rya#h% krodhadi#pta#ya#h% prashama#rtham arim%dama 26 tvam% hi karta# vikarta# ca loka#na#m% prabhava#pyayah% hetuka#ran%a sam%yuktair va#kyaih% ka#lasami#ritaih% 27 ks%ipram eva maha#pra#jn~a ga#ndha#ri#m% shamayis%yasi pita#mahash ca bhagava#n kr%s%n%as tatra bhavis%yati 28 sarvatha# te maha#ba#ho ga#ndha#rya#h% krodhana#shanam kartavyam% sa#tvatashres%t%ha pa#n%d%ava#na#m% hitais%in%a# 29 dharmara#jasya vacanam% shrutva# yadukulodvahah% a#mantrya da#rukam% pra#ha rathah% sajjo vidhi#yata#m 30 keshavasya vacah% shrutva# tvarama#n%o 'tha da#rukah% nyavedayad ratham% sajjam% keshava#ya maha#tmane 31 tam% ratham% ya#dava shres%t%hah% sama#ruhya param%tapah% jaga#ma ha#stinapuram% tvaritah% keshavo vibhuh% 32 tatha pra#ya#n maha#ra#ja ma#dhavo bhagava#n rathi# na#gasa#hvayam a#sa#dya pravivesha ca vi#ryava#n 33 pravishya nagaram% vi#ro rathaghos%en%a na#dayan vidito dhr%tara#s%t%rasya so 'vati#rya rathottama#t 34 abhyagacchad adi#na#tma# dhr%tara#s%t%ra niveshanam pu#rvam% ca#bhigatam% tatra so 'pashyad r%s%isattamam 35 pa#dau prapi#d%ya kr%s%n%asya ra#jn~ash ca#pi jana#rdanah% abhyava#dayad avyagro ga#ndha#ri#m% ca#pi keshavah% 36 tatas tu ya#dava shres%t%ho dhr%tara#s%t%ram adhoks%ajah% pa#n%im a#lambya ra#jn~ah% sa sasvanam% praruroda ha 37 sa muhu#rtam ivotsr%jya ba#s%pam% shokasamudbhavam praks%a#lya va#rin%a# netre a#camya ca yatha#vidhi uva#ca prashritam% va#kyam% dhr%tara#s%t%ram arim%damah% 38 na te 'sty aviditam% kim% cid bhu#tabhavyasya bha#rata ka#lasya ca yatha#vr%ttam% tat te suviditam% prabho 39 yad idam% pa#n%d%avaih% sarvais tava citta#nurodhibhih% katham% kulaks%ayo na sya#t tatha# ks%atrasya bha#rata 40 bhra#tr%bhih% samayam% kr%tva# ks%a#ntava#n dharmavatsalah% dyu#tac chala jitaih% shaktair vanava#so 'bhyupa#gatah% 41 ajn~a#tava#sa carya# ca na#na# vesha sama#vr%taih% anye ca bahavah% klesha#s tv ashaktair iva nityada# 42 maya# ca svayam a#gamya yuddhaka#la upasthite sarvalokasya sa#m%nidhye gra#ma#m%s tvam% pan~ca ya#citah% 43 tvaya# ka#lopasr%s%t%ena lobhato na#pavarjita#h% tava#para#dha#n nr%pate sarvam% ks%atram% ks%ayam% gatam 44 bhi#s%men%a somadattena ba#hlikena kr%pen%a ca dron%ena ca saputren%a viduren%a ca dhi#mata# ya#citas tvam% shamam% nityam% na ca tat kr%tava#n asi 45 ka#lopahatacitto hi sarvo muhyati bha#rata yatha# mu#d%ho bhava#n pu#rvam asminn arthe samudyate 46 kim anyat ka#layoga#d dhi dis%t%am eva para#yan%am ma# ca dos%am% maha#ra#ja pa#n%d%aves%u niveshaya 47 alpo 'py atikramo na#sti pa#n%d%ava#na#m% maha#tmana#m dharmato nya#yatash caiva snehatash ca param%tapa 48 etat sarvam% tu vijn~a#ya a#tmados%akr%tam% phalam asu#ya#m% pa#n%d%uputres%u na bhava#n kartum arhati 49 kulam% vam%shash ca pin%d%ash ca yac ca putrakr%tam% phalam ga#ndha#rya#s tava caiva#dya pa#n%d%aves%u pratis%t%hitam 50 etat sarvam anudhya#tva# a#tmanash ca vyatikramam shivena pa#n%d%ava#n dhya#hi namas te bharatars%abha 51 ja#na#si ca maha#ba#ho dharmara#jasya ya# tvayi bhaktir bharatasha#rdu#la snehash ca#pi svabha#vatah% 52 etac ca kadanam% kr%tva# shatru#n%a#m apaka#rin%a#m dahyate sma diva#ra#tram% na ca sharma#dhigacchati 53 tva#m% caiva narasha#rdu#la ga#ndha#ri#m% ca yashasvini#m sa shocan bharatashres%t%ha na sha#ntim adhigacchati 54 hriya# ca paraya#vis%t%o bhavantam% na#dhigacchati putrashoka#bhisam%taptam% buddhivya#kulitendriyam 55 evam uktva# maha#ra#ja dhr%tara#s%t%ram% yadu#ttamah% uva#ca paramam% va#kyam% ga#ndha#ri#m% shokakarshita#m 56 saubaleyi nibodha tvam% yat tva#m% vaks%ya#mi suvrate tvatsama# na#sti loke 'sminn adya si#mantini# shubhe 57 ja#na#mi ca yatha# ra#jn~i sabha#yya#m% mama sam%nidhau dharma#rthasahitam% va#kyam ubhayoh% paks%ayor hitam uktavaty asi kalya#n%i na ca te tanayaih% shrutam 58 duryodhanas tvaya# cokto jaya#rthi# parus%am% vacah% shr%n%u mu#d%ha vaco mahyam% yato dharmas tato jayah% 59 tad idam% samanupra#ptam% tava va#kyam% nr%pa#tmaje evam% viditva# kalya#n%i ma# sma shoke manah% kr%tha#h% pa#n%d%ava#na#m% vina#sha#ya ma# te buddhih% kada# cana 60 shakta# ca#si maha#bha#ge pr%thivi#m% sacara#cara#m caks%us%a# krodhadi#ptena nirdagdhum% tapaso bala#t 61 va#sudeva vacah% shrutva# ga#ndha#ri# va#kyam abravi#t evam etan maha#ba#ho yatha# vadasi keshava 62 a#dhibhir dahyama#na#ya# matih% sam%calita# mama sa# me vyavasthita# shrutva# tava vya#kyam% jana#rdana 63 ra#jn~as tv andhasya vr%ddhasya hataputrasya keshava tvam% gatih% saha tair vi#raih% pa#n%d%avair dvipada#m% vara 64 eta#vad uktva# vacanam% mukham% praccha#dya va#sasa# putrashoka#bhisam%tapta# ga#ndha#ri# praruroda ha 65 tata ena#m% maha#ba#huh% keshavah% shokakarshita#m hetuka#ran%a sam%yuktair va#kyair a#shva#sayat prabhuh% 66 sama#shva#sya ca ga#ndha#ri#m% dhr%tara#s%t%ram% ca ma#dhavah% draun%eh% sam%kalpitam% bha#vam anvabudhyata keshavah% 67 tatas tvarita uttha#ya pa#dau mu#rdhna# pran%amya ca dvaipa#yanasya ra#jendra tatha kauravam abravi#t 68 a#pr%cche tva#m% kurushres%t%ha ma# ca shoke manah% kr%tha#h% draun%eh% pa#po 'sty abhipra#yas tena#smi sahasotthitah% pa#n%d%ava#na#m% vadhe ra#trau buddhis tena pradarshita# 69 etac chrutva# tu vacanam% ga#ndha#rya# sahito 'bravi#t dhr%tara#s%t%ro maha#ba#huh% keshavam% keshi su#danam 70 shi#ghram% gaccha maha#ba#ho pa#n%d%ava#n paripa#laya bhu#yas tvaya# sames%ya#mi ks%ipram eva jana#rdana pra#ya#t tatas tu tvarito da#ruken%a saha#cyutah% 71 va#sudeve gate ra#jan ghr%tara#s%t%ram% janeshvaram a#shva#sayad ameya#tma# vya#so lokanamaskr%tah% 72 va#sudevo 'pi dharma#tma# kr%takr%tyo jaga#ma ha shibiram% ha#stinapura#d didr%ks%uh% pa#n%d%ava#n nr%pa 73 a#gamya shibiram% ratrau so 'bhyagacchata pa#n%d%ava#n tac ca tebhyah% sama#khya#ya sahitas taih% sama#vishat | | 1 [dhr%] adhis%t%hitah% pada# mu#rdhni bhagnasaktho mahi#m% gatah% shaut%i#rama#ni# putro me ka#ny abha#s%ata sam%jaya 2 atyartham% kopano ra#ja# ja#tavairash ca pa#n%d%us%u vyasanam% paramam% pra#ptah% kim a#ha parama#have 3 [s] shr%n%u ra#jan pravaks%ya#mi yatha#vr%ttam% nara#dhipa ra#jn~a# yad uktam% bhagnena tasmin vyasana a#gate 4 bhagnasaktho nr%po ra#jan pa#m%suna# so 'vagun%t%hitah% yamayan pu#rdhaja#m%s tatra vi#ks%ya caiva disho dasha 5 kesha#n niyamya yatnena nih%shvasann urago yatha# sam%rambha#shru pari#ta#bhya#m% netra#bhya#m abhivi#ks%ya ma#m 6 ba#hu# dharan%ya#m% nis%pis%ya muhur matta iva dvipah% praki#rn%a#n mu#rdhaja#n dhunvan dantair danta#n upaspr%shan garhayan pa#n%d%avam% jyes%t%ham% nih%shvasyedam atha#bravi#t 7 bhi#s%me sha#m%tanave na#the karn%e ca#strabhr%ta#m% vare gautame shakunau ca#pi dron%e ca#strabhr%ta#m% vare 8 ashvattha#mni tatha# shalye shu#re ca kr%tavarman%i ima#m avastha#m% pra#pto 'smi ka#lo hi durita kramah% 9 eka#dasha camu# bharta# so 'ham eta#m% dasha#m% gatah% ka#lam% pra#pya maha#ba#ho na kash cid ativartate 10 a#khya#tavyam% madi#ya#na#m% ye 'smin~ ji#vanti sam%gare yatha#ham% bhi#masenena vyutkramya samayam% hatah% 11 bahu#ni sunr%sham%sa#ni kr%ta#ni khalu pa#n%d%avaih% bhu#rishravasi karn%e ca bhi#s%me dron%e ca shri#mati 12 idam% ca#ki#rtijam% karma nr%sham%saih% pa#n%d%avaih% kr%tam yena te satsu nirvedam% gamis%yanti#ti me matih% 13 ka# pri#tih% sattvayuktasya kr%tvopadhi kr%tam% jayam ko va# samayabhetta#ram% budhah% sam%mantum arhati 14 adharmen%a jayam% labdhva# ko nu hr%s%yeta pan%d%itah% yatha# sam%hr%s%yate pa#pah% pa#n%d%uputro vr%kodarah% 15 kim% nu citram atas tv adya bhagnasakthasya yan mama kruddhena bhi#masenena pa#dena mr%ditam% shirah% 16 pratapantam% shriya# jus%t%am% vartama#nam% ca bandhus%u evam% kurya#n naro yo hi sa vai sam%jaya pu#jitah% 17 abhijn~au ks%atradharmasya mama ma#ta# pita# ca me tau hi sam%jaya duh%kha#rtau vijn~a#pyau vacana#n mama 18 is%t%am% bhr%tya# bhr%ta#h% samyag bhu#h% prasha#sta# sasa#gara# mu#rdhni sthitam amitra#n%a#m% ji#vata#m eva sam%jaya 19 datta# da#ya# yatha#shakti mitra#n%a#m% ca priyam% kr%tam amitra# ba#dhita#h% sarve ko nu svantataro maya# 20 ya#ta#ni parara#s%t%ra#n%i nr%pa# bhukta#sh ca da#savat priyebhyah% prakr%tam% sa#dhu ko nu svantataro maya# 21 ma#nita# ba#ndhava#h% sarve ma#nyah% sam%pu#jito janah% tritayam% sevitam% sarvam% ko nu svantataro maya# 22 a#jn~aptam% nr%pa mukhyes%u ma#nah% pra#ptah% sudurlabhah% a#ja#neyais tatha# ya#tam% ko nu svantataro maya# 23 adhi#tam% vidhivad dattam% pra#ptam a#yur nira#mayam svadharmen%a jita# lokka#h% ko nu svantataro maya# 24 dis%t%ya# na#ham% jitah% sam%khye para#n pres%yavad a#shritah% dis%t%ya# me vipula# laks%mi#r mr%te tv anyam% gata# vibho 25 yad is%t%am% ks%atrabandhu#na#m% svadharmam anutis%t%hata#m nidhanam% tan maya# pra#ptam% ko nu svantataro maya# 26 dis%t%ya# na#ham% para#vr%tto vaira#t pra#kr%tavaj jitah% dis%t%ya# na vimatim% ka#m% cid bhajitva# tu para#jitah% 27 suptam% va#tha pramattam% va# yatha# hanya#d vis%en%a va# evam% vyutkra#nta dharmen%a vyutkramya samayam% hatah% 28 ashvattha#ma# maha#bha#gah% kr%tavarma# ca sa#tvatah% kr%pah% sha#radvatash caiva vaktavya# vacana#n mama 29 adharmen%a pravr%tta#na#m% pa#n%d%ava#na#m anekashah% vishva#sam% samayaghna#na#m% na yu#yam% gantum arhatha 30 va#tika#m%sh ca#bravi#d ra#ja# putras te satyavikramah% adharma#d bhi#masenena nihato 'ham% yatha# ran%e 31 so 'ham% dron%am% svargagatam% shalya karn%a#v ubhau tatha# vr%s%asenam% maha#vi#ryam% shakunim% ca#pi saubalam 32 jalasam%dham% maha#vi#ryam% bhagadattam% ca pa#rthivam saumadattim% mahes%va#sam% saindhavam% ca jayadratham 33 duh%sha#sana puroga#m%sh ca bhra#tr%#n a#tmasama#m%s tatha# dauh%sha#sanim% ca vikra#ntam% laks%man%am% ca#tmaja#v ubhau 34 eta#m%sh ca#nya#m%sh ca subahu#n madi#ya#m%sh ca sahasrashah% pr%s%t%hato 'nugamis%ya#mi sa#rthahi#na iva#dhvagah% 35 katham% bhra#tr%#n hata#n~ shrutva# bharta#ram% ca svasa# mama roru#yama#n%a# duh%kha#rta# duh%shala# sa# bhavis%yati 36 snus%a#bhih% prasun%a#bhish ca vr%ddho ra#ja# pita# mama ga#ndha#ri# sahitah% kroshan ka#m% gatim% pratipatsyate 37 nu#nam% laks%man%a ma#ta#pi hataputra# hateshvara# vina#sham% ya#syati ks%ipram% kalya#n%i# pr%thulocana# 38 yadi ja#na#ti ca#rva#kah% parivra#d% va#g visha#radah% karis%yati maha#bha#go dhruvam% so 'pacitim% mama 39 samantapan~cake pun%ye tris%u lokes%u vishrute aham% nidhanam a#sa#dya loka#n pra#psya#mi sha#shvata#n 40 tato janasahasra#n%i ba#s%papu#rn%a#ni ma#ris%a prala#pam% nr%pateh% shrutva# vidravanti disho dasha 41 sasa#garavana# ghora# pr%thivi# sacara#cara# caca#la#tha sanirhra#da# dishash caiva#vila#bhavan 42 te dron%aputram a#sa#dya yatha#vr%ttam% nyavedayan vyavaha#ram% gada#yuddhe pa#rthivasya ca gha#tanam 43 tad a#khya#ya tatah% sarve dron%aputrasya bha#rata dhya#tva# ca suciram% ka#lam% jagmur a#rta# yatha#gatam | | 1 [s] va#tika#na#m% saka#sha#t tu shrutva# duryodhanam% hatam hatashis%t%a#s tato ra#jan kaurava#n%a#m% maha#ratha#h% 2 vinirbhinna#h% shitair ba#n%air gada# tomarashaktibhih% ashvattha#ma# kr%pash caiva kr%tavarma# ca sa#tvatah% tvarita# javanair ashvair a#yodhanam upa#gaman 3 tatra#pashyan maha#tma#nam% dha#rtara#s%t%ram% nipa#titam prabhagnam% va#yuvegena maha#sha#lam% yatha# vane 4 bhu#mai vives%t%ama#nam% tam% rudhiren%a samuks%itam maha#gajam iva#ran%ye vya#dhena vinipa#titam 5 vivartama#nam% bahusho rudhiraughapariplutam yadr%cchaya# nipatitam% cakram a#dityagocaram 6 maha#va#tasamutthena sam%shus%kam iva sa#garam pu#rn%acanram iva vyomni tus%a#ra#vr%ta man%d%alam 7 ren%udhvastam% di#rghabhujam% ma#tan*gasamavikramam vr%tam% bhu#tagan%air ghoraih% kravya#daish ca samantatah% yatha# dhanam% lipsama#nair bhr%tyair nr%patisattamam 8 bhrukut%i# kr%tavaktra#ntam% krodha#d udvr%ttacaks%us%am sa#mars%am% tam% naravya#ghram% vya#ghram% nipatitam% yatha# 9 te tu dr%s%t%va# mahes%va#sa# bhu#tale patitam% nr%pam moham abhya#gaman sarve kr%paprabhr%tayo ratha#h% 10 avati#rya rathebhyas tu ra#dravan ra#jasam%nidhau duryodhanam% ca sam%preks%ya sarve bhu#ma#v upa#vishan 11 tato draun%ir maha#ra#ja ba#s%papu#rn%eks%an%ah% shvasan uva#ca bharatashres%t%ham% sarvalokeshvareshvaram 12 na nu#nam% vidyate 'sahyam% ma#nus%ye kim% cid eva hi yatra tvam% purus%avya#ghra shes%e pa#m%sus%u ru#s%itah% 13 bhu#tva# hi nr%patih% pu#rvam% sama#jn~a#pya ca medini#m katham eko 'dya ra#jendra tis%t%hase nirjane vane 14 duh%sha#sanam% na pashya#mi na#pi karn%am% maha#ratham na#pi ta#n suhr%dah% sarva#n kim idam% bharatars%abha 15 duh%kham% nu#nam% kr%ta#ntasya gatim% jn~a#tum% katham% cana loka#na#m% ca bhava#n yatra shes%e pa#m%sus%u ru#s%itah% 16 es%a mu#rdha#vasikta#na#m agre gatva# param%tapah% satr%n%am% grasate pa#m%sum% pashya ka#lasya paryayam 17 kva te tad amalam% chattram% vyajanam% kva ca pa#rthiva sa# ca te mahati# sena# kva gata# pa#rthivottama 18 durvijn~eya# gatir nu#nam% ka#rya#n%a#m% ka#ran%a#ntare yad vai lokagurur bhu#tva# bhava#n eta#m% dasha#m% gatah% 19 adhruva# sarvamartyes%u dhruvam% shri#ru palaks%yate bhavato vyasanam% dr%s%t%va# shakra vispardhino bhr%sham 20 tasya tad vacanam% shrutva# duh%khitasya vishes%atah% uva#ca ra#jan putras te pra#ptaka#lam idam% vacah% 21 vimr%jya netre pa#n%ibhya#m% shokajam% ba#s%pam utsr%jan kr%pa#di#n sa tada# vi#ra#n sarva#n eva nara#dhipah% 22 i#dr%sho martyadharmo 'yam% dha#tra# nirdis%t%a ucyate vina#shah% sarvabhu#ta#na#m% ka#laparya#ya ka#ritah% 23 so 'yam% ma#m% samanupra#ptah% pratyaks%am% bhavata#m% hi yah% pr%thivi#m% pa#layitva#ham eta#m% nis%t%a#m upa#gatah% 24 dis%t%ya# na#ham% para#vr%tto yuddhe kasya#m% cid a#padi dis%t%ya#ham% nihatah% pa#paish chalenaiva vishes%atah% 25 utsa#hash ca kr%to nityam% maya# dis%t%ya# yuyutsata# dis%t%ya# ca#smi hato yuddhe nihatajn~a#tiba#ndhavah% 26 dis%t%ya# ca vo 'ham% pashya#mi mukta#n asma#n~ janaks%aya#t svasti yukta#m%sh ca kalya#m%sh ca tan me priyam anuttamam 27 ma# bhavanto 'nutapyanta#m% sauhr%da#n nidhanena me yadi veda#h% prama#n%am% vo jita# loka# maya#ks%aya#h% 28 manyama#nah% prabha#vam% ca kr%s%n%asya#mita tejasah% tena na cya#vitash ca#ham% ks%atradharma#t svanus%t%hita#t 29 sa maya# samanupra#pto na#smi shocyah% katham% cana kr%tam% bhavadbhih% sadr%sham anuru#pam iva#tmanah% yatitam% vijaye nityam% daivam% tu duratikramam 30 eta#vad uktva# vacanam% ba#s%pavya#kulalocanah% tu#s%n%i#m% babhu#va ra#jendra ruja#sau vihvalo bhr%sham 31 tatha# tu dr%s%t%va# ra#ja#nam% ba#s%pashokasamanvitam draun%ih% krodhena jajva#la yatha# vahnir jagat ks%aye 32 sa tu krodhasama#vis%t%ah% pa#n%au pa#n%im% nipi#d%ya ca ba#s%pavihvalaya# va#ca# ra#ja#nam idam abravi#t 33 pita# me nihatah% ks%udrauh% sunr%sham%sena karman%a# na tatha# tena tapya#mi yatha# ra#jam%s tvaya#dya vai 34 shr%n%u cedam% vaco mahyam% satyena vadatah% prabho is%t%a#pu#rtena da#nena dharmen%a sukr%tena ca 35 adya#ham% sarvapa#n~ca#la#n va#sudevasya pashyatah% sarvopa#yair hi nes%ya#mi pretara#janiveshanam anujn~a#m% tu maha#ra#ja bhava#n me da#tum arhati 36 iti shrutva# tu vacanam% dron%aputrasya kauravah% manasah% pri#tijananam% kr%pam% vacanam abravi#t a#ca#rya shi#ghram% kalasham% jalapu#rn%am% sama#naya 37 sa tad vacanam a#jn~a#ya ra#jn~o bra#hman%asattamah% kalasham% pu#rn%am a#da#ya ra#jn~o 'ntikam upa#gamat 38 tam abravi#n maha#ra#ja putras tava visha#m% pate mama#jn~aya# dvijashres%t%ha dron%aputro 'bhis%icyata#m sena#patyena bhadram% te mama ced icchasi priyam 39 ra#jn~o niyoga#d yoddhavyam% bra#hman%ena vishes%atah% vartata# ks%atradharmen%a hy evam% dharmavido viduh% 40 ra#jn~as tu vacanam% shrutva# kr%pah% sha#radvatas tatah% draun%im% ra#jn~o niyogena sena#patye 'bhyas%ecayat 41 so 'bhis%ikto maha#ra#ja paris%vajya nr%pottamam prayayau sim%hana#dena dishah% sarva# vina#dayan 42 duryodhano 'pi ra#jendra shon%itaughapariplutah% ta#m% nisha#m% pratipede 'tha sarvabhu#tabhaya#vaha#m 43 apakramya tu te tu#rn%am% tasma#d a#yodhana#n nr%pa shokasam%vignamanasash cinta# dhya#napara#bhavan |