| 1 [v] kṛtvā vivāhaṃ tu kurupravīrās; tadābhimanyor muditasvapakṣāḥ viśramya catvāry uṣasaḥ pratītāḥ; sabhāṃ virāṭasya tato 'bhijagmuḥ 2 sabhā tu sā matsyapateḥ samṛddhā; maṇipravekottama ratnacitrā nyastāsanā mālyavatī sugandhā; tām abhyayus te nararāja varyāḥ 3 athāsanāny āviśatāṃ purastād; ubhau virāṭadrupadau narendrau vṛddhaś ca mānyaḥ pṛthivīpatīnāṃ; pitāmaho rāma janārdanābhyām 4 pāñcālarājasya samīpatas tu; śinipravīraḥ saha rauhiṇeyaḥ matsyasya rājñas tu susaṃnikṛṣṭau; janārdanaś caiva yudhiṣṭhiraś ca 5 sutāś ca sarve drupadasya rājño; bhīmārjunau mādravatīsutau ca pradyumna sāmbau ca yudhi pravīrau; virāṭa putraś ca sahābhimanyuḥ 6 sarve ca śūrāḥ pitṛbhiḥ samānā; vīryeṇa rūpeṇa balena caiva upāviśan draupadeyāḥ kumārāḥ; suvarṇacitreṣu varāsaneṣu 7 tathopaviṣṭeṣu mahāratheṣu; vibhrājamānāmbara bhūṣaṇeṣu rarāja sā rājavatī samṛddhā; grahair iva dyaur vimalair upetā 8 tataḥ kathās te samavāya yuktāḥ; kṛtvā vicitrāḥ puruṣapravīrāḥ tasthur muhūrtaṃ paricintayantaḥ; kṛṣṇaṃ nṛpās te samudīkṣamāṇāḥ 9 kathāntam āsādya ca māhavena; saṃghaṭṭitāḥ pāṇḍava kāryahetoḥ te rājasiṃhāḥ sahitā hy aśṛṇvan; vākyaṃ mahārthaṃ ca mahodayaṃ ca 10 sarvair bhavadbhir viditaṃ yathāyaṃ; yudhiṣṭhiraḥ saubalenākṣavatyām jito nikṛtyāpahṛtaṃ ca rājyaṃ; punaḥ pravāse samayaḥ kṛtaś ca 11 śaktair vijetuṃ tarasā mahīṃ ca; satye sthitais tac caritaṃ yathāvat pāṇḍoḥ sutais tad vratam ugrarūpaṃ; varṣāṇi ṣaṭ sapta ca bhāratāgryaiḥ 12 trayodaśaś caiva sudustaro 'yam; ajñāyamānair bhavatāṃ samīpe kleśān asahyāṃś ca titikṣamāṇair; yathoṣitaṃ tad viditaṃ ca sarvam 13 evaṃgate dharmasutasya rājño; duryodhanasyāpi ca yad dhitaṃ syāt tac cintayadhvaṃ kurupāṇḍavānāṃ; dharmyaṃ ca yuktaṃ ca yaśaḥ karaṃ ca 14 adharmayuktaṃ ca na kāmayeta; rājyaṃ surāṇām api dharmarājaḥ dharmārthayuktaṃ ca mahīpatitvaṃ; grāme 'pi kasmiṃś cid ayaṃ bubhūṣet 15 pitryaṃ hi rājyaṃ viditaṃ nṛpāṇāṃ; yathāpakṛṣṭaṃ dhṛtarāṣṭra putraiḥ mithyopacāreṇa tathāpy anena; kṛcchraṃ mahat prāptam asahya rūpam 16 na cāpi pārtho vijito raṇe taiḥ; svatejasā dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ tathāpi rājā sahitaḥ suhṛdbhir; abhīpsate 'nāmayam eva teṣām 17 yat tat svayaṃ pāṇḍusutair vijitya; samāhṛtaṃ bhūmipatīn nipīḍya tat prārthayante puruṣapravīrāḥ; kuntīsutā mādravatīsutau ca 18 bālās tv ime tair vividhaur upāyaiḥ; saṃprārthitā hantum amitrasāhāḥ rājyaṃ jihīrṣadbhir asadbhir ugraiḥ; sarvaṃ ca tad vo viditaṃ yathāvat 19 teṣāṃ ca lobhaṃ prasamīkṣya vṛddhaṃ; dharmātmatāṃ cāpi yudhiṣṭhirasya saṃbandhitāṃ cāpi samīkṣya teṣāṃ; matiṃ kurudhvaṃ sahitāḥ pṛthak ca 20 ime ca satye 'bhiratāḥ sadaiva; taṃ pārayitvā samayaṃ yathāvat ato 'nyathā tair upacaryamāṇā; hanyuḥ sametān dhṛtarāṣṭra putrān 21 tair viprakāraṃ ca niśamya rājñaḥ; suhṛjjanās tān parivārayeyuḥ yuddhena bādheyur imāṃs tathaiva; tair vadhyamānā yudhitāṃś ca hanyuḥ 22 tathāpi neme 'lpatayā samarthās; teṣāṃ jayāyeti bhaven mataṃ vaḥ sametya sarve sahitāḥ suhṛdbhis; teṣāṃ vināśāya yateyur eva 23 duryodhanasyāpi mataṃ yathāvan; na jñāyate kiṃ nu kariṣyatīti ajñāyamāne ca mate parasya; kiṃ syāt samārabhyatamaṃ mataṃ vaḥ 24 tasmād ito gacchatu dharmaśīlaḥ; śuciḥ kulīnaḥ puruṣo 'pramattaḥ dūtaḥ samarthaḥ praśamāya teṣāṃ; rājyārdha dānāya yudhiṣṭhirasya 25 niśamya vākyaṃ tu janārdanasya; dharmārthayuktaṃ madhuraṃ samaṃ ca samādade vākyam athāgrajo 'sya; saṃpūjya vākyaṃ tad atīva rājan |
| 1 [baladeva] śrutaṃ bhavadbhir gada pūrvajasya; vākyaṃ yathā dharmavad arthavac ca ajātaśatroś ca hitaṃ hitaṃ ca; duryodhanasyāpi tathaiva rājñaḥ 2 ardhaṃ hi rājyasya visṛjya vīrāḥ; kuntīsutās tasya kṛte yatante pradāya cārdhaṃ dhṛtarāṣṭra putraḥ; sukhī sahāsmābhir atīva modet 3 labdhvā hi rājyaṃ puruṣapravīrāḥ; samyak pravṛtteṣu pareṣu caiva dhruvaṃ praśāntāḥ sukham āviśeyus; teṣāṃ praśāntiś ca hitaṃ prajānām 4 duryodhanasyāpi mataṃ ca vettuṃ; vaktuṃ ca vākyāni yudhiṣṭhirasya priyaṃ mama syād yadi tatra kaś cid; vrajec chamārthaṃ kurupāṇḍavānām 5 sa bhīṣmam āmantrya kurupravīraṃ; vaicitra vīryaṃ ca mahānubhāvam droṇaṃ saputraṃ viduraṃ kṛpaṃ ca; gāndhārarājaṃ ca sasūtaputram 6 sarve ca ye 'nye dhṛtarāṣṭra putrā; balapradhānā nigama pradhānāḥ sthitāś ca dharmeṣu yathā svakeṣu; lokapravīrāḥ śrutakālavṛddhāḥ 7 eteṣu sarveṣu samāgateṣu; paureṣu vṛddheṣu ca saṃgateṣu bravītu vākyaṃ praṇipāta yuktaṃ; kuntīsutasyārtha karaṃ yathā syāt 8 sarvāsv avasthāsu ca te na kauṭyād; grasto hi so 'rtho balam āśritais taiḥ priyābhyupetasya yudhiṣṭhirasya; dyūte pramattasya hṛtaṃ ca rājyam 9 nivāryamāṇaś ca kurupravīraiḥ; sarvaiḥ suhṛdbhir hy ayam apy atajjñaḥ gāndhārarājasya sutaṃ matākṣaṃ; samāhvayed devitum ājamīḍhaḥ 10 durodarās tatra sahasraśo 'nye; yudhiṣṭhiro yān viṣaheta jetum utsṛjya tān saubalam eva cāyaṃ; samāhvayat tena jito 'kṣavatyām 11 sa dīvyamānaḥ pratidevanena; akṣeṣu nityaṃ suparāṅmukheṣu saṃrambhamāṇo vijitaḥ prasahya; tatrāparādhaḥ śakuner na kaś cit 12 tasmāt praṇamyaiva vaco bravītu; vaicitravīryaṃ bahu sāma yuktam tathā hi śakyo dhṛtarāṣṭra putraḥ; svārthe niyoktuṃ puruṣeṇa tena 13 [v] evaṃ bruvaty eva madhu pravīre; śinipravīraḥ sahasotpapāta tac cāpi vākyaṃ parinindya tasya; samādade vakyam idaṃ samanyuḥ |
| 1 [sātyaki] yādṛśaḥ puruṣasyātmā tādṛśaṃ saṃprabhāṣate yathā rūpo 'ntarātmā te tathārūpaṃ prabhāṣase 2 santi vai puruṣāḥ śūrāḥ santi kāpuruṣās tathā ubhāv etau dṛḍhau pakṣau dṛśyete puruṣān prati 3 ekasminn eva jāyete kule klība mahārathau phalāphalavatī śākhe yathaikasmin vanaspatau 4 nābhyasūyāmi te vākyaṃ bruvato lāṅgaladhvaja ye tu śṛṇvanti te vākyaṃ tān asūyāmi mādhava 5 kathaṃ hi dharmarājasya doṣam alpam api bruvan labhate pariṣanmadhye vyāhartum akutobhayaḥ 6 samāhūya mahātmānaṃ jitavanto 'kṣakovidāḥ anakṣajñaṃ yathāśraddhaṃ teṣu dharmajayaḥ kutaḥ 7 yadi kuntīsutaṃ gehe krīḍantaṃ bhrātṛbhiḥ saha abhigamya jayeyus te tat teṣāṃ dharmato bhavet 8 samāhūya tu rājānaṃ kṣatradharmarataṃ sadā nikṛtyā jitavantas te kiṃ nu teṣāṃ paraṃ śubham 9 kathaṃ praṇipatec cāyam iha kṛtvā paṇaṃ param vanavāsād vimuktas tu prāptaḥ paitāmahaṃ padam 10 yady ayaṃ paravittāni kāmayeta yudhiṣṭhiraḥ evam apy ayam atyantaṃ parān nārhati yācitum 11 kathaṃ ca dharmayuktās te na ca rājyaṃ jihīrṣavaḥ nivṛttavāsān kaunteyān ya āhur viditā iti 12 anunītā hi bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā na vyavasyanti pāṇḍūnāṃ pradātuṃ paitṛkaṃ vasu 13 ahaṃ tu tāñ śatair bāṇair anunīya raṇe balāt pādayoḥ pātayiṣyāmi kaunteyasya mahātmanaḥ 14 atha te na vyavasyanti praṇipātāya dhīmataḥ gamiṣyanti sahāmātyā yamasya sadanaṃ prati 15 na hi te yuyudhānasya saṃrabdhasya yuyutsataḥ vegaṃ samarthāḥ saṃsoḍhuṃ vajrasyeva mahīdharāḥ 16 ko hi gāṇḍīvadhanvānaṃ kaś ca cakrāyudhaṃ yudhi māṃ cāpi viṣahet ko nu kaś ca bhīmaṃ durāsadam 17 yamau ca dṛḍhadhanvānau yama kalpau mahādyutī ko jijīviṣur āsīded dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 18 pañcemān pāṇḍaveyāṃś ca draupadyāḥ kīrtivardhanān samapramāṇān pāṇḍūnāṃ samavīryān madotkaṭān 19 saubhadraṃ ca maheṣvāsam amarair api duḥsaham gada pradyumna sāmbāṃś ca kālavajrānalopamān 20 te vayaṃ dhṛtarāṣṭrasya putraṃ śakuninā saha karṇena ca nihatyājāv abhiṣekṣyāma pāṇḍavam 21 nādharmo vidyate kaś cic chatrūn hatvātatāyinaḥ adharmyam ayaśasyaṃ ca śātravāṇāṃ prayācanam 22 hṛdgatas tasya yaḥ kāmas taṃ kurudhvam atandritāḥ nisṛṣṭaṃ dhṛtarāṣṭreṇa rājyaṃ prāpnotu pāṇḍavaḥ 23 adya pāṇḍusuto rājyaṃ labhatāṃ vā yudhiṣṭhiraḥ nihatā vāraṇe sarve svapsyanti vasudhātale |
| 1 [drupada] evam etan mahābāho bhaviṣyati na saṃśayaḥ na hi duryodhano rājyaṃ madhureṇa pradāsyati 2 anuvartsyati taṃ cāpi dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ bhīṣmadroṇau ca kārpaṇyān maurkhyād rādheya saubalau 3 baladevasya vākyaṃ tu mama jñāne na yujyate etad dhi puruṣeṇāgre kāryaṃ sunayam icchatā 4 na tu vācyo mṛdu vaco dhārtarāṣṭraḥ kathaṃ cana na hi mārdavasādhyo 'sau pāpabuddhir mato mama 5 gardabhe mārdavaṃ kuryād goṣu tīkṣṇaṃ samācaret mṛdu duryodhane vākyaṃ yo brūyāt pāpacetasi 6 mṛdu vai manyate pāpo bhāṣya māṇam aśaktijam jitam arthaṃ vijānīyād abudho mārdave sati 7 etac caiva kariṣyāmo yatnaś ca kriyatām iha prasthāpayāma mitrebhyo balāny udyojayantu naḥ 8 śalyasya dhṛṣṭaketoś ca jayatsenasya cābhibhoḥ kekayānāṃ ca sarveṣāṃ dūtā gacchantu śīghragāḥ 9 sa tu duryodhano nūnaṃ preṣayiṣyati sarvaśaḥ pūrvābhipannāḥ santaś ca bhajante pūrvacodakam 10 tat tvaradhvaṃ narendrāṇāṃ pūrvam eva pracodane mahad dhi kāryaṃ voḍhavyam iti me vartate matiḥ 11 śalyasya preṣyatāṃ śīghraṃ ye ca tasyānugā nṛpāḥ bhagadattāya rājñe ca pūrvasāgaravāsine 12 amitaujase tathogrāya hārdikyāyāhukāya ca dīrghaprajñāya mallāya rocamānāya cābhibho 13 ānīyatāṃ bṛhantaś ca senā binduś ca pārthivaḥ pāpajit prativindhyaś ca citravarmā suvāstukaḥ 14 bāhlīko muñja keśaś ca caidyādhipatir eva ca supārśvaś ca subāhuś ca pauravaś ca mahārathaḥ 15 śakānāṃ pahlavānāṃ ca daradānāṃ ca ye nṛpāḥ kāmbojā ṛṣikā ye ca paścimānūpakāś ca ye 16 jayasenaś ca kāśyaś ca tathā pañcanadā nṛpāḥ krātha putraś ca durdharṣaḥ pārvatīyāś ca ye nṛpāḥ 17 jānakiś ca suśarmā ca maṇimān pautimatsyakaḥ pāṃsurāṣṭrādhipaś caiva dhṛṣṭaketuś ca vīryavān 18 auḍraś ca daṇḍadhāraś ca bṛhatsenaś ca vīryavān aparājito niṣādaś ca śreṇimān vasumān api 19 bṛhadbalo mahaujāś ca bāhuḥ parapuraṃjayaḥ samudraseno rājā ca saha putreṇa vīryavān 20 adāriś ca nadījaś ca karṇa vṛṣṭaś ca pārthivaḥ samarthaś ca suvīraś ca mārjāraḥ kanyakas tathā 21 mahāvīraś ca kadruś ca nikaras tumulaḥ krathaḥ nīlaś ca vīradharmā ca bhūmipālaś ca vīryavān 22 durjayo dantavaktraś ca rukmī ca janamejayaḥ āṣāḍho vāyuvegaś ca pūrvapālī ca pārthivaḥ 23 bhūri tejā devakaś ca ekalavyasya cātmajaḥ kārūṣakāś ca rājānaḥ kṣemadhūrtiś ca vīryavān 24 udbhavaḥ kṣemakaś caiva vāṭadhānaś ca pārthivaḥ śrutāyuś ca dṛḍhāyuś ca śālva putraś ca vīryavān 25 kumāraś ca kaliṅgānām īśvaro yuddhadurmadaḥ eteṣāṃ preṣyatāṃ śīghram etad dhi mama rocate 26 ayaṃ ca brāhmaṇaḥ śīghraṃ mama rājan purohitaḥ preṣyatāṃ dhṛtarāṣṭrāya vākyam asmin samarpyatām 27 yathā duryodhano vācyo yathā śāṃtanavo nṛpaḥ dhṛtarāṣṭro yathā vācyo droṇaś ca viduṣāṃ varaḥ |
| 1 [vāsu] upapannam idaṃ vākyaṃ somakānāṃ dhuraṃ dhure arthasiddhi karaṃ rājñaḥ pāṇḍavasya mahaujasaḥ 2 etac ca pūrvakāryaṃ naḥ sunītam abhikāṅkṣatām anyathā hy ācaran karma puruṣaḥ syāt subāliśaḥ 3 kiṃ tu saṃbandhakaṃ tulyam asmākaṃ kuru pāṇḍuṣu yatheṣṭaṃ vartamāneṣu pāṇḍaveṣu ca teṣu ca 4 te vivāhārtham ānītā vayaṃ sarve yathā bhavān kṛte vivāhe muditā gamiṣyāmo gṛhān prati 5 bhavān vṛddhatamo rājñāṃ vayasā ca śrutena ca śiṣyavat te vayaṃ sarve bhavāmeha na saṃśayaḥ 6 bhavantaṃ dhṛtarāṣṭraś ca satataṃ bahu manyate ācāryayoḥ sakhā cāsi droṇasya ca kṛpasya ca 7 sa bhavān preṣayatv adya pāṇḍavārtha karaṃ vacaḥ sarveṣāṃ niścitaṃ tan naḥ preṣayiṣyati yad bhavān 8 yadi tāvac chamaṃ kuryān nyāyena kurupuṃgavaḥ na bhavet kuru pāṇḍūnāṃ saubhrātreṇa mahān kṣayaḥ 9 atha darpānvito mohān na kuryād dhṛtarāṣṭrajaḥ anyeṣāṃ preṣayitvāc ca paścād asmān samāhvayeḥ 10 tato duryodhano mandaḥ sahāmātyaḥ sa bāndhavaḥ niṣṭām āpatsyate mūḍhaḥ kruddhe gāṇḍīvadhanvani 11 [v] tataḥ satkṛtya vārṣṇeyaṃ virāṭaḥ pṛthivīpatiḥ gṛhān prasthāpayām āsa sagaṇaṃ saha bāndhavam 12 dvārakāṃ tu gate kṛṣṇe yudhiṣṭhirapurogamāḥ cakruḥ sāṃgrāmikaṃ sarvaṃ virāṭaś ca mahīpatiḥ 13 tataḥ saṃpreṣayām āsa virāṭaḥ saha bāndhavaiḥ sarveṣāṃ bhūmipālānāṃ druvapaś ca mahīpatiḥ 14 vacanāt kuru siṃhānāṃ matsyapāñcālayoś ca te samājagmur mahīpālāḥ saṃprahṛṣṭā mahābalāḥ 15 tac chrutvā pāṇḍuputrāṇāṃ samāgacchan mahad balam dhṛtarāṣṭra sutaś cāpi samāninye mahīpatīn 16 samākulā mahī rājan kurupāṇḍavakāraṇāt tadā samabhavat kṛtsnā saṃprayāṇe mahīkṣitām 17 balāni teṣāṃ vīrāṇām āgacchanti tatas tataḥ cālayantīva gāṃ devīṃ sa parvata vanām imām 18 tataḥ prajñā vayovṛddhaṃ pāñcālyaḥ svapurohitam kurubhyaḥ preṣayām āsa yudhiṣṭhira mate tadā |
| 1 [drupada] bhūtānāṃ prāṇinaḥ śreṣṭhāḥ prāṇināṃ buddhijīvinaḥ buddhimatsu narāḥ śreṣṭhā narāṇāṃ tu dvijātayaḥ 2 dvijeṣu vaidyāḥ śreyāṃso vaidyeṣu kṛtabuddhayaḥ sa bhavān kṛtabuddhīnāṃ pradhāna iti me matiḥ 3 kulena ca viśiṣṭo 'si vayasā ca śrutena ca prajñayānavamaś cāsi śukreṇāṅgirasena ca 4 viditaṃ cāpi te sarvaṃ yathāvṛtthaḥ sa kauravaḥ pāṇḍavaś ca yathāvṛttaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 5 dhṛtarāṣṭasya vidite vañcitāḥ pāṇḍavāḥ paraiḥ vidureṇānunīto 'pi putram evānuvartate 6 śakunir buddhipūrvaṃ hi kuntīputraṃ samāhvayat anakṣajñaṃ matākṣaḥ san kṣatravṛtte sthitaṃ śucim 7 te tathā vañcayitvā tu dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram na kasyāṃ cid avasthāyāṃ rājyaṃ dāsyanti vai svayam 8 bhavāṃs tu dharmasaṃyuktaṃ dhṛtarāṣṭraṃ bruvan vacaḥ manāṃsi tasya yodhānāṃ dhruvam āvartayiṣyati 9 viduraś cāpi tad vākyaṃ sādhayiṣyati tāvakam bhīṣmadroṇakṛpāṇāṃ ca bhedyaṃ saṃjanayiṣyati 10 amātyeṣu ca bhinneṣu yodheṣu vimukheṣu ca punar ekāgrakaraṇaṃ teṣāṃ karma bhaviṣyati 11 etasminn antare pārthāḥ sukham ekāgrabuddhayaḥ senā karma kariṣyanti dravyāṇāṃ caiva saṃcayam 12 bhidyamāneṣu ca sveṣu lambamāne ca vai tvayi na tathā te kariṣyanti senā karma na saṃśayaḥ 13 etat prayojanaṃ cātra prādhānyenopalabhyate saṃgatyā dhṛtarāṣṭraś ca kuryād dharmyaṃ vacas tava 14 sa bhavān dharmayuktaś ca dharmyaṃ teṣu samācaran kṛpāluṣu parikleśān pāṇḍavānāṃ prakīrtayan 15 vṛddheṣu kuladharmaṃ ca bruvan pūrvair anuṣṭhitam vibhetsyati manāṃsy eṣām iti me nātra saṃśayaḥ 16 na ca tebhyo bhayaṃ te 'sti brāhmaṇo hy asi vedavit dūta karmaṇi yuktaś ca sthaviraś ca viśeṣataḥ 17 sa bhavān puṣyayogena muhūrtena jayena ca kauraveyān prayātv āśu kaunteyasyārtha siddhaye 18 tathānuśiṣṭaḥ prayayau drupadena mahātmanā purodhā vṛttasaṃpanno nagaraṃ nāgasāhvayam |
| 1 [v] gate dvāravatīṃ kṛṣṇe baladeve ca mādhave saha vṛṣṇyandhakaiḥ sarvair bhojaiś ca śataśas tathā 2 sarvam āgamayām āsa pāṇḍavānāṃ viceṣṭitam dhṛtarāṣṭrātmajo rājā dūtaiḥ praṇihitaiś caraiḥ 3 sa śrutvā mādhavaṃ yātaṃ sadaśvair anilopamaiḥ balena nātimahatā dvārakām abhyayāt purīm 4 tam eva divasaṃ cāpi kaunteyaḥ pāṇḍunandanaḥ ānartanagarīṃ ramyāṃ jagāmāśu dhanaṃjayaḥ 5 tau yātvā puruṣavyāghrau dvārakāṃ kurunandanau suptaṃ dadṛśatuḥ kṛṣṇaṃ śayānaṃ copajagmatuḥ 6 tataḥ śayāne govinde praviveśa suyodhanaḥ ucchīrṣataś ca kṛṣṇasya niṣasāda varāsane 7 tataḥ kirīṭī tasyānu praviveśa mahāmanāḥ praścārdhe ca sa kṛṣṇasya prahvo 'tiṣṭhat kṛtāñjaliḥ 8 pratibuddhaḥ sa vārṣṇeyo dadarśāgre kirīṭinam sa tayoḥ svāgataṃ kṛtvā yathārthaṃ pratipūjya ca tad āgamanajaṃ hetuṃ papraccha madhusūdanaḥ 9 tato duryodhanaḥ kṛṣṇam uvāca prahasann iva vigrahe 'smin bhavān sāhyaṃ mama dātum ihārhati 10 samaṃ hi bhavataḥ sakhyaṃ mayi caivārjune 'pi ca tathā saṃbandhakaṃ tulyam asmākaṃ tvayi mādhava 11 ahaṃ cābhigataḥ pūrvaṃ tvām adya madhusūdana pūrvaṃ cābhigataṃ santo bhajante pūrvasāriṇaḥ 12 tvaṃ ca śreṣṭhatamo loke satām adya janārdana satataṃ saṃmataś caiva sadvṛttam anupālaya 13 bhavān abhigataḥ pūrvam atra me nāsti saṃśayaḥ dṛṣṭas tu prathamaṃ rājan mayā pārtho dhanaṃjayaḥ 14 tava pūrvābhigamanāt pūrvaṃ cāpy asya darśanāt sāhāyyam ubhayor eva kariṣyāmi suyodhana 15 pravāraṇaṃ tu bālānāṃ pūrvaṃ kāryam iti śrutiḥ tasmāt pravāraṇaṃ pūrvam arhaḥ pārtho dhanaṃjayaḥ 16 mat saṃhanana tulyānāṃ gopānām arbudaṃ mahat nārāyaṇā iti khyātāḥ sarve saṃgrāmayodhinaḥ 17 te vā yudhi durādharṣā bhavantv ekasya sainikāḥ ayudhyamānaḥ saṃgrāme nyastaśastro 'ham ekataḥ 18 ābhyām anyataraṃ pārtha yat te hṛdyataraṃ matam tad vṛṇītāṃ bhavān agre pravāryas tvaṃ hi dharmataḥ 19 evam uktas tu kṛṣṇena kuntīputro dhanaṃjayaḥ ayudhyamānaṃ saṃgrāme varayām āsa keśavam 20 sahasrāṇāṃ sahasraṃ tu yodhānāṃ prāpya bhārata kṛṣṇaṃ cāpahṛtaṃ jñātvā saṃprāpa paramāṃ mudam 21 duryodhanas tu tat sainyaṃ sarvam ādāya pārthivaḥ tato 'bhyayād bhīmabalo rauhiṇeyaṃ mahābalam 22 sarvaṃ cāgamane hetuṃ sa tasmai saṃnyavedayat pratyuvāca tataḥ śaurir dhārtarāṣṭram idaṃ vacaḥ 23 viditaṃ te naravyāghra sarvaṃ bhavitum arhati yan mayoktaṃ virāṭasya purā vaivāhike tadā 24 nigṛhyokto hṛṣīkeśas tvadarthaṃ kurunandana mayā saṃbandhakaṃ tulyam iti rājan punaḥ punaḥ 25 na ca tad vākyam uktaṃ vai keśavaḥ pratyapadyata na cāham utsahe kṛṣṇaṃ vinā sthātum api kṣaṇam 26 nāhaṃ sahāyaḥ pārthānāṃ nāpi duryodhanasya vai iti me niścitā buddir vāsudevam avekṣya ha 27 jāto 'si bhārate vaṃśe sarvapārthivapūjite gaccha yudhyasva dharmeṇa kṣātreṇa bharatarṣabha 28 ity evam uktaḥ sa tadā pariṣvajya halāyudham kṛṣṇaṃ cāpahṛtaṃ jñātvā yuddhān mene jitaṃ jayam 29 so 'bhyayāt kṛtavarmāṇaṃ dhṛtarāṣṭra suto nṛpaḥ kṛtavarmā dadau tasya senām akṣauhiṇīṃ tadā 30 sa tena sarvasainyena bhīmena kurunandanaḥ vṛtaḥ pratiyayau hṛṣṭaḥ suhṛdaḥ saṃpraharṣayan 31 gate duryodhane kṛṣṇaḥ kirīṭinam athābravīt ayudhyamānaḥ kāṃ buddhim āsthāyāhaṃ tvayā vṛtaḥ 32 bhavān samarthas tān sarvān nihantuṃ nātra saṃśayaḥ nihantum aham apy ekaḥ samarthaḥ puruṣottama 33 bhavāṃs tu kīrtimāṁl loke tad yaśas tvāṃ gamiṣyati yaśasā cāham apy arthī tasmād asi mayā vṛtaḥ 34 sārathyaṃ tu tvayā kāryam iti me mānasaṃ sadā cirarātrepsitaṃ kāmaṃ tad bhavān kartum arhati 35 upapannam idaṃ pārtha yat spardhethā mayā saha sārathyaṃ te kariṣyāmi kāmaḥ saṃpadyatāṃ tava 36 evaṃ pramuditaḥ pārthaḥ kṛṣṇena sahitas tadā vṛto dāśārha pravaraiḥ punar āyād yudhiṣṭhiram |
| 1 [v] śalyaḥ śrutvā tu dūtānāṃ sainyena mahatā vṛtaḥ abhyayāt pāṇḍavān rājan saha putrair mahārathaiḥ 2 tasya senāniveśo 'bhūd adhyardham iva yojanam tathā hi bahulāṃ senāṃ sa bibharti nararṣabhaḥ 3 vicitrakavacāḥ śūrā vicitradhvajakārmukāḥ vicitrābharaṇāḥ sarve vicitrarathavāhanāḥ 4 svadeśaveṣābharaṇā vīrāḥ śatasahasraśaḥ tasya senā praṇetāro babhūvuḥ kṣatriyarṣabhāḥ 5 vyathayann iva bhūtāni kampayann iva medinīm śanair viśrāmayan senāṃ sa yayau yena pāṇḍavaḥ 6 tato duryodhanaḥ śrutvā mahāsenaṃ mahāratham upāyāntam abhidrutya svayam ānarca bhārata 7 kārayām āsa pūjārthaṃ tasya duryodhanaḥ sabhāḥ ramaṇīyeṣu deśeṣu ratnacitrāḥ svalaṃkṛtāḥ 8 sa tāḥ sabhāḥ samāsādya pūjyamāno yathāmaraḥ duryodhanasya sacivair deśe deśe yathārhataḥ ājagāma sabhām anyāṃ devāvasatha varcasam 9 sa tatra viṣayair yuktaḥ kalyāṇair atimānuṣaiḥ mene 'bhyadhikam ātmānam avamene puraṃdaram 10 papraccha sa tataḥ preṣyān prahṛṣṭaḥ kṣatriyarṣabhaḥ yudhiṣṭhirasya puruṣāḥ ke nu cakruḥ sabhā imāḥ ānīyantāṃ sabhā kārāḥ pradeyārhā hi me matāḥ 11 gūḍho duryodhanas tatra darśayām āsa mātulam taṃ dṛṣṭvā madrarājas tu jñātvā yatnaṃ ca tasya tam pariṣvajyābravīt prīta iṣṭo 'rtho gṛhyatām iti 12 satyavāg bhava kalyāṇa varo vai mama dīyatām sarvasenā praṇetā me bhavān bhavitum arhati 13 kṛtam ity abravīc chalyaḥ kim anyat kriyatām iti kṛtam ity eva gāndhāriḥ pratyuvāca punaḥ punaḥ 14 sa tathā śalyam āmantrya punar āyāt svakaṃ puram śalyo jagāma kaunteyān ākhyātuṃ karma tasya tat 15 upaplavyaṃ sa gatvā tu skandhāvāraṃ praviśya ca pāṇḍavān atha tān sarvāñ śalyas tatra dadarśa ha 16 sametya tu mahābāhuḥ śalyaḥ pāṇḍusutais tadā pādyam arghyaṃ ca gāṃ caiva pratyagṛhṇād yathāvidhi 17 tataḥ kuśalapūrvaṃ sa madrarājo 'risūdanaḥ prītyā paramayā yuktaḥ samāśliṣya yudhiṣṭhiram 18 tathā bhīmārjunau hṛṣṭau svasrīyau ca yamāv ubhau āsane copaviṣṭas tu śalyaḥ pārtham uvāca ha 19 kuśalaṃ rājaśārdūla kac cit te kurunandana araṇyavāsād diṣṭyāsi vimukto jayatāṃ vara 20 suduṣkaraṃ kṛtaṃ rājan nirjane vasatā vane bhrātṛbhiḥ saha rājendra kṛṣṇayā cānayā saha 21 ajñātavāsaṃ ghoraṃ ca vasatā duṣkaraṃ kṛtam duḥkham eva kutaḥ saukhyaṃ rājyabhraṣṭasya bhārata 22 duḥkhasyaitasya mahato dhārtarāṣṭra kṛtasya vai avāpsyasi sukhaṃ rājan hatvā śatrūn paraṃtapa 23 viditaṃ te mahārāja lokatattvaṃ narādhipa tasmāl lobhakṛtaṃ kiṃ cit tava tāta na vidyate 24 tato 'syākathayad rājā duyodhana samāgamam tac ca śuśrūṣitaṃ sarvaṃ varadānaṃ ca bhārata 25 sukṛtaṃ te kṛtaṃ rājan prahṛṣṭenāntarātmanā duryodhanasya yad vīra tvayā vācā pratiśrutam ekaṃ tv icchāmi bhadraṃ te kriyamāṇaṃ mahīpate 26 bhavān iha mahārāja vāsudeva samo yudhi karṇārjunābhyāṃ saṃprāpte dvairathe rājasattama karṇasya bhavatā kāryaṃ sārathyaṃ nātra saṃśayaḥ 27 tatra pālyo 'rjuno rājan yadi matpriyam icchasi tejovadhaś ca te kāryaḥ sauter asmaj jayā vahaḥ akartavyam api hy etat kartum arhasi mātula 28 śṛṇu pāṇḍava bhadraṃ te yad bravīṣi durātmanaḥ tejovadhanimittaṃ māṃ sūtaputrasya saṃyuge 29 ahaṃ tasya bhaviṣyāmi saṃgrāme sārathir dhruvam vāsudevena hi samaṃ nityaṃ māṃ sa hi manyate 30 tasyāhaṃ kuruśārdūla pratīpam ahitaṃ vacaḥ dhruvaṃ saṃkathayiṣyāmi yoddhukāmasya saṃyuge 31 yathā sa hṛtadarpaś ca hṛtatejāś ca pāṇḍava bhaviṣyati sukhaṃ hantuṃ satyam etad bravīmi te 32 evam etat kariṣyāmi yathā tāta tvam āttha mām yac cānyad api śakṣyāmi tat kariṣyāmi te priyam 33 yac ca duḥkhaṃ tvayā prāptaṃ dyūte vai kṛṣṇayā saha paruṣāṇi ca vākyāni sūtaputra kṛtāni vai 34 jaṭāsurāt parikleśaḥ kīcakāc ca mahādyute draupadyādhigataṃ sarvaṃ damayantyā yathāśubham 35 sarvaṃ duḥkham idaṃ vīra sukhodarkaṃ bhaviṣyati nātra manyus tvayā kāryo vidhir hi balavattaraḥ 36 duḥkhāni hi mahātmānaḥ prāpnuvanti yudhiṣṭhira devair api hi duḥkhāni prāptāni jagatīpate 37 indreṇa śrūyate rājan sabhāryeṇa mahātmanā anubhūtaṃ mahad duḥkhaṃ devarājena bhārata |
| 1 [y] katham indreṇa rājendra sabhāryeṇa mahātmanā duḥkhaṃ prāptaṃ paraṃ ghoram etad icchāmi veditum 2 [ṣ] śṛṇu rājan purāvṛttam itihāsaṃ purātanam sabhāryeṇa yathā prāptaṃ duḥkham idnreṇa bhārata 3 tvaṣṭā prajāpatir hy āsīd deva śreṣṭho mahātapāḥ saputraṃ vai triśirasam indra drohāt kilāsṛjat 4 aindraṃ sa prārthayat sthānaṃ viśvarūpo mahādyutiḥ tais tribhir vadanair ghoraiḥ sūryendu jvalanopamaiḥ 5 vedān ekena so 'dhīte surām ekena cāpibat ekena ca diśaḥ sarvāḥ pibann iva nirīkṣate 6 sa tapasvī mṛdur dānto dharme tapasi codyataḥ tapo 'tapyan mahat tīvraṃ suduścaram ariṃdama 7 tasya dṛṣṭvā tapo vīryaṃ sattvaṃ cāmitatejasaḥ viṣādam agamac chakra indryo 'yaṃ mā bhaved iti 8 kathaṃ sajjeta bhogeṣu na ca tapyen mahat tapaḥ vivardhamānas triśirāḥ sarvaṃ tribhuvanaṃ graset 9 iti saṃcintya bahudhā buddhimān bharatarṣabha ājñāpayat so 'psarasas tvaṣṭṛputra pralobhane 10 yathā sa sajjet triśirāḥ kāmabhogeṣu vai bhṛśam kṣipraṃ kuruta gacchadhvaṃ pralobhayata māciram 11 śṛṅgāraveṣāḥ suśroṇyo bhāvair yuktā manoharaiḥ pralobhayata bhadraṃ vaḥ śamayadhvaṃ bhayaṃ mama 12 asvasthaṃ hy ātmanātmānaṃ lakṣayāmi varāṅganāḥ bhayam etan mahāghoraṃ kṣipraṃ nāśayatābalāḥ 13 tathā yatnaṃ kariṣyāmaḥ śakra tasya pralobhane yathā nāvāpsyasi bhayaṃ tasmād balaniṣūdana 14 nirdahann iva cakṣurbhyāṃ yo 'sāv āste tapo nidhiḥ taṃ pralobhayituṃ deva gacchāmaḥ sahitā vayam yatiṣyāmo vaśe kartuṃ vyapanetuṃ ca te bhayam 15 indreṇa tās tv anujñātā jagmus triśiraso 'ntikam tatra tā vividhair bhāvair lobhayantyo varāṅganāḥ nṛtyaṃ saṃdarśayantyaś ca tathaivāṅgeṣu sauṣṭhavam 16 viceruḥ saṃpraharṣaṃ ca nābhyagacchan mahātapāḥ indriyāṇi vaśe kṛtvā pūrṇasāgara saṃnibhaḥ 17 tās tu yatnaṃ paraṃ kṛtvā punaḥ śakram upasthitāḥ kṛtāñjalipuṭāḥ sarvā devarājam athābruvan 18 na sa śakyaḥ sudurdharṣo dhairyāc cālayituṃ prabho yat te kāryaṃ mahābhāga kriyatāṃ tadanantaram 19 saṃpūjyāpsarasaḥ śakro visṛjya ca mahāmatiḥ cintayām āsa tasyaiva vadhopāyaṃ mahātmanaḥ 20 sa tūṣṇīṃ cintayan vīro devarājaḥ pratāpavān viniścita matir dhīmān vadhe triśiraso 'bhavat 21 vajram asya kṣipāmy adya sa kṣipraṃ na bhaviṣyati śatruḥ pravṛddho nopekṣyo durbalo 'pi balīyasā 22 śāstrabuddhyā viniścitya kṛtvā buddhiṃ vadhe dṛṭhām atha vaiśvānara nibhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham mumoca vajraṃ saṃkruddhaḥ śakras triśirasaṃ prati 23 sa papāta hatas tena vajreṇa dṛḍham āhataḥ parvatasyeva śikharaṃ praṇunnaṃ medinī tale 24 taṃ tu vajrahataṃ dṛṣṭvā śayānam acalopamam na śarma lebhe devendro dīpitas tasya tejasā hato 'pi dīptatejāḥ sa jīvann iva ca dṛśyate 25 abhitas tatra takṣāṇāṃ ghaṭamānaṃ śacīpatiḥ apaśyad abravīc cainaṃ sa tvaraṃ pākaśāsanaḥ kṣipraṃ chindhi śirāṃsy asya kuruṣva vacanaṃ mama 26 mahāskandho bhṛśaṃ hy eṣa paraśur na tariṣyati kartuṃ cāhaṃ na śakṣyāmi karma sadbhir vigarhitam 27 mā bhais tvaṃ kṣipram etad vai kuruṣva vacanaṃ mama matprasādād dhi te śastravarja kalpaṃ bhaviṣyati 28 kaṃ bhavantam ahaṃ vidyāṃ ghorakarmāṇam adya vai etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tattvena kathayasva me 29 aham indro devarājas takṣan viditam astu te kuruṣvaitad yathoktaṃ me takṣan mā tvaṃ vicāraya 30 krūreṇa nāpatrapase kathaṃ śakreha karmaṇā ṛṣiputram imaṃ hatvā brahmahatyā bhayaṃ na te 31 paścād dharmaṃ cariṣyāmi pāvanārthaṃ suduścaram śatrur eṣa mahāvīryo vajreṇa nihato mayā 32 adyāpi cāham udvignas takṣann asmād bibhemi vai kṣipraṃ chindhi śirāṃsi tvaṃ kariṣye 'nugrahaṃ tava 33 śiraḥ paśos te dāsyanti bhāgaṃ yajñeṣu mānavāḥ eṣa te 'nugrahas takṣan kṣipraṃ kuru mama priyam 34 etac chrutvā tu takṣā sa mahendra vacanaṃ tadā śirāṃsy atha triśirasaḥ kuṭhāreṇāchinat tadā 35 nikṛtteṣu tatas teṣu niṣkrāmaṃs triśirās tv atha kapiñjalās tittirāś ca kalaviṅkāś ca sarvaśaḥ 36 yena vedān adhīte sma pibate somam eva ca tasmād vaktrān niviṣpetuḥ kṣipraṃ tasya kapiñjalāḥ 37 yena sarvā diśo rājan pībann iva nirīkṣate tasmād vaktrād viniṣpetus tittirās tasya pāṇḍava 38 yat surāpaṃ tu tasyāsīd vaktraṃ triśirasas tadā kalaviṅkā viniṣpetus tenāsya bharatarṣabha 39 tatas teṣu nikṛtteṣu vijvaro maghavān abhūt jagāma tridivaṃ hṛṣṭas takṣāpi svagṛhān yayau 40 tvaṣṭā prajāpatiḥ śrutvā śakreṇātha hataṃ sutam krodhasaṃraktanayana idaṃ vacanam abravīt 41 tapyamānaṃ taponityaṃ kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyam anāparādhinam yasmāt putraṃ hiṃsitavān mama 42 tasmāc chakra vadhārthāya vṛtram utpādayāmy aham lokāḥ paśyantu me vīryaṃ tapasaś ca balaṃ mahat sa ca paśyatu devendro durātmā pāpacetanaḥ 43 upaspṛśya tataḥ kruddhas tapasvī sumahāyaśāḥ agniṃ hutvā samutpādya ghoraṃ vṛtram uvāca ha indraśatro vivardhasva prabhāvāt tapaso mama 44 so 'vardhata divaṃ stabdhvā sūryavaiśvānaropamaḥ kiṃ karomīti covāca kālasūrya ivoditaḥ śakraṃ jahīti cāpy ukto jagāma tridivaṃ tataḥ 45 tato yuddhaṃ samabhavad vṛtravāsavayos tadā saṃkruddhayor mahāghoraṃ prasaktaṃ kurusattama 46 tato jagrāha devendraṃ vṛtro vīraḥ śatakratum apāvṛtya sa jagrāsa vṛtraḥ krodhasamanvitaḥ 47 graste vaktreṇa śakre tu saṃbhrāntās tridaśās tadā asṛjaṃs te mahāsattvā jṛmbhikāṃ vṛtranāśinīm 48 vijṛmbhamāṇasya tato vṛtrasyāsyād apāvṛtāt svāny aṅgāny abhisaṃkṣipya niṣkrānto balasūdanaḥ tataḥ prabhṛti lokeṣu jṛmbhikā prāṇisaṃśritā 49 jahṛṣuś ca surāḥ sarve dṛṣṭvā śakraṃ viniḥsṛtam tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vṛtravāsavayoḥ punaḥ saṃrabdhayos tadā ghoraṃ suciraṃ bharatarṣabha 50 yadā vyavardhata raṇe vṛtro balasamanvitaḥ tvaṣṭus tapobalād vidvāṃs tadā śakro nyavartata 51 nivṛtte tu tadā devā viṣādam agaman param sametya śakreṇa ca te tvaṣṭus tejo vimohitāḥ amantrayanta te sarve munibhiḥ saha bhārata 52 kiṃ kāryam iti te rājan vicintya bhayamohitāḥ jagmuḥ sarve mahātmānaṃ manobhir viṣṇum avyayam upaviṣṭā mandarāgre sarve vṛtravadhepsavaḥ |
| 1 [i] sarvaṃ vyāptam idaṃ devā vṛtreṇa jagad avyayam na hy asya sadṛśaṃ kiṃ cit pratighātāya yad bhavet 2 samartho hy abhavaṃ pūrvam asamartho 'smi sāṃpratam kathaṃ kuryāṃ nu bhadraṃ vo duṣpradharṣaḥ sa me mataḥ 3 tejasvī ca mahātmā ca yuddhe cāmitavikramaḥ graset tribhuvanaṃ sarvaṃ sa devāsuramānuṣam 4 tasmād viniścayam imaṃ śṛṇudhvaṃ me divaukasaḥ viṣṇoḥ kṣayam upāgamya sametya ca mahātmanā tena saṃmantrya vetsyāmo vadhopāyaṃ durātmanaḥ 5 evam ukte maghavatā devāḥ sarṣigaṇās tadā śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ jagmur viṣṇuṃ mahābalam 6 ūcuś ca sarve deveśaṃ viṣṇuṃ vṛtra bhayārditāḥ tvayā lokās trayaḥ krāntās tribhir vikramaṇaiḥ prabho 7 amṛtaṃ cāhṛtaṃ viṣṇo daityāś ca nihatā raṇe baliṃ baddhvā mahādaityaṃ śakro devādhipaḥ kṛtaḥ 8 tvaṃ prabhuḥ sarvalokānāṃ tvayā sarvam idaṃ tatam tvaṃ hi devamahādevaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ 9 gatir bhava tvaṃ devānāṃ sendrāṇām amarottama jagad vyāptam idaṃ sarvaṃ vṛtreṇāsurasūdana 10 avaśyaṃ karaṇīyaṃ me bhavatāṃ hitam uttamam tasmād upāyaṃ vakṣyāmi yathāsau na bhaviṣyati 11 gacchadhvaṃ sarṣigandharvā yatrāsau viśvarūpadhṛk sāma tasya prayuñjadhvaṃ tata enaṃ vijeṣyatha 12 bhaviṣyati gatir devāḥ śakrasya mama tejasā adṛśyaś ca pravekṣyāmi vajram asyāyudhottamam 13 gacchadhvam ṛṣibhiḥ sārdhaṃ gandharvaiś ca surottamāḥ vṛtrasya saha śakreṇa saṃdhiṃ kuruta māciram 14 evam uktās tu devena ṛṣayas tridaśās tathā yayuḥ sametya sahitāḥ śakraṃ kṛtvā puraḥsaram 15 samīpam etya ca tadā sarva eva mahaujasaḥ taṃ tejasā prajvalitaṃ pratapantaṃ diśo daśa 16 grasantam iva lokāṃs trīn sūryā candramasau yathā dadṛśus tatra te vṛtraṃ śakreṇa sahadevatāḥ 17 ṛṣayo 'tha tato 'bhyetya vṛtram ūcuḥ priyaṃ vacaḥ vyāptaṃ jagad idaṃ sarvaṃ tejasā tava durjaya 18 na ca śaknoṣi nirjetuṃ vāsavaṃ bhūrivikramam yudhyatoś cāpi vāṃ kālo vyatītaḥ sumahān iha 19 pīḍyante ca prajāḥ sarvāḥ sa devāsuramānavāḥ sakhyaṃ bhavatu te vṛtra śakreṇa saha nityadā avāpsyasi sukhaṃ tvaṃ ca śakra lokāṃś ca śāśvatān 20 ṛṣivākyaṃ niśamyātha sa vṛtraḥ sumahābalaḥ uvāca tāṃs tadā sarvān praṇamya śirasāsuraḥ 21 sarve yūyaṃ mahābhāgā gandharvāś caiva sarvaśaḥ yad brūta tac chrutaṃ sarvaṃ mamāpi śṛṇutānaghāḥ 22 saṃdhiḥ kathaṃ vai bhavitā mama śakrasya cobhayoḥ tejasor hi dvayor devāḥ sakhyaṃ vai bhavitā katham 23 [rsayah] sakṛt satāṃ saṃgataṃ lipsitavyaṃ; tataḥ paraṃ bhavitā bhavyam eva nātikramet satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tasmāt satāṃ saṃgataṃ lipsitavyam 24 dṛḍhaṃ satāṃ saṃgataṃ cāpi nityaṃ; brūyāc cārthaṃ hy arthakṛcchreṣu dhīraḥ mahārthavat sat pruṣeṇa saṃgataṃ; tasmāt santaṃ na jighāṃseta dhīraḥ 25 indraḥ satāṃ saṃmataś ca nivāsaś ca mahātmanām satyavādī hy adīnaś ca dharmavit suviniścitaḥ 26 tena te saha śakreṇa saṃdhir bhavatu śāśvataḥ evaṃ viśvāsam āgaccha mā te bhūd buddhir anyathā 27 maharṣivacanaṃ śrutvā tān uvāca mahādyutiḥ avaśyaṃ bhagavanto me mānanīyās tapasvinaḥ 28 bravīmi yad ahaṃ devās tat sarvaṃ kriyatām iha tataḥ sarvaṃ kariṣyāmi yad ūcur māṃ dvijarṣabhāḥ 29 na śuṣkeṇa na cārdreṇa nāśmanā na ca dāruṇā na śasreṇa na vajreṇa na divā na tathā niśi 30 vadhyo bhaveyaṃ viprendrāḥ śakrasya saha daivataiḥ evaṃ me rocate saṃdhiḥ śakreṇa saha nityadā 31 bāḍham ity eva ṛṣayas tam ūcur bharatarṣabha evaṃ kṛte tu saṃdhāne vṛtraḥ pramudito 'bhavat 32 yattaḥ sadābhavac cāpi śakro 'marṣasamanvitaḥ vṛtrasya vadhasaṃyuktān upāyān anucintayan randhrānveṣī samudvignaḥ sadābhūd balavṛtrahā 33 sa kadā cit samudrānte tam apaśyan mahāsuram saṃdhyākāla upāvṛtte muhūrte ramyadāruṇe 34 tataḥ saṃcintya bhagavān varadānaṃ mahātmanaḥ saṃdhyeyaṃ vartate raudrā na rātrir divasaṃ na ca vṛtraś cāpaśya vadhyo 'yaṃ mama sarvaharo ripuḥ 35 yadi vṛtraṃ na hanmy adya vañcayitvā mahāsuram mahābalaṃ mahākāyaṃ na me śreyo bhaviṣyati 36 evaṃ saṃcintayann eva śakro viṣṇum anusmaran atha phenaṃ tadāpaśyat samudre parvatopamam 37 nāyaṃ śuṣko na cārdro 'yaṃ na ca śastram idaṃ tathā enaṃ kṣepsyāmi vṛtrasya kṣaṇād eva naśiṣyati 38 savajram atha phenaṃ taṃ kṣipraṃ vṛtre nisṛṣṭavān praviśya phenaṃ taṃ viṣṇur atha vṛtraṃ vyanāśayat 39 nihate tu tato vṛtre diśo vitimirābhavan pravavau ca śivo vāyuḥ prajāś ca jahṛṣus tadā 40 tato devāḥ sa gandharvā yakṣarākṣasa pannagāḥ ṛṣayaś ca mahendraṃ tam astuvan vividhaiḥ stavaiḥ 41 namaskṛtaḥ sarvabhūtaiḥ sarvabhūtāni sāntvayan hataśatruḥ prahṛṣṭātmā vāsavaḥ saha daivataiḥ viṣṇuṃ tribhuvanaśreṣṭhaṃ pūjayām āsa dharmavit 42 tato hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṃkare anṛtenābhibhūto 'bhūc chakraḥ paramadurmanāḥ traiśīrṣayābhibhūtaś ca sa pūrvaṃ brahmahatyayā 43 so 'ntam āśritya lokānāṃ naṣṭasaṃjño vicetanaḥ na prājñāyata devendras tv abhibhūtaḥ svakalmaṣaiḥ praticchanno vasaty apsu ceṣṭamāna ivoragaḥ 44 tataḥ pranaṣṭe devendre brahmahatyā bhayārdite bhūmiḥ pradhvasta saṃkāśā nirvṛkṣā śuṣkakānanā vicchinnasrotaso nadyaḥ sarāṃsy anudakāni ca 45 saṃkṣobhaś cāpi sattvānām akṛto 'bhavat devāś cāpi bhṛśaṃ trastās tathā sarve maharṣayaḥ 46 arājakaṃ jagat sarvam abhibhūtam upadravaiḥ tato bhītābhavan devāḥ ko no rājā bhaved iti 47 divi devarṣayaś cāpi devarājavinākṛtāḥ na ca sma kaś cid devānāṃ rājyāya kurute manaḥ |
| 1 [ṣ] ṛṣayo 'thābruvan sarve devāś ca tridaśeśvarāḥ ayaṃ vai nahuṣaḥ śrīmān devarājye 'bhiṣicyatām te gatvāthābruvan sarve rājā no bhava pārthiva 2 sa tān uvāca nahuṣo devān ṛṣigaṇāṃs tathā pitṛbhiḥ sahitān rājan parīpsan hitam ātmanaḥ 3 durbalo 'haṃ na me śaktir bhavatāṃ paripālane balavāñ jāyate rājā balaṃ śakre hi nityadā 4 tam abruvan punaḥ sarve devāḥ sarṣipurogamāḥ asmākaṃ tapasā yuktaḥ pāhi rājyaṃ triviṣṭape 5 parasparabhayaṃ ghoram asmākaṃ hi na saṃśayaḥ abhiṣicyasva rājendra bhava rājā triviṣṭape 6 devadānava yakṣāṇām ṛṣīṇāṃ rakṣasāṃ tathā pitṛgandharvabhūtānāṃ cakṣurviṣayavartinām teja ādāsyase paśyan balavāṃś ca bhaviṣyasi 7 dharmaṃ puraskṛtya sadā sarvalokādhipo bhava brahmarṣīṃś cāpi devāṃś ca gopāyasva triviṣṭape 8 sudurlabhaṃ varaṃ labdhvā prāpya rājyaṃ triviṣṭape dharmātmā satataṃ bhūtvā kāmātmā samapadyata 9 devodyāneṣu sarveṣu nandanopavaneṣu ca kailāse himavatpṛṣṭhe mandare śvetaparvate sahye mahendre malaye samudreṣu saritsu ca 10 apsarobhiḥ parivṛto devakanyā samāvṛtaḥ nahuṣo devarājaḥ san krīḍan bahuvidhaṃ tadā 11 śṛṇvan divyā bahuvidhāḥ kathāḥ śrutimanoharāḥ vāditrāṇi ca sarvāṇi gītaṃ ca madhurasvaram 12 viśvāvasur nāradaś ca gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ ṛtavaḥ ṣaṭ ca devendraṃ mūrtimanta upasthitāḥ mārutaḥ surabhir vāti manojñaḥ sukhaśītalaḥ 13 evaṃ hi krīḍatas tasya nahuṣasya mahātmanaḥ saṃprāptā darśanaṃ devī śakrasya mahiṣī priyā 14 sa tāṃ saṃdṛśya duṣṭātmā prāha sarvān sabhāsadaḥ indrasya mahiṣī devī kasmān māṃ nopatiṣṭhati 15 aham indro 'smi devānāṃ lokānāṃ ca tatheśvaraḥ āgacchatu śacī mahyaṃ kṣipram adya niveśanam 16 tac chrutvā durmanā devī bṛhaspatim uvāca ha rakṣa māṃ nahuṣād brahmaṃs tavāsmi śaraṇaṃ gatā 17 sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ brahmas tvaṃ māṃ prabhāṣase devarājasya dayitām atyantasukhabhāginīm 18 avaidhavyena saṃyuktām ekapatnīṃ pativratām uktavān asi māṃ pūrvam ṛtāṃ tāṃ kuru vai giram 19 noktapūrvaṃ ca bhagavan mṛṣā te kiṃ cid īśvara tasmād etad bhavet satyaṃ tvayoktaṃ dvijasattama 20 bṛhaspatir athovāca indrāṇīṃ bhayamohitām yad uktāsi mayā devi satyaṃ tad bhavitā dhruvam 21 drakṣyase devarājānam indraṃ śīghram ihāgatam na bhetavyaṃ ca nahuṣāt satyam etad bravīmi te samānayiṣye śakreṇa nacirād bhavatīm aham 22 atha śuśrāva nahuṣa indrāṇīṃ śaraṇaṃ gatām bṛhaspater aṅgirasaś cukrodha sa nṛpas tadā |
| 1 [ṣ] kruddhaṃ tu nahuṣaṃ jñātvā devāḥ sarṣipurogamāḥ abruvan devarājānaṃ nahuṣaṃ ghoradarśanam 2 devarājajahi krodhaṃ tvayi kruddhe jagad vibho trastaṃ sāsuragandharvaṃ sa kiṃnaramahoragam 3 jahi krodham imaṃ sādho na krudhyanti bhavadvidhāḥ parasya patnī sā devī prasīdasva sureśvara 4 nivartaya manaḥ pāpāt paradārābhimarśanāt devarājo 'si bhadraṃ te prajā dharmeṇa pālaya 5 evam ukto na jagrāha tad vacaḥ kāmamohitaḥ atha devān uvācedam indraṃ prati surādhipaḥ 6 ahalyā dharṣitā pūrvam ṛṣipatnī yaśasvinī jīvato bhartur indreṇa sa vaḥ kiṃ na nivāritaḥ 7 bahūni ca nṛśaṃsāni kṛtānīndreṇa vai purā vaidharmyāṇy upadhāś caiva sa vaḥ kiṃ na nivāritaḥ 8 upatiṣṭhatu māṃ devī etad asyā hitaṃ param yuṣmākaṃ ca sadā devāḥ śivam evaṃ bhaviṣyati 9 indrāṇīm ānayiṣyāmo yathecchasi divaḥ pate jahi krodham imaṃ vīra prīto bhava sureśvara 10 ity uktvā te tadā devā ṛṣibhiḥ saha bhārata jagmur bṛhaspatiṃ vaktum indrāṇīṃ cāśubhaṃ vacaḥ 11 jānīmaḥ śaraṇaṃ prāptam indrāṇīṃ tava veśmani dattābhayāṃ ca viprendra tvayā devarṣisattama 12 te tvāṃ devāḥ sa gandharvā ṛṣayaś ca mahādyute prasādayanti cendrāṇī nahuṣāya pradīyatām 13 indrād viśiṣṭo nahuṣo devarājo mahādyutiḥ vṛṇotv iyaṃ varārohā bhartṛtve varavarṇinī 14 evam ukte tu sā devī bāṣpam utsṛjya sasvaram uvāca rudatī dīnā bṛhaspatim idaṃ vacaḥ 15 nāham icchāmi nahuṣaṃ patim anvāsya taṃ prabhum śaraṇāgatāsmi te brahmaṃs trāhi māṃ mahato bhayāt 16 śaraṇāgatāṃ na tyajeyam indrāṇi mama niścitam dharmajñāṃ dharmaśīlāṃ ca na tyaje tvām anindite 17 nākāryaṃ kartum icchāmi brāhmaṇaḥ san viśeṣataḥ śrutadharmā satyaśīlo jānan dharmānuśāsanam 18 nāham etat kariṣyāmi gacchadhvaṃ vai surottamāḥ asmiṃś cārthe purā gītaṃ brahmaṇā śrūyatām idam 19 na tasya bījaṃ rohati bījakāle; na cāsya varṣaṃ varṣati varṣakāle bhītaṃ prapannaṃ pradadāti śatrave; na so 'ntaraṃ labhate trāṇam icchan 20 mogham annaṃ vindati cāpy acetāḥ; svargāl lokād bhraśyati naṣṭaceṣṭaḥ bhītaṃ prapannaṃ pradadāti yo vai; na tasya havyaṃ pratigṛhṇanti devāḥ 21 pramīyate cāsya prajā hy akāle; sadā vivāsaṃ pitaro 'sya kurvate bhītaṃ prapannaṃ pradadāti śatrave; sendrā devāḥ praharanty asya vajram 22 etad evaṃ vijānan vai na dāsyāmi śacīm imām indrāṇīṃ viśrutāṃ loke śakrasya mahiṣīṃ priyām 23 asyā hitaṃ bhaved yac ca mama cāpi hitaṃ bhavet kriyatāṃ tat suraśreṣṭhā na hi dāsyāmy ahaṃ śacīm 24 atha devās tam evāhur gurum aṅgirasāṃ varam kathaṃ sunītaṃ tu bhaven mantrayasva bṛhaspate 25 nahuṣaṃ yācatāṃ devī kiṃ cit kālāntaraṃ śubhā indrāṇī hitam etad dhi tathāsmākaṃ bhaviṣyati 26 bahuvighnakaraḥ kālaḥ kālaḥ kālaṃ nayiṣyati darpito balavāṃś cāpi nahuṣo varasaṃśrayāt 27 tatas tena tathokte tu prītā devās tam abruvan brahman sādhv idam uktaṃ te hitaṃ sarvadivaukasām evam etad dvijaśreṣṭha devī ceyaṃ prasādyatām 28 tataḥ samastā indrāṇīṃ devāḥ sāgnipurogamāḥ ūcur vacanam avyagrā lokānāṃ hitakāmyayā 29 tvayā jagad idaṃ sarvaṃ dhṛtaṃ sthāvarajaṅgamam ekapatny asi satyā ca gacchasva nahuṣaṃ prati 30 kṣipraṃ tvām abhikāmaś ca vinaśiṣyati pārthivaḥ nahuṣo devi śakraś ca suraiśvaryam avāpsyati 31 evaṃ viniścayaṃ kṛtvā indrāṇī kāryasiddhaye abhyagacchata savrīḍā nahuṣaṃ ghoradarśanam 32 dṛṣṭvā tāṃ nahuṣaś cāpi vayo rūpasamanvitām samahṛṣyata duṣṭātmā kāmopahata cetanaḥ |
| 1 [ṣ] atha tām abravīd dṛṣṭvā nahuṣo devarāṭ tadā trayāṇām api lokānām aham indraḥ śucismite bhajasva māṃ varārohe patitve varavarṇini 2 evam uktā tu sā devī nahuṣeṇa pativratā prāvepata bhayodvignā pravāte kadalī yathā 3 namasya sā tu brahmāṇaṃ kṛtvā śirasi cāñjalim devarājam athovāca nahuṣaṃ ghoradarśanam 4 kālam icchāmy ahaṃ labdhuṃ kiṃ cit tvattaḥ sureśvara na hi vijñāyate śakraḥ prāptaḥ kiṃ vā kva vā gataḥ 5 tattvam etat tu vijñāya yadi na jñāyate prabho tato 'haṃ tvām upasthāsye satyam etad bravīmi te evam uktaḥ sa indrāṇyā nahuṣaḥ prītimān abhūt 6 evaṃ bhavatu suśroṇiyathā mām abhibhāṣase jñātvā cāgamanaṃ kāryaṃ satyam etad anusmareḥ 7 nahuṣeṇa visṛṣṭā ca niścakrāma tataḥ śubhā bṛhaspatiniketaṃ sā jagāma ca tapasvinī 8 tasyāḥ saṃśrutya ca vaco devāḥ sāgnipurogamāḥ mantrayām āsur ekāgrāḥ śakrārthaṃ rājasattama 9 devadevena saṃgamya viṣṇunā prabhaviṣṇunā ūcuś cainaṃ samudvignā vākyaṃ vākyaviśāradāḥ 10 brahmahatyābhibhūto vai śakraḥ suragaṇeśvaraḥ gatiś ca nas tvaṃ deveśa pūrvajo jagataḥ prabhuḥ rakṣārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvam upajagmivān 11 tvadvīryān nihate vṛtre vāsavo brahmahatyayā vṛtaḥ suragaṇaśreṣṭha mokṣaṃ tasya vinirdiśa 12 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā devānāṃ viṣṇur abravīt mām eva yajatāṃ śakraḥ pāvayiṣyāmi vajriṇam 13 puṇyena hayamedhena mām iṣṭvā pākaśāsanaḥ punar eṣyati devānām indratvam akutobhayaḥ 14 svakarmabhiś ca nahuṣo nāśaṃ yāsyati durmatiḥ kaṃ cit kālam imaṃ devā marṣayadhvam atandritāḥ 15 śrutvā viṣṇoḥ śubhāṃ satyāṃ tāṃ vāṇīm amṛtopamām tataḥ sarve suragaṇāḥ sopādhyāyāḥ saharṣibhiḥ yatra śakro bhayodvignas taṃ deśam upacakramuḥ 16 tatrāśvamedhaḥ sumahān mahendrasya mahātmanaḥ vavṛte pāvanārthaṃ vai brahmahatyāpaho nṛpa 17 vibhajya brahmahatyāṃ tu vṛkṣeṣu ca nadīṣu ca parvateṣu pṛthivyāṃ ca strīṣu caiva yudhiṣṭhira 18 saṃvibhajya ca bhūteṣu visṛjya ca sureśvaraḥ vijvaraḥ pūtapāpmā ca vāsavo 'bhavad ātmavān 19 akampyaṃ nahuṣaṃ sthānād dṛṣṭvā ca balasūdanaḥ tejo ghnaṃ sarvabhūtānāṃ varadānāc ca duḥsaham 20 tataḥ śacīpatir vīraḥ punar eva vyanaśyata adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kālākāṅkṣī cacāra ha 21 pranaṣṭe tu tataḥ śakre śacī śokasamanvitā hā śakreti tadā devī vilalāpa suduḥkhitā 22 yadi dattaṃ yadi hutaṃ guravas toṣitā yadi ekabhartṛtvam evāstu satyaṃ yady asti vā mayi 23 puṇyāṃ cemām ahaṃ divyāṃ pravṛttām uttarāyaṇe devīṃ rātriṃ namasyāmi sidhyatāṃ me manorathaḥ 24 prayatā caniśāṃ devīm upātiṣṭhata tatra sā pativratātvāt satyena sopaśrutim athākarot 25 yatrāste devarājo 'sau taṃ deśaṃ darśayasva me ity āhopaśrutiṃ devī satyaṃ satyena dṛśyatām |
| 1 [ṣ] athaināṃ rupiṇīṃ sādhvīm upātiṣṭhad upaśrutiḥ tāṃ vayo rūppa saṃpannāṃ dṛṣṭvā devīm upasthitām 2 indrāṇī saṃprahṛṣṭā sā saṃpūjyainām apṛcchata icchāmi tvām ahaṃ jñātuṃ kā tvaṃ brūhi varānane 3 upaśrutir ahaṃ devi tavāntikam upāgatā darśanaṃ caiva saṃprāptā tava satyena toṣitā 4 pativratāsi yuktā ca yamena niyamena ca darśayiṣyāmi te śakraṃ devaṃ vṛtraniṣūdanam kṣipram anvehi bhadraṃ te drakṣyase surasattamam 5 tatas tāṃ prasthitāṃ devīm indrāṇī sā samanvagāt devāraṇyāny atikramya parvatāṃś ca bahūṃs tataḥ himavantam atikramya uttaraṃ pārśvam āgamat 6 samudraṃ ca samāsādya bahuyojanavistṛtam āsasāda mahādvīpaṃ nānādrumalatā vṛtam 7 tatrāpaśyat saro divyaṃ nānāśakunibhir vṛtam śatayojanavistīrṇaṃ tāvad evāyataṃ śubham 8 tatra divyāni padmāni pañca varṇāni bhārata ṣaṭpadair upagītāni praphullāni sahasraśaḥ 9 padmasya bhittvā nālaṃ ca viveśa sahitā tayā visa tantu praviṣṭaṃ ca tatrāpaśyac chatakratum 10 taṃ dṛṣṭvā ca susūkṣmeṇa rūpeṇāvasthitaṃ prabhum sūkṣmarūpadharā devī babhūvopaśrutiś ca sā 11 indraṃ tuṣṭāva cendrāṇī viśrutaiḥ pūrvakarmabhiḥ stūyamānas tato devaḥ śacīm āha puraṃdaraḥ 12 kimartham asi saṃprāptā vijñātaś ca kathaṃ tv aham tataḥ sā kathayām āsa nahuṣasya viceṣṭitam 13 indratvaṃ triṣu lokeṣu prāpya vīryamadānvitaḥ darpāviṣṭaś ca duṣṭātmā mām uvāca śatakrato upatiṣṭha mām iti krūraḥ kālaṃ ca kṛtavān mama 14 yadi na trāsyasi vibho kariṣyati sa māṃ vaśe etena cāhaṃ saṃtaptā prāptā śakra tavāntikam jahi raudraṃ mahābāho nahuṣaṃ pāpaniścayam 15 prakāśayasva cātmānaṃ daityadānava sūdana tejaḥ samāpnuhi vibho devarājyaṃ praśādhi ca |
| 1 [ṣ] evam uktaḥ sa bhagavāñ śacyā punar athābravīt vikramasya na kālo 'yaṃ nahuṣo balavattaraḥ 2 vivardhitaś ca ṛṣibhir havyaiḥ kavyaiś ca bhāmini nītim atra vidhāsyāmi devi tāṃ kartum arhasi 3 guhyaṃ caitat tvayā kāryaṃ nākhyātavyaṃ śubhe kva cit gatvā nahuṣam ekānte bravīhi tanumadhyame 4 ṛṣiyānena divyena mām upaihi jagatpate evaṃ tava vaśe prītā bhaviṣyāmīti taṃ vada 5 ity uktā devarājena patnī sā kamalekṣaṇā evam astv ity athoktvā tu jagāma nahuṣaṃ prati 6 nahuṣas tāṃ tato dṛṣṭvā vismito vākyam abravīt svāgataṃ te varārohe kiṃ karomi śucismite 7 bhaktaṃ māṃ bhaja kalyāṇi kim icchasi manasvini tava kalyāṇi yat kāryaṃ tat kariṣye sumadhyame 8 na ca vrīḍā tvayā kāryā suśroṇi mayi viśvasa satyena vai śape devi kartāsmi vacanaṃ tava 9 yo me tvayā kṛtaḥ kālas tam ākāṅkṣe jagatpate tatas tvam eva bhartā me bhaviṣyasi surādhipa 10 kāryaṃ ca hṛdi me yat tad devarājāvadhāraya vakṣyāmi yadi me rājan priyam etat kariṣyasi vākyaṃ praṇayasaṃyuktaṃ tataḥ syāṃ vaśagā tava 11 indrasya vājino vāhā hastino 'tha rathās tathā icchāmy aham ihāpūrvaṃ vāhanaṃ te surādhipa yan na viṣṇor na rudrasya nāsurāṇāṃ na rakṣasām 12 vahantu tvāṃ mahārāja ṛṣayaḥ saṃgatā vibho sarve śibikayā rājann etad dhi mama rocate 13 nāsureṣu na deveṣu tulyo bhavitum arhasi sarveṣāṃ teja ādatsva svena vīryeṇa darśanāt na te pramukhataḥ sthātuṃ kaś cid icchati vīryavān 14 evam uktas tu nahuṣaḥ prāhṛṣyata tadā kila uvāca vacanaṃ cāpi surendras tām aninditām 15 apūrvaṃ vāhanam idaṃ tvayoktaṃ varavarṇini dṛḍhaṃ me rucitaṃ devi tvadvaśo 'smi varānane 16 na hy alpavīryo bhavati yo vāhān kurute munīn ahaṃ tapasvī balavān bhūtabhavya bhavat prabhuḥ 17 mayi kruddhe jagan na syān mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam devadānavagandharvāḥ kiṃnaroragarākṣasāḥ 18 na me kruddhasya paryāptāḥ sarve lokāḥ śucismite cakṣuṣā yaṃ prapaśyāmi tasya tejo harāmy aham 19 tasmāt te vacanaṃ devi kariṣyāmi na saṃśayaḥ saptarṣayo māṃ vakṣyanti sarve brahmarṣayas tathā paśya māhātmyam asmākam ṛddhiṃ ca varavarṇini 20 evam uktvā tu tāṃ devīṃ visṛjya ca varānanām vimāne yojayitvā sa ṛṣīn niyamam āsthitān 21 abrahmaṇyo balopeto matto varamadena ca kāmavṛttaḥ sa duṣṭātmā vāhayām āsa tān ṛṣīn 22 nahuṣeṇa visṛṣṭā ca bṛhaspatim uvāca sā samayo 'lpāvaśeṣo me nahuṣeṇeha yaḥ kṛtaḥ śakraṃ mṛgaya śīghraṃ tvaṃ bhaktāyāḥ kuru me dayām 23 bāḍham ity eva bhagavān bṛhaspatir uvāca tām na bhetavyaṃ tvayā devi nahuṣād duṣṭacetasaḥ 24 na hy eṣa sthāsyati ciraṃ gata eṣa narādhamaḥ adharmajño maharṣīṇāṃ vāhanāc ca hataḥ śubhe 25 iṣṭiṃ cāhaṃ kariṣyāmi vināśāyāsya durmateḥ śakraṃ cādhigamiṣyāmi mā bhais tvaṃ bhadram astu te 26 tataḥ prajvālya vidhivaj juhāva paramaṃ haviḥ bṛhaspatir mahātejā devarājopalabdhaye 27 tasmāc ca bhagavān devaḥ svayam eva hutāśanaḥ strī veṣam adbhutaṃ kṛtvā sahasāntar adhīyata 28 sa diśaḥ pradiśaś caiva parvatāṃś ca vanāni ca pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca vicīyātimano gatiḥ nimeṣāntaramātreṇa bṛhaspatim upāgamat 29 bṛhaspate na paśyāmi devarājam ahaṃ kva cit āpaḥ śeṣāḥ sadā cāpaḥ praveṣṭuṃ notsahāmy aham na me tatra gatir brahman kim anyat karavāṇi te 30 tam abravīd deva gurur apo viśa mahādyute 31 nāpaḥ praveṣṭuṃ śakṣyāmi kṣayo me 'tra bhaviṣyati śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi svasti te 'stu mahādyute 32 adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati |
| 1 [bṛ] tvam agne sarvadevānāṃ mukhaṃ tvam asi havyavāṭ tvam antaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaś carasi sākṣivat 2 tvām āhur ekaṃ kavayas tvām āhus trividhaṃ punaḥ tvayā tyaktaṃ jagac cedaṃ sadyo naśyed dhutāśana 3 kṛtvā tubhyaṃ namo viprāḥ svakarma vijitāṃ gatim gacchanti saha patnībhiḥ sutair api ca śāśvatīm 4 tvam evāgne havyavāhas tvam eva paramaṃ haviḥ yajanti satrais tvām eva yajñaiś ca paramādhvare 5 sṛṣṭvā lokāṃs trīn imān havyavāha; prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ sarvasyāsya bhuvanasya prasūtis; tvam evāgre bhavasi punaḥ pratiṣṭhā 6 tvām agne jaladān āhur vidyutaś ca tvam eva hi dahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hāyanāḥ 7 tvayy āpo nihitāḥ sarvās tvayi sarvam idaṃ jagat na te 'stv aviditaṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu pāvaka 8 svayoniṃ bhajate sarvo viśasvāpo 'viśaṅkitaḥ ahaṃ tvāṃ vardhayiṣyāmi brāhmair mantraiḥ sanātanaiḥ 9 evaṃ stuto havyavāho bhagavān kavir uttamaḥ bṛhaspatim athovāca prītimān vākyam uttamam darśayiṣyāmi te śakraṃ satyam etad bravīmi te 10 praviśyāpas tato vahniḥ sa samudrāḥ sa palvalāḥ ājagāma saras tac ca gūḍho yatra śatakratuḥ 11 atha tatrāpi padmāni vicinvan bharatarṣabha anvapaśyat sa devendraṃ visamadhyagataṃ sthitam 12 āgatya ca tatas tūrṇaṃ tam ācaṣṭa bṛhaspateḥ aṇu mātreṇa vapuṣā padmatantv āśritaṃ prabhum 13 gatvā devarṣigandharvaiḥ sahito 'tha bṛhaspatiḥ purāṇaiḥ karmabhir devaṃ tuṣṭāva balasūdanam 14 mahāsuro hataḥ śakra namucir dāruṇas tvayā śambaraś ca balaś caiva tathobhau ghoravikramau 15 śatakrato vivardhasva sarvāñ śatrūn niṣūdaya uttiṣṭha vajrin saṃpaśya devarṣīṃś ca samāgatān 16 mahendra dānavān hatvā lokās trātās tvayā vibho apāṃ phenaṃ samāsādya viṣṇutejopabṛṃhitam tvayā vṛtro hataḥ pūrvaṃ devarājajagatpate 17 tvaṃ sarvabhūteṣu vareṇya īḍyas; tvayā samaṃ vidyate neha bhūtam tvayā dhāryante sarvabhūtāni śakra; tvaṃ devānāṃ mahimānaṃ cakartha 18 pāhi devān sa lokāṃś ca mahendra balam āpnuhi evaṃ saṃstūyamānaś ca so 'vardhata śanaiḥ śanaiḥ 19 svaṃ caiva vapur āsthāya babhūva sabalānvitaḥ abravīc ca guruṃ devo bṛhaspatim upasthitam 20 kiṃ kāryam avaśiṣṭaṃ vo hatas tvāṣṭro mahāsuraḥ vṛtraś ca sumahākāyo grastuṃ lokān iyeṣa yaḥ 21 mānuṣo nahuṣo rājā devarṣigaṇatejasā devarājyam anuprāptaḥ sarvān no bādhate bhṛśam 22 kathaṃ nu nahuṣo rājyaṃ devānāṃ prāpa durlabham tapasā kena vā yuktaḥ kiṃ vīryo vā bṛhaspate 23 devā bhītāḥ śakram akāmayanta; tvayā tyaktaṃ mahad aindraṃ padaṃ tat tadā devāḥ pitaro 'tharṣayaś ca; gandharvasaṃghāś ca sametya sarve 24 gatvābruvan nahuṣaṃ śakra tatra; tvaṃ no rājā bhava bhuvanasya goptā tān abravīn nahuṣo nāsmi śakra; āpyāyadhvaṃ tapasā tejasā ca 25 evam uktair vardhitaś cāpi devai; rājābhavan nahuṣo ghoravīryaḥ trailokye ca prāpya rājyaṃ tapasvinaḥ; kṛtvā vāhān yāti lokān durātmā 26 tejo haraṃ dṛṣṭiviṣaṃ sughoraṃ; mā tvaṃ paśyer nahuṣaṃ vai kadā cit devāś ca sarve nahuṣaṃ bhayārtā; na paśyanto gūḍharūpāś caranti 27 evaṃ vadaty aṅgirasāṃ variṣṭhe; bṛhaspatau lokapālaḥ kuberaḥ vaivasvataś caiva yamaḥ purāṇo; devaś ca somo varuṇaś cājagāma 28 te vai samāgamya mahendram ūcur; diṣṭyā tvāṣṭro nihataś caiva vṛtraḥ diṣṭyā ca tvāṃ kuśalinam akṣataṃ ca; paśyāmo vai nihatāriṃ ca śakra 29 sa tān yathāvat pratibhāṣya śakraḥ; saṃcodayan nahuṣasyāntareṇa rājā devānāṃ nahuṣo ghorarūpas; tatra sāhyaṃ dīyatāṃ me bhavadbhiḥ 30 te cābruvan nahuṣo ghorarūpo; dṛṣṭī viṣas tasya bibhīma deva tvaṃ ced rājan nahuṣaṃ parājayes; tad vai vayaṃ bhāgam arhāma śakra 31 indro 'bravīd bhavatu bhavān apāṃ patir; yamaḥ kuberaś ca mahābhiṣekam saṃprāpnuvantv adya sahaiva tena; ripuṃ jayāmo nahuṣaṃ ghoradṛṣṭim 32 tataḥ śakraṃ jvalano 'py āha bhāgaṃ; prayaccha mahyaṃ tava sāhyaṃ kariṣye tam āha śakro bhavitāgne tavāpi; aindrāgno vai bhāga eko mahākratau 33 evaṃ saṃcintya bhagavān mahendraḥ pākaśāsanaḥ kuberaṃ sarvayakṣāṇāṃ dhanānāṃ ca prabhuṃ tathā 34 vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca varuṇaṃ cāpy apāṃ tathā ādhipatyaṃ dadau śakraḥ satkṛtya varadas tadā |
| 1 [ṣ] atha saṃcintayānasya devarājasya dhīmataḥ nahuṣasya vadhopāyaṃ lokapālaiḥ sahaiva taiḥ tapasvī tatra bhagavān agastyaḥ pratyadṛśyata 2 so 'bravīd arcya devendraṃ diṣṭyā vai vardhate bhavān viśvarūpavināśena vṛtrāsuravadhena ca 3 diṣṭyā ca nahuṣo bhraṣṭo devarājyāt puraṃdara diṣṭyā hatāriṃ paśyāmi bhavantaṃ balasūdana 4 svāgataṃ te maharṣe 'stu prīto 'haṃ darśanāt tava pādyam ācamanīyaṃ ca gām arghyaṃ ca pratīccha me 5 pūjitaṃ copaviṣṭaṃ tam āsane munisattamam paryapṛcchata deveśaḥ prahṛṣṭo brāhmaṇarṣabham 6 etad icchāmi bhagavan kathyamānaṃ dvijottama paribhraṣṭaḥ kathaṃ svargān nahuṣaḥ pāpaniścayaḥ 7 śṛṇu śakra priyaṃ vākyaṃ yathā rājā durātmavān svargād bhraṣṭo durācāro nahuṣo baladarpitaḥ 8 śramārtās tu vahantas taṃ nahuṣaṃ pāpakāriṇam devarṣayo mahābhāgās tathā brahmarṣayo 'malāḥ papracchuḥ saṃśayaṃ deva nahuṣaṃ jayatāṃ vara 9 ya ime brahmaṇā proktā mantrā vai prokṣaṇe gavām ete pramāṇaṃ bhavata utāho neti vāsava nahuṣo neti tān āha tamasā mūḍha cetanaḥ 10 adharme saṃpravṛttas tvaṃ dharmaṃ na pratipadyase pramāṇam etad asmākaṃ pūrvaṃ proktaṃ maharṣibhiḥ 11 tato vivadamānaḥ sa munibhiḥ saha vāsava atha mām aspṛśan mūrdhni pādenādharmapīḍitaḥ 12 tenābhūd dhuta tejāḥ sa niḥśrīkaś ca śacīpate tatas tam aham āvignam avocaṃ bhayapīḍitam 13 yasmāt pūrvaiḥ kṛtaṃ brahma brahmarṣibhir anuṣṭhitam aduṣṭaṃ dūṣayasi vai yac ca mūrdhny aspṛśaḥ padā 14 yac cāpi tvam ṛṣīn mūḍha brahmakalpān durāsadān vāhān kṛtvā vāhayasi tena svargād dhataprabhaḥ 15 dhvaṃsa pāpaparibhraṣṭaḥ kṣīṇapuṇyo mahītalam daśavarṣasahasrāṇi sarparūpadharo mahān vicariṣyasi pūrṇeṣu punaḥ svargam avāpsyasi 16 evaṃ bhraṣṭo durātmā sa devarājyād ariṃdama diṣṭyā vardhāmahe śakra hato bāhmaṇa kaṇṭakaḥ 17 triviṣṭapaṃ prapadyasva pāhi lokāñ śacīpate jitendriyo jitāmitraḥ stūyamāno maharṣibhiḥ 18 tato devā bhṛṣaṃ tuṣṭā maharṣigaṇasaṃvṛtāḥ pitaraś caiva yakṣāś ca bhujagā rākṣasās tathā 19 gandharvā devakanyāś ca sarve cāpsarasāṃ gaṇāḥ sarāṃsi saritaḥ śailāḥ sāgarāś ca viśāṃ pate 20 upagamyābruvan sarve diṣṭyā vardhasi śatruhan hataś ca nahuṣaḥ pāpo diṣṭyāgastyena dhīmatā diṣṭyā pāpasamācāraḥ kṛtaḥ sarpo mahītale |
| 1 [ṣ] tataḥ śakraḥ stūyamāno gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ airāvataṃ samāruhya dvipendraṃ lakṣaṇair yutam 2 pāvakaś ca mahātejā maharṣiś ca bṛhaspatiḥ yamaś ca varuṇaś caiva kuberaś ca dhaneśvaraḥ 3 sarvair devaiḥ parivṛtaḥ śakro vṛtraniṣūdanaḥ gandharvair apsarobhiś ca yātas tribhuvanaṃ prabhuḥ 4 sa sametya mahendrāṇyā devarājaḥ śatakratuḥ mudā paramayā yuktaḥ pālayām āsa devarāṭ 5 tataḥ sa bhagavāṃs tatra aṅgirāḥ samadṛśyata atharvaveda mantraiś ca devendraṃ samapūjayat 6 tatas tu bhagavān indraḥ prahṛṣṭaḥ samapadyata varaṃ ca pradadau tasmai atharvāṅgirase tadā 7 atharvāṅgirasaṃ nāma asmin vede bhaviṣyati udāharaṇam etad dhi yajñabhāgaṃ ca lapsyase 8 evaṃ saṃpūjya bhagavān atharvāṅgirasaṃ tadā vyasarjayan mahārāja devarājaḥ śatakratuḥ 9 saṃpūjya sarvāṃs tridaśān ṛṣīṃś cāpi tapodhanān indraḥ pramudito rājan dharmeṇāpālayat prajāḥ 10 evaṃ duḥkham anuprāptam indreṇa saha bhāryayā ajñātavāsaś ca kṛtaḥ śatrūṇāṃ vadhakāṅkṣayā 11 nātra manyus tvayā kāryo yat kliṣṭo 'si mahāvane draupadyā saha rājendra bhrātṛbhiś ca mahātmabhiḥ 12 evaṃ tvam api rājendra rājyaṃ prāpsyasi bhārata vṛtraṃ hatvā yathā prāptaḥ śakraḥ kauravanandana 13 durācāraś ca nahuṣo brahma dviṭ pāpacetanaḥ agastyapāśābhihato vinaṣṭaḥ śāśvatīṃ samāḥ 14 evaṃ tava durātmānaḥ śatravaḥ śatrusūdana kṣipraṃ nāśaṃ gamiṣyanti karṇaduryodhanādayaḥ 15 ataḥ sāgaraparyantāṃ bhokṣyase medinīm imām bhrātṛbhiḥ sahito vīra draupadyā ca sahābhibho 16 upākhyānam idaṃ śakra vijayaṃ veda saṃmitam rājñā vyūḍheṣv anīkeṣu śrotavyaṃ jayam icchatā 17 tasmāt saṃśrāvayāmi tvāṃ vijayaṃ jayatāṃ vara saṃstūyamānā vardhante mahātmāno yudhiṣṭhira 18 kṣatriyāṇām abhāvo 'yaṃ yudhiṣṭhira mahātmanām duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca 19 ākhyānam indra vijayaṃ ya idaṃ niyataḥ paṭhet dhūtapāpmā jitasvargaḥ sa pretyeha ca modate 20 na cārijaṃ bhayaṃ tasya na cāputro bhaven naraḥ nāpadaṃ prāpnuyāt kāṃ cid dīrgham āyuś ca vindati sarvatra jayam āpnoti na kadā cit parājayam 21 evam āśvāsito rājā śalyena bharatarṣabha pūjayām āsa vidhivac chalyaṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ 22 śrutvā śalyasya vacanaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ pratyuvāca mahābāhur madrarājam idaṃ vacaḥ 23 bhavān karṇasya sārathyaṃ kariṣyati na saṃśayaḥ tatra tejovadhaḥ kāryaḥ karṇasya mama saṃstavaiḥ 24 evam etat kariṣyāmi yathā māṃ saṃprabhāṣase yac cānyad api śakṣyāmi tat kariṣyāmy ahaṃ tava 25 tata āmantrya kaunteyāñ śalyo madrādhipas tadā jagāma sabalaḥ śrīmān duryodhanam ariṃdamaḥ |
| 1 [v] yuyudhānas tato vīraḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ mahatā caturaṅgeṇa balenāgād yudhiṣṭhiram 2 tasya yodhā mahāvīryā nānādeśasamāgatāḥ nānāpraharaṇā vīrāḥ śobhayāṃ cakrire balam 3 paraśvadhair bhiṇḍa bālaiḥ śaktitomaramudgaraiḥ śaktyṛṣṭi paraśu prāsaiḥ karavālaiś ca nirmalaiḥ 4 khaḍgakārmukaniryūhaiḥ śaraiś ca vividhair api tailadhautaiḥ prakāśadbhis tad aśobhata vai balam 5 tasya meghaprakāśasya śastrais taiḥ śobhitasya ca babhūva rūpaṃ sainyasya meghasyeva sa vidyutaḥ 6 akṣauhiṇī hi senā sā tadā yaudhiṣṭhiraṃ balam praviśyāntar dhadhe rājan sāgaraṃ kunadī yathā 7 tathaivākṣauhiṇīṃ gṛhya cedīnām ṛṣabho balī dhṛṣṭaketur upāgacchat pāṇḍavān amitaujasaḥ 8 māgadhaś ca jayatseno jarāsaṃdhir mahābalaḥ akṣauhiṇyaiva sainyasya dharmarājam upāgamat 9 tathaiva pāṇḍyo rājendra sāgarānūpavāsibhiḥ vṛto bahuvidhair yodhair yudhiṣṭhiram upāgamat 10 tasya sainyam atīvāsīt tasmin balasamāgame prekṣaṇīyataraṃ rājan suveṣaṃ balavat tadā 11 drupadasyāpy abhūt senā nānādeśasamāgataiḥ śobhitā puruṣaiḥ śūraiḥ putraiś cāsya mahārathaiḥ 12 tathaiva rājā matsyānāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ pārvatīyair mahīpālaiḥ sahitaḥ pāṇḍavān iyāt 13 itaś cetaś ca pāṇḍūnāṃ samājagmur mahātmanām akṣauhiṇyas tu saptaiva vividhadhvajasaṃkulāḥ yuyutsamānāḥ kurubhiḥ pāṇḍavān samaharṣayan 14 tathaiva dhārtarāṣṭrasya harṣaṃ samabhivardhayan bhagadatto mahīpālaḥ senām akṣauhiṇīṃ dadau 15 tasya cīnaiḥ kirātaiś ca kāñcanair iva saṃvṛtam babhau balam anādhṛṣyaṃ karṇikāravanaṃ yathā 16 tathā bhūriśravāḥ śūraḥ śalyaś ca kurunandana duryodhanam upāyātāv akṣauhiṇyā pṛthak pṛthak 17 kṛtavarmā ca hārdikyo bhojāndhakabalaiḥ saha akṣauhiṇyaiva senāyā duryodhanam upāgamat 18 tasya taiḥ puruṣavyāghrair vanamālā dharair balam aśobhata yathāmattair vanaṃ prakrīḍitair gajaiḥ 19 jayadratha mukhāś cānye sindhusauvīravāsinaḥ ājagmuḥ pṛthivīpālāḥ kampayanta ivācalān 20 teṣām akṣauhiṇī senā bahulā vibabhau tadā vibhūyamānā vātena bahurūpā ivāmbudāḥ 21 sudakṣiṇaś ca kāmbojo yavanaiś ca śakais tathā upājagāma kauravyam akṣauhiṇyā viśāṃ pate 22 tasya senā samāvāyaḥ śalabhānām ivābabhau sa ca saṃprāpya kauravyaṃ tatraivāntar dadhe tadā 23 tathā māhiṣmatī vāsī nīlo nīlāyudhaiḥ saha mahīpālo mahāvīryair dakṣiṇāpathavāsibhiḥ 24 āvantyau ca mahīpālau mahābalasu saṃvṛtau pṛthag akṣauhiṇībhyāṃ tāv abhiyātau suyodhanam 25 kekayāś ca naravyāghrāḥ sodaryāḥ pañca pārthivāḥ saṃharṣayantaḥ kauravyam akṣauhiṇyā samādravan 26 itaś cetaś ca sarveṣāṃ bhūmipānāṃ mahātmanām tisro 'nyāḥ samavartanta vāhinyo bharatarṣabha 27 evam ekādaśāvṛttāḥ senā duryodhanasya tāḥ yuyutsamānāḥ kaunteyān nānā dhvajasamākulāḥ 28 na hāstinapure rājann avakāśo 'bhavat tadā rājñāṃ sabalamukhyānāṃ prādhānyenāpi bhārata 29 tataḥ pañcanadaṃ caiva kṛtsnaṃ ca kurujāṅgalam tathā rohita kāraṇyaṃ maru bhūmiś ca kevalā 30 ahic chatraṃ kālakūṭaṃ gaṅgākūlaṃ ca bhārata vāraṇā vāṭadhānaṃ ca yāmunaś caiva parvataḥ 31 eṣa deśaḥ suvistīrṇaḥ prabhūtadhanadhānyavān babhūva kauraveyāṇāṃ balena susamākulaḥ 32 tatra sainyaṃ tathāyuktaṃ dadarśa sa purohitaḥ yaḥ sapāñcālarājena preṣitaḥ kauravān prati |
| 1 [v] sa tu kauravyam āsādya drupadasya purohitaḥ satkṛto dhṛtarāṣṭreṇa bhīṣmeṇa vidureṇa ca 2 sarvaṃ kauśalyam uktvādau pṛṣṭvā caivam anāmayam sarvasenāpraṇetṝṇāṃ madhye vākyam uvāca ha 3 sarvair bhavadbhir vidito rājadharmaḥ sanātanaḥ vākyopādāna hetos tu vakṣyāmi vidite sati 4 dhṛtaraṣṭraś ca pāṇḍuś ca sutāv ekasya viśrutau tayoḥ samānaṃ draviṇaṃ paitṛkaṃ nātra saṃśayaḥ 5 dhṛtarāṣṭrasya ye putrās te prāptāḥ paitṛkaṃ vasu pāṇḍuputrāḥ kathaṃ nāma na prāptāḥ paitṛkaṃ vasu 6 evaṃgate pāṇḍaveyair viditaṃ vaḥ purā yathā na prāptaṃ paitṛkaṃ dravyaṃ dhārtarāṣṭreṇa saṃvṛtam 7 prāṇāntikair apy upāyaiḥ prayatadbhir anekaśaḥ śeṣavanto na śakitā nayituṃ yamasādanam 8 punaś ca vardhitaṃ rājyaṃ svabalena mahātmabhiḥ chadmanāpahṛtaṃ kṣudrair dhārtarāṣṭraḥ sa saubalaiḥ 9 tad apy anumataṃ karma tathāyuktam anena vai vāsitāś ca mahāraṇye varṣāṇīha trayodaśa 10 sabhāyāṃ kleśitair vīraiḥ saha bhāryais tathā bhṛśam araṇye vividhāḥ kleśāḥ saṃprāptās taiḥ sudāruṇāḥ 11 tathā virāṭanagare yonyantaragatair iva prāptaḥ paramasaṃkleśo yathā pāpair mahātmabhiḥ 12 te sarve pṛṣṭhataḥ kṛtvā tat sarvaṃ pūrvakilbiṣam sāmaiva kurubhiḥ sārdham icchanti kurupuṃgavāḥ 13 teṣāṃ ca vṛttam ājñāya vṛttaṃ duryodhanasya ca anunetum ihārhanti dhṛtarāṣṭraṃ suhṛjjanāḥ 14 na hi te vigrahaṃ vīrāḥ kurvanti kurubhiḥ saha avināśena lokasya kāṅkṣante pāṇḍavāḥ svakam 15 yaś cāpi dhārtarāṣṭrasya hetuḥ syād vigrahaṃ prati sa ca hetur na mantavyo balīyāṃsas tathā hi te 16 akṣauhiṇyo hi saptaiva dharmaputrasya saṃgatāḥ yuyutsamānāḥ kurubhiḥ pratīkṣante 'sya śāsanam 17 apare puruṣavyāghrāḥ sahasrākṣauhiṇī samāḥ sātyakir bhīmasenaś ca yamau ca sumahābalau 18 ekādaśaitāḥ pṛtanā ekataś ca samāgatāḥ ekataś ca mahābāhur bahurūpo dhanaṃjayaḥ 19 yathā kirīṭī senābhyaḥsarvābhyo vyatiricyate evam eva mahābāhur vāsu devo mahādyutiḥ 20 bahulatvaṃ ca senānāṃ vikramaṃ ca kirīṭinaḥ buddhimattāṃ ca kṛṣṇasya buddhvā yudhyeta ko naraḥ 21 te bhavanto yathā dharmaṃ yathā samayam eva ca prayacchantu pradātavyaṃ mā vaḥ kālo 'tyagād ayam |
| 1 [v] tasya tad vacanaṃ śrutvā prajñāvṛddho mahādyutiḥ saṃpūjyainaṃ yathākālaṃ bhīṣmo vacanam abravīt 2 diṣṭyā kuśalinaḥ sarve pāṇḍavāḥ saha bāndhavaiḥ diṣṭyā sahāyavantaś ca diṣṭyā dharme ca te ratāḥ 3 diṣṭyā ca saṃdhikāmās te bhrātaraḥ kurunandanāḥ diṣṭyā na yuddhamanasaḥ saha dāmodareṇa te 4 bhavatā satyam uktaṃ ca sarvam etan na saṃśayaḥ atitīkṣṇaṃ tu te vākyaṃ brāhmaṇyād iti me matiḥ 5 asaṃśayaṃ kleśitās te vane ceha ca pāṇḍavāḥ prāptāś ca dharmataḥ sarvaṃ pitur dhanam asaṃśayam 6 kirīṭī balavān pārthaḥ kṛtāstraś ca mahābalaḥ ko hi pāṇḍusutaṃ yuddhe viṣaheta dhanaṃjayam 7 api vajradharaḥ sākṣāt kim utānye dhanur bhṛtaḥ trayāṇām api lokānāṃ samartha iti me matiḥ 8 bhīṣme bruvati tad vākyaṃ dhṛṣṭam ākṣipya manyumān duryodhanaṃ samālokya karṇo vacanam abravīt 9 na tan na viditaṃ brahmaṁl loke bhūtena kena cit punar uktena kiṃ tena bhāṣitena punaḥ punaḥ 10 duryodhanārthe śakunir dyūte nirjitavān purā samayena gato 'raṇyaṃ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ 11 na taṃ samayam ādṛtya rājyam icchati paitṛkam balam āśritya matsyānāṃ pāñcālānāṃ ca pārthivaḥ 12 duryodhano bhayād vidvan na dadyāt padam antataḥ dharmatas tu mahīṃ kṛtsnāṃ pradadyāc chatrave 'pi ca 13 yadi kāṅkṣanti te rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ punaḥ yathāpratijñaṃ kālaṃ taṃ carantu vanam āśritāḥ 14 tato duryodhanasyāṅke vartantām akutobhayāḥ adhārmikām imāṃ buddhiṃ kuryur maurkhyād dhi kevalam 15 atha te dharmam utsṛjya yuddham icchanti pāṇḍavāḥ āsādyemān kuruśreṣṭhān smariṣyanti vaco mama 16 kiṃ nu rādheya vācā te karma tat smartum arhasi eka eva yadā pārthaḥ ṣaḍ rathāñ jitavān yudhi 17 na ced evaṃ kariṣyāmo yad ayaṃ brāhmaṇo 'bravīt dhruvaṃ yudhi hatās tena bhakṣayiṣyāma pāṃsukān 18 dhṛtarāṣṭras tato bhīṣmam anumānya prasādya ca avabhartsya ca rādheyam idaṃ vacanam abravīt 19 asmaddhitam idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt pāṇḍavānāṃ hitaṃ caiva sarvasya jagatas tathā 20 cintayitvā tu pārthebhyaḥ preṣayiṣyāmi saṃjayam sa bhavān pratiyātv adya pāṇḍavān eva māciram 21 sa taṃ satkṛtya kauravyaḥ preṣayām āsa pāṇḍavān sabhāmadhye samāhūya saṃjayaṃ vākyam abravīt |
| 1 [dhṛ] prāptān āhuḥ saṃjaya pāṇḍuputrān; upaplavye tān vijānīhi gatvā ajātaśatruṃ ca sabhājayethā; diṣṭyānagha grāmam upasthitas tvam 2 sarvān vadeḥ saṃjaya svastimantaḥ; kṛcchraṃ vāsam atadarhā niruṣya teṣāṃ śāntir vidyate 'smāsu śīghraṃ; mithyopetānām upakāriṇāṃ satām 3 nāhaṃ kva cit saṃjaya pāṇḍavānāṃ; mithyāvṛttiṃ kāṃ cana jātv apaśyam sarvāṃ śriyaṃ hy ātmavīryeṇa labdhvā; paryākārṣuḥ pāṇḍavā mahyam eva 4 doṣaṃ hy eṣāṃ nādhigacche parikṣan; nityaṃ kaṃ cid yena garheya pārthān dharmārthābhyāṃ karma kurvanti nityaṃ; sukhapriyā nānurudhyanti kāmān 5 dharmaṃ śītaṃ kṣutpipāse tathaiva; nidrāṃ tandrīṃ krodhaharṣau pramādam dhṛtyā caiva prajñayā cābhibhūya; dharmārthayogān prayatanti pārthāḥ 6 tyajanti mitreṣu dhanāni kāle; na saṃvāsāj jīryati maitram eṣām yathārha mānārtha karā hi pārthās; teṣāṃ dveṣṭā nāsty ājamīḍhasya pakṣe 7 anyatra pāpād viṣamān mandabuddher; duryodhanāt kṣudratarāc ca karṇāt teṣāṃ hīme hīnasukhapriyāṇāṃ; mahātmanāṃ saṃjanayanti tejaḥ 8 utthānavīryaḥ sukham edhamāno; duryodhanaḥ sukṛtaṃ manyate tat teṣāṃ bhāgaṃ yac ca manyeta bālaḥ; śakyaṃ hartuṃ jīvatāṃ pāṇḍavānām 9 yasyārjunaḥ padavīṃ keśavaś ca; vṛkodaraḥ sātyako 'jātaśatroḥ mādrīputrau sṛñjayāś cāpi sarve; purā yuddhāt sādhu tasya pradānam 10 sa hy evaikaḥ pṛthivīṃ savyasācī; gāṇḍīvadhanvā praṇuded rathasthaḥ tathā viṣṇuḥ keśavo 'py apradhṛṣyo; lokatrayasyādhipatir mahātmā 11 tiṣṭheta kas tasya martyaḥ purastād; yaḥ sarvadeveṣu vareṇya īḍyaḥ parjanyaghoṣān pravapañ śaraughān; pataṃgasaṃghān iva śīghravegān 12 diśaṃ hy udīcīm api cottarān kurūn; gāṇḍīvadhanvaika ratho jigāya dhanaṃ caiṣām āharat savyasācī; senānugān balidāṃś caiva cakre 13 yaś caiva devān khāṇḍave savyasācī; gāṇḍīvadhanvā prajigāya sendrān upāharat phalguno jātavedase; yaśo mānaṃ vardhayan pāṇḍavānām 14 gadā bhṛtāṃ nādya samo 'sti; bhīmād dhasty āroho nāsti samaś ca tasya rathe 'rjunād āhur ahīnam enaṃ; bāhvor bale cāyuta nāgavīryam 15 suśikṣitaḥ kṛtavairas tarasvī; dahet kruddhas tarasā dhārtarāṣṭrān sadātyamarṣī balavān na śakyo; yuddhe jetuṃ vāsavenāpi sākṣāt 16 sucetasau balinau śīghrahastau; suśikṣitau bhrātarau phalgunena śyenau yathā pakṣipūgān rujantau; mādrīputrau neha kurūn viśetām 17 teṣāṃ madhye vartamānas tarasvī; dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavānām ihaikaḥ sahāmātyaḥ somakānāṃ prabarhaḥ; saṃtyaktātmā pāṇḍavānāṃ jayāya 18 sahoṣitaś caritārtho vayaḥ sthaḥ; śālveyānām adhipo vai virāṭaḥ saha putraiḥ pāṇḍavārthe ca śaśvad; yudhiṣṭhiraṃ bhakta iti śrutaṃ me 19 avaruddhā balinaḥ kekayebhyo; maheṣvāsā bhrātaraḥ pañca santi kekayebhyo rājyam ākāṅkṣamāṇā; yuddhārthinaś cānuvasanti pārthān 20 sarve ca vīrāḥ pṛthivīpatīnāṃ; samānītāḥ pāṇḍavārthe niviṣṭāḥ śūrān ahaṃ bhaktimataḥ śṛṇomi; prītyā yuktān saṃśritān dharmarājam 21 giryāśrayā durga nivāsinaś ca; yodhāḥ pṛthivyāṃ kulajā viśuddhāḥ mlecchāś ca nānāyudha vīryavantaḥ; samāgatāḥ pāṇḍavārthe niviṣṭāḥ 22 pāṇḍyaś ca rājāmita indrakalpo; yudhi pravīrair bahubhiḥ sametaḥ samāgataḥ pāṇḍavārthe mahātmā; lokapravīro 'prativīrya tejāḥ 23 astraṃ droṇād arjunād vāsudevāt; kṛpād bhīṣmād yena kṛtaṃ śṛṇomi yaṃ taṃ kārṣṇi pratimaṃ prāhur ekaṃ; sa sātyakiḥ pāṇḍavārthe niviṣṭaḥ 24 apāśritāś cedikarūṣakāś ca; sarvotsāhair bhūmipālaiḥ sametāḥ teṣāṃ madhye sūryam ivātapantaṃ; śriyā vṛtaṃ cedipatiṃ jvalantam 25 astambhanīyaṃ yudhi manyamānaṃ; jyā karṣatāṃ śreṣṭhatamaṃ pṛthivyām sarvotsāhaṃ kṣatriyāṇāṃ nihatya; prasahya kṛṣṇas tarasā mamarda 26 yaśo mānau vardhayan yādavānāṃ; purābhinac chiśupālaṃ samīke yasya sarve vardhayanti sma mānaṃ; karūṣa rājapramukhā narendrāḥ 27 tam asahyaṃ keśavaṃ tatra matvā; sugrīva yuktena rathena kṛṣṇam saṃprādravaṃś cedipatiṃ vihāya; siṃhaṃ dṛṣṭvā kṣudramṛgā ivānye 28 yas taṃ pratīpas tarasā pratyudīyād; āśaṃsamāno dvairathe vāsudevam so 'śeta kṛṣṇena hataḥ parāsur; vātenevonmathitaḥ karṇikāraḥ 29 parākramaṃ me yad avedayanta; teṣām arthe saṃjaya keśavasya anusmaraṃs tasya karmāṇi viṣṇor; gāvalgaṇe nādhigacchāmi śāntim 30 na jātu tāñ śatrur anyaḥ saheta; yeṣāṃ sa syād agraṇīr vṛṣṇisiṃhaḥ pravepate me hṛdayaṃ bhayena; śrutvā kṛṣṇāv ekarathe sametau 31 no ced gacchet saṃgaraṃ mandabuddhis; tābhyāṃ suto me viparītacetāḥ no cet kurūn saṃjaya nirdahetām; indrā viṣṇū daitya senāṃ yathaiva mato hi me śakrasamo dhanaṃjayaḥ; sanātano vṛṣṇivīraś ca viṣṇuḥ 32 dharmārāmo hrīniṣedhas tarasvī; kuntīputraḥ pāṇḍavo 'jātaśatruḥ duryodhanena nikṛto manasvī; no cet kruddha pradahed dhārtarāṣṭrān 33 nāhaṃ tathā hy arjunād vāsudevād; bhīmād vāpi pradahed dhārtarāṣṭrān yathā rājñaḥ krodhadīptasya sūta; manyor ahaṃ bhītataraḥ sadaiva 34 alaṃ tapo brahmacaryeṇa yuktaḥ; saṃkalpo 'yaṃ mānasas tasya sidhyet tasya krodhaṃ saṃjayāhaṃ simīke; sthāne jānabhṛśam asmy adya bhītaḥ 35 sa gaccha śīghraṃ prahito rathena; pāñcālarājasya camūṃ paretya ajātaśatruṃ kuśalaṃ sma pṛccheḥ; punaḥ punaḥ prītiyuktaṃ vades tvam 36 janārdanaṃ cāpi sametya tāta; mahāmātraṃ vīryavatām udāram anāmayaṃ madvacanena pṛccher; dhṛtarāṣṭraḥ pāṇḍavaiḥ śāntim īpsuḥ 37 na tasya kiṃ cid vacanaṃ na kuryāt; kuntīputro vāsudevasya sūta priyaś caiṣām ātmasamaś ca kṛṣṇo; vidvāṃś caiṣāṃ karmaṇi nityayuktaḥ 38 samānīya pāṇavān sṛñjayāṃś ca; janārdanaṃ yuyudhānaṃ virāṭam anāmayaṃ madvacanena pṛccheḥ; sarvāṃs tathā draupadeyāṃś ca pañca 39 yad yat tatra prāptakālaṃ parebhyas; tvaṃ manyethā bhāratānāṃ hitaṃ ca tat tad bhāṣethāḥ saṃjaya rājamadhye; na mūrchayed yan na bhavec ca yuddham |
| 1 [v] rājñas tu vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭrasya saṃjayaḥ upaplavyaṃ yayau draṣṭuṃ pāṇḍavān amitaujasaḥ 2 sa tu rājānam āsādya dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram praṇipatya tataḥ pūrvaṃ sūtaputro 'bhyabhāṣata 3 gāvalgaṇiḥ saṃjaya sūta sūnur; ajātaśatrum avadat pratītaḥ diṣṭyā rājaṃs tvām arogaṃ prapaśye; sahāyavantaṃ ca mahendrakalpam 4 anāmayaṃ pṛcchati tvāmbikeyo; vṛddho rājā dhṛtarāṣṭro manīṣī kac cid bhīmaḥ kuśalī pāṇḍavāgryo; dhanaṃjayas tau ca mādrī tanūjau 5 kac cit kṛṣṇā draupadī rājaputrī; satyavratā vīra patnī saputrā manasvinī yatra ca vāñchasi tvam; iṣṭān kāmān bhārata svasti kāmaḥ 6 gāvalgaṇe saṃjaya svāgataṃ te; prītātmāhaṃ tvābhivadāmi sūta anāmayaṃ pratijāne tavāhaṃ; sahānujaiḥ kuśalī cāsmi vidvan 7 cirād idaṃ kuśalaṃ bharatasya; śrutvā rājñaḥ kuruvṛddhasya sūta manye sākṣād dṛṣṭam ahaṃ narendraṃ; dṛṣṭvaiva tvāṃ saṃjaya prītiyogāt 8 pitāmaho naḥ sthaviro manasvī; mahāprajñaḥ sarvadharmopapannaḥ sa kauravyaḥ kuśalī tāta bhīṣmo; yathāpūrvaṃ vṛttir apy asya kac cit 9 kac cid rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro; vaicitra vīryaḥ kuśalī mahātmā mahārājo bāhlikaḥ prātipeyaḥ; kac cid vidvān kuśalī sūtaputra 10 sa somadattaḥ kuśalī tāta kac cid; bhūriśravāḥ satyasaṃdhaḥ śalaś ca droṇaḥ saputraś ca kṛpaś ca vipro; maheṣvāsāḥ kac cid ete 'py arogāḥ 11 mahāprājñāḥ sarvaśāstrāvadātā; dhanur bhṛtāṃ mukhyatamāḥ pṛthivyām kac cin mānaṃ tāta labhanta ete; dhanur bhṛtaḥ kac cid ete 'py arogāḥ 12 sarve kurubhyaḥ spṛhayanti saṃjaya; dhanurdharā ye pṛthivyāṃ yuvānaḥ yeṣāṃ rāṣṭre nivasati darśanīyo; maheṣvāsaḥ śīlavān droṇaputraḥ 13 vaiśyāputraḥ kuśalī tāta kac cin; mahāprājño rājaputro yuyutsuḥ karṇo 'mātyaḥ kuśalī tāta kac cit; suyodhano yasya mando vidheyaḥ 14 striyo vṛddhā bhāratānāṃ jananyo; mahānasyo dāsabhāryāś ca sūta vadhvaḥ putrā bhāgineyā bhaginyo; dauhitrā vā kac cid apy avyalīkāḥ 15 kac cid rājā bāhmaṇānāṃ yathāvat; pravartate pūrvavat tāta vṛttim kac cid dāyān māmakān dhārtarāṣṭro; dvijātīnāṃ saṃjaya nopahanti 16 kac cid rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputra; upekṣate brāhmaṇātikramān vai kac cin na hetor iva vartma bhūta; upekṣate teṣu sa nyūna vṛttim 17 etaj jyotir uttamaṃ jīvaloke; śuklaṃ prajānāṃ vihitaṃ vidhātrā te cel lobhaṃ na niyacchanti mandāḥ; kṛtsno nāśo bhavitā kauravāṇām 18 kac cid rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro; bubhūṣate vṛttim amātyavarge kac cin na bhedena jijīviṣanti; suhṛd rūpā durhṛdaś caikamitrāḥ 19 kac cin na pāpaṃ kathayanti tāta; te pāṇḍavānāṃ kuravaḥ sarva eva kac cid dṛṣṭvā dasyu saṃghān sametān; smaranti pārthasya yudhāṃ praṇetuḥ 20 maurvī bhujāgra prahitān sma tāta; dodhūyamānena dhanurdhareṇa gāṇḍīvamuktān stanayitnughoṣān; ajihmagān kac cid anusmaranti 21 na hy apaśyaṃ kaṃ cid ahaṃ pṛthivyāṃ; śrutaṃ samaṃ vādhikam arjunena yasyaika ṣaṣṭir niśitās tīkṣṇadhārāḥ; suvāsasaḥ saṃmato hastavāpaḥ 22 gadāpāṇir bhīmasenas tarasvī; pravepayañ śatrusaṃghān anīke nāgaḥ prabhinna iva naḍvalāsu; caṅkramyate kac cid enaṃ smaranti 23 mādrīputraḥ sahadevaḥ kaliṅgān; samāgatān ajayad dantakūre vāmenāsyan dakṣiṇenaiva yo vai; mahābalaṃ kac cid enaṃ smaranti 24 udyann ayaṃ nakulaḥ preṣito vai; gāvalgaṇe saṃjaya paśyatas te diśaṃ pratīcīṃ vaśam ānayan me; mādrī sutaṃ kac cid enaṃ smaranti 25 abhyābhavo dvaitavane ya āsīd; durmantrite ghoṣayātrā gatānām yatra mandāñ śatruvaśaṃ prayātān; amocayad bhīmaseno jayaś ca 26 ahaṃ paścād arjunam abhyarakṣaṃ; mādrīputrau bhīmasenaś ca cakre gāṇḍīvabhṛc chatrusaṃghān udasya; svasty āgamat kac cid enaṃ smaranti 27 na karmaṇā sādhunaikena nūnaṃ; kartuṃ śakyaṃ bhavatīha saṃjaya sarvātmanā parijetuṃ vayaṃ cen; na śaknumo dhṛtarāṣṭrasya putram |
| 1 [samjaya] yathārhase pāṇḍava tat tathaiva; kurūn kuruśreṣṭha janaṃ ca pṛcchasi anāmayās tāta manasvinas te; kuruśreṣṭhān pṛcchasi pārtha yāṃs tvam 2 santy eva vṛddhāḥ sādhavo dhārtarāṣṭre; santy eva pāpāḥ pāṇḍava tasya viddhi dadyād ripoś cāpi hi dhārtarāṣṭraḥ; kuto dāyāṁl lopayed brāhmaṇānām 3 yad yuṣmākaṃ vartate 'sau na dharmyam; adrugdheṣu drugdhavat tan na sādhu mitra dhruk syād dhṛtarāṣṭraḥ saputro; yuṣmān dviṣan sādhu vṛtān asādhuḥ 4 na cānujānāti bhṛśaṃ ca tapyate; śocaty antaḥ sthaviro 'jātaśatro śṛṇoti hi brāhmaṇānāṃ sametya; mitradrohaḥ pātakebhyo garīyān 5 smaranti tubhyaṃ naradevaṃ saṃgame; yuddhe ca jiṣṇoś ca yudhāṃ praṇetuḥ samutkṛṣṭe dundubhiśaṅkhaśabde; gadāpāṇiṃ bhīmasenaṃ smaranti 6 mādrī sutau cāpi raṇājimadhye; sarvā diśaḥ saṃpatantau smaranti senāṃ varṣantau śaravarṣair ajasraṃ; mahārathau samare duṣprakampyau 7 na tv eva manye puruṣasya rājann; anāgataṃ jñāyate yad bhaviṣyam tvaṃ ced imaṃ sarvadharmopapannaḥ; prāptaḥ kleśaṃ pāṇḍava kṛcchrarūpam 8 tvam evaitat sarvam ataś ca bhūyaḥ; samīkuryāḥ prajñayājāta śatro na kāmārthaṃ saṃtyajeyur hi dharmaṃ; pāṇḍoḥ sutāḥ sarva evendra kalpāḥ 9 tvam evaitat prajñayājāta śatro; śamaṃ kuryā yena śarmāpnuyus te dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavāḥ sṛñjayāś ca; ye cāpy anye pārthivāḥ saṃniviṣṭāḥ 10 yan mābravīd dhṛtarāṣṭro niśāyām; ajātaśatro vacanaṃ pitā te sahāmātyaḥ saha putraś ca rājan; sametya tāṃ vācam imāṃ nibodha |
| 1 [y] samāgatāḥ pāṇḍavāḥ sṛñjayāś ca; janārdano yuyudhāno virāṭaḥ yat te vākyaṃ dhṛtarāṣṭrānuśiṣṭaṃ; gāvalgaṇe brūhi tat sūtaputra 2 ajata śatruṃ ca vṛkodaraṃ ca; dhanaṃjayaṃ mādravatīsutau ca āmantraye vāsudevaṃ ca śauriṃ; yuyudhānaṃ cekitānaṃ virāṭam 3 pāñcālānām adhipaṃ caiva vṛddhaṃ; dhṛṣṭadyumnaṃ pārṣataṃ yājñasenim sarve vācaṃ śṛṇutemāṃ madīyāṃ; vakṣyāmi yāṃ bhūtim icchan kurūṇām 4 śamaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'bhinandann; ayojayat tvaramāṇo rathaṃ me sa bhrātṛputra svajanasya rājñas; tad rocatāṃ pāṇḍavānāṃ śamo 'stu 5 sarvair dharmaiḥ samupetāḥ stha pārthāḥ; prasthānena mārdavenārjavena jātāḥ kule anṛśaṃsā vadānyā; hrīniṣedhāḥ karmaṇāṃ niścayajñāḥ 6 na yujyate karma yuṣmasu hīnaṃ; sattvaṃ hi vas tādṛśaṃ bhīmasenāḥ udbhāsate hy añjana binduvat tac; chukle vastre yad bhavet kilbiṣaṃ vaḥ 7 sarvakṣayo dṛśyate yatra kṛtsnaḥ; pāpodayo nirayo 'bhāva saṃsthaḥ kas tat kuryāj jatu karma prajānan; parājayo yatra samo jayaś ca 8 te vai dhanya yaiḥ kṛtaṃ jñātikāryaṃ; ye vaḥ putrāḥ suhṛdo bāndhavāś ca upakruṣṭaṃ jīvitaṃ saṃtyajeyus; tataḥ kurūṇāṃ niyato vai bhavaḥ syāt 9 te cet kurūn anuśāsya stha pārthā; ninīya sarvān dviṣato nigṛhya samaṃ vas taj jīvitaṃ mṛtyunā syād; yaj jīvadhvaṃ jñātivadhe na sādhu 10 ko hy eva yusmān saha keśavena; sa cekitānān pārṣata bāhuguptān sa sātyakīn viṣaheta prajetuṃ; labdhvāpi devān sacivān sahendrān 11 ko vā kurūn droṇa bhīṣmābhiguptān; aśvatthāmnā śalya kṛpādibhiś ca raṇe prasoḍhuṃ viṣaheta rājan; rādheya guptān saha bhūmipālaiḥ 12 mahad balaṃ dhārtarāṣṭrasya rājñaḥ; ko vai śakto hantum akṣīyamāṇaḥ so 'haṃ jaye caiva parājaye ca; niḥśreyasaṃ nādhigacchāmi kiṃ cit 13 kathaṃ hi nīcā iva dauṣkuleyā; nirdharmārthaṃ karma kuryuś ca pārthāḥ so 'haṃ prasādya praṇato vāsudevaṃ; pāñcālānām adhipaṃ caiva vṛddham 14 kṛtāñjaliḥ śaraṇaṃ vaḥ prapadye; kathaṃ svasti styāt kurusṛñjayānām na hy eva te vacanaṃ vāsudevo; dhanaṃjayo vā jātu kiṃ cin na kuryāt 15 prāṇān ādau yācyamānaḥ kuto 'nyad; etad vidvan sādhanārthaṃ bravīmi etad rājño bhīṣma purogamasya; mataṃ yad vaḥ śāntir ihottamā syāt |
| 1 [y] kāṃ nu vācaṃ saṃjaya me śṛṇoṣi; yuddhaiṣiṇīṃ yena yuddhād bibheṣi ayuddhaṃ vai tāta yuddhād garīyaḥ; kas tal labdhvā jātu yudhyeta sūta 2 akurvataś cet puruṣasya saṃjaya; sidhyet saṃkalpo manasā yaṃ yam icchet na karma kuryād viditaṃ mamaitad; anyatra yuddhād bahu yal laghīyaḥ 3 kuto yuddhaṃ jātu naraḥ prajānan; ko daivaśapto 'bhivṛṇīta yuddham sukhaiṣiṇaḥ karma kurvanti pārthā; dharmād ahīnaṃ yac ca lokasya pathyam 4 karmodayaṃ sukham āśaṃsamānaḥ; kṛcchropāyaṃ tattvataḥ karma duḥkham sukhaprepsur vijighāṃsuś ca duḥkhaṃ; yendriyāṇāṃ prītivaśānugāmī kāmābhidhyā svaśarīraṃ dunoti; yayā prayukto 'nukaroti duḥkham 5 yathedhyamānasya samiddha tejaso; bhūyo balaṃ vardhate pāvakasya kāmārthalābhena tathaiva bhūyo; na tṛpyate sarviṣevāgnir iddhaḥ saṃpaśyemaṃ bhogacayaṃ mahāntaṃ; sahāsmābhir dhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ 6 nāśreyasām īśvaro vigrahāṇāṃ; nāśreyasāṃ gītaśabdaṃ śṛṇoti nāśreyasaḥ sevate mālyagandhān; na cāpy aśreyāṃsy anulepanāni 7 nāśreyasaḥ prāvarān adhyavaste; kathaṃ tv asmān saṃpraṇudet kurubhyaḥ atraiva ca syād avadhūya eṣa; kāmaḥ śarīre hṛdayaṃ dunoti 8 svayaṃ rājā viṣamasthaḥ pareṣu; sāmasthyam anvicchati tan na sādhu yathātmanaḥ paśyati vṛttam eva; tathā pareṣām api so 'bhyupaiti 9 āsannam agniṃ tu nidāghakāle; gambhīrakakṣe gahane visṛjya yathā vṛddhaṃ vāyuvaśena śocet; kṣemaṃ mumukṣuḥ śiśira vyapāye 10 prāptaiśvaryo dhṛtarāṣṭro 'dya rājā; lālapyate saṃjaya kasya hetoḥ pragṛhya durbuddhim anārjave rataṃ; putraṃ mandaṃ mūḍham amantriṇaṃ tu 11 anāptaḥ sann āptatamasya vācaṃ; suyodhano vidurasyāvamanya sutasya rājā dhṛtarāṣṭraḥ priyaiṣī; saṃbudhyamāno viśate 'dharmam eva 12 medhāvinaṃ hy arthakāmaṃ kurūṇāṃ; bahuśrutaṃ vāgminaṃ śīlavantam sūta rājā dhṛtarāṣṭraḥ kurubhyo; na so 'smarad viduraṃ putrakāmyāt 13 mānaghnasya ātmakāmasya cerṣyoḥ; saṃrambhiṇaś cārthadharmātigasya durbhāṣiṇo manyuvaśānugasya; kāmātmano durhṛdo bhāvanasya 14 aneyasyāśreyaso dīrghamanyor; mitra druhaḥ saṃjaya pāpabuddheḥ sutasya rājā dhṛtarāṣṭraḥ priyaiṣī; prapaśyamānaḥ prajahād dharmakāmau 15 tadaiva me saṃjaya dīvyato 'bhūn; no cet kurūn āgataḥ syād abhāvaḥ kāvyāṃ vācaṃ virudo bhāṣamāṇo; na vindate dhṛtarāṣṭrāt praśaṃsām 16 kṣattur yadā anvavartanta buddhiṃ; kṛcchraṃ kurūn na tadābhyājagāma yāvat prajñām anvavartanta tasya; tāvat teṣāṃ rāṣṭravṛddhir babhūva 17 tadarthalubdhasya nibodha me 'dya; ye mantriṇo dhārtarāṣṭrasya sūta duḥśāsanaḥ śakuniḥ sūtaputro; gāvalgaṇe paśya saṃmoham asya 18 so 'haṃ na paśyāmi parīkṣamāṇaḥ; kathaṃ svasti syāt kurusṛñjayānām āttaiśvaryo dhṛtarāṣṭraḥ parebhyaḥ; pravrājite vidure dīrghadṛṣṭau 19 āśaṃsate vai dhṛtarāṣṭraḥ saputro; mahārājyam asapatnaṃ pṛthivyām tasmiñ śamaḥ kevalaṃ nopalabhyo; atyāsannaṃ madgataṃ manyate 'rtham 20 yat tat karṇo manyate pāraṇīyaṃ; yuddhe gṛhītāyudham arjunena āsaṃś ca yuddhāni purā mahānti; kathaṃ karṇo nābhavad dvīpa eṣām 21 karṇaś ca jānāti suyodhanaś ca; droṇaś ca jānāti pitāmahaś ca anye ca ye kuravas tatra santi; yathārjunān nāsty aparo dhanurdharaḥ 22 jānanty ete kuravaḥ sarva eva; ye cāpy anye bhūmipālāḥ sametāḥ duryodhanaṃ cāparādhe carantam; ariṃdame phalgune 'vidyamāne 23 tenārtha baddhaṃ manyate dhārtarāṣṭraḥ; śakyaṃ hartuṃ pāṇḍavānāṃ mamatvam kirīṭinā tālamātrāyudhena; tad vedinā saṃyugaṃ tatra gatvā 24 gāṇḍīvavisphārita śabdam ājāv; aśṛṇvānā ghārtarāṣṭrā dhriyante kruddhasya ced bhīmasenasya vegāt; suyodhano manyate siddham artham 25 indro 'py etan notsahet tāta hartum; aiśvaryaṃ no jīvati bhīmasene dhanaṃjaye nakule caiva sūta; tathā vīre sahadeve madīye 26 sa ced etāṃ pratipadyeta buddhiṃ; vṛddho rājā saha putreṇa sūta evaṃ raṇe pāṇḍava kopadagdhā; na naśyeyuḥ saṃjaya dhārtarāṣṭrāḥ 27 jānāsi tvaṃ kleśam asmāsu vṛttaṃ; tvāṃ pūjayan saṃjayāhaṃ kṣameyam yac cāsmākaṃ kauravair bhūtapūrvaṃ; yā no vṛttir dhārtarāṣṭre tadāsīt 28 adyāpi tat tatra tathaiva vartatāṃ; śāntiṃ gamiṣyāmi yathā tvam āttha indraprasthe bhavatu mamaiva rājyaṃ; suyodhano yacchatu bhāratāgryaḥ |
| 1 [s] dharme nityā pāṇḍava te viceṣṭā; loke śrutā dṛśyate cāpi pārtha mahāsrāvaṃ jīvitaṃ cāpy anityaṃ; saṃpaśya tvaṃ pāṇḍava mā vinīnaśaḥ 2 na ced bhāgaṃ kuravo 'nyatra yuddhāt; prayacchante tubhyam ajātaśatro bhaikṣa caryām andhakavṛṣṇirājye; śreyo manye na tu yuddhena rājyam 3 alpakālaṃ jīvitaṃ yan manuṣye; mahāsrāvaṃ nityaduḥkhaṃ calaṃ ca bhūyaś ca tad vayaso nānurūpaṃ; tasmāt pāpaṃ pāṇḍava mā prasārṣīḥ 4 kāmā manuṣyaṃ prasajanta eva; dharmasya ye vidhna mūlaṃ narendra pūrvaṃ naras tān dhṛtimān vinighnaṁl; loke praśaṃsāṃ labhate 'navadyām 5 nibandhanī hy arthatṛṣṇeha pārtha; tām eṣato bādhyate dharma eva dharmaṃ tu yaḥ pravṛṇīte sa buddhaḥ; kāme gṛddho hīyate 'rthānurodhāt 6 dharmaṃ kṛtvā karmaṇāṃ tāta mukhyaṃ; mahāpratāpaḥ saviteva bhāti hānena dharmasya mahīm apīmāṃ; labdhvā naraḥ sīdati pāpabuddhiḥ 7 vedo 'dhītaś caritaṃ brahmacaryaṃ; yajñair iṣṭaṃ brāhmaṇebhyaś ca dattam paraṃ sthānaṃ manyamānena bhūya; ātmā datto varṣapūgaṃ sukhebhyaḥ 8 sukhapriye sevamāno 'tivelaṃ; yogābhyāse yo na karoti karma vittakṣaye hīnasukho 'tivelaṃ; duḥkhaṃ śete kāmavegapraṇunnaḥ 9 evaṃ punar arthacaryā prasakto; hitvā dharmaṃ yaḥ prakaroty adharmam aśraddadhat paralokāya mūḍho; hitvā dehaṃ tapyate pretya mandaḥ 10 na karmaṇāṃ vipraṇāśo 'sy amutra; puṇyānāṃ vāpy atha vā pāpakānām pūrvaṃ kartur gacchati puṇyapāpaṃ; paścāt tv etad anuyāty eva kartā 11 nyāyopetaṃ brāhmaṇebhyo yadannaṃ; śraddhā pūtaṃ gandharasopapannam anvāhāryeṣūttama dakṣiṇeṣu; tathārūpaṃ karma vikhyāyate te 12 iha kṣetre kriyate pārtha kāryaṃ; na vai kiṃ cid vidyate pretya kāryam kṛtaṃ tvayā pāralokyaṃ ca kāryaṃ; puṇyaṃ mahat sadbhir anupraśastam 13 jahāti mṛtyuṃ ca jarāṃ bhayaṃ ca; na kṣutpipāse manasaś cāpriyāṇi na kartavyaṃ vidyate tatra kiṃ cid; anyatra vā indriyaprīṇanārthāt 14 evaṃrūpaṃ karmaphalaṃ narendra; mātrāvatā hṛdayasya priyeṇa sakrodhajaṃ pāṇḍava harṣajaṃ ca; lokāv ubhau mā prahāsīś cirāya 15 antaṃ gatvā karmaṇāṃ yā praśaṃsā; satyaṃ damaś cārjavam ānṛśaṃsyam aśvamedho rājasūyas tatheṣṭaḥ; pāpasyāntaṃ karmaṇo mā punar gāḥ 16 tac ced evaṃ deśarūpeṇa pārthāḥ; kariṣyadhvaṃ karma pāpaṃ cirāya nivasadhvaṃ varṣapūgān vaneṣu; duḥkhaṃ vāsaṃ pāṇḍavā dharmahetoḥ 17 apravrajye yojayitvā purastād; ātmādhīnaṃ yad balaṃ te tadāsīt nityaṃ pāñcālāḥ sacivās taveme; janārdano yuyudhānaś ca vīraḥ 18 matsyo rājā rukmarathaḥ saputraḥ; prahāribhiḥ saha putrair virāṭaḥ rājānaś ca ye vijitāḥ purastāt; tvām eva te saṃśrayeyuḥ samastāḥ 19 mahāsahāyaḥ pratapan balasthaḥ; puraskṛto vāsudevārjunābhyām varān haniṣyan dviṣato raṅgamadhye; vyaneṣyathā dhārtarāṣṭrasya darpam 20 balaṃ kasmād varhayitvā parasya; nijān kasmāt karśayitvā sahāyān niruṣya kasmād varṣapūgān vaneṣu; yuyutsase pāṇḍava hīnakālam 21 aprajño vā pāṇḍava yudhyamāno; adharmajño vā bhūtipathād vyapaiti prajñāvān vā budhyamāno 'pi dharmaṃ; saṃrambhād vā so 'pi bhūter apaiti 22 nādharme te dhīyate pārtha buddhir; na saṃrambhāt karma cakartha pāpam addhā kiṃ tat kāraṇaṃ yasya hetoḥ; prajñā viruddhaṃ karma cikīrṣasīdam 23 avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rogaṃ; yaśo muṣaṃ pāpaphalodayaṃ ca satāṃ peyaṃ yan na pibanty asanto; manyuṃ mahārāja piba praśāmya 24 pāpānubandhaṃ ko nu taṃ kāmayeta; kṣamaiva te jyāyasī nota bhogāḥ yatra bhīṣmaḥ śāṃtanavo hataḥ syād; yatra droṇaḥ saha putro hataḥ syāt 25 kṛpaḥ śalyaḥ saumadattir vikarṇo; viviṃśatiḥ karṇaduryodhanau ca etān hatvā kīdeśaṃ tat sukhaṃ syād; yad vindethās tad anubrūhi pārtha 26 labdhvāpīmāṃ pṛthivīṃ sāgarāntāṃ; jarāmṛtyū naiva hi tvaṃ prajahyāḥ priyāpriye sukhaduḥkhe ca rājann; evaṃ vidvān naiva yuddhaṃ kuruṣva 27 amātyānāṃ yadi kāmasya hetor; evaṃ yuktaṃ karma cikīrṣasi tvam apākrameḥ saṃpradāya svam ebhyo; mā gās tvaṃ vā deva yānāt patho 'dya |
| 1 [y] asaṃśayaṃ saṃjaya satyam etad; dharmo varaḥ karmaṇāṃ yat tvam āttha jñātvā tu māṃ saṃjaya garhayes tvaṃ; yadi dharmaṃ yady adharmaṃ carāmi 2 yatrādharmo dharmarūpāṇi bibhrad; dharmaḥ kṛtsno dṛśyate 'dharmarūpaḥ tathā dharmo dhārayan dharmarūpaṃ; vidvāṃsas taṃ saṃprapaśyanti buddhyā 3 evam etāv āpadi liṅgam etad; dharmādharmau vṛtti nityau bhajetām ādyaṃ liṅgaṃ yasya tasya pramāṇam; āpad dharmaṃ saṃjaya taṃ nibodha 4 luptāyāṃ tu prakṛtau yena karma; niṣpādayet tatparīpsed vihīnaḥ prakṛtisthaś cāpadi vartamāna; ubhau garhyau bhavataḥ saṃjayaitau 5 avilopam icchatāṃ brāhmaṇānāṃ; prāyaścittaṃ vihitaṃ yad vidhātrā āpady athākarmasu vartamānān; vikarmasthān saṃjaya garhayeta 6 manīṣiṇāṃ tattvavic chedanāya; vidhīyate satsu vṛttiḥ sadaiva abrāhmaṇāḥ santi tu ye na vaidyāḥ; sarvocchedaṃ sādhu manyeta tebhyaḥ 7 tadarthā naḥ pitaro ye ca pūrve; pitāmahā ye ca tebhyaḥ pare 'nye prajñaiṣiṇo ya ca hi karma cakrur; nāsty antato nāsti nāstīti manye 8 yat kiṃ cid etad vittam asyāṃ pṛthivyāṃ; yad devānāṃ tridaśānāṃ paratra prājāpatyaṃ tridivaṃ brahmalokaṃ; nādharmataḥ saṃjaya kāmaye tat 9 dharmeśvaraḥ kuśalo nītimāṃś cāpy; upāsitā brāhmaṇānāṃ manīṣī nānāvidhāṃś caiva mahābalāṃś ca; rājanya bhojanān anuśāsti kṛṣṇaḥ 10 yadi hy ahaṃ visṛjan syām agarhyo; yudhyamāno yadi jahyāṃ svadharmam mahāyaśāḥ keśavas tad bravītu; vāsudevas tūbhayor arthakāmaḥ 11 śaineyā hi caitrakāś cāndhakāś ca; vārṣṇeya bhojāḥ kaukurāḥ sṛñjayāś ca upāsīnā vāsudevasya buddhiṃ; nigṛhya śatrūn suhṛdo nandayanti 12 vṛṣṇyandhakā hy ugrasenādayo vai; kṛṣṇa praṇītāḥ sarvaivendra kalpāḥ manasvinaḥ satyaparākramāś ca; mahābalā yādavā bhogavantaḥ 13 kāśyo babhruḥ śriyam uttamāṃ gato; labdhvā kṛtṇaṃ bhrātaram īśitāram yasmai kāmān varṣati vāsudevo; grīṣmātyaye megha iva prajābhyaḥ 14 īdṛśo 'yaṃ keśavas tāta bhūyo; vidmo hy enaṃ karmaṇāṃ niścayajñam priyaś ca naḥ sādhutamaś ca kṛṣṇo; nātikrame vacanaṃ keśavasya |
| 1 [v] avināśaṃ saṃjaya pāṇḍavānām; icchāmy ahaṃ bhūtim eṣāṃ priyaṃ ca tathā rājño dhṛtarāṣṭrasya sūta; sadāśaṃse bahuputrasya vṛddhim 2 kāmo hi me saṃjaya nityam eva; nānyad brūyāṃ tān prati śāmyateti rājñaś ca hi priyam etac chṛṇomi; manye caitat pāṇḍavānāṃ samartham 3 suduṣkaraś cātra śamo hi nūnaṃ; pradarśitaḥ saṃjaya pāṇḍavena yasmin gṛddho dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ; kasmād eṣāṃ kalaho nātra mūrcchet 4 tattvaṃ dharmaṃ vicaran saṃjayeha; mattaś ca jānāsi yudhiṣṭhirāc ca atho kasmāt saṃjaya pāṇḍavasya; utsāhinaḥ pūrayataḥ svakarma yathākhyātam āvasataḥ kuṭumbaṃ; purākalpāt sādhu vilopam āttha 5 asmin vidhau vartamāne yathāvad; uccāvacā matayo brāhmaṇānām karmaṇāhuḥ siddim eke paratra; hitvā karma vidyayā siddhim eke nābhuñjāno bhakṣyabhojyasya tṛpyed; vidvān apīha viditaṃ brāhmaṇānām 6 yā vai vidyāḥ sādhayantīha karma; tāsāṃ phalaṃ vidyate netarāsām tatreha vai dṛṣṭaphalaṃ tu karma; pītvodakaṃ śāmyati tṛṣṇayārtaḥ 7 so 'yaṃ vidhir vihitaḥ karmaṇaiva; tad vartate saṃjaya tatra karma tatra yo 'nyat karmaṇaḥ sādhu manyen; moghaṃ tasya lapitaṃ durbalasya 8 karmaṇāmī bhānti devāḥ paratra; karmaṇaiveha plavate mātariśvā ahorātre vidadhat karmaṇaiva; atandrito nityam udeti sūryaḥ 9 māsārdha mādān atha nakṣatrayogān; atandritaś candramā abhyupaiti atandrito dahate jātavedāḥ; samidhyamānaḥ karma kurvan prajābhyaḥ 10 atandritā bhāram imaṃ mahāntaṃ; bibharti devī pṛthivī balena atandritāḥ śīghram apo vahanti; saṃtarpayantyaḥ sarvabhūtāni nadyaḥ 11 atandrito varṣati bhūri tejāḥ; saṃnādayann antarikṣaṃ divaṃ ca atandrito brahmacaryaṃ cacāra; śreṣṭhatvam icchan balabhid devatānām 12 hitvā sukhaṃ manasaś ca priyāṇi; tena śakraḥ karmaṇā śraiṣṭhyam āpa satyaṃ dharmapālayann apramatto; damaṃ titikṣāṃ samatāṃ priyaṃ ca etāni sarvāṇy upasevamāno; devarājyaṃ maghavān prāpa mukhyam 13 bṛhaspatir brahmacaryaṃ cacāra; samāhitaḥ saṃśitātmā yathāvat hitvā sukhaṃ pratirudhyendriyāṇi; tena devānām agamad gauravaṃ saḥ 14 nakṣatrāṇi karmaṇāmutra bhānti; rudrādityā vasavo 'thāpi viśve yamo rājā vaiśravaṇaḥ kubero; gandharvayakṣāpsarasaś ca śubhrāḥ brahmacaryaṃ vedavid yāḥ kriyāś ca; niṣevamāṇā munayo 'mutra bhānti 15 jānann imaṃ sarvalokasya dharmaṃ; brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca sa kasmāt tvaṃ jānatāṃ jñānavān san; vyāyacchase saṃjaya kauravārthe 16 āmnāyeṣu nityasaṃyogam asya; tathāśvamedhe rājasūye ca viddhi saṃpūjyate dhanuṣā varmaṇā ca; hastatrāṇai rathaśastraiś ca bhūyaḥ 17 te ced ime kauravāṇām upāyam; adhigaccheyur avadhenaiva pārthāḥ dharmatrāṇaṃ puṇyam eṣāṃ kṛtaṃ syād; ārye vṛtre bhīmasenaṃ nigṛhya 18 te cet pitrye karmaṇi vartamānā; āpadyeran diṣṭa vaśena mṛtyum yathāśaktyā pūrayantaḥ svakarma; tad apy eṣāṃ nidhanaṃ syāt praśastam 19 utāho tvaṃ manyase sarvam eva; rājñāṃ yuddhe vartate dharmatantram ayuddhe vā vartate dharmatantraṃ; tathaiva te vācam imāṃ śṛṇomi 20 cāturvarṇyasya prathamaṃ vibhāgam; avekṣya tvaṃ saṃjaya svaṃ ca karma niśamyātho pāṇḍavānāṃ svakarma; praśaṃsa vā ninda vā yā matis te 21 adhīyīta brāhmaṇo 'tho yajeta; dadyād iyāt tīrthamukhyāni caiva adhyāpayed yājayec cāpi yājyān; pratigrahān vā viditān pratīcchet 22 tathā rājanyo rakṣaṇaṃ vai prajānāṃ; kṛtvā dharmeṇāpramatto 'tha dattvā yajñair iṣṭvā sarvavedān adhītya; dārān kṛtvā puṇyakṛd āvased gṛhān 23 vaiśyo 'dhītya kṛṣigorakṣa puṇyair; vittaṃ cinvan pālayann apramattaḥ priyaṃ kurvan brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ; dharmaśīlaḥ puṇyakṛd āvased gṛhān 24 paricaryā vandanaṃ brāhmaṇānāṃ; nādhīyīta pratiṣiddho 'sya yajñaḥ nityotthito bhūtaye 'tandritaḥ syād; eṣa smṛtaḥ śūdra dharmaḥ purāṇaḥ 25 etān rājā pālayann apramatto; niyojayan sarvavarṇān svadharme akāmātmā samavṛttiḥ prajāsu; nādhārmikān anurudhyeta kāmān 26 śreyāṃs tasmād yadi vidyeta kaś cid; abhijñātaḥ sarvadharmopapannaḥ sa taṃ duṣṭam anuśiṣyāt prajānan; na ced gṛdhyed iti tasmin na sādhu 27 yadā gṛdhyet parabhūmiṃ nṛśaṃso; vidhiprakopād balam ādadānaḥ ato rājñāṃ bhavitā yuddham etat; tatra jātaṃ varma śastraṃ dhanuś ca indreṇedaṃ dasyuvadhāya karma; utpāditaṃ varma śastraṃ dhanuś ca 28 steno hared yatra dhanaṃ hy adṛṣṭaḥ; prasahya vā yatra hareta dṛṣṭaḥ ubhau garhyau bhavataḥ saṃjayaitau; kiṃ vai pṛthak tvaṃ dhṛtarāṣṭrasya putre yo 'yaṃ lobhān manyate dharmam etaṃ; yam icchate manuvaśānugāmī 29 bhāgaḥ punaḥ pāṇḍavānāṃ niviṣṭas; taṃ no 'kasmād ādadīran pare vai asmin pade yudyatāṃ no vadho 'pi; ślaghyaḥ pitryaḥ pararājyād viśiṣṭaḥ etān dharmān kauravāṇāṃ purāṇān; ācakṣīthāḥ saṃjaya rājyamadhye 30 ye te mandā mṛtyuvaśābhipannāḥ; samānītā dhārtarāṣṭreṇa mūḍhāḥ idaṃ punaḥ karma pāpīya eva; sabhāmadhye paśya vṛttaṃ kurūṇām 31 priyāṃ bhāryāṃ draupadīṃ pāṇḍavānāṃ; yaśasvinīṃ śīlavṛttopapannām yad upekṣanta kuravo bhīṣma mukhyāḥ; kāmānugenoparuddhāṃ rudantīm 32 taṃ cet tadā te sa kumāra vṛddhā; avārayiṣyan kuravaḥ sametāḥ mama priyaṃ dhṛtarāṣṭro 'kariṣyat; putrāṇāṃ ca kṛtam asyābhaviṣyat 33 duḥśāsanaḥ prātilomyān nināya; sabhāmadhye śvaśurāṇāṃ ca kṛṣṇām sā tatra nītā karuṇāny avocan; nānyaṃ kṣattur nātham adṛṣṭakaṃ cit 34 kārpaṇyād eva sahitās tatra rājño; nāśaknuvan prativaktuṃ sabhāyām ekaḥ kṣattā dharmyam arthaṃ bruvāṇo; dharmaṃ buddhvā pratyuvācālpa buddhim 35 anuktvā tvaṃ dharmam evaṃ sabhāyām; athecchase pāṇḍavasyopadeṣṭum kṛṣṇā tv etat karma cakāra śuddhaṃ; suduṣkaraṃ tad dhi sabhāṃ sametya yena kṛcchrāt pāṇḍavān ujjahāra; tathātmānaṃ naur iva sāgaraughāt 36 yatrābravīt sūtaputraḥ sabhāyāṃ; kṛṣṇāṃ sthitāṃ śvaśurāṇāṃ samīpe na te gatir vidyate yājñaseni; prapadyedānīṃ dhārtarāṣṭrasya veśma parājitās te patayo na santi; patiṃ cānyaṃ bhāmini tvaṃ vṛṇīṣva 37 yo bībhatsor hṛdaye prauḍha āsīd; asthi pracchin marmaghātī sughoraḥ karṇāccharo vānmayas tigmatejāḥ; pratiṣṭhito hṛdaye phalgunasya 38 kṛṣṇājināni paridhit samānān; duḥśāsanaḥ kaṭukāny abhyabhāṣat ete sarve ṣaṇḍhatilā vinaṣṭāḥ; kṣayaṃ gatā narakaṃ dīrghakālam 39 gāndhārarājaḥ śakunir nikṛtyā; yad abravīd dyūtakāle sa pārthān parājito nakulaḥ kiṃ tavāsti; kṛṣṇayā tvaṃ dīvya vai yājñasenyā 40 jānāsi tvaṃ saṃjaya sarvam etad; dyūte 'vācyaṃ vākyam evaṃ yathoktam svayaṃ tv ahaṃ prārthaye tatra gantuṃ; samādhātuṃ kāryam etad vipannam 41 ahāpayitvā yadi pāṇḍavārthaṃ; śamaṃ kurūṇām atha cec careyam puṇyaṃ ca me syāc caritaṃ mahodayaṃ; mucyeraṃś ca kuravo mṛtyupāśāt 42 api vācaṃ bhāṣamāṇasya kāvyāṃ; dharmārāmām arthavatīm ahiṃsrām avekṣeran dhārtarāṣṭrāḥ samakṣaṃ; māṃ ca prāptaṃ kuravaḥ pūjayeyuḥ 43 ato 'nyathā rathinā phalgunena; bhīmena caivāhava daṃśitena parāsiktān dhārtarāṣṭrāṃs tu viddhi; pradahyamānān karmaṇā svena mandān 44 parājitān pāṇḍaveyāṃs tu vāco; raudrarūpā bhāṣate dhārtarāṣṭraḥ gadāhasto bhīmaseno 'pramatto; duryodhanaṃ smārayitvā hi kāle 45 suyodhano manyumayo mahādrumaḥ; skandhaḥ karṇaḥ śakunis tasya śākhāḥ duḥśāsanaḥ puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'manīṣī 46 yudhiṣṭhiro dharmamayo mahādrumaḥ; skandho 'rjuno bhīmaseno 'sya śākhāḥ mādrīputrau puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ tv ahaṃ brahma ca brāhmaṇāś ca 47 vanaṃ rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro; vyāghrā vane saṃjaya pāṇḍaveyāḥ mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrān nīnaśo vanāt 48 nirvano vadhyate vyāghro nirvyāghraṃ chidyate vanam tasmād vyāghro vanaṃ rakṣed vanaṃ vyāghraṃ ca pālayet 49 latā dharmā dhārtarāṣṭrāḥ śālāḥ saṃjaya pāṇḍavāḥ na latā vardhate jātu anāśritya mahādrumam 50 sthitāḥ śuśrūṣituṃ pārthāḥ sthitā yoddhum ariṃdamāḥ yatkṛtyaṃ dhṛtarāṣṭrasya tat karotu narādhipaḥ 51 sthitāḥ śame mahātmānaḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ yodhāḥ samṛddhās tad vidvan nācakṣīthā yathātatham |
| 1 [s] āmantraye tvā naradeva deva; gacchāmy ahaṃ pāṇḍava svasti te 'stu kac cin na vācā vṛjinaṃ hi kiṃ cid; uccāritaṃ me manaso 'bhiṣaṅgāt 2 janārdanaṃ bhīmasenārjunau ca; mādrī sutau sātyakiṃ cekitānam āmantrya gacchāmi śivaṃ sukhaṃ vaḥ; saumyena māṃ paśyata cakṣuṣā nṛpāḥ 3 anujñātaḥ saṃjaya svasti gaccha; na no 'kārṣīr apriyaṃ jātu kiṃ cit vidmaś ca tvā te ca vayaṃ ca sarve; śuddhātmānaṃ madhyagataṃ sabhastham 4 āpto dūtaḥ saṃjaya supriyo 'si; kalyāṇa vāk śīlavān dṛṣṭimāṃś ca na muhyes tvaṃ saṃjaya jātu matyā; na ca krudhyer ucyamāno 'pi tathyam 5 na marmagāṃ jātu vaktāsi rūkṣāṃ; nopastutiṃ kaṭukāṃ nota śuktām dharmārāmām arthavatīm ahiṃsrām; etāṃ vācaṃ tava jānāmi sūta 6 tvam eva naḥ priyatamo 'si dūta; ihāgacched viduro vā dvitīyaḥ abhīkṣṇadṛṣṭo 'si purā hi nas tvaṃ; dhanaṃjayasyātma samaḥ sakhāsi 7 ito gatvā saṃjaya kṣipram eva; upātiṣṭhethā brāhmaṇān ye tad arhāḥ viśuddhavīryāṃś caraṇopapannān; kule jātān sarvadharmopapannān 8 svādhyāyino brāhmaṇā bhikṣavaś ca; tapasvino ye ca nityā vaneṣu abhivādyā vai madvacanena vṛddhās; tathetareṣāṃ kuśalaṃ vadethāḥ 9 purohitaṃ dhṛtarāṣṭrasya rājña; ācāryāś ca ṛtvijo ye ca tasya taiś ca tvaṃ tāta sahitair yathārhaṃ; saṃgacchethāḥ kuśalenaiva sūta 10 ācārya iṣṭo 'napago vidheyo; vedān īpsan brahmacaryaṃ cacāra yo 'straṃ catuṣpāt punar eva cakre; droṇaḥ prasanno 'bhivādyo yathārham 11 adhīta vidyaś caraṇopapanno; yo 'straṃ catuṣpāt punar eva cakre gandharvaputra pratimaṃ tarasvinaṃ; tam aśvatthāmānaṃ kuśalaṃ sma pṛccheḥ 12 śāradvatasyāvasathaṃ sma gatvā; mahārathasyāstravidāṃ varasya tvaṃ mām abhīkṣṇaṃ parikīrtayan vai; kṛpasya pādau saṃjaya pāṇinā spṛśeḥ 13 yasmiñ śauryam ānṛśaṃsyaṃ tapaś ca; prajñā śīlaṃ śrutisattve dhṛtiś ca pādau gṛhītvā kurusattamasya; bhīṣmasya māṃ tatra nivedayethāḥ 14 prajñā cakṣur yaḥ praṇetā kurūṇāṃ; bahuśruto vṛddhasevī manīṣī tasmai rājñe sthavirāyābhivādya; ācakṣīthāḥ saṃjaya mām arogam 15 jyeṣṭhaḥ putroldhṛtarāṣṭrasya mando; mūrkhaḥ śaṭhaḥ saṃjaya pāpaśīlaḥ praśāstā vai pṛthivī yena sarvā; suyodhanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 16 bhrātā kanīyān api tasya mandas; tathāśīlaḥ saṃjaya so 'pi śaśvat maheṣvāsaḥ śūratamaḥ kurūṇāṃ; duḥśāsanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 17 vṛndārakaṃ kavim artheṣv amūḍhaṃ; mahāprajñaṃ sarvadharmopapannam na tasya yuddhaṃ rocate vai kadā cid; vaiśyāputraṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 18 nikartane devane yo 'dvitīyaś; channopadhaḥ sādhu devī matākṣaḥ yo durjayo devitavyena saṃkhye; sa citrasenaḥ kuśalaṃ tāta vācyaḥ 19 yasya kāmo vartate nityam eva; nānyaḥ śamād bhāratānām iti sma sa bāhlīkānām ṛṣabho manasvī; purā yathā mābhivadet prasannaḥ 20 guṇair anekaiḥ pravaraiś ca yukto; vijñānavān naiva ca niṣṭhuro yaḥ snehād amarṣaṃ sahate sadaiva; sa somadattaḥ pūjanīyo mato me 21 arhattamaḥ kuruṣu saumadattiḥ; sa no bhrātā saṃjaya mat sakhā ca maheṣvāso rathinām uttamo yaḥ; sahāmātyaḥ kuśalaṃ tasya pṛccheḥ 22 ye caivānye kurumukhyā yuvānaḥ; putrāḥ pautrā bhrātaraś caiva ye naḥ yaṃ yam eṣāṃ yena yenābhigaccher; anāmayaṃ madvacanena vācyaḥ 23 ye rājānaḥ pāṇḍavāyodhanāya; samānītā dhārtarāṣṭreṇa ke cit vasātayaḥ śālvakāḥ kekayāś ca; tathāmbaṣṭhā ye trigartāś ca mukhyāḥ 24 prācyodīcyā dākṣiṇātyāś ca śūrās; tathā pratīcyāḥ pārvatīyāś ca sarve anṛśaṃsāḥ śīlavṛttopapannās; teṣāṃ sarveṣāṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 25 hastyārohā rathinaḥ sādinaś ca; padātayaś cāryasaṃghā mahāntaḥ ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma teṣām; anāmayaṃ paripṛccheḥ samagrān 26 tathā rājño hy arthayuktān amātyān; dauvārikān ye ca senāṃ nayanti āyavyayaṃ ye gaṇayanti yuktā; arthāś ca ye mahataś cintayanti 27 gāndhārarājaḥ śakuniḥ pārvatīyo; nikartane yo 'dvitīyo 'kṣadevī mānaṃ kurvan dhārtarāṣṭrasya sūta; mithyā buddheḥ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 28 yaḥ pāṇḍavāneka rathena vīraḥ; samutsahaty apradhṛṣyān vijetum yo muhyatāṃ mohayitādvitīyo; vaikartanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 29 sa eva bhaktaḥ sa guruḥ sa bhṛtyaḥ; sa vai pitā sa ca mātā suhṛc ca agādha buddhir viduro dīrghadarśī; sa no mantrī kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 30 vṛddhāḥ striyo yāś ca guṇopapannā; yā jñāyante saṃjaya mātaras tāḥ tābhiḥ sarvābhiḥ sahitābhiḥ sametya; strībhir vṛddhābhir abhivādaṃ vadethāḥ 31 kac cit putrā jīvaputrāḥ susamyag; vartante vo vṛttim anṛśaṃsa rūpām iti smoktvā saṃjaya brūhi paścād; ajātaśatruḥ kuśalī saputraḥ 32 yā no bhāryāḥ saṃjaya vettha tatra; tāsāṃ sarvāsāṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ susaṃguptāḥ surabhayo 'navadyāḥ; kac cid gṛhān āvasathāpramattāḥ 33 kac cid vṛttiṃ śvaśureṣu bhadrāḥ; kalyāṇīṃ vartadhvam anṛśaṃsa rūpām yathā ca vaḥ syuḥ patayo 'nukūlās; tathā vṛttim ātmanaḥ sthāpayadhvam 34 yā naḥ snuṣāḥ saṃjaya vettha tatra; prāptā kulebhyaś ca guṇopapannāḥ prajāvatyo brūhi sametya tāś ca; yudhiṣṭhiro vo 'bhyavadat prasannaḥ 35 kanyāḥ svajethaḥ sadaneṣu saṃjaya; anāmayaṃ madvacanena pṛṣṭvā kalyāṇā vaḥ santu patayo 'nukūlā; yūyaṃ patīnāṃ bhavatānukūlāḥ 36 alaṃkṛtā vastravatyaḥ sugandhā; abībhatsāḥ sukhitā bhogavatyaḥ laghu yāsāṃ darśanaṃ vāk ca ladhvī; veśa striyaḥ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 37 dāsī putrā ye ca dāsāḥ kurūṇāṃ; tadāśrayā bahavaḥ kubja khañjāḥ ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma tebhyo; anāmayaṃ paripṛccher jaghanyam 38 kac cid vṛttir vartate vai purāṇī; kac cid bhogān dhārtarāṣṭro dadāti aṅgahīnān kṛpaṇān vāmanāṃś ca; ānṛśaṃsyād dhṛtarāṣṭro bibharti 39 andhāś ca sarve sthavirās tathaiva; hastājīvā bahavo ye 'tra santi ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma teṣām; anāmayaṃ paripṛccher jaghanyam 40 mā bhaiṣṭa duḥkhena kujīvitena; nūnaṃ kṛtaṃ paralokeṣu pāpam nigṛhya śatrūn suhṛdo 'nugṛhya; vāsobhir annena ca vo bhariṣye 41 santy eva me brāhmaṇebhyaḥ kṛtāni; bhāvīny atho no bata vartayanti paśyāmy ahaṃ yuktarūpāṃs tathaiva; tām eva siddhiṃ śrāvayethā nṛpaṃ tam 42 ye cānāthā durbalāḥ sarvakālam; ātmany eva prayatante 'tha mūḍhāḥ tāṃś cāpi tvaṃ kṛpaṇān sarvathaiva; asmad vākyāt kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 43 ye cāpy anye saṃśritā dhārtarāṣṭrān; nānādigbhyo 'bhyāgatāḥ sūtaputra dṛṣṭvā tāṃś caivārhataś cāpi sarvān; saṃpṛcchethāḥ kuśalaṃ cāvyayaṃ ca 44 evaṃ sarvānāgatābhyāgatāṃś ca; rājño dūtān sarvadigbhyo 'bhyupetān pṛṣṭvā sarvān kuśalaṃ tāṃś ca sūta; paścād ahaṃ kuśalī teṣu vācyaḥ 45 na hīdṛśaḥ santy apare pṛthivyāṃ; ye yodhakā dhārtarāṣṭreṇa labdhāḥ dharmas tu nityo mama dharma eva; mahābalaḥ śatrunibarhaṇāya 46 idaṃ punar vacanaṃ dhārtarāṣṭraṃ; suyodhanaṃ saṃjaya śrāvayethāḥ yas te śarīre hṛdayaṃ dunoti; kāmaḥ kurūn asapatno 'nuśiṣyām 47 na vidyate yuktir etasya kā cin; naivaṃvidhāḥ syāma yathā priyaṃ te dadasva vā śakra puraṃ mamaiva; yudhyasva vā bhāratamukhyavīra |
| 1 [y] uta santam asantaṃ ca bālaṃ vṛddhaṃ ca saṃjaya utābalaṃ balīyāṃsaṃ dhātā prakurute vaśe 2 uta bālāya pāṇḍityaṃ paṇḍitāyota bālatām dadāti sarvam īśānaḥ purastāc chukram uccaran 3 alaṃ vijñāpanāya syād ācakṣīthā yathātatham atho mantraṃ mantrayitvā nayonyenātihṛṣṭavat 4 gāvalgaṇe kurūn gatvā dhṛtarāṣṭraṃ mahābalam abhivādyopasaṃgṛhya tataḥ pṛccher anāmayam 5 brūyāś cainaṃ tvam āsīnaṃ kurubhiḥ parivāritam tavaiva rājan vīryeṇa sukhaṃ jīvanti pāṇḍavāḥ 6 tava prasādād bālās te prāptā rājyam ariṃdama rājye tān sthāpayitvāgre nopekṣīr vinaśiṣyataḥ 7 sarvam apy etad ekasya nālaṃ saṃjaya kasya cit tāta saṃhatya jīvāmo mā dviṣadbhyo vaśaṃ gamaḥ 8 tathābhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ bhāratānāṃ pitāmaham śirasābhivadethās tvaṃ mama nāma prakīrtayan 9 abhivādya ca vaktavyas tato 'smākaṃ pitāmaha bhavatā śaṃtanor vaṃśo nimagnaḥ punar uddhṛtaḥ 10 sa tvaṃ kuru tathā tāta svamatena pitāmaha yathā jīvanti te pautrāḥ prītimantaḥ parasparam 11 tathaiva viduraṃ brūyāḥ kurūṇām mantradhāriṇam ayuddhaṃ saumya bhāṣasva hitakāmo yudhiṣṭhiraḥ 12 atho suyodhanaṃ brūyā rājaputram amarṣaṇam madhye kurūṇām āsīnam anunīya punaḥ punaḥ 13 apaśyan mām upekṣantaṃ kṛṣṇām ekāṃ sabhā gatām tadduḥkham atitikṣāma mā vadhīṣma kurūn iti 14 evaṃ pūrvāparān kleśān atitikṣanta pāṇḍavāḥ yathābalīyasaḥ santas tat sarvaṃ kuravo viduḥ 15 yan naḥ prāvrājayaḥ saumya ajinaiḥ prativāsitān tadduḥkham atitikṣāma mā vadhīṣma kurūn iti 16 yat tat sabhāyām ākramya kṛṣṇāṃ keśeṣv adharṣayat duḥśāsanas te 'numate tac cāsmābhir upekṣitam 17 yathocitaṃ svakaṃ bhāgaṃ labhemahi paraṃtapa nivartaya paradravye buddhiṃ gṛddhāṃ nararṣabha 18 śāntir evaṃ bhaved rājan prītiś caiva parasparam rājyaika deśam api naḥ prayaccha śamam icchatām 19 kuśa sthalaṃ vṛkasthalam āsandī vāraṇāvatam avasānaṃ bhaved atra kiṃ cid eva tu pañcamam 20 bhrātṝṇāṃ dehi pañcānāṃ grāmān pañca suyodhana śāntir no 'stu mahāprājña jñātibhiḥ saha saṃjaya 21 bhrātā bhrātaram anvetu pitā putreṇa yujyatām smayamānāḥ samāyāntu pāñcālāḥ kurubhiḥ saha 22 akṣatān kurupāñcālān paśyema iti kāmaye sarve sumanasas tāta śāmyāma bharatarṣabha 23 alam eva śamāyāsmi tathā yuddhāya saṃjaya dharmārthayor alaṃ cāhaṃ mṛdave dāruṇāya ca |
| 1 [v] anujñātaḥ pāṇḍavena prayayau saṃjayas tadā śāsanaṃ dhṛtarāṣṭrasya sarvaṃ kṛtvā mahātmanaḥ 2 saṃprāpya hāstinapuraṃ śīghraṃ ca praviveśa ha antaḥpuram upasthāya dvāḥsthaṃ vacanam abravīt 3 ācakṣva māṃ dhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha; upāgataṃ pāṇḍavānāṃ sakāśāt jāgarti ced abhivades tvaṃ hi kṣattaḥ; praviśeyaṃ vidito bhūmipasya 4 saṃjayo 'yaṃ bhūmipate namas te; didṛkṣayā dvāram upāgatas te prāpto dūtaḥ pāṇḍavānāṃ sakāśāt; praśādhi rājan kim ayaṃ karotu 5 ācakṣva māṃsukhinaṃ kālyam asmai; praveśyatāṃ svāgataṃ saṃjayāya na cāham etasya bhavāmy akālyaḥ; sa me kasmād dvāri tiṣṭheta kṣattaḥ 6 tataḥ praviśyānumate nṛpasya; mahad veśma prājñaśūrārya guptam siṃhāsanasthaṃ pārthivam āsasāda; vaicitravīryaṃ prāñjaliḥ sūtaputraḥ 7 saṃjayo 'haṃ bhūmipate namas te; prāpto 'smi gatvā naradeva pāṇḍavān abhivādya tvāṃ pāṇḍuputro manasvī; yudhiṣṭhiraḥ kuśalaṃ cānvapṛcchat 8 sa te putrān ṛpcchati prīyamāṇaḥ; kac cit putraiḥ prīyase naptṛbhiś ca tathā sudhṛdbhiḥ sacivaiś ca rājan; ye cāpi tvām upajīvanti taiś ca 9 abhyetya tvāṃ tāta vadāmi saṃjaya; ajātaśatruṃ ca sukhena pārtham kac cit sa rājā kuśalī saputraḥ; sahāmātyaḥ sānujaḥ kauravāṇām 10 sahāmātyaḥ kuśalī pāṇḍuputro; bhūyaś cāto yac ca te 'gre mano 'bhūt nirṇikta dharmārthakaro manasvī; bahuśruto dṛṣṭimāñ śīlavāṃś ca 11 paraṃ dharmāt pāṇḍavasyānṛśaṃsyaṃ; dharmaḥ paro vittacayān mato 'sya sukhapriye dharmahīne na pārtho; anurudhyate bhārata tasya viddhi 12 paraprayuktaḥ puruṣo viceṣṭate; sūtraprotā dārumayīva yoṣā imaṃ dṛṣṭvā niyamapāṇḍavasya; manye paraṃ karaṃ daivaṃ manuṣyāt 13 imaṃ ca dṛṣṭvā tava karma doṣaṃ; pādodarkaṃ ghoram avarṇa rūpam yāvan naraḥ kāmayate 'tikālyaṃ; tāvan naro 'yaṃ labhate praśaṃsām 14 ajātaśatrus tu vihāya pāpaṃ; jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāsamarthām virocate 'hārya vṛttena vīro; yudhiṣṭhiras tvayi pāpaṃ visṛjya 15 aṅgātmanaḥ karma nibodha rājan; dharmārthayuktād ārya vṛttād apetam upakrośaṃ ceha gato 'si rājan; noheś ca pāpaṃ prasajed amutra 16 sa tvam arthaṃ saṃśayitaṃ vinā tair; āśaṃsase putra vaśānugo 'dya adharmaśabdaś ca mahān pṛthivyāṃ; nedaṃ karma tvatsamaṃ bhāratāgrya 17 hīnaprajño dauṣkuleyo nṛśaṃso; dīrghavairī kṣatravidyāsv adhīraḥ evaṃ dharmā nāpadaḥ saṃtitīrṣed; dhīna vīryo yaś ca bhaved aśiṣṭaḥ 18 kule jāto dharmavān yo yaśasvī; bahuśrutaḥ sukhajīvī yatātmā dharmārthayor grathitayor bibharti; nānyatra diṣṭasya vaśād upaiti 19 kathaṃ hi mantrāgrya dharo manīṣī; dharmārthayor āpadi saṃpraṇetā evaṃ yuktaḥ sarvamantrair ahīno; anānṛśaṃsyaṃ karma kuryād amūḍhaḥ 20 tavāpīme mantravidaḥ sametya; samāsate karmasu nityayuktāḥ teṣām ayaṃ balavān niścayaś ca; kuru kṣayārthe nirayo vyapādi 21 akālikaṃ kuravo nābhaviṣyan; pāpena cet pāpam ajātaśatruḥ icchej jātu tvayi pāpaṃ visṛjya; nindā ceyaṃ tava loke 'bhiviṣyat 22 kim anyatra viṣayād īśvarāṇāṃ; yatra pārthaḥ paralokaṃ dadarśa atyakrāmat sa tathā saṃmataḥ syān; na saṃśayo nāsti manuṣyakāraḥ 23 etān guṇān karmakṛtān avekṣya; bhāvābhāvau vartamānāv anityau balir hi rājā pāram avindamāno; nānyat kālāt kāraṇaṃ tatra mene 24 cakṣuḥ śrotre nāsikā tvak ca jihvā; jñānasyaitāny āyatanāni jantoḥ tāni prītāny eva tṛṣṇā kṣayānte; tāny avyatho duḥkhahīnaḥ praṇudyāt 25 na tv evam anye puruṣasya karma; saṃvartate suprayuktaṃ yathāvat mātuḥ pituḥ karmaṇābhiprasūtaḥ; saṃvardhate vidhivad bhojanena 26 priyāpriye sukhaduḥkhe ca rājan; nindāpraśaṃse ca bhajeta enam paras tv enaṃ garhayate 'parādhe; praśaṃsate sādhuvṛttaṃ tam eva 27 sa tvā garhe bhāratānāṃ virodhād; anto nūnaṃ bhavitāyaṃ prajānām no ced idaṃ tava karmāparādhāt; kurūn dahet kṛṣṇa vartmeva kakṣam 28 tvam evaiko jātaputreṣu rājan; vaśaṃ gantā sarvaloke narendra kāmātmanāṃ ślāghase dyūtakāle; nānyac chamāt paśya vipākam asya 29 anāptānāṃ pragrahāt tvaṃ narendra; tathāptānāṃ nigrahāc caiva rājan bhūmiṃ sphītāṃ durbalatvād anantāṃ; na śaktas tvaṃ rakṣituṃ kauraveya 30 anujñāto rathavegāvadhūtaḥ; śrānto nipadye śayanaṃ nṛsiṃha prātaḥ śrotāraḥ kuravaḥ sabhāyām; ajātaśatror vacanaṃ sametāḥ |
| 1 [v] dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ viduraṃ draṣṭum icchāmi tam ihānaya māciram 2 prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāram abravīt īśvaras tvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati 3 evam uktas tu viduraḥ prāpya rājaniveśanam abravīd dhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya 4 viduro 'yam anuprāpto rājendra tava śāsanāt draṣṭum icchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām 5 praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane 6 praviśāntaḥ puraṃ kṣattar mahārājasya dhīmataḥ na hi te darśane 'kālyo jātu rājā bravīti mām 7 [v] tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭra niveśanam abravīt prāñjalir vākyaṃ cintayānaṃ narādhipam 8 viduro 'haṃ mahāprājña saṃprāptas tava śāsanāt yadi kiṃ cana kartavyam ayam asmi praśādhi mām 9 saṃjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati 10 tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā tan me dahati gātrāṇi tad akārṣīt prajāgaram 11 jāgrato dahyamānasya śreyo yad iha paśyasi tad brūhi tvaṃ hi nas tāta dharmārthakuśalo hy asi 12 yataḥ prāptaḥ saṃjayaḥ pāṇḍavebhyo; na me yathāvan manasaḥ praśāntiḥ savendriyāṇy aprakṛtiṃ gatāni; kiṃ vakṣyatīty eva hi me 'dya cintā 13 abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam hṛtasvaṃ kāminaṃ coram āviśanti prajāgarāḥ 14 kac cid etair mahādoṣair na spṛṣṭo 'si narādhipa kac cin na paravitteṣu gṛdhyan viparitapyase 15 śrotum icchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ asmin rājarṣivaṃśe hi tvam ekaḥ prājñasaṃmataḥ 16 niṣevate praśastāni ninditāni na sevate anāstikaḥ śraddadhāna etat paṇḍita lakṣaṇam 17 krodho harṣaś ca darpaś ca hrīstambho mānyamānitā yam arthān nāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate 18 yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare kṛtam evāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate 19 yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītam uṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ samṛddhir asamṛddhir vā sa vai paṇḍita ucyate 20 yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāv anuvartate kāmād arthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate 21 yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate na kiṃ cid avamanyante paṇḍitā bharatarṣabha 22 kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śṛṇoti; vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt nāsaṃpṛṣṭo vyaupayuṅkte parārthe; tat prajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya 23 nāprāpyam abhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ 24 niścitya yaḥ prakramate nāntar vasati karmaṇaḥ avandhya kālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate 25 ārya karmaṇi rājyante bhūtikarmāṇi kurvate hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha 26 na hṛṣyaty ātmasaṃmāne nāvamānena tapyate gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate 27 tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate 28 pravṛtta vāk citrakatha ūhavān pratibhānavān āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate 29 śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā asaṃbhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ 30 aśrutaś ca samunnaddho daridraś ca mahāmanāḥ arthāṃś cākarmaṇā prepsur mūḍha ity ucyate budhaiḥ 31 svam arthaṃ yaḥ parityajya parārtham anutiṣṭhati mithyā carati mitrārthe yaś ca mūḍhaḥ sa ucyate 32 akāmān kāmayati yaḥ kāmayānān paridviṣan balavantaṃ ca yo dveṣṭi tam āhur mūḍhacetasam 33 amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca karma cārabhate duṣṭaṃ tam āhur mūḍhacetasam 34 saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha 35 anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate viśvasaty apramatteṣu mūḍha cetā narādhamaḥ 36 paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā yaś ca krudhyaty anīśaḥ san sa ca mūḍhatamo naraḥ 37 ātmano balam ājñāya dharmārthaparivarjitam alabhyam icchan naiṣkarmyān mūḍha buddhir ihocyate 38 aśiṣyaṃ śāsti yo rājanyaś ca śūnyam upāsate kadaryaṃ bhajate yaś ca tam āhur mūḍhacetasam 39 arthaṃ mahāntam āsādya vidyām aiśvaryam eva vā vicaraty asamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate 40 ekaḥ saṃpannam aśnāti vas te vāsaś ca śobhanam yo 'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsataras tataḥ 41 ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate 42 ekaṃ hanyān na vāhanyād iṣur mukto dhanuṣmatā buddhir buddhimatotsṛṣṭā hanyād rāṣṭraṃ sarājakam 43 ekayā dve viniścitya trīṃś caturbhir vaśe kuru pañca jitvā viditvā ṣaṭ sapta hitvā sukhī bhava 44 ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaś ca vadhyate sarāṣṭraṃ sa prajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ 45 ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaś cārthān na cintayet eko na gacched adhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt 46 ekam evādvitīyaṃ tad yad rājan nāvabudhyase satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya naur iva 47 ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate yad enaṃ kṣamayā yuktam aśaktaṃ manyate janaḥ 48 eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntir uttamā vidyaikā paramā dṛṣṭir ahiṃsaikā sukhāvahā 49 dvāv imau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam 50 dve karmaṇī naraḥ kurvann asmiṁl loke virocate abruvan paruṣaṃ kiṃ cid asato nārthayaṃs tathā 51 dvāv imau puruṣavyāghra parapratyaya kāriṇau striyaḥ kāmita kāminyo lokaḥ pūjita pūjakaḥ 52 dvāv imau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau yaś cādhanaḥ kāmayate yaś ca kupyaty anīśvaraḥ 53 dvāv imau puruṣau rājan svargasya pari tiṣṭhataḥ prabhuś ca kṣamayā yukto daridraś ca pradānavān 54 nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāv atikramau apātre pratipattiś ca pātre cāpratipādanam 55 trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha kanīyān madhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ 56 trividhāḥ puruṣā rājann uttamādhamamadhyamāḥ niyojayed yathāvat tāṃs trividheṣv eva karmasu 57 traya evādhanā rājan bhāryā dāsas tathā sutaḥ yat te samadhigacchanti yasya te tasya tad dhanam 58 catvāri rājñā tu mahābalena; varjyāny āhuḥ paṇḍitas tāni vidyāt alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān; na dīrghasūtrair alasaiś cāraṇaiś ca 59 catvāri te tāta gṛhe vasantu; śriyābhijuṣṭasya gṛhastha dharme vṛddho jñātir avasannaḥ kulīnaḥ; sakhā daridro bhaginī cānapatyā 60 catvāry āha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me 61 devatānāṃ ca saṃkalpam anubhāvaṃ ca dhīmatām vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām 62 pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ pitā mātāgnir ātmā ca guruś ca bharatarṣabha 63 pañcaiva pūjayaṁl loke yaśaḥ prāpnoti kevalam devān pitṝn manuṣyāṃś ca bhikṣūn atithipañcamān 64 pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi mitrāṇy amitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ 65 pañcendriyasya martyasya chidraṃ ced ekam indriyam tato 'sya sravati prajñā dṛteḥ pādād ivodakam 66 ṣaḍ doṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtim icchatā nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā 67 ṣaḍ imān puruṣo jahyād bhinnāṃ nāvam ivārṇave apravaktāram ācāryam anadhīyānam ṛtvijam 68 arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriya vādinīm grāmakāraṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam 69 ṣaḍ eva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadā cana satyaṃ dānam anālasyam anasūyā kṣamā dhṛtiḥ 70 ṣaṇṇām ātmani nityānām aiśvaryaṃ yo 'dhigacchati na sa pāpaiḥ kuto 'narthair yujyate vijitendriyaḥ 71 ṣaḍ ime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ 72 pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ 73 sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ prāyaśo yair vinaśyanti kṛtamūlāś ca pārthivāḥ 74 striyo 'kṣā mṛgayā pānaṃ vāk pāruṣyaṃ ca pañcamam mahac ca daṇḍapāruṣyam arthadūṣaṇam eva ca 75 aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ brāhmaṇān prathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiś ca virudhyate 76 brāhmaṇa svāni cādatte brāhmaṇāṃś ca jighāṃsati ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati 77 naitān smarati kṛtyeṣu yācitaś cābhyasūyati etān doṣān naraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet 78 aṣṭāv imāni harṣasya nava nītāni bhārata vartamānāni dṛśyante tāny eva susukhāny api 79 samāgamaś ca sakhibhir mahāṃś caiva dhanāgamaḥ putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ saṃnipātaś ca maithune 80 samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca saṃnatiḥ abhipretasya lābhaś ca pūjā ca janasaṃsadi 81 navadvāram idaṃ veśma tristhūṇaṃ pañca sākṣikam kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvān yo veda sa paraḥ kaviḥ 82 daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ 83 tvaramāṇaś ca bhīruś ca lubdhaḥ kāmī ca te daśa tasmād eteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ 84 atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam putrārtham asurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā 85 yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā; pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca viśeṣavic chrutavān kṣiprakārī; taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam 86 jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān; vijñāta doṣeṣu dadhāti daṇḍam jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca; taṃ tādṛśaṃ śrīr juṣate samagrā 87 sudurbalaṃ nāvajānāti kaṃ cid; yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ; kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ 88 prāpyāpadaṃ na vyathate kadā cid; udyogam anvicchati cāpramattaḥ duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā; dhuraṃdharas tasya jitāḥ sapatnāḥ 89 anarthakaṃ vipra vāsaṃ gṛhebhyaḥ; pāpaiḥ saṃdhiṃ paradārābhimarśam dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ; na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva 90 na saṃrambheṇārabhate 'rthavargam; ākāritaḥ śaṃsati tathyam eva na mātrārthe rocayate vivādaṃ; nāpūjitaḥ kupyati cāpy amūḍhaḥ 91 na yo 'bhyasūyaty anukampate ca; na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti nātyāha kiṃ cit kṣamate vivādaṃ; sarvatra tādṛg labhate praśaṃsām 92 yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ; na pauruṣeṇāpi vikatthate 'nyān na mūrcchitaḥ kaṭukāny āha kiṃ cit; priyaṃ sadā taṃ kurute jano 'pi 93 na vairam uddīpayati praśāntaṃ; na darmam ārohati nāstam eti na durgato 'smīti karoti manyuṃ; tam ārya śīlaṃ param āhur agryam 94 na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ; nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ dattvā na paścāt kurute 'nutāpaṃ; na katthate satpuruṣārya śīlaḥ 95 deśācārān samayāñ jātidharmān; bubhūṣate yas tu parāvarajñaḥ sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva; mahājanasyādhipatyaṃ karoti 96 dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ; rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam mattonmattair durjanaiś cāpi vādaṃ; yaḥ prajñāvān varjayet sa pradhānaḥ 97 damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni; prāyaścittaṃ vividhāṁl lokavādān etāni yaḥ kurute naityakāni; tasyotthānaṃ devatā rādhayanti 98 samair vivāhaṃ kurute na hīnaiḥ; samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāś ca guṇair viśiṣṭāṃś ca puro dadhāti; vipaścitas tasya nayāḥ sunītāḥ 99 mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo; mitaṃ svapity amitaṃ karmakṛtvā dadāty amitreṣv api yācitaḥ saṃs; tam ātmavantaṃ prajahāty anarthāḥ 100 cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya; nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit mantre gupte samyag anuṣṭhite ca; svalpo nāsya vyathate kaś cid arthaḥ 101 yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ; satyo mṛdur dānakṛc chuddha bhāvaḥ atīva saṃjñāyate jñātimadhye; mahāmaṇir jātya iva prasannaḥ 102 ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ; sa sarvalokasya gurur bhavaty uta ananta tejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ; svatejasā sūrya ivāvabhāsate 103 vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ; pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendra kalpāḥ tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāś ca; tavādeśaṃ pālayanty āmbikeya 104 pradāyaiṣām ucitaṃ tāta rājyaṃ; sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ; bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra |
| 1 [dhṛ] jāgrato dahyamānasya yat kāryam anupaśyasi tad brūhi tvaṃ hi nas tāta dharmārthakuśalaḥ śuciḥ 2 tvaṃ māṃ yathāvad vidura praśādhi; prajñā pūrvaṃ sarvam ajātaśatroḥ yan manyase pathyam adīnasattva; śreyaḥ karaṃ brūhi tad vai kurūṇām 3 pāpāśaṅgī pāpam eva naupaśyan; pṛcchāmi tvāṃ vyākulenātmanāham kave tan me brūhi sarvaṃ yathāvan; manīṣitaṃ sarvam ajātaśatroḥ 4 śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam apṛṣṭas tasya tad brūyād yasya necchet parābhavam 5 tasmād vakṣyāmi te rājan bhavam icchan kurūn prati vacaḥ śreyaḥ karaṃ dharmyaṃ bruvatas tan nibodha me 6 mithyopetāni karmāṇi sidhyeyur yāni bhārata anupāya prayuktāni mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ 7 tathaiva yogavihitaṃ na sidhyet karma yan nṛpa upāyayuktaṃ medhāvī na tatra glapayen manaḥ 8 anubandhān avekṣeta sānubandheṣu karmasu saṃpradhārya ca kurvīta na vegena samācaret 9 anubandhaṃ ca saṃprekṣya vipākāṃś caiva karmaṇām utthānam ātmanaś caiva dhīraḥ kurvīta vā na vā 10 yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye kośe janapade daṇḍe na sa rājyāvatiṣṭhate 11 yas tv etāni pramāṇāni yathoktāny anupaśyati yukto dharmārthayor jñāne sa rājyam adhigacchati 12 na rājyaṃ prāptam ity eva vartitavyam asāṃpratam śriyaṃ hy avinayo hanti jarā rūpam ivottamam 13 bhakṣyottama praticchannaṃ matsyo baḍiśam āyasam rūpābhipātī grasate nānubandham avekṣate 14 yac chakyaṃ grasituṃ grasyaṃ grastaṃ pariṇamec ca yat hitaṃ ca pariṇāme yat tad adyaṃ bhūtim icchatā 15 vanaspater apakvāni phalāni pracinoti yaḥ sa nāpnoti rasaṃ tebhyo bījaṃ cāsya vinaśyati 16 yas tu pakvam upādatte kāle pariṇataṃ phalam phalād rasaṃ sa labhate bījāc caiva phalaṃ punaḥ 17 yathā madhu samādatte rakṣan puṣpāṇi ṣaṭpadaḥ tadvad arthān manuṣyebhya ādadyād avihiṃsayā 18 puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet mālā kāra ivārāme na yathāṅgāra kārakaḥ 19 kiṃ nu me syād idaṃ kṛtvā kiṃ nu me syād akurvataḥ iti karmāṇi saṃcintya kuryād vā puruṣo na vā 20 anārabhyā bhavanty arthāḥ ke cin nityaṃ tathāgatāḥ kṛtaḥ puruṣakāro 'pi bhaved yeṣu nirarthakaḥ 21 kāṃś cid arthān naraḥ prājño labhu mūlān mahāphalān kṣipram ārabhate kartuṃ na vighnayati tādṛśān 22 ṛju paśyati yaḥ sarvaṃ cakṣuṣānupibann iva āsīnam api tūṣṇīkam anurajyanti taṃ prajāḥ 23 cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham prasādayati lokaṃ yas taṃ loko 'nuprasīdati 24 yasmāt trasyanti bhūtāni mṛgavyādhān mṛgā iva sāgarāntām api mahīṃ labdhvā sa parihīyate 25 pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāptavān svena tejasā vāyur abhram ivāsādya bhraṃśayaty anaye sthitaḥ 26 dharmam ācarato rājñaḥ sadbhiś caritam āditaḥ vasudhā vasusaṃpūrṇā vardhate bhūtivardhanī 27 atha saṃtyajato dharmam adharmaṃ cānutiṣṭhataḥ pratisaṃveṣṭate bhūmir agnau carmāhitaṃ yathā 28 ya eva yatnaḥ kriyate prara rāṣṭrāvamardane sa eva yatnaḥ kartavyaḥ svarāṣṭra paripālane 29 dharmeṇa rājyaṃ vindeta dharmeṇa paripālayet dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya na jahāti na hīyate 30 apy unmattāt pralapato bālāc ca parisarpataḥ sarvataḥ sāram ādadyād aśmabhya iva kāñcanam 31 suvyāhṛtāni sudhiyāṃ sukṛtāni tatas tataḥ saṃcinvan dhīra āsīta śilā hārī śilaṃ yathā 32 gandhena gāvaḥ paśyanti vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ cāraiḥ paśyanti rājānaś cakṣurbhyām itare janāḥ 33 bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaur bhavati durduhā atha yā suduhā rājan naiva tāṃ vinayanty api 34 yad ataptaṃ praṇamati na tat saṃtāpayanty api yac ca svayaṃ nataṃ dāru na tat saṃnāmayanty api 35 etayopamayā dhīraḥ saṃnameta balīyase indrāya sa praṇamate namate yo balīyase 36 parjanyanāthāḥ paśavo rājāno mitra bāndhavāḥ patayo bāndhavāḥ strīṇāṃ brāhmaṇā veda bāndhavāḥ 37 satyena rakṣyate dharmo viyā yogena rakṣyate mṛjayā rakṣyate rūpaṃ kulaṃ vṛttena rakṣyate 38 mānena rakṣyate dhānyam aśvān rakṣyaty anukramaḥ abhīkṣṇadarśanād gāvaḥ striyo rakṣyāḥ kucelataḥ 39 na kulaṃ vṛtti hīnasya pramāṇam iti me matiḥ antyeṣv api hi jātānāṃ vṛttam eva viśiṣyate 40 ya īrṣyuḥ paravitteṣu rūpe vīrye kulānvaye sukhe saubhāgyasatkāre tasya vyādhir anantakaḥ 41 akārya karaṇād bhītaḥ kāryāṇāṃ ca vivarjanāt akāle mantrabhedāc ca yena mādyen na tat pibet 42 vidyāmado dhanamadas tṛtīyo 'bhijano madaḥ ete madāvaliptānām eta eva satāṃ damāḥ 43 asanto 'bhyarthitāḥ sadbhiḥ kiṃ cit kāryaṃ kadā cana manyante santam ātmānam asantam api viśrutam 44 gatir ātmavatāṃ santaḥ santa eva satāṃ gatiḥ asatāṃ ca gatiḥ santo na tv asantaḥ satāṃ gatiḥ 45 jitā sabhā vastravatā samāśā gomatā jitā adhvā jito yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam 46 śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe tad yasyeha praṇaśyati na tasya jīvitenārtho na dhanena na bandhubhiḥ 47 āḍhyānāṃ māṃsaparamaṃ madhyānāṃ gorasottaram lavaṇottaraṃ daridrāṇāṃ bhojanaṃ bharatarṣabha 48 saṃpannataram evānnaṃ daridrā bhuñjate sadā kṣut svādutāṃ janayati sā cāḍhyeṣu sudurlabhā 49 prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktir na vidyate daridrāṇāṃ tu rājendra api kāṣṭhaṃ hi jīryate 50 avṛttir bhayam antyānāṃ madhyānāṃ maraṇād bhayam uttamānāṃ tu martyānām avamānāt paraṃ bhayam 51 aiśvaryamadapāpiṣṭhā madāḥ pānamadādayaḥ aiśvaryamadamatto hi nāpatitvā vibudhyate 52 indriyaur indriyārtheṣu vartamānair anigrahaiḥ tair ayaṃ tāpyate loko nakṣatrāṇi grahair iva 53 yo jitaḥ pañcavargeṇa sahajenātma karśinā āpadas tasya vardhante śuklapakṣa ivoḍurāḍ 54 avijitya ya ātmānam amātyān vijigīṣate amitrān vājitāmātyaḥ so 'vaśaḥ parihīyate 55 ātmānam eva prathamaṃ deśarūpeṇa yo jayet tato 'mātyān amitrāṃś ca na moghaṃ vijigīṣate 56 vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu parīkṣya kāriṇaṃ dhīram atyantaṃ śrīr niṣevate 57 rathaḥ śarīraṃ puruṣasya rājan; nātmā niyantendriyāṇy asya cāśvāḥ tair apramattaḥ kuśalaḥ sadaśvair; dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ 58 etāny anigṛhītāni vyāpādayitum apy alam avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim 59 anartham arthataḥ paśyann artaṃ caivāpy anarthataḥ indriyaiḥ prasṛto bālaḥ suduḥkhaṃ manyate sukham 60 dharmārthau yaḥ parityajya syād indriyavaśānugaḥ śrīprāṇadhanadārebhya kṣipraṃ sa parihīyate 61 arthānām īśvaro yaḥ syād indriyāṇām anīśvaraḥ indriyāṇām anaiśvaryād aiśvaryād bhraśyate hi saḥ 62 ātmanātmānam anvicchen mano buddhīndriyair yataiḥ ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ 63 kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāv apihitāv ubhau kāmaś ca rājan krodhaś ca tau prājñānaṃ vilumpataḥ 64 samavekṣyeha dharmārthau saṃbhārān yo 'dhigacchati sa vai saṃbhṛta saṃbhāraḥ satataṃ sukham edhate 65 yaḥ pañcābhyantarāñ śatrūn avijitya matikṣayān jigīṣati ripūn anyān ripavo 'bhibhavanti tam 66 dṛśyante hi durātmāno vadhyamānāḥ svakarma bhiḥ indriyāṇām anīśatvād rājāno rājyavibhramaiḥ 67 asaṃtyāgāt pāpakṛtām apāpāṃs; tulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvāt; tasmāt pāpaiḥ saha saṃdhiṃ na kuryāt 68 nijān utpatataḥ śatrūn pañca pañca prayojanān yo mohān na nighṛhṇāti tam āpad grasate naram 69 anasūyārjavaṃ śaucaṃ saṃtoṣaḥ priyavāditā damaḥ satyam anāyāso na bhavanti durātmanām 70 ātmajñānam anāyāsas titikṣā dharmanityatā vāk caiva guptā dānaṃ ca naitāny antyeṣu bhārata 71 ākrośa parivādābhyāṃ vihiṃsanty abudhā budhān vaktā pāpam upādatte kṣamamāṇo vimucyate 72 hiṃsā balam asādhūnāṃ rājñāṃ daṇḍavidhir balam śuśrūṣā tu balaṃ strīṇāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam 73 vāk saṃyamo hi nṛpate suduṣkaratamo mataḥ arthavac ca vicitraṃ ca na śakyaṃ bahubhāṣitum 74 abhyāvahati kalyāṇaṃ vividhā vāk subhāṣitā saiva durbhāṣitā rājann anarthāyopapadyate 75 saṃrohati śarair viddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vāk kṣatam 76 karṇinālīkanārācā nirharanti śarīrataḥ vākśalyas tu na nirhartuṃ śakyo hṛdi śayo hi saḥ 77 vāk sāyakā vadanān niṣpatanti; yair āhataḥ śocati ratry ahāni parasya nāmarmasu te patanti; tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu 78 yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam buddhiṃ tasyāpakarṣanti so 'pācīnāni paśyati 79 buddhau kaluṣa bhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite anayo nayasaṃkāśo hṛdayān nāpasarpati 80 seyaṃ buddhiḥ parītā te putrāṇāṃ tava bhārata pāṇḍavānāṃ virodhena na cainām avabudhyase 81 rājā lakṣaṇasaṃpannas trailokyasyāpi yo bhavet śiṣyas te śāsitā so 'stu dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ 82 atīva sarvān putrāṃs te bhāgadheya puraskṛtaḥ tejasā prajñayā caiva yukto dharmārthatattvavit 83 ānṛśaṃsyād anukrośād yo 'sau dharmabhṛtāṃ varaḥ gauravāt tava rājendra bahūn kleśāṃs titikṣati |
| 1 [dhṛ] brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥ śṛṇvato nāsti me tṛptir vicitrāṇīha bhāṣase 2 sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam ubhe ete same syātām ārjavaṃ vā viśiṣyate 3 ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibho iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargam avāpsyasi 4 yāvat kīrtir manuṣyasya puṇyā lokeṣu gīyate tāvat sa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate 5 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam virocanasya saṃvādaṃ keśiny arthe sudhanvanā 6 kiṃ brāhmaṇāḥ svic chreyāṃso ditijāḥ svid virocana atha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati 7 prājāpatyā hi vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥ asmākaṃ khalv ime lokāḥ ke devāḥ ke dvijātayaḥ 8 ihaivāssva pratīkṣāva upasthāne virocana sudhanvā prātar āgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau 9 tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase sudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātar draṣṭāsi saṃgatau 10 anvālabhe hiraṇmayaṃ prāhrāde 'haṃ tavāsanam ekatvam upasaṃpanno na tv āseyaṃ tvayā saha 11 anvāharantu phalakaṃ kūrcaṃ vāpy atha vā bṛsīm sudhanvan na tvam arho 'si mayā saha samāsanam 12 pitāpi te samāsīnam upāsītaiva mām adhaḥ bālaḥ sukhaidhito gehe na tvaṃ kiṃ cana budhyase 13 hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yad vittam asureṣu naḥ sudhanvan vipaṇe tena praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ 14 hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocana prāṇayos tu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ 15 āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ prāṇayor vipaṇe kṛte na hi deveṣv ahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhi cit 16 pitaraṃ te gamiṣyāvaḥ prāṇayor vipaṇe kṛte putrasyāpi sa hetor hi prahrādo nānṛtaṃ vadet 17 [prah] imau tau saṃpradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha āśīviṣāv iva kruddhāv ekamārgam ihāgatau 18 kiṃ vai sahaiva carato na purā carataḥ saha virocanaitat pṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā 19 na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayor vipaṇāvahe prahrāda tat tvām ṛpcchāmi mā praśnam anṛtaṃ vadīḥ 20 [prah] udakaṃ madhuparkaṃ cāpy ānayantu sudhanvane brahmann abhyarcanīyo 'si śvetā gauḥ pīvarī kṛtā 21 udakaṃ madhuparkaṃ ca patha evārpitaṃ mama prahrāda tvaṃ tu nau praśnaṃ tathyaṃ prabrūhi pṛcchatoḥ 22 [prah] purto vānyo bhavān brahman sākṣye caiva bhavet sthitaḥ tayor vivadatoḥ praśnaṃ katham asmad vibho vadet 23 atha yo naiva prabrūyāt satyaṃ vā yadi vānṛtam etat sudhanvan pṛcchāmi durvivaktā sma kiṃ vaset 24 yāṃ rātrim adhivinnā strī yāṃ caivākṣa parājitaḥ yāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sma tāṃ vaset 25 nagare pratiruddhaḥ san bahir dvāre bubhukṣitaḥ amitrān bhūyasaḥ paśyan durvivaktā sma tāṃ vaset 26 pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte śatam aśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte 27 hanti jātān ajātāṃś ca hiraṇyārtho 'nṛtaṃ vadan sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ 28 [prah] mattaḥ śreyān aṅgirā vai sudhanvā tvad virocana mātāsya śreyasī mātus tasmāt tvaṃ tena vai jitaḥ 29 virocana sudhanvāyaṃ prāṇānām īśvaras tava sudhanvan punar icchāmi tvayā dattaṃ virocanam 30 yad dharmam avṛṇīthās tvaṃ na kāmād anṛtaṃ vadīḥ punar dadāmi te tasmāt putraṃ prahrāda durlabham 31 eṣa prahrāda putras te mayā datto virocanaḥ pādaprakṣālanaṃ kuryāt kumāryāḥ saṃnidhau mama 32 tasmād rājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktum arhasi mā gamaḥ sa sutāmātyo 'tyayaṃ putrān anubhraman 33 na devā yaṣṭim ādāya rakṣanti paśupālavat yaṃ tu rakṣitum icchanti buddhyā saṃvibhajanti tam 34 yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ tathā tathāsya sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ 35 na chandāṃsi vṛjināt tārayanti; āyāvinaṃ māyayā vartamānam nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāś; chandāṃsy enaṃ prajahaty antakāle 36 mattāpānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ; bhāryāpatyor antaraṃ jñātibhedam rājadviṣṭaṃ strīpumāṃsor vivādaṃ; varjyāny āhur yaś ca panthāḥ praduṣṭhaḥ 37 sāmudrikaṃ vaṇijaṃ corapūrvaṃ; śalāka dhūrtaṃ ca cikitsakaṃ ca ariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca; naitān sākhyeṣv adhikurvīta sapta 38 mānāgnihotram uta mānamaunaṃ; mānenādhītam uta mānayajñaḥ etāni catvāry abhayaṃkarāṇi; bhayaṃ prayacchanty ayathā kṛtāni 39 agāra dāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī parva kāraś ca sūcī ca mitra dhruk pāradārikaḥ 40 bhrūṇahā guru talpī ca yaś ca syāt pānapo dvijaḥ atitīkṣṇaś ca kākaś ca nāstiko veda nindakaḥ 41 sruva pragrahaṇo vrātyaḥ kīnāśaś cārthavān api rakṣety uktaś ca yo hiṃsyāt sarve brahmaṇhaṇaiḥ samāḥ 42 tṛṇoklayā jñāyate jātarūpaṃ; yuge bhadro vyavahāreṇa sādhuḥ śūro bhayeṣv arthakṛcchreṣu dhīraḥ; kṛcchrāsv āpatsu suhṛdaś cārayaś ca 43 jarā rūpaṃ harati hi dhairyam āśā; mṛtyuḥ prāṇān dharmacaryām asūyā krodhaḥ śriyaṃ śīlam anārya sevā; hriyaṃ kāmaḥ sarvam evābhimānaḥ 44 śrīr maṅgalāt prabhavati prāgalbhyāt saṃpravardhate dākṣyāt tu kurute mūlaṃ saṃyamāt pratitiṣṭhati 45 aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti; prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca parākramaś cābahu bhāṣitā ca; dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca 46 etān guṇāṃs tāta mahānubhāvān; eko guṇaḥ saṃśrayate prasahya rājā yadā satkurute manuṣyaṃ; sarvān guṇān eṣa guṇo 'tibhāti 47 aṣṭau nṛpemāni manuṣyaloke; svargasya lokasya nidarśanāni catvāry eṣām anvavetāni sadbhiś; catvāry eṣām anvavayanti santaḥ 48 yajño dānam adhyayanaṃ tapaś ca; catvāry etāny anvavetāni sadbhiḥ damaḥ satyam ārjavam ānṛśaṃsyaṃ; catvāry etāny anvavayanti santaḥ 49 na sā sabhā yatra na santi vṛddhā; na te vṛddhā ye na vadanti dharmam nāsau harmo yatana satyam asti; na tat satyaṃ yac chalenānuviddham 50 satyaṃ rūpaṃ śrutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanam śauryaṃ ca cirabhāṣyaṃ ca daśaḥ saṃsargayonayaḥ 51 pāpaṃ kurvan pāpakīrtiḥ pāpam evāśnute phalam puṇyaṃ kurvan puṇyakīrtiḥ puṇyam evāśnute phalam 52 pāpaṃ prajñāṃ nāśayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ naṣṭaprajñaḥ pāpam eva nityam ārabhate naraḥ 53 puṇyaṃ prajñāṃ vardhayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ vṛddhaprajñaḥ puṇyam eva nityam ārabhate naraḥ 54 asūyako danda śūko niṣṭhuro vairakṛn naraḥ sa kṛcchraṃ mahad āpnoto nacirāt pāpam ācaran 55 anasūyaḥ kṛtaprajñṭaḥ śobhanāny ācaran sadā akṛcchrāt sukham āpnoti sarvatra ca virājate 56 prajñām evāgamayati yaḥ prājñebhyaḥ sa paṇḍitaḥ prājño hy avāpya dharmārthau śaknoti sukham edhitum 57 divasenaiva tat kuryād yena rātau sukhaṃ vaset aṣṭa māsena tat kuryād yena varṣāḥ sukhaṃ vaset 58 pūrve vayasi tat kuryād yena vṛddhasukhaṃ vaset yāvaj jīvena tat kuryād yena pretya sukhaṃ vaset 59 jīrṇam annaṃ praśaṃsanti bhāryaṃ ca gatayauvanām śūraṃ vigatasaṃgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinam 60 dhanenādharmalabdhena yac chidram apidhīyate asaṃvṛtaṃ tad bhavati tato 'nyad avadīryate 61 gurur ātmavatāṃ śāstā śāsā rājā durātmanām atha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ 62 ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahāmanām prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca 63 dvijātipūjābhirato dātā jñātiṣu cārjavī kṣatriyaḥ svargabhāg rājaṃś ciraṃ pālayate mahīm 64 suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣās trayaḥ śūraś ca kṛtavidyaś ca yaś ca jānāti sevitum 65 buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata tāni jaṅghā jaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca 66 duryodhane ca śakunau mūḍhe duḥśāsane tathā karṇe caiśvaryam ādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtim icchasi 67 sarvair guṇair upetāś ca pāṇḍavā bharatarṣabha pitṛvat tvayi vartante teṣu vartasva putravat |
| 1 [vi] atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam 2 carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā 3 sādhyā devā vayam asmo maharṣe; dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo 'numātum śrutena dhīro buddhimāṃs tvaṃ mato naḥ; kāvyāṃ vācaṃ vaktum arhasy udārām 4 etat kāryam amarāḥ saṃśrutaṃ me; dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ; priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta 5 ākruśyamāno nākrośen manyur eva titikṣitaḥ ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati 6 nākrośī syān nāvamānī parasya; mitradrohī nota nīcopasevī na cātimānī na ca hīnavṛtto; rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta 7 marmāṇy asthīni hṛdayaṃ tathāsūn; ghorā vāco nirdahantīha puṃsām tasmād vācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ; dharmārāmo nityaśo varjayīta 8 aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ; vāk kaṇṭakair vitudantaṃ manuṣyān vidyād alakṣmīkatamaṃ janānāṃ; mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam 9 paraś ced enam adhividhyeta bāṇair; bhṛśaṃ sutīkṣṇair analārka dīptaiḥ viricyamāno 'py atiricyamāno; vidyāt kaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti 10 yadi santaṃ sevate yady asantaṃ; tapasvinaṃ yadi vā stenam eva vāso yathā raṅga vaśaṃ prayāti; tathā sa teṣāṃ vaśam abhyupaiti 11 vādaṃ tu yo na pravaden na vādayed; yo nāhataḥ pratihanyān na ghātayet yo hantukāmasya na pāpam icchet; tasmai devāḥ spṛhayanty āgatāya 12 avyāhṛtaṃ vyāhṛtāc chreya āhuḥ; satyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tad dvitīyam priyaṃvaded vyāhṛtaṃ tat tṛtīyaṃ; dharmyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tac caturtham 13 yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃś copasevate yādṛg icchec ca bhavituṃ tādṛg bhavati pūruṣaḥ 14 yato yato nivartate tatas tato vimucyate nivartanād dhi sarvato na vetti duḥkham aṇv api 15 na jīyate nota jigīṣate 'nyān; na vairakkṛc cāpratighātakaś ca nindā praśaṃsāsu samasvabhāvo; na śocate hṛṣyati naiva cāyam 16 bhāvam icchati sarvasya nābhāve kurute matim satyavādī mṛdur dānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ 17 nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ 18 duḥśāsanas tūpahantā na śāstā; nāvartate manyuvaśāt kṛtaghnaḥ na kasya cin mitram atho durātmā; kalāś caitā adhamasyeha puṃsaḥ 19 na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo 'py ātmaśaṅkitaḥ nirākaroti mitrāṇi yo vai so 'dhama pūruṣaḥ 20 uttamān eva seveta prāpte kāle tu madhyamān adhamāṃs tu na seveta ya icchec chreya ātmanaḥ 21 prāpnoti vai vittam asad balena; nityotthānāt prajñayā pauruṣeṇa na tv eva samyag labhate praśaṃsāṃ; na vṛttam āpnoti mahākulānām 22 mahākulānāṃ spṛhayanti devā; dharmārthavṛddhāś ca bahuśrutāś ca pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnam etaṃ; bhavanti vai kāni mahākulāni 23 tamo damo brahmavit tvaṃ vitānāḥ; puṇyā vivāhāḥ satatānna dānam yeṣv evaite saptaguṇā bhavanti; samyag vṛttās tāni mahākulāni 24 yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonir; vṛttaprasādena caranti dharmam ye kīrtim icchanti kule viśiṣṭāṃ; tyaktānṛtās tāni mahākulāni 25 anijyayāvivāhairś ca vedasyotsādanena ca kulāny akulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca 26 deva dravyavināśena brahma svaharaṇena ca kulāny akulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca 27 brāhmaṇānāṃ paribhavāt parivādāc ca bhārata kulāny akulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca 28 kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato 'śvataḥ kulasaṃkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ 29 vṛttatas tv avihīnāni kulāny alpadhanāny api kulasaṃkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mayad yaśaḥ 30 mā naḥ kule vairakṛt kaś cid astu; rājāmātyo mā parasvāpahārī mitradrohī naikṛtiko 'nṛtī vā; pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ 31 yaś ca no brāhmaṇaṃ hanyād yaś ca no brāhmaṇān dviṣet na naḥ sa samitiṃ gacched yaś ca no nirvapet kṛṣim 32 tṛṇāni bhūmir udakaṃ vāk caturthī ca sūnṛtā satām etāni geheṣu nocchidyante kadā cana 33 śraddhayā parayā rājann upanītāni satkṛtim pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām 34 sūkṣmo 'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai; śakto voḍhuṃ na tathānye mahījāḥ evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti; mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ 35 na tan mitraṃ yasya kopād bibheti; yad vā mitraṃ śaṅkitenopacaryam yasmin mitre pitarīvāśvasīta; tad vai mitraṃ saṃgatānītarāṇi 36 yadi ced apy asaṃbandho mitrabhāvena vartate sa eva bandhus tan mitraṃ sā gatis tatparāyaṇam 37 calacittasya vai puṃso vṛddhān anupasevataḥ pāriplavamater nityam adhruvo mitra saṃgrahaḥ 38 calacittam anātmānam indriyāṇāṃ vaśānugam arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā 39 akasmād eva kupyanti prasīdanty animittataḥ śīlam etad asādhūnām abhraṃ pāriplavaṃ yathā 40 satkṛtāś ca kṛtārthāś ca mitrāṇāṃ na bhavanti ye tān mṛtān api kravyādāḥ kṛtaghnān nopabhuñjate 41 arthayed eva mitrāṇi sati vāsati vā dhane nānarthayan vijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām 42 saṃtāpād bhraśyate rūpaṃ saṃtāpād bhraśyate balam saṃtāpād bhraśyate jñānaṃ saṃtāpād vyādhim ṛcchati 43 anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate amitrāś ca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ 44 punar naro mriyate jāyate ca; punar naro hīyate vardhate punaḥ punar naro yācati yācyate ca; punar naraḥ śocati śocyate punaḥ 45 sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca; lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca paryāyaśaḥ sarvam iha spṛśanti; tasmād dhīro naiva hṛṣyen na śocet 46 calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi; teṣāṃ yad yad vartate yatra yatra tatas tataḥ sravate buddhir asya; chidroda kumbhād iva nityam ambhaḥ 47 tanur ucchaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati 48 nityodvignam idaṃ sarvaṃ nityodvignam idaṃ manaḥ yat tat padam anudvignaṃ tan me vada mahāmate 49 nānyatra vidyā tapasor nānyatrendriya nigrahāt nānyatra lobhasaṃtyāgāc chāntiṃ paśyāma te 'nagha 50 buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgena vindati 51 anāśritā dānapuṇyaṃ veda puṇyam anāśritāḥ rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ 52 svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ tapasaś ca sutaptasya tasyānte sukham edhate 53 svāstīrṇāni śayanāni prapannā; na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante na strīṣu rājan ratim āpnuvanti; na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ 54 na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ; na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti; na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti 55 na vai teṣāṃ svadate pathyam uktaṃ; yogakṣemaṃ kalpate nota teṣām bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ; na vidyate kiṃ cid anyad vināśāt 56 saṃbhāvyaṃ goṣu saṃpannaṃ saṃbhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ saṃbhāvyaṃ strīṣu cāpalyaṃ saṃbhāvyaṃ jñātito bhayam 57 tantavo 'py āyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ bahūn bahutvād āyāsān sahantīty upamā satām 58 dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha 59 brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca vṛntād iva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te 60 mahān apy ekajo vṛkṣo balavān supratiṣṭhitaḥ prasahya eva vātena śākhā skandhaṃ vimarditum 61 atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṃghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ te hi śīghratamān vātān sahante 'nyonyasaṃśrayāt 62 evaṃ manuṣyam apy ekaṃ guṇair api samanvitam śakyaṃ dviṣanto manyante vāyur drumam ivaukajam 63 anyonyasamupaṣṭambhād anyonyāpāśrayeṇa ca jñātayaḥ saṃpravardhante sarasīvotpalāny uta 64 avadhyā brāhmaṇā gāvo striyo bālāś ca jñātayaḥ yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ 65 na manuṣye guṇaḥ kaś cid anyo dhanavatām api anāturatvād bhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ 66 avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rogaṃ; pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇam ugram satāṃ peyaṃ yan na pibanty asanto; manyuṃ mahārāja piba praśāmya 67 rogārditā na phalāny ādriyante; na vai labhante viṣayeṣu tattvam duḥkhopetā rogiṇo nityam eva; na budhyante dhanabhogān na saukhyam 68 purā hy ukto nākaros tvaṃ vaco me; dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan duryodhanaṃ vārayety akṣavatyāṃ; kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti 69 na tad balaṃ yan mṛdunā virudhyate; miśro dharmas tarasā sevitavyaḥ pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr; mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān 70 dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavān pālayantu; pāṇḍoḥ sutās tava putrāṃś ca pāntu ekārimitrāḥ kuravo hy ekamantrā; jīvantu rājan sukhinaḥ samṛddhāḥ 71 meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvam adya; tvayy ādhīnaṃ kuru kulam ājamīḍha pārthān bālān vanavāsa prataptān; gopāyasva svaṃ yaśas tāta rakṣan 72 saṃdhatsva tvaṃ kauravān pāṇḍuputrair; mā te 'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu satye sthitās te naradeva sarve; duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra |
| 1 [vi] saptadaśemān rājendra manuḥ svāyambhuvo 'bravīt vaicitravīrya puruṣān ākāśaṃ muṣṭibhir ghnataḥ 2 tān ev indrasya hi dhanur anāmyaṃ namato 'bravīt atho marīcinaḥ pādān anāmyān namatas tathā 3 yaś cāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate; yaś cātivelaṃ bhajate dviṣantam striyaś ca yo 'rakṣati bhadram astu te; yaś cāyācyaṃ yācati yaś ca katthate 4 yaś cābhijātaḥ prakaroty akāryaṃ; yaś cābalo balinā nityavairī aśraddadhānāya ca yo bravīti; yaś cākāmyaṃ kāmayate narendra 5 vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate; vadhvā vasann uta yo mānakāmaḥ parakṣetre nirvapati yaś ca bījaṃ; striyaṃ ca yaḥ parivadate 'tivelam 6 yaś caiva labdhvā na smarāmīty uvāca; dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ yaś cāsataḥ sāntvam upāsatīha; ete 'nuyānty anilaṃ pāśahastāḥ 7 yasmin yathā vartate yo manuṣyas; tasmiṃs tathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ māyācāro māyayā vartitavyaḥ; sādhv ācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ 8 śatāyur uktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā nāpnoty atha ca tat sarvam āyuḥ keneha hetunā 9 ativādo 'timānaś ca tathātyāgo narādhipaḥ krodhaś cātivivitsā ca mitradrohaś ca tāni ṣaṭ 10 eta evāsayas tīkṣṇāḥ kṛntanty āyūṃṣi dehinām etāni mānavān ghnanti na mṛtyur bhadram astu te 11 viśvastasyaiti yo dārān yaś cāpi guru takpagaḥ vṛṣalī patir dvijo yaś ca pānapaś caiva bhārata 12 śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittam iti śrutiḥ 13 gṛhī vadānyo 'napaviddha vākyaḥ; śeṣānna bhokāpy avihiṃsakaś ca nānarthakṛt tyaktakaliḥ kṛtajñaḥ; satyo mṛduḥ svargam upaiti vidvān 14 sulabhāḥ puruṣā rājan satataṃ priyavādinaḥ apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ 15 yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye apriyāṇy āha pathyāni tena rājā sahāyavān 16 tyajet kulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet 17 āpad arthaṃ dhanaṃ rakṣed dārān rakṣed dhanair api ātmānaṃ satataṃ rakṣed dārair api dhanair api 18 uktaṃ mayā dyūtakāle 'pi rājan; naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya tadauṣadhaṃ pathyam ivāturasya; na rocate tava vaicitra vīrya 19 kākair imāṃś citrabarhān mayūrān; parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavān dhārtarāṣṭraiḥ hitvā siṃhān kroṣṭu kān gūhamānaḥ; prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra 20 yas tāta na krudhyati sarvakālaṃ; bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya tasmin bhṛtyā bhartari viśvasanti; na cainam āpatsu parityajanti 21 na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrodhanena; bāhyaṃ janaṃ saṃjighṛkṣed apūrvam tyajanti hy enam ucitāvaruddhāḥ; snigdhā hy amātyāḥ parihīnabhogāḥ 22 kṛtyāni pūrvaṃ parisaṃkhyāya sarvāṇy; āyavyayāv anurūpāṃ ca vṛttim saṃgṛhṇīyād anurūpān sahāyān; sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi 23 abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ; sarvāṇi kāryāṇi karoty atandrīḥ vaktā hitānām anurakta āryaḥ; śaktijña ātmeva hi so 'nukampyaḥ 24 vākyaṃ tu yo nādriyate 'nuśiṣṭaḥ; pratyāha yaś cāpi niyujyamānaḥ prajñābhimānī pratikūlavādī; tyājyaḥ sa tādṛk tvarayaiva bhṛtyaḥ 25 astabdham aklībam adīrghasūtraṃ; sānukrośaṃ ślakṣṇam ahāryam anyaiḥ aroga jātīyam udāravākyaṃ; dūtaṃ vadanty aṣṭa guṇopapannam 26 na viśvāsāj jātu parasya gehaṃ; gacchen naraś cetayāno vikāle na catvare niśi tiṣṭhen nigūḍho; na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta 27 na nihnavaṃ satra gatasya gacchet; saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṃgatasya na ca brūyān nāśvasāmi tvayīti; sa kāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt 28 ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ; putro bhrātā vidhavā bāla putrā senā jīvī coddhṛta bhakta eva; vyavahāre vai varjanīyāḥ syur ete 29 guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante; balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ sparśaś ca gandhaś ca viśuddhatā ca; śrīḥ saukumāryaṃ pravarāś ca nāryaḥ 30 guṇāś ca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante; ārogyam āyuś ca sukhaṃ balaṃ ca anāvilaṃ cāsya bhaved apatyaṃ; na cainam ādyūna iti kṣipanti 31 akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca; lokadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam adeśakālajñam aniṣṭa veṣam; etān gṛhe na prativāsayīta 32 kadaryam ākrośakam aśrutaṃ ca; varāka saṃbhūtam amānya māninam niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam; etān bhṛtārto 'pi na jātu yācet 33 saṃkliṣṭakarmāṇam atipravādaṃ; nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy; etān na seveta narādhamān ṣaṭ 34 sahāyabandhanā hy arthāḥ sahāyāś cārthabandhanāḥ anyonyabandhanāv etau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ 35 utpādya putrān anṛṇāṃś ca kṛtvā; vṛttiṃ ca tebhyo 'nuvidhāya kāṃ cit sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā; araṇyasaṃstho munivad bubhūṣet 36 hitaṃ yat sarvabhūtānām ātmanaś ca sukhāvaham tat kuryād īśvaro hy etan mūlaṃ dharmārthasiddhaye 37 buddhiḥ prabhāvas tejaś ca sattvam utthānam eva ca vyavasāyaś ca yasya syāt tasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ 38 paśya doṣān pāṇḍavair vigrahe tvaṃ; yatra vyatherann api devāḥ sa śakrāḥ putrair vairaṃ nityam udvignavāso; yaśaḥ praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ 39 bhīṣmasya kopas tava cendra kalpa; droṇasya rājñaś ca yudhiṣṭhirasya utsādayel lokam imaṃ pravṛddhaḥ; śveto grahas tiryag ivāpatan khe 40 tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ pṛthivīm anuśāseyur akhilāṃ sāgarāmbarām 41 dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājan vyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrān nīnaśo vanāt 42 na syād vanam ṛte vyāghrān vyāghrā na syur ṛte vanam vanaṃ hi rakṣyate vyāghrair vyāghrān rakṣati kānanam 43 na tathecchanty akalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān yathaiṣāṃ jñātum icchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ 44 arthasiddhiṃ parām icchan dharmam evāditaś caret na hi dharmād apaity arthaḥ svargalokād ivāmṛtam 45 yasyātmā virataḥ pāpāt kalyāṇe ca niveśitaḥ tena sarvam idaṃ buddhaṃ prakṛtir vikṛtirś ca yā 46 yo dharmam arthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate dharmārthakāmasaṃyogaṃ yo 'mutreha ca vindati 47 saṃniyacchati yo vegam utthitaṃ krodhaharṣayoḥ sa śriyo bhājanaṃ rājanyaś cāpatsu na muhyati 48 balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me yat tu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balam ucyate 49 amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balam ucyate dhanalābhas tṛtīyaṃ tu balam āhur jigīṣavaḥ 50 yat tv asya sahajaṃ rājan pitṛpaitāmahaṃ balam abhijāta balaṃ nāma tac caturthaṃ balaṃ smṛtam 51 yena tv etāni sarvāṇi saṃgṛhītāni bhārata yad balānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tat prajñā balam ucyate 52 mahate yo 'pakārāya narasya prabhaven naraḥ tena vairaṃ samāsajya dūrastho 'smīti nāśvaset 53 strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartum arhati 54 prajñā śareṇābhihatasya jantoś; cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni na homamantrā na ca maṅgalāni; nātharvaṇā nāpy agadāḥ susiddhāḥ 55 sarpaś cāgniś ca siṃhaś ca kulaputraś ca bhārata nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hy atitejasaḥ 56 agnis tejo mahal loke gūḍhas tiṣṭhati dāruṣu na copayuṅkte tad dāru yāvan no dīpyate paraiḥ 57 sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate tadā tac ca vanaṃ cānyan nirdahaty āśu tejasā 58 evam eva kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe 'gnir iva śerate 59 latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ na latā vardhate jātu mahādrumam anāśritā 60 vanaṃ rājaṃs tvaṃ saputro 'mbikeya; siṃhān vane pāṇḍavāṃs tāta viddhi siṃhair vihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet; siṃhā vinaśyeyur ṛte vanena |
| 1 [vi] ūrdhvaṃ prāṇā hy utkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati pratyutthānābhivādābhyāṃ punas tān patipadyate 2 pīṭhaṃ dattvā sādhave 'bhyāgatāya; ānīyāpaḥ parinirṇijya pādau sukhaṃ pṛṣṭvā prativedyātma saṃsthaṃ; tato dadyād annam avekṣya dhīraḥ 3 yasyodakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca; na mantravit pratigṛhṇāti gehe lobhād bhayād arthakārpaṇyato vā; tasyānarthaṃ jīvitam āhur āryāḥ 4 cikitsakaḥ śakya kartāvakīrṇī; stenaḥ krūro madyapo bhrūṇahā ca senājīvī śrutivikrāyakaś ca; bhṛśaṃ priyo 'py atithir nodakārhaḥ 5 avikreyaṃ lavaṇaṃ pakvam annaṃ dadhi; kṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ ca tilā māṃsaṃ mūlaphalāni śākaṃ; raktaṃ vāsaḥ sarvagandhā guḍaś ca 6 aroṣaṇo yaḥ samaloṣṭa kāñcanaḥ; prahīṇa śoko gatasaṃdhi vigrahaḥ nindā praśaṃsoparataḥ priyāpriye; carann udāsīnavad eṣa bhikṣukaḥ 7 nīvāra mūleṅguda śākavṛttiḥ; susaṃyatātmāgnikāryeṣv acodyaḥ vane vasann atithiṣv apramatto; dhuraṃdharaḥ puṇyakṛd eṣa tāpasaḥ 8 apakṛtvā buddhimato dūrastho 'smīti nāśvaset dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ 9 na viśvased aviśvaste viśvaste nātiviśvaset viśvāsād bhayam utpannaṃ mūlāny api nikṛntati 10 anīrṣyur guptadāraḥ syāt saṃvibhāgī priyaṃvadaḥ ślakṣṇo madhuravāk strīṇāṃ na cāsāṃ vaśago bhavet 11 pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāś ca gṛhadīptayaḥ striyaḥ śriyo gṛhasyoktās tasmād rakṣyā viśeṣataḥ 12 pitur antaḥpuraṃ dadyān mātur dadyān mahānasam goṣu cātmasamaṃ dadyāt svayam eva kṛṣiṃ vrajet bhṛtyair vaṇijyācāraṃ ca putraiḥ seveta brāhmaṇān 13 adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati 14 nityaṃ santaḥ kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe 'gnir iva śerate 15 yasya mantraṃ na jānanti bāhyāś cābhyantarāś ca ye sa rājā sarvataś cakṣuś ciram aiśvaryam aśnute 16 kariṣyan na prabhāṣeta kṛtāny eva ca darśayet dharmakāmārtha kāryāṇi tathā mantro na bhidyate 17 giripṛṣṭham upāruhya prāsādaṃ vā rahogataḥ araṇye niḥśalāke vā tatra mantro vidhīyate 18 nāsuhṛt paramaṃ mantraṃ bhāratārhati veditum apaṇḍito vāpi suhṛt paṇḍito vāpy anātmavān amātye hy arthalipsā ca mantrarakṣaṇam eva ca 19 kṛtāni sarvakāryāṇi yasya vā pārṣadā viduḥ gūḍhamantrasya nṛpates tasya siddhir asaṃśayam 20 apraśastāni karmāṇi yo mohād anutiṣṭhati sa teṣāṃ viparibhraṃśe bhraśyate jīvitād api 21 karmaṇāṃ tu praśastānām anuṣṭhānaṃ sukhāvaham teṣām evānanuṣṭhānaṃ paścāt tāpakaraṃ mahat 22 sthānavṛddha kṣayajñasya ṣāḍguṇya viditātmanaḥ anavajñāta śīlasya svādhīnā pṛthivī nṛpa 23 amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ ātmapratyaya kośasya vasudheyaṃ vasuṃdharā 24 nāmamātreṇa tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥ bhṛtyebhyo visṛjed arthān naikaḥ sarvaharo bhavet 25 brāhmaṇo brāhmaṇaṃ veda bhartā veda striyaṃ tathā amātyaṃ nṛpatir veda rājā rājānam eva ca 26 na śatrur aṅkam āpanno moktavyo vadhyatāṃ gataḥ ahatād dhi bhayaṃ tasmāj jāyate nacirād iva 27 daivateṣu ca yatnena rājasu brāhmaṇeṣu ca niyantavyaḥ sadā krodho vṛddhabālātureṣu ca 28 nirarthaṃ kalahaṃ prājño varjayen mūḍha sevitam kīrtiṃ ca labhate loke na cānarthena yujyate 29 prasādo niṣphalo yasya krodhaś cāpi nirarthakaḥ na taṃ bhartāram icchanti ṣaṇḍhaṃ patim iva striyaḥ 30 na buddhir dhanalābhāya na jāḍyam asamṛddhaye lokaparyāya vṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ 31 vidyā śīlavayovṛddhān buddhivṛddhāṃś ca bhārata dhanābhijana vṛddhāṃś ca nityaṃ mūḍho 'vamanyate 32 anārya vṛttam aprājñam asūyakam adhārmikam anarthāḥ kṣipram āyānti vāg duṣṭaṃ krodhanaṃ tathā 33 avisaṃvādanaṃ dānaṃ samayasyāvyatikramaḥ āvartayanti bhūtāni samyak praṇihitā ca vāk 34 avisaṃvādako dakṣaḥ kṛtajño matimān ṛjuḥ api saṃkṣīṇa kośo 'pi labhate parivāraṇam 35 dhṛtiḥ śamo damaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāg aniṣṭhurā mitrāṇāṃ cānabhidrohaḥ sataitāḥ samidhaḥ śriyaḥ 36 asaṃvibhāgī duṣṭātmā kṛtaghno nirapatrapaḥ tādṛṅ narādhamo loke varjanīyo narādhipa 37 na sa rātrau sukhaṃ śete sa sarpa iva veśmani yaḥ kopayati nirdoṣaṃ sa doṣo 'bhyantaraṃ janam 38 yeṣu duṣṭeṣu doṣaḥ syād yogakṣemasya bhārata sadā prasādanaṃ teṣāṃ devatānām ivācaret 39 ye 'rthāḥ strīṣu samāsaktāḥ prathamotpatiteṣu ca ye cānārya samāsaktāḥ sarve te saṃśayaṃ gatāḥ 40 yatra strī yatra kitavo yatra bālo 'nuśāsti ca majjanti te 'vaśā deśā nadyām aśmaplavā iva 41 prayojaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhārata tān ahaṃ paṇḍitān manye viśeṣā hi prasaṅginaḥ 42 yaṃ praśaṃsanti kitavā yaṃ praśaṃsanti cāraṇāḥ yaṃ praśaṃsanti bandhakyo na sa jīvati mānavaḥ 43 hitvā tān parameṣvāsān pāṇḍavān amitaujasaḥ āhitaṃ bhārataiśvaryaṃ tvayā duryodhane mahat 44 taṃ drakṣyasi paribhraṣṭaṃ tasmāt tvaṃ nacirād iva aiśvaryamadasaṃmūḍhaṃ baliṃ lokatrayād iva |
| 1 [dhṛ] anīśvaro 'yaṃ puruṣo bhavābhave; sūtraprotā dārumayīva yoṣā dhātrā hi diṣṭasya vaśe kilāyaṃ; tasmād vada tvaṃ śravaṇe ghṛto 'ham 2 aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatir api bruvan labhate buddhyavajñānam avamānaṃ ca bhārata 3 priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ mantraṃ mūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ 4 dveṣyo na sādhur bhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ priye śubhāni karmāṇi dveṣye pāpāni bhārata 5 na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhim āvahet kṣayaḥ sa tv iha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet 6 samṛddhā guṇataḥ ke cid bhavanti dhanato 'pare dhanavṛddhān guṇair hīnān dhṛtarāṣṭra vivarjayet 7 [dhṛ] sarvaṃ tvam āyatī yuktaṃ bhāṣase prājñasaṃmatam na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmas tato jayaḥ 8 svabhāvaguṇasaṃpanno na jātu vinayānvitaḥ susūkṣmam api bhūtānām upamardaṃ prayokṣyate 9 parāpavāda niratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca parasparavirodhe ca yatante satatothitāḥ 10 sa doṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahad bhayam arthādāne mahān doṣaḥ pradāne ca mahad bhayam 11 ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse parigarhitāḥ yuktāś cānyair mahādoṣair ye narās tān vivarjayet 12 nivartamāne sauhārde prītir nīce praṇaśyati yā caiva phalanirvṛttiḥ sauhṛde caiva yat sukham 13 yatate cāpavādāya yatnam ārabhate kṣaye alpe 'py apakṛte mohān na śāntim upagacchati 14 tādṛśaiḥ saṃgataṃ nīcair nṛśaṃsair akṛtātmabhiḥ niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvān dūrād vivarjayet 15 yo jñātim anugṛhṇāti daridraṃ dīnam āturam saputrapaśubhir vṛddhiṃ yaśaś cāvyayam aśnute 16 jñātayo vardhanīyās tair ya icchanty ātmanaḥ śubham kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmāt sādhu samācara 17 śreyasā yokṣyase rājan kurvāṇo jñātisatkriyām viguṇā hy api saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha 18 kiṃ punar guṇavantas te tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ prasādaṃ kuru dīnānāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate 19 dīyantāṃ grāmakāḥ ke cit teṣāṃ vṛttyartham īśvara evaṃ loke yaśaḥprāpto bhaviṣyatsi narādhipa 20 vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta rakṣaṇam mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam 21 jñātibhir vigrahas tāta na kartavyo bhavārthinā sukhāni saha bhojyāni jñātibhir bharatarṣabha 22 saṃbhojanaṃ saṃkathanaṃ saṃprītiś ca parasparam jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kathaṃ cana 23 jñātayas tārayantīha jñātayo majjayanti ca suvṛttās tārayantīha durvṛttā majjayanti ca 24 suvṛtto bhava rājendra pāṇḍavān prati mānada adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tair vṛtas tvaṃ bhaviṣyasi 25 śrīmantaṃ jñātim āsādya yo jñātir avasīdati digdhahastaṃ mṛga iva sa enas tasya vindati 26 paścād api naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati tān vā hatān sutān vāpi śrutvā tad anucintaya 27 yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā ādāv eva na tat kuryād adhruve jīvite sati 28 na kaś cin nāpanayate pumān anyatra bhārgavāt śeṣasaṃpratipattis tu buddhimatsv eva tiṣṭhati 29 duryodhanena yady etat pāpaṃ teṣu purā kṛtam tvayā tat kulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara 30 tāṃs tvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām 31 suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ pravicintya yaḥ adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati 32 avṛttiṃ vinayo hanti hanty anarthaṃ parākramaḥ hanti nityaṃ kṣamā krodham ācāro hanty alakṣaṇam 33 paricchadena kṣatreṇa veśmanā paricaryayā parīkṣeta kulaṃ rājan bhojanācchādanena ca 34 yayoś cittena vā cittaṃ naibhṛtaṃ naibhṛtena vā sameti prajñayā prajñā tayor maitrī na jīryate 35 durbuddhim akṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇair iva vivarjayīta medhāvī tasmin maitrī praṇaśyati 36 avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca tathaivāpeta dharmeṣu na maitrīm ācared budhaḥ 37 kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyam akṣudraṃ dṛḍhabhaktikam jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitram atyāgi ceṣyate 38 indriyāṇām anutsargo mṛtyunā na viśiṣyate atyarthaṃ punar utsargaḥ sādayed daivatāny api 39 mārdavaṃ sarvabhūtānām anasūyā kṣamā dhṛtiḥ āyuṣyāṇi budhāḥ prāhur mitrāṇāṃ cāvimānanā 40 apanītaṃ sunītena yo 'rthaṃ pratyāninīṣate matim āsthāya sudṛḍhāṃ tad akāpuruṣa vratam 41 āyatyāṃ pratikārajñas tadātve dṛḍhaniścayaḥ atīte kāryaśeṣajño naro 'rthair na prahīyate 42 karmaṇā manasā vācā yad abhīkṣṇaṃ niṣevate tad evāpaharaty enaṃ tasmāt kalyāṇam ācaret 43 maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutam utthānam ārjavam bhūtim etāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇa darśanam 44 anirvedaḥ śriyo mūlaṃ duḥkhanāśe sukhasya ca mahān bhavaty anirviṇṇaḥ sukhaṃ cātyantam aśnute 45 nātaḥ śrīmattaraṃ kiṃ cid anyat pathyatamaṃ tathā prabha viṣṇor yathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā 46 kṣamed aśaktaḥ sarvasya śaktimān dharmakāraṇāt arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā 47 yat sukhaṃ sevamāno 'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate kāmaṃ tad upaseveta na mūḍha vratam ācaret 48 duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣv alaseṣu ca na śrīr vasaty adānteṣu ye cotsāha vivarjitāḥ 49 ārjavena naraṃ yuktam ārjavāt savyapatrapam aśaktimantaṃ manyanto dharṣayanti kubuddhayaḥ 50 atyāryam atidātāram atiśūram ativratam prajñābhimāninaṃ caiva śrīr bhayān nopasarpati 51 agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam ratiputra phalā dārā dattabhukta phalaṃ dhanam 52 adharmopārjitair arthair yaḥ karoty aurdhva dehikam na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte 'rthasya durāgamāt 53 kānāra vanadurgeṣu kṛcchrāsv āpatsu saṃbhrame udyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṃ bhayam 54 utthānaṃ saṃyamo dākṣyam apramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tat 55 tapobalaṃ tāpasānāṃ brahma brahmavidāṃ balam hiṃsā balam asādhūnāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam 56 aṣṭau tāny avrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ havir brāhmaṇa kāmyā ca guror vacanam auṣadham 57 na tatparasya saṃdadhyāt pratikūlaṃ yadātmanaḥ saṃgraheṇaiṣa dharmaḥ syāt kāmād anyaḥ pravartate 58 akrodhena jayet krodham asādhuṃ sādhunā jayet jayet kadaryaṃ dānena jayet satyena cānṛtam 59 strī dhūrtake 'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini caure kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike 60 abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ catvāri saṃpravardhante kīrtir āyur yaśobalam 61 atikleśena ye 'rthāḥ syur dharmasyātikrameṇa ca arer vā praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ 62 avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ mithunam aprajam nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭram arājakam 63 adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā asaṃbhogo jarā strīṇāṃ vākśalyaṃ manaso jarā 64 anāmnāya malā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam kautūhalamalā sādhvī vipravāsa malāḥ striyaḥ 65 suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu jñeyaṃ trapu malaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malam 66 na svapnena jayen nidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet nendhanena jayed agniṃ na pānena surāṃ jayet 67 yasya dānajitaṃ mitram amitrā yudhi nirjitāḥ annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam 68 sahasriṇo 'pi jīvanti jīvanti śatinas tathā dhṛtarāṣṭraṃ vimuñcecchāṃ na kathaṃ cin na jīvyate 69 yat pṛthivyāṃ vrīhi yavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ nālam ekasya tat sarvam iti paśyan na muhyati 70 rājan bhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samam ācara samatā yadi te rājan sveṣu pāṇḍusuteṣu ca |
| 1 [vi] yo 'bhyarthitaḥ sadbhir asajjamānaḥ; karoty arthaṃ śaktim ahāpayitvā kṣipraṃ yaśas taṃ samupaiti santam alaṃ; prasannā hi sukhāya santaḥ 2 mahāntam apy artham adharmayuktaṃ; yaḥ saṃtyajaty anupākruṣṭa eva sukhaṃ sa duḥkhāny avamucya śete; jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāvamucya 3 anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam guroś cālīka nirbandhaḥ samāni brahmahatyayā 4 asūyaika padaṃ mṛtyur ativādaḥ śriyo vadhaḥ aśuśrūṣā tvarā ślāghā vidyāyāḥ śatravas trayaḥ 5 sukhārthinaḥ kuto vidyā nāsti vidyārthinaḥ sukham sukhārthī vā tyajed vidyāṃ vidyārthī vā sukhaṃ tyajet 6 nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanā 7 āśā dhṛtiṃ hanti samṛddhim antakaḥ; krodhaḥ śriyaṃ hanti yaśaḥ kadaryatā apālanaṃ hanti paśūṃś ca rājann; ekaḥ kruddho brāhmaṇo hanti rāṣṭram 8 ajaś ca kāṃsyaṃ ca rathaś ca nityaṃ; madhv ākarṣaḥ śakuniḥ śrotriyaś ca vṛddho jñātir avasanno vayasya; etāni te santu gṛhe sadaiva 9 ajokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī viṣam audumbaraṃ śaṅkhaḥ svarṇaṃ nābhiś ca rocanā 10 gṛhe sthāpayitavyāni dhanyāni manur abravīt deva brāhmaṇa pūjārtham atithīnāṃ ca bhārata 11 idaṃ ca tvāṃ sarvaparaṃ bravīmi; puṇyaṃ padaṃ tāta mahāviśiṣṭam na jātu kāmān na bhayān na lobhād; dharmaṃ tyajej jīvitasyāpi hetoḥ 12 nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tv anitye; nityo jīvo dhātur asya tv anityaḥ tyaktvānityaṃ pratitiṣṭhasva nitye; saṃtuṣya tvaṃ toṣa paro hi lābhaḥ 13 mahābalān paśya manānubhāvān; praśāsya bhūmiṃ dhanadhānya pūrṇām rājyāni hitvā vipulāṃś ca bhogān; gatān narendrān vaśam antakasya 14 mṛtaṃ putraṃ duḥkhapuṣṭaṃ manuṣyā; utkṣipya rājan svagṛhān nirharanti taṃ muktakeśāḥ karuṇaṃ rudantaś; citāmadhye kāṣṭham iva kṣipanti 15 anyo dhanaṃ pretagatasya bhuṅkte; vayāṃsi cāgniś ca śarīradhātūn dvābhyām ayaṃ saha gacchaty amutra; puṇyena pāpena ca veṣṭyamānaḥ 16 utsṛjya vinivartante jñātayaḥ suhṛdaḥ sutāḥ agnau prāstaṃ tu puruṣaṃ karmānveti svayaṃ kṛtam 17 asmāl lokād ūrdhvam amuṣya cādho; mahat tamas tiṣṭhati hy andhakāram tad vai mahāmohanam indriyāṇāṃ; budhyasva mā tvāṃ pralabheta rājan 18 idaṃ vacaḥ śakṣyasi ced yathāvan; niśamya sarvaṃ pratipattum evam yaśaḥ paraṃ prāpsyasi jīvaloke; bhayaṃ na cāmutra na ceha te 'sti 19 ātmā nadī bhārata puṇyatīrthā; satyodakā dhṛtikūlā damormiḥ tasyāṃ snātaḥ pūyate puṇyakarmā; puṇyo hy ātmā nityam ambho 'mbha eva 20 kāmakrodhagrāhavatīṃ pañcendriya jalāṃ nadīm kṛtvā dhṛtimayīṃ nāvaṃ janma durgāṇi saṃtara 21 prajñā vṛddhaṃ dharmavṛddhaṃ svabandhuṃ; vidyā vṛddhaṃ vayasā cāpi vṛddham kāryākārye pūjayitvā prasādya; yaḥ saṃpṛcchen na sa muhyet kadā cit 22 dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣet pāṇipādaṃ ca cakṣuṣā cakṣuḥ śrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā 23 nityodakī nityayajñopavītī; nityasvādhyāyī patitānna varjī ṛtaṃ bruvan gurave karma kurvan; na brāhmaṇaś cyavate brahmalokāt 24 adhītya vedān parisaṃstīrya cāgnīn; iṣṭvā yajñaiḥ pālayitvā prajāś ca gobrāhmaṇārthe śastrapūtāntar ātmā; hataḥ saṃgrāme kṣatriyaḥ svargam eti 25 vaiśyo 'dhītya brāhmaṇān kṣatriyāṃś ca; dhanaiḥ kāle saṃvibhajyāśritāṃś ca tretā pūtaṃ dhūmam āghrāya puṇyaṃ; pretya svarge deva sukhāni bhuṅkte 26 brahmakṣatraṃ vaiśya varṇaṃ ca śūdraḥ; krameṇaitān nyāyataḥ pūjayānaḥ tuṣṭeṣv eteṣv avyatho dagdhapāpas; tyaktvā dehaṃ svargasukhāni bhuṅkte 27 cāturvarṇyasyaiṣa dharmas tavokto; hetuṃ cātra bruvato me nibodha kṣātrād dharmād dhīyate pāṇḍuputras; taṃ tvaṃ rājan rājadharme niyuṅkṣva 28 evam etad yathā māṃ tvam anuśāsati nityadā mamāpi ca matiḥ saumya bhavaty evaṃ yathāttha mām 29 sā tu buddiḥ kṛtāpy evaṃ pāṇḍavān rapti me sadā duryodhanaṃ samāsādya punar viparivartate 30 na diṣṭam abhyatikrāntuṃ śakyaṃ martyena kena cit diṣṭam eva kṛtaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam |
| 1 [dhṛ] anuktaṃ yadi te kiṃ cid vācā vidura vidyate tan me śuśrūṣave brūhi vicitrāṇi hi bhāṣase 2 dhṛtarāṣṭra kumāro vai yaḥ purāṇaḥ sanātanaḥ sanatsujātaḥ provāca mṛtyur nāstīti bhārata 3 sa te guhyān prakāśāṃś ca sarvān hṛdayasaṃśrayān pravakṣyati mahārāja sarvabuddhimatāṃ varaḥ 4 kiṃ tvaṃ na veda tad bhūyo yan me brūyāt sanātanaḥ tvam eva vidura brūhi prajñā śeṣo 'sti cet tava 5 śūdrayonāv ahaṃ jāto nāto 'nyad vaktum utsahe kumārasya tu yā buddhir veda tāṃ śāśvatīm aham 6 brāhmīṃ hi yonim āpannaḥ suguhyam api yo vadet na tena garhyo devānāṃ tasmād etad bravīmi te 7 bravīhi vidura tvaṃ me purāṇaṃ taṃ sanātanam katham etena dehena syād ihaiva samāgamaḥ 8 cintayām āsa viduras tam ṛṣiṃ saṃśitavratam sa ca tac cintitaṃ jñātvā darśayām āsa bhārata 9 sa cainaṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā sukhopaviṣṭaṃ viśrāntam athainaṃ viduro 'bravīt 10 bhagavan saṃśayaḥ kaś cid dhṛtarāṣṭrasya mānase yo na śakyo mayā vaktuṃ tam asmai vaktum arhasi yaṃ śrutvāyaṃ manuṣyendraḥ sukhaduḥkhātigo bhavet 11 lābhālābhau priya dveṣyau yathainaṃ na jarāntakau viṣaheran bhayāmarṣau kṣutpipāse madodbhavau aratiś caiva tandrī ca kāmakrodhau kṣayodayau |
| 1 [v] tato rājā dhṛtarāṣṭro manīṣī; saṃpūjya vākyaṃ vidureritaṃ tat sanatsujātaṃ rahite mahātmā; papraccha buddhiṃ paramāṃ bubhūṣan 2 sanatsujāta yadīdaṃ śṛṇomi; mṛtyur hi nāsīha tavopadeśam devāsurā hy ācaran brahmacaryam; amṛtyave tat kataran na satyam 3 [san] amṛtyuḥ karmaṇā ke cin mṛtyur nāstīti cāpare śṛṇu me bruvato rājan yathaitan mā viśaṅkithāḥ 4 ubhe satye kṣatriyādya pravṛtte; moho mṛtyuḥ saṃmato yaḥ kavīnām pramādaṃ vai mṛtyum ahaṃ bravīmi; sadāpramādam amṛtatvaṃ bravīmi 5 pramādād vai asurāḥ parābhavann; apramādād brahmabhūtā bhavanti na vai mṛtyur vyāghra ivātti jantūn; na hy asya rūpam upalabhyate ha 6 yamaṃ tv eke mṛtyum ato 'nyam āhur; ātmāvasannam amṛtaṃ brahmacaryam pitṛloke rājyam anuśāsti devaḥ; śivaḥ śivānām aśivo 'śivānām 7 āsyād eṣa niḥsarate narāṇāṃ; krodhaḥ pramādo moharūpaś ca mṛtyuḥ te mohitās tadvaśe vartamānā; itaḥ pretās tatra punaḥ patanti 8 tatas taṃ devā anu viplavante; ato mṛtyur maraṇākhyām upaiti karmodaye karmaphalānurāgās; tatrānu yānti na taranti mṛtyum 9 yo 'bhidhyāyann utpatiṣṇūn nihanyād; anādareṇāpratibudhyamānaḥ sa vai mṛtyur mṛtyur ivātti bhūtvā; evaṃ vidvān yo vinihanti kāmān 10 kāmānusārī puruṣaḥ kāmān anu vinaśyati kāmān vyudasya dhunute yat kiṃ cit puruṣo rajaḥ 11 tamo 'prakāśo bhūtānāṃ narako 'yaṃ pradṛśyate gṛhyanta iva dhāvanti gacchantaḥ śvabhram unmukhāḥ 12 abhidhyā vai prathamaṃ hanti cainaṃ; kāmakrodhau gṛhya cainaṃ tu paścāt ete bālān mṛtyave prāpayanti; dhīrās tu dhairyeṇa taranti mṛtyum 13 amanyamānaḥ kṣatriya kiṃ cid anyan; nādhīyate tārṇa ivāsya vyāghraḥ krodhāl lobhān mohamayāntar ātmā; sa vai mṛtyus tvac charīre ya eṣaḥ 14 evaṃ mṛtyuṃ jāyamānaṃ viditvā; jñāne tiṣṭhan na bibhetīha mṛtyoḥ vinaśyate viṣaye tasya mṛtyur; mṛtyor yathā viṣayaṃ prāpya martyaḥ 15 ye 'smin dharmān nācarantīha ke cit; tathā dharmān ke cid ihācaranti dharmaḥ pāpena pratihanyate sma; utāho dharmaḥ pratihanti pāpam 16 [san] ubhayam eva tatropabhujyate phalaṃ; dharmasyaivetarasya ca dharmeṇādharmaṃ praṇudatīha vidvān; dharmo balīyān iti tasya viddhi 17 yān imān āhuḥ svasya dharmasya lokān; dvijātīnāṃ puṇyakṛtāṃ sanātanān teṣāṃ parikramān kathayantas tato 'nyān; naitad vidvan naiva kṛtaṃ ca karma 18 [san] yeṣāṃ bale na vispardhā bale balavatām iva te brāhmaṇā itaḥ pretya svargaloke prakāśate 19 yatra manyeta bhūyiṣṭhaṃ prāvṛṣīva tṛṇolapam annaṃ pānaṃ ca brāhmaṇas taj jīvan nānusaṃjvaret 20 yatrākathayamānasya prayacchaty aśivaṃ bhayam atiriktam ivākurvan sa śreyān netaro janaḥ 21 yo vākathayamānasya ātmānaṃ nānusaṃjvaret brahma svaṃ nopabhuñjed vā tadannaṃ saṃmataṃ satām 22 yathā svaṃ vāntam aśnāti śvā vai nityam abhūtaye evaṃ te vāntam aśnanti svavīryasyopajīvanāt 23 nityam ajñātacaryā me iti manyeta brāhmaṇaḥ jñātīnāṃ tu vasan madhye naiva vidyeta kiṃ cana 24 ko hy evam antarātmānaṃ brāhmaṇo hantum arhati tasmād dhi kiṃ cit kṣatriya brahmāvasati paśyati 25 aśrāntaḥ syād anādānāt saṃmato nirupadravaḥ śiṣṭo na śiṣṭavat sa syād brāhmaṇo brahmavit kaviḥ 26 anāḍhyā mānuṣe vitte āḍhyā vedeṣu ye dvijāḥ te durdharṣā duṣprakampyā vidyāt tān brahmaṇas tanum 27 sarvān sviṣṭakṛto devān vidyād ya iha kaś cana na samāno brāhmaṇasya yasmin prayatate svayam 28 yama prayatamānaṃ tu mānayanti sa mānitaḥ na mānyamāno manyeta nāmānād abhisaṃjvaret 29 vidvāṃso mānayantīha iti manyeta mānitaḥ adharmaviduṣo mūḍhā lokaśāstraviśāradāḥ na mānyaṃ mānayiṣyanti iti manyed amānitaḥ 30 na vai mānaṃ ca maunaṃ ca sahitau carataḥ sadā ayaṃ hi loko mānasya asau mānasya tad viduḥ 31 śrīḥ sukhasyeha saṃvāsaḥ sā cāpi paripanthinī brahmī sudurlabhā śrīr hi prajñā hīnena kṣatriya 32 dvārāṇi tasyā hivadanti santo; bahuprakārāṇi durāvarāṇi satyārjave hrīr damaśaucavidyāḥ; ṣaṇ mānamohapratibādhanāni |
| 1 [dhṛ] ṛco yajūṃṣy adhīte yaḥ sāmavedaṃ ca yo dvijaḥ pāpāni kurvan pāpena lipyate na sa lipyate 2 [san] nainaṃ sāmāny ṛco vāpi na yajūṃṣi vicakṣaṇa trāyante karmaṇaḥ pāpān na te mithyā bravīmy aham 3 na chandāṃsi vṛjināt tārayanti; māyāvinaṃ māyayā vartamānam nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāś; chandāṃsy enaṃ prajahaty antakāle 4 na ced vedā vedavidaṃ śaktās trātuṃ vicakṣaṇa atha kasmāt pralāpo 'yaṃ brāhmaṇānāṃ sanātanaḥ 5 [san] asmiṁl loke tapas taptaṃ phalam anyatra dṛśyate brāhmaṇānām ime lokā ṛddhe tapasi saṃyatāḥ 6 kathaṃ samṛddham apy ṛddhaṃ tapo bhavati kevalam sanatsujāta tad brūhi yathā vidyāma tad vayam 7 [san] krodhādayo dvādaśa yasya doṣās; tathā nṛśaṃsādi ṣaḍ atra rājan dharmādayo dvādaśa cātatānāḥ; śāstre guṇā ye viditā dvijānām 8 krodhaḥ kāmo lobhamohau vivitsā; kṛpāsūyā mānaśokau spṛhā ca īrṣyā jugupsā ca manuṣyadoṣā; varjyāḥ sadā dvādaśaite nareṇa 9 ekaikam eta rājendra manuṣyān paryupāsate lipsamāno 'ntaraṃ teṣāṃ mṛgāṇām iva lubdhakaḥ 10 vikatthanaḥ spṛhayālur manasvī; bibhrat kopaṃ capalo 'rakṣaṇaś ca ete prāptāḥ ṣaṇ narān pāpadharmān; prakurvate nota santaḥ sudurge 11 saṃbhogasaṃvid dviṣam edhamāno; dattānutāpī kṛpaṇo 'balīyān varga praśaṃsī vanitāsu dveṣṭā; ete 'pare sapta nṛśaṃsadharmāḥ 12 dharmaś ca satyaṃ ca damas tapaś ca; amātsaryaṃ hrīs titikṣānasūyā yajñaś ca dānaṃ ca dhṛtiḥ śrutaṃ ca; mahāvratā dvādaśa brāhmaṇasya 13 yas tv etabhyaḥ pravased dvādaśebhyaḥ; sarvām apīmāṃ pṛthivīṃ praśiṣyāt tribhir dvābhyām ekato vā viśiṣṭo; nāsya svam astīti sa veditavyaḥ 14 damas tyāgo 'pramādaś ca eteṣv amṛtam āhitam tāni satyamukhāny āhur brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ 15 damo 'ṣṭādaśa doṣaḥ syāt pratikūlaṃ kṛtākṛte anṛtaṃ cābhyasūyā ca kāmārthau ca tathā spṛhā 16 krodhaḥ śokas tathā tṛṣṇā lobhaḥ paiśunyam eva ca matsaraś ca vivitsā ca paritāpas tathā ratiḥ 17 apasmāraḥ sātivādas tathā saṃbhāvanātmani etair vimukto doṣair yaḥ sa damaḥ sadbhir ucyate 18 śreyāṃs tu ṣaḍ vidhas tyāgaḥ priyaṃ prāpya na hṛṣyati apriye tu samutpanne vyathāṃ jātu na cārcchati 19 iṣṭān dārāṃś ca putrāṃś ca na cānyaṃ yad vaco bhavet arhate yācamānāya pradeyaṃ tad vaco bhavet apy avācyaṃ vadaty eva sa tṛtīyo guṇaḥ smṛtaḥ 20 tyaktair dravyair yo bhavati nopayuṅkte ca kāmataḥ na ca karmasu tad dhīnaḥ śiṣyabuddhir naro yathā sarvair eva guṇair yukto dravyavān api yo bhavet 21 apramādo 'ṣṭa doṣaḥ syāt tān doṣān parivarjayet indriyebhyaś ca pañcabhyo manasaś caiva bhārata atītānāgatebhyaś ca mukto hy etaiḥ sukhī bhavet 22 doṣair etair vimuktaṃ tu guṇair etaiḥ samanvitam etat samṛddham apy ṛddhaṃ tapo bhavati kevalam yan māṃ pṛcchasi rājendra kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 23 ākhyāna pañcamair vedair bhūyiṣṭhaṃ kathyate janaḥ tathaivānye caturvedās trivedāś ca tathāpare 24 dvivedāś caikavedāś ca anṛcaś ca tathāpare teṣāṃ tu katamaḥ sa syād yam ahaṃ veda brāhmaṇam 25 [san] ekasya vedasyājñānād vedās te bahavo 'bhavan satyasyaikasya rājendra satye kaś cid avasthitaḥ evaṃ vedam anutsādya prajñāṃ mahati kurvate 26 dānam adhyayanaṃ yajño lobhād etat pravartate satyāt pracyavamānānāṃ saṃkalpo vitatho bhavet 27 tato yajñaḥ pratāyeta satyasyaivāvadhāraṇāt manasānyasya bhavati vācānyasyota karmaṇā saṃkalpasiddhaḥ puruṣaḥ saṃkalpān adhitiṣṭhati 28 anaibhṛtyena vai tasya dīkṣita vratam ācaret nāmaitad dhātunirvṛttaṃ satyam eva satāṃ param jñānaṃ vai nāma pratyakṣaṃ parokṣaṃ jāyate tapaḥ 29 vidyād bahu paṭhantaṃ tu bahu pāṭhīti brāhmaṇam tasmāt kṣatriya mā maṃsthā jalpitenaiva brāhmaṇam ya eva satyān nāpaiti sa jñeyo brāhmaṇas tvayā 30 chandāṃsi nāma kṣatriya tāny atharvā; jagau purastād ṛṣisarga eṣaḥ chandovidas te ya u tān adhītya; na vedya vedasya vidur na vedyam 31 na vedānāṃ veditā kaś cid asti; kaś cid vedān budhyate vāpi rājan yo veda vedān na sa veda vedyaṃ; satye sthito yas tu sa veda vedyam 32 abhijānāmi brāhmaṇam ākhyātāraṃ vicakṣaṇam yaś chinnavicikitsaḥ sann ācaṣṭe sarvasaṃśayān 33 tasya paryeṣaṇaṃ gacchet prācīnaṃ nota dakṣiṇam nārvācīnaṃ kutas tiryaṅ nādiśaṃ tu kathaṃ cana 34 tūṣṇīṃbhūta upāsīta na ceṣṭen manasā api abhyāvarteta brahmāsya antarātmani vai śritam 35 maunād dhi sa munir bhavati nāraṇya vasanān muniḥ akṣaraṃ tat tu yo veda sa muniḥ śreṣṭha ucyate 36 sarvārthānāṃ vyākaraṇād vaiyākaraṇa ucyate pratyakṣadarśī lokānāṃ sarvadarśī bhaven naraḥ 37 satye vai brāhmaṇas tiṣṭhan brahma paśyati kṣatriya vedānāṃ cānupūrvyeṇa etad vidvan bravīmi te |
| 1 [dhṛ] sanatsujāta yad imāṃ parārthāṃ; brāhmīṃ vācaṃ pravadasi viśvarūpām parāṃ hi kāmeṣu sudurlabhāṃ kathāṃ; tad brūhi me vākyam etat kumāra 2 [san] naitad brahma tvaramāṇena labhyaṃ; yan māṃ pṛcchasy abhihṛṣyasy atīva avyaktavidyām abhidhāsye purāṇīṃ; buddhyā ca teṣāṃ brahmacaryeṇa siddhām 3 avyaktavidyām iti yat sanātanīṃ; bravīṣi tvaṃ brahmacaryeṇa siddhām anārabhyā vasatīhārya kāle; kathaṃ brāhmaṇyam amṛtatvaṃ labheta 4 [san] ye 'smiṁl loke vijayantīha kāmān; brāhmīṃ sthitim anutitikṣamāṇāḥ ta ātmānaṃ nirharantīha dehān; muñjād iṣīkām iva sattvasaṃsthāḥ 5 śarīram etau kurutaḥ pitā mātā ca bhārata ācārya śāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā 6 ācārya yonim iha ye praviśya; bhūtvā garbhaṃ brahmacaryaṃ caranti ihaiva te śāstrakārā bhavanti; prahāya dehaṃ paramaṃ yānti yogam 7 ya āvṛṇoty avitathena karṇā; vṛtaṃ kurvann amṛtaṃ saṃprayacchan taṃ manyeta pitaraṃ mātaraṃ ca; tasmai na druhyet kṛtam asya jānan 8 guruṃ śiṣyo nityam abhimanyamānaḥ; svādhyāyam icchec chucir apramattaḥ mānaṃ na kuryān na dadhīta roṣam; eṣa prathamo brahmacaryasya pādaḥ 9 ācāryasya priyaṃ kuryāt prāṇair api dhanair api karmaṇā manasā vācā dvitīyaḥ pāda ucyate 10 samā gurau yathāvṛttir guru patnyāṃ tathā bhavet yathoktakārī priyakṛt tṛtīyaḥ pāda ucyate 11 nācāryāyehopakṛtvā pravādaṃ; prājñaḥ kurvīta naitad ahaṃ karomi itīva manyeta na bhāṣayeta; sa vai caturtho brahmacaryasya pādaḥ 12 evaṃ vasantaṃ yad upaplaved dhanam; ācāryāya tad anuprayacchet satāṃ vṛddhiṃ bahuguṇām evam eti; guroḥ putre bhavati ca vṛttir eṣā 13 evaṃ vasan sarvato vardhatīha; bahūn putrāṁl labhate ca pratiṣṭhām varṣanti cāsmai pradiśo diśaś ca; vasanty asmin brahmacarye janāś ca 14 etana brahmacaryeṇa devā devatvam āpnuvan ṛṣayaś ca mahābhāgā brahmalokaṃ manīṣiṇaḥ 15 gandharvāṇām anenaiva rūpam apsarasām abhūt etena brahmacaryeṇa sūryo ahnāya jāyate 16 ya āśayet pāṭayec cāpi rājan; sarvaṃ śarīraṃ tapasā tapyamānaḥ etenāsau bālyam atyeti vidvān; mṛtyuṃ tathā rodhayaty antakāle 17 antavantaḥ kṣatriya te jayanti; lokāñ janāḥ karmaṇā nirmitena brahmaiva vidvāṃs tenābhyeti sarvaṃ; nānyaḥ panthā ayanāya vidyate 18 ābhāti śuklam iva lohitam iva; atho kṛṣṇam athāñjanaṃ kādravaṃ vā tad brāhmaṇaḥ paśyati yo 'tra vidvān; kathaṃrūpaṃ tad amṛtam akṣaraṃ padam 19 nābhāti śuklam iva lohitam iva; atho kṛṣṇam āyasam arkavarṇam na pṛthivyāṃ tiṣṭhati nāntarikṣe; naitat samudre salilaṃ bibharti 20 na tārakāsu na ca vidyud āśritaṃ; na cābhreṣu dṛśyate rūpam asya na cāpi vāyau na ca devatāsu; na tac candre dṛśyate nota sūrye 21 naivarkṣu tan na yajuḥṣu nāpy atharvasu; na caiva dṛśyaty amaleṣu sāmasu rathaṃtare bārhate cāpi rājan; mahāvrate naiva dṛśyed dhruvaṃ tat 22 apāraṇīyaṃ tamasaḥ parastāt; tad antako 'py eti vināśakāle aṇīya rūpaṃ kṣura dhārayā tan; mahac ca rūpaṃ tv api parvatebhyaḥ 23 sā pratiṣṭhā tad amṛtaṃ lokās tad brahma tad yaśaḥ bhūtāni jajñire tasmāt pralayaṃ yānti tatra ca 24 anāmayaṃ tan mahad udyataṃ yaśo; vāco vikārān kavayo vadanti tasmiñ jagat sarvam idaṃ pratiṣṭhitaṃ; ye tad vidur amṛtās te bhavanti |
| 1 [san] yat tac chukraṃ mahaj jyotir dīpyamānaṃ mahad yaśaḥ tad vai devā upāsante yasmād arko virājate yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 2 śukrād brahma prabhavati brahma śukreṇa vardhate tac chukraṃ jyotiṣāṃ madhye 'taptaṃ tapati tāpanam yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 3 āpo 'tha adbhyaḥ salilasya madhye; ubhau devau śiśriyāte 'ntarikṣe sa sadhrīcīḥ sa viṣūcīr vasānā; ubhe bibharti pṛthivīṃ divaṃ ca yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 4 ubhau ca devau pṛthivīṃ divaṃ ca; diśaś ca śukraṃ bhuvanaṃ bibharti tasmād diśaḥ saritaś ca sravanti; tasmāt samudrā vihitā mahāntaḥ yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 5 cakre rathasya tiṣṭhantaṃ dhruvasyāvyaya karmaṇaḥ ketumantaṃ vahanty aśvās taṃ divyam ajaraṃ divi yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 6 na sādṛśye tiṣṭhati rūpam asya; na cakṣuṣā paśyati kaś cid enam manīṣayātho manasā hṛdā ca; yaivaṃ vidur amṛtās te bhavanti yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 7 dvādaśa pūgāṃ saritaṃ deva rakṣitam madhu īśantas tadā saṃcaranti ghoram yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 8 tad ardhamāsaṃ pibati saṃcitya bhramaro madhu īśānaḥ sarvabhūteṣu havir bhūtam akalpayat yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 9 hiraṇyaparṇam aśvattham abhipatya apakṣakāḥ yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 10 pūrṇāt pūrṇāny uddharanti pūrṇāt pūrṇāni cakrire haranti pūrṇāt pūrṇāni pūrṇam evāvaśiṣyate yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 11 tasmād vai vāyur āyātas tasmiṃś ca prayataḥ sadā tasmād agniś ca somaś ca tasmiṃś ca prāṇa ātataḥ 12 sarvam eva tato vidyāt tat tad vaktuṃ na śaknumaḥ yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 13 apānaṃ girati prāṇaḥ prāṇaṃ girati candramāḥ ādityo girate candramādityaṃ girate paraḥ yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 14 ekaṃ pādaṃ notkṣipati salilād dhaṃsa uccaran taṃ cet satatam ṛtvijaṃ na mṛtyur nāmṛtaṃ bhavet yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 15 evaṃ devo mahātmā sa pāvakaṃ puruṣo giran yo vai taṃ puruṣaṃ veda tasyehātmā na riṣyate yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 16 yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ pakṣān saṃtatya saṃpatet madhyame madhya āgacched api cet syān manojavaḥ yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 17 na darśane tiṣṭhati rūpam asya; paśyanti cainaṃ suviśuddhasattvāḥ hito manīṣī manasābhipaśyed; ye taṃ śrayeyur amṛtās te bhavanti yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 18 gūhanti sarpā iva gahvarāṇi; svaśikṣayā svena vṛttena martyāḥ teṣu pramuhyanti janā vimūḍhā; yathādhvānaṃ mohayante bhayāya yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 19 sadā sadāsatkṛtaḥ syān na mṛtyur amṛtaṃ kutaḥ satyānṛte satyasamāna bandhane; sataś ca yonir asataś caika eva yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 20 na sādhunā nota asādhunā vā; samānam etad dṛśyate mānuṣeṣu samānam etad amṛtasya vidyād; evaṃ yukto madhu tad vai parīpset yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 21 nāsyātivādā hṛdayaṃ tāpayanti; nānadhītaṃ nāhutam agnihotram mano brāhmīṃ laghutām ādadhīta; prajñānam asya nāma dhīrā labhante yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 22 evaṃ yaḥ sarvabhūteṣu ātmānam anupaśyati anyatrānyatra yukteṣu kiṃ sa śocet tataḥ param 23 yathoda pāne mahati sarvataḥ saṃplutodake evaṃ sarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ 24 aṅguṣṭha mātraḥ puruṣo mahātmā; na dṛśyate 'sau hṛdaye niviṣṭaḥ ajaś caro divārātram atandritaś ca; sa taṃ matvā kavir āste prasannaḥ 25 aham evāsmi vo mātā pitā putro 'smy ahaṃ punaḥ ātmāham api sarvasya yac ca nāsti yad asti ca 26 pitāmaho 'smi sthaviraḥ pitā putraś ca bhārata mamaiva yūyam ātmasthā na me yūyaṃ na vo 'py aham 27 ātmaiva sthānaṃ mama janma cātmā; vedaprokto 'ham ajara pratiṣṭhaḥ 28 aṇor aṇīyān sumanāḥ sarvabhūteṣu jāgṛmi pitaraṃ sarvabhūtānāṃ puṣkare nihitaṃ viduḥ |
| 1 [v] evaṃ sanatsujātena vidureṇa ca dhīmatā sārdhaṃ kathayato rājñaḥ sā vyatīyāya śarvarī 2 tasyāṃ rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ rājānaḥ sarva eva te sabhām āviviśur hṛṣṭāḥ sūtasyopadidṛkṣayā 3 śuśrūṣamāṇāḥ pārthānāṃ vaco dharmārthasaṃhitam dhṛtarāṣṭra mukhāḥ sarve yayū rājasabhāṃ śubhām 4 sudhāvadātāṃ vistīrṇāṃ kanakājira bhūṣitām candraprabhāṃ surucirāṃ siktāṃ paramavāriṇā 5 rucirair āsanaiḥ stīrṇāṃ kāñcanair dāravair api aśmasāramayair dāntaiḥ svāstīrṇaiḥ sottarac chadaiḥ 6 bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā jayadrathaḥ aśvatthāmā vikarṇaś ca somadattaś ca bāhlikaḥ 7 viduraś ca mahāprājño yuyutsuś ca mahārathaḥ sarve ca sahitāḥ śūrāḥ pārthivā bharatarṣabha dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viviśus tāṃ sabhāṃ śubhām 8 duḥśāsanaś citrasenaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ durmukho duḥsahaḥ karṇa ulūko 'tha viviṃśatiḥ 9 kururājaṃ puraskṛtya duryodhanam amarṣaṇam viviśus tāṃ sabhāṃ rājan surāḥ śakra sado yathā 10 āviśadbhis tadā rājañ śūraiḥ parighabāhubhiḥ śuśubhe sā sabhā rājan siṃhair iva girer guhā 11 te praviśya maheṣvāsāḥ sabhāṃ samitiśobhanāḥ āsanāni mahārhāṇi bhejire sūryavarcasaḥ 12 āsanastheṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata dvāḥstho nivedayām āsa sūtaputram upasthitam 13 ayaṃ sa ratha āyāti yo 'yāsīt pāṇḍavān prati dūto nas tūrṇam āyātaḥ saindhavaiḥ sādhu vāhibhiḥ 14 upayāya tu sa kṣipraṃ rathāt praskandya kuṇḍalī praviveśa sabhāṃ pūrṇāṃ mahīpālair mahātmabhiḥ 15 [samjaya] prāpto 'smi pāṇḍavān gatvā tad vijānīta kauravāḥ yathā vayaḥ kurūn sarvān pratinandanti pāṇḍavāḥ 16 abhivādayanti vṛddhāṃś ca vayasyāṃś ca vayasyavat yūnaś cābhyavadan pārthāḥ pratipūjya yathā vayaḥ 17 yathāhaṃ dhṛtarāṣṭreṇa śiṣṭaḥ pūrvam ito gataḥ abruvaṃ pāṇḍavān gatvā tan nibodhata pārthivāḥ |
| 1 [dhṛ] pṛcchāmi tvāṃ saṃjaya rājamadhye; kim abravīd vākyam adīnasattvaḥ dhanaṃjayas tāta yudhāṃ praṇetā; durātmanāṃ jīvitacchin mahātmā 2 duryodhano vācam imāṃ śṛṇotu; yad abravīd arjuno yotsyamānaḥ yudhiṣṭhirasyānumate mahātmā; dhanaṃjayaḥ śṛṇvataḥ keśavasya 3 anvatrasto bāhuvīryaṃ vidāna; upahvare vāsudevasya dhīraḥ avocan māṃ yotsyamānaḥ kirīṭī; madhye brūyā dhārtarāṣṭraṃ kurūṇām 4 ye vai rājānaḥ pāṇḍavāyodhanāya; samānītāḥ śṛṇvatāṃ cāpi teṣām yathā samagraṃ vacanaṃ mayoktaṃ; sahāmātyaṃ śrāvayethā nṛpaṃ tam 5 yathā nūnaṃ devarājasya devāḥ; śuśrūṣante vajrahastasya sarve tathāśṛṇvan pāṇḍavāḥ sṛñjayāś ca; kirīṭinā vācam uktāṃ samarthām 6 ity abravīd arjuno yotsyamāno; gāṇḍīvadhanvā lohitapadmanetraḥ na ced rājyaṃ muñcati dhārtarāṣṭro; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ asti nūnaṃ karmakṛtaṃ purastād; anirviṣṭaṃ pāpakaṃ dhārtarāṣṭraiḥ 7 yeṣāṃ yuddhaṃ bhīmasenārjunābhyāṃ; tathāśvibhyāṃ vāsudevena caiva śaineyena dhruvam āttāyudhena; dhṛṣṭadyumnenātha śikhaṇḍinā ca yudhiṣṭhireṇendra kalpena caiva; yo 'padhyānān nirdahed gāṃ divaṃ ca 8 taiś ced yuddhaṃ manyate dhārtarāṣṭro; nirvṛtto 'rthaḥ sakalaḥ pāṇḍavānām mā tat kārṣīḥ pāṇḍavārthāya hetor; upaihi yuddhaṃ yadi manyase tvam 9 yāṃ tāṃ vane duḥkhaśayyām uvāsa; pravrājitaḥ pāṇḍavo dharmacārī āśiṣyate duḥkhatarām anarthām; antyāṃ śayyāṃ dhārtarāṣṭraḥ parāsuḥ 10 hriyā jñānena tapasā damena; krodhenātho dharmaguptyā dhanena anyāya vṛtāḥ kurupāṇḍaveyān; adhyātiṣṭhad dhārtarāṣṭro durātmā 11 māyopadhaḥ praṇidhānārjavābhyāṃ; tapo damābhyāṃ dharmaguptyā balena satyaṃ bruvan prītiyuktyānṛtena; titikṣamāṇaḥ kliśyamāno 'tivelam 12 yadā jyeṣṭhaḥ pāṇḍavaḥ saṃśitātmā; krodhaṃ yat taṃ varṣapūgān sughoram avasraṣṭā kuruṣūdvṛtta cetās; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 13 kṛṣṇa vartmeva jvalitaḥ samiddho; yathā dahet kakṣam agnir nidāghe evaṃ dagdhā dhārtarāṣṭrasya senāṃ; yudhiṣṭhiraḥ krodhadīpto 'nuvīkṣya 14 yadyā draṣṭā bhīmasenaṃ raṇasthaṃ; gadāhastaṃ krodhaviṣaṃ vamantam durmarṣaṇaṃ pāṇḍavaṃ bhīmavegaṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 15 mahāsiṃho gāva iva praviśya; gadāpāṇir dhārtarāṣṭrān upetya yadā bhīmo bhīmarūpo nihantā; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 16 mahābhaye vītabhayaḥ kṛtāstraḥ; samāgame śatrubalāvamardī sakṛd rathena pratiyād rathaughān; padātisaṃghān gadayābhinighnan 17 sainyān anekāṃs tarasā vimṛdnan; yadā kṣeptā dhārtarāṣṭrasya sainyam chindan vanaṃ paraśuneva śūras; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 18 tṛṇaprāyaṃ jvalaneneva dagdhaṃ; grāmaṃ yathā dhārtarāṣṭraḥ samīkṣya pakvaṃ sasyaṃ vaidyuteneva dagdhaṃ; parāsiktaṃ vipulaṃ svaṃ balaugham 19 hatapravīraṃ vimukhaṃ bhayārtaṃ; parāṅmukhaṃ prāyaśo 'dhṛṣṭa yodham śastrārciṣā bhīmasenena dagdhaṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 20 upāsaṅgād uddharan dakṣiṇena; paraḥśatān nakulaś citrayodhī yadā rathāgryo rathinaḥ pracetā; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 21 sukhocito duḥkhaśayyāṃ vaneṣu; dīrghaṃ kālaṃ nakulo yām aśeta āśīviṣaḥ kruddha iva śvasan bhṛśaṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 22 tyaktātmānaḥ pārthivāyodhanāya; samādiṣṭā dharmarājena vīrāḥ rathaiḥ śubhraiḥ sainyam abhidravanto; dṛṣṭvā paścāt tapsyate dhārtarāṣṭraḥ 23 śiśūn kṛtāstrān aśiśu prakāśān; yadā draṣṭā kauravaḥ pañca śūrān tyaktvā prāṇān kekayān ādravantas; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 24 yadā gatodvāham akūjanākṣaṃ; suvarṇatāraṃ ratham ātatāyī dāntair yuktaṃ sahadevo 'dhirūḍhaḥ; śirāṃsi rājñāṃ kṣepsyate mārgaṇaughaiḥ 25 mahābhaye saṃpravṛtte rathasthaṃ; vivartamānaṃ samare kṛtāstram sarvāṃ diśaṃ saṃpatantaṃ samīkṣya; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 26 hrīniṣedho nipuṇaḥ satyavādī; mahābalaḥ sarvadharmopapannaḥ gāndhārim ārcchaṃs tumule kṣiprakārī; kṣeptā janān sahadevas tarasvī 27 yadā draṣṭā draupadeyān maheṣūñ; śūrān kṛtāstrān rathayuddhakovidān āśīviṣān ghoraviṣān ivāyatas; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 28 yadābhimanyuḥ paravīra ghātī; śaraiḥ parān megha ivābhivarṣan vigāhitā kṛṣṇa samaḥ kṛtāstras; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 29 yadā draṣṭā bālam abāla vīryaṃ; dviṣac camūṃ mṛtyum ivāpatantam saubhadram indra pratimaṃ kṛtāstraṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 30 prabhadrakāḥ śīghratarā yuvāno; viśāradāḥ siṃhasamāna vīryāḥ yadā kṣeptāro dhārtarāṣṭrān sa sainyāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 31 vṛddhau virāṭadrupadau mahārathau; pṛthak camūbhyām abhivartamānau yadā draṣṭārau dhārtarāṣṭrān sa sainyāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 32 yadā kṛtāstro drupadaḥ pracinvañ; śirāṃsi yūnāṃ samare rathasthaḥ kruddhaḥ śaraiś chetsyati cāpamuktais; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 33 yadā virāṭaḥ paravīra ghātī; marmāntare śatrucamūṃ praveṣṭā matsyaiḥ sārdham anṛśaṃsarūpais; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 34 jyeṣṭhaṃ mātsyānām anṛśaṃsa rūpaṃ; virāṭa putraṃ rathinaṃ purastāt yadā draṣṭā daṃśitaṃ pāṇḍavārthe; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 35 raṇe hate kauravāṇāṃ pravīre; śikhaṇḍinā sattame śaṃtanūje na jātu naḥ śatravo dhārayeyur; asaṃśayaṃ satyam etad bravīmi 36 yadā śikhaṇḍī rathinaḥ pracinvan; bhīṣmaṃ rathenābhiyātā varūthī divyair hayair avamṛdnan rathaughāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 37 yadā draṣṭā sṛñjayānām anīke; dhṛṣṭadyumnaṃ pramukhe rocamānam astraṃ yasmai guhyam uvāca dhīmān; droṇas tadā tapsyati dhārtarāṣṭraḥ 38 yadā sa senāpatir aprameyaḥ; parābhavann iṣubhir dhārtarāṣṭrān droṇaṃ raṇe śatrusaho 'bhiyātā; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 39 hrīmān manīṣī balavān manasvī; sa lakṣmīvān somakānāṃ prabarhaḥ na jātu taṃ śatravo 'nye saheran; yeṣāṃ sa syād agraṇīr vṛṣṇisiṃhaḥ 40 brūyāc ca mā pravṛṇīṣveti loke; yuddhe 'dvitīyaṃ sacivaṃ rathastham śiner naptāraṃ pravṛṇīma sātyakiṃ; mahābalaṃ vītabhayaṃ kṛtāstram 41 yadā śinīnām adhipo mayoktaḥ; śaraiḥ parān megha iva pravarṣan pracchādayiṣyañ śarajālena yodhāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 42 yadā dhṛtiṃ kurute yotsyamānaḥ; sa dīrghabāhur dṛḍhadhanvā mahātmā siṃhasyeva gandham āghrāya gāvaḥ; saṃveṣṭante śatravo 'syād yathāgneḥ 43 sa dīrghabāhur dṛḍhadhanvā mahātmā; bhindyād girīn saṃharet sarvalokān astre kṛtī nipuṇaḥ kṣiprahasto; divi sthitaḥ sūrya ivābhibhāti 44 citraḥ sūkṣmaḥ sukṛto yāvad asya; astre yogo vṛṣṇisiṃhasya bhūyān yathāvidhaṃ yogam āhuḥ praśastaṃ; sarvair guṇaiḥ sātyakis tair upetaḥ 45 hiraṇmayaṃ śvetahayaiś caturbhir; yadā yuktaṃ syandanaṃ mādhavasya draṣṭā yuddhe sātyaker vai suyodhanas; tadā tapsyaty akṛtātmā sa mandaḥ 46 yadā rathaṃ hemamaṇiprakāśaṃ; śvetāśvayuktaṃ vānaraketum ugram draṣṭā raṇe saṃyataṃ keśavena; tadā tapsyaty akṛtātmā sa mandaḥ 47 yadā maurvyās talaniṣpeṣam ugraṃ; mahāśabdaṃ vajraniṣpeṣa tulyam vidhūyamānasya mahāraṇe mayā; gāṇḍīvasya śroṣyati mandabuddhiḥ 48 tato mūḍho dhṛtarāṣṭrasya putras; taptā yuddhe durmatir duḥsahāyaḥ dṛṣṭvā sainyaṃ bāṇavarṇāndha kāraṃ; prabhajyantaṃ gokulavad raṇāgre 49 balāhakād uccarantīva vidyut; sahasraghnī dviṣatāṃ saṃgameṣu asthicchido marmabhido vamec charāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 50 yadā draṣṭā jyā mukhād vāṇa saṃghān; gāṇḍīvamuktān patataḥ śitāgrān nāgān hayān varmiṇaś cādadānāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 51 yadā mandaḥ parabāṇān vimuktān; mameṣubhir hriyamāṇān pratīpam tiryag vidvāṃś chidyamānān kṣuraprais; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'navapsyat 52 yadā vipāṭhā mad bhujavipramuktā; dvijāḥ phalānīva mahīruhāgrāt pracchettāra uttamāṅgāni yūnāṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 53 yadā draṣṭā patataḥ syandanebhyo; mahāgajebhyo 'śvagatāṃś ca yodhān śarair hatān pātitāṃś caiva raṅge; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatasyat 54 padātisaṃghān rathasaṃghān samantād; vyāttānanaḥ kāla ivātateṣuḥ praṇotsyāmi jvalitair bāṇavarṣaiḥ; śatrūṃs tadā tapsyati mandabuddhiḥ 55 sarvā diśaḥ saṃpatatā rathena; rajodhvastaṃ gāṇḍivenāpakṛttam yadā draṣṭā svabalaṃ saṃpramūḍhaṃ; tadā paścāt tapsyati mandabuddhiḥ 56 kāṃ dig bhūtaṃ chinnagātraṃ visaṃjñaṃ; duryodhano drakṣyati sarvasainyam hatāśvavīrāgrya narendra nāgaṃ; pipāsitaṃ śrāntapatraṃ bhayārtam 57 ārtasvaraṃ hanyamānaṃ hataṃ ca; vikīrṇakeśāsthi kapālasaṃgham prajāpateḥ karma yathārdha niṣṭhitaṃ; tadā dṛṣṭvā tapsyate mandabuddhiḥ 58 yadā rathe gāṇḍivaṃ vāsudevaṃ; divyaṃ śaṅkhaṃ pāñcajanyaṃ hayāṃś ca tūṇāv akṣayyau devadattaṃ ca māṃ ca; draṣṭā yuddhe dhārtarāṣṭraḥ sametān 59 udvartayan dasyu saṃghān sametān; pravartayan yugam anyad yugānte yadā dhakṣyāmy agnivat kauraveyāṃs; tadā taptā dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ 60 saha bhrātā saha putraḥ sa sainyo; bhraṣṭaiśvaryaḥ krodhavaśo 'lpacetāḥ darpasyānte vihite vepamānaḥ; paścān mandas tapsyati dhārtarāṣṭraḥ 61 pūrvāhne māṃ kṛtajapyaṃ kadā cid; vipraḥ provācodakānte manojñam karavyaṃ te duṣkaraṃ karma pārtha; yoddhavyaṃ te śatrubhiḥ savyasācin 62 indro vā te harivān vajrahastaḥ; purastād yātu samare 'rīn vinighnan sugrīva yuktena rathena vā te; paścāt kṛṣṇo rakṣatu vāsudevaḥ 63 vavre cāhaṃ vajrahastān mahendrād; asmin yuddhe vāsudevaṃ sahāyam sa me labdho dasyuvadhāya kṛṣṇo; manye caitad vihitaṃ daivatair me 64 ayudhyamāno manasāpi yasya; jayaṃ kṛṣṇaḥ puruṣasyābhinandet dhruvaṃ sarvān so 'bhyatīyād amitrān; sendrān devān mānuṣe nāsti cintā 65 sa bāhubhyāṃ sāgaram uttitīrṣen; mahodadhiṃ salilasyāprameyam tejasvinaṃ kṛṣṇam atyantaśūraṃ; yuddhena yo vāsudevaṃ jigīṣet 66 giriṃ ya iccheta talena bhettuṃ; śiloccayaṃ śvetam ati pramāṇam tasyaiva pāṇiḥ sa nakho viśīryen; na cāpi kiṃ cit sa gires tu kuryāt 67 agniṃ samiddhaṃ śamayed bhujābhyāṃ; candraṃ ca sūryaṃ ca nivārayeta hared devānām amṛtaṃ prasahya; yuddhena yo vāsudevaṃ jigīṣet 68 yo rukmiṇīm ekarathena bhojyām; utsādya rājñāṃ viṣayaṃ prasahya uvāha bhāryāṃ yaśasā jvalantīṃ; yasyāṃ jajñe rakmiṇeyo mahātmā 69 ayaṃ gāndharāṃs tarasā saṃpramathya; jitvā putrān nagna jitaḥ samagrān baddhaṃ mumoca vinadantaṃ prasahya; sudarśanīyaṃ devatānāṃ lalāmam 70 ayaṃ kavāṭe nijaghāna pāṇḍyaṃ; tathā kaliṅgān dantakūre mamarda anena dagdhā varṣapūgān vināthā; vārāṇasī nagarī saṃbabhūva 71 yaṃ sma yuddhe manyate 'nyair ajeyam; ekalavyaṃ nāma niṣādarājam vegeneva śailam abhihatya jambhaḥ; śete sa kṛṣṇena hataḥ parāsuḥ 72 tathograsenasya sutaṃ praduṣṭaṃ; vṛṣṇyandhakānāṃ madhyagāṃ tapantam apātayad baladeva dvitīyo; hatvā dadau cograsenāya rājyam 73 ayaṃ saubhaṃ yodhayām āsa svasthaṃ; vibhīṣaṇaṃ māyayā śālvarājam saubhadvāri pratyagṛhṇāc chataghnīṃ; dorbhyāṃ ka enaṃ viṣaheta martyaḥ 74 prāgjyotiṣaṃ nāma babhūva durgaṃ; puraṃ ghoram asurāṇām asahyam mahābalo narakas tatra bhaumo; jahārādityā maṇikuṇḍale śubhe 75 na taṃ devāḥ saha śakreṇa sehire; samāgatāharaṇāya bhītāḥ dṛṣṭvā ca te vikramaṃ keśavasya; balaṃ tathaivāstram avāraṇīyam 76 jānanto 'sya prakṛtiṃ keśavasya; nyayojayan dasyu vadhāya kṛṣṇam sa tat karma pratiśuśrāva duṣkaram; aiśvaryavān siddhiṣu vāsudevaḥ 77 nirmocane ṣaṭ sahasrāṇi hatvā; saṃchidya pāśān sahasā kṣurāntān muraṃ hatvā vinihatyaugharākṣasaṃ; nirmocanaṃ cāpi jagāma vīraḥ 78 tatraiva tenāsya babhūva yuddhaṃ; mahābalenātibalasya viṣṇoḥ śete sa kṛṣṇena hataḥ parāsur; vāteneva mathitaḥ karṇikāraḥ 79 āhṛtya kṛṣṇo maṇikuṇḍale te; hatvā ca bhaumaṃ narakaṃ muraṃ ca śriyā vṛto yaśasā caiva dhīmān; pratyājagāmāpratima prabhāvaḥ 80 tasmai varān adadaṃs tatra devā; dṛṣṭvā bhīmaṃ karma raṇe kṛtaṃ tat śramaś ca te yudhyamānasya na syād; ākāśe vā apsu caiva kramaḥ syāt 81 śastrāṇi gātre ca na te kramerann; ity eva kṛṣṇaś ca tataḥ kṛtārthaḥ evaṃrūpe vāsudeve 'prameye; mahābale guṇasaṃpat sadaiva 82 tam asahyaṃ viṣṇum anantavīryam; āśaṃsate dhārarāṣṭro balena yadā hy enaṃ tarkayate durātmā; tac cāpy ayaṃ sahate 'smān samīkṣya 83 paryāgataṃ mama kṛṣṇasya caiva; yo manyate kalahaṃ saṃprayujya śakyaṃ hartuṃ pāṇḍavānāṃ mamatvaṃ; tad veditā saṃyugaṃ tatra gatvā 84 namaskṛtvā śāṃtanavāya rājñe; droṇāyātho saha putrāya caiva śāradvatāyāpratidvandvine ca; yotsyāmy ahaṃ rājyam abhīpsamānaḥ 85 dharmeṇāstraṃ niyataṃ tasya manye; yo yotsyate pāṇḍavair dharmacārī mithyā ghale nirjitā vai nṛśaṃsaiḥ; saṃvatsarān dvādaśa pāṇḍuputrāḥ 86 avāpya kṛcchraṃ vihitaṃ hy araṇye; dīrghaṃ kālaṃ caikam ajñātacaryām te hy akasmāj jīvitaṃ pāṇḍavānāṃ; na mṛṣyante hārtarāṣṭrāḥ padasthāḥ 87 te ced asmān yudhyamānāñ jayeyur; devair apīndra pramukhaiḥ sahāyaiḥ dharmād adharmaś carito garīyān; iti dhruvaṃ nāsti kṛtaṃ na sādhu 88 na ced imaṃ puruṣaṃ karma baddhaṃ; na ced asmān manyate 'sau viśiṣṭān āśaṃse 'haṃ vāsudeva dvitīyo; duryodhanaṃ sānubandhaṃ nihantum 89 na ced idaṃ karma nareṣu baddhaṃ; na vidyate puruṣasya svakarma idaṃ ca tac cāpi samīkṣya nūnaṃ; parājayo dhārtarāṣṭrasya sādhuḥ 90 pratyakṣaṃ vaḥ kuravo yad bravīmi; yudhyamānā dhārtarāṣṭrā na santi anyatra yuddhāt kuravaḥ parīpsan; na yudhyatāṃ śeṣa ihāsti kaś cit 91 hatvā tv ahaṃ dhārtarāṣṭrān sa karṇān; rājyaṃ kurūṇām avajetā samagram yad vaḥ kāryaṃ tat kurudhvaṃ yathāsvam; iṣṭān dārān ātmajāṃś copabhuṅkte 92 apy evaṃ no brāhmaṇāḥ santi vṛddhā; bahuśrutāḥ śīlavantaḥ kulīnāḥ sāṃvatsarā jyotiṣi cāpi yuktā; nakṣatrayogeṣu ca niścayajñāḥ 93 uccāvacaṃ daivayuktaṃ rahasyaṃ; divyāḥ praśnā mṛgacakrā muhūrtāḥ kṣayaṃ mahāntaṃ kurusṛñjayānāṃ; nivedayante pāṇḍavānāṃ jayaṃ ca 94 tathā hi no manyate 'jātaśatruḥ; saṃsiddhārtho dviṣatāṃ nigrahāya janārdanaś cāpy aparokṣa vidyo; na saṃśayaṃ paśyati vṛṣṇisiṃhaḥ 95 ahaṃ ca jānāmi bhaviṣya rūpaṃ; paśyāmi buddhyā svayam apramattaḥ dṛṣṭiś ca me na vyathate purāṇī; yudhyamānā dhārtarāṣṭrā na santi 96 anālabdhaṃ jṛmbhati gāṇḍivaṃ dhanur; anālabdhā kampati me dhanurjyā bāṇāś ca me tūṇamukhād visṛjya; muhur muhur gantum uśanti caiva 97 saikyaḥ kośān niḥsarati prasanno; hitveva jīrṇām uragas tvacaṃ svām dhvaje vāco raudrarūpā vadanti; kadā ratho yokṣyate te kirīṭin 98 gomāyusaṃghāś ca vadanti rātrau; rakṣāṃsy atho niṣpatanty antarikṣāt mṛgāḥ śṛgālāḥ śitikaṇṭhāś ca kākā; gṛdhrā baḍāś caiva tarakṣavaś ca 99 suparṇapātāś ca patanti paścād; dṛṣṭvā rathaṃ śvetahayaprayuktam ahaṃ hy ekaḥ pārthivān sarvayodhāñ; śarān varṣan mṛtyulokaṃ nayeyam 100 samādadānaḥ pṛthag astramārgān; yathāgnir iddho gahanaṃ nidāghe sthūṇākarṇaṃ pāśupataṃ ca ghoraṃ; tathā brahmāstraṃ yac ca śakro viveda 101 vadhe dhṛto vegavataḥ pramuñcan; nāhaṃ prajāḥ kiṃ cid ivāvaśiṣye śāntiṃ lapsye paramo hy eṣa bhāvaḥ; sthiro mama brūhi gāvalgaṇe tān 102 nityaṃ punaḥ sacivair yair avocad; devān apīndra pramukhān sahāyān tair manyate kalahaṃ saṃprayujya; sa dhārtarāṣṭraḥ paśyata moham asya 103 vṛddho bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ kṛpaś ca; droṇaḥ saputro viduraś ca dhīmān ete sarve yadvad ante tad astu; āyuṣmantaḥ kuravaḥ santu sarve |
| 1 [v] samaveteṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata duryodhanam idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 2 bṛhaspatiś cośanā ca brāhmaṇaṃ paryupasthitau marutaś ca sahendreṇa vasavaś ca sahāśvinau 3 ādityāś caiva sādhyāś ca ye ca saptarṣayo divi viśvāvasuś ca gandharvaḥ śubhāś cāparasāṃ gaṇāḥ 4 namaskṛtvopajagmus te lokavṛddhaṃ pitāmaham parivārya ca viśveśaṃ paryāsata divaukasaḥ 5 teṣāṃ manaś ca tejaś cāpy ādadānau divaukasām pūrvadevau vyatikrāntau naranārāyaṇāv ṛṣī 6 bṛhaspatiś ca papraccha brāhmaṇaṃ kāv imāv iti bhavantaṃ nopatiṣṭhete tau naḥ śaṃsa pitāmaha 7 yāv etau pṛthivīṃ dyāṃ ca bhāsayantau tapasvinau jvalantau rocamānau ca vyāpyātītau mahābalau 8 naranārāyaṇāv etau lokāl lokaṃ samāsthitau ūrjitau svena tapasā mahāsattvaparākramau 9 etau hi karmaṇā lokān nandayām āsatur dhruvau asurāṇām abhāvāya devagandharvapūjitau 10 jagāma śakras tac chrutvā yatra tau tepatus tapaḥ sārdhaṃ devagaṇaiḥ sarvair bṛhaspatipurogamaiḥ 11 tadā devāsure ghore bhaye jāte divaukasām ayācata mahātmānau naranārāyaṇau varam 12 tāv abrūtāṃ vṛṇīṣveti tadā bharatasattama athaitāv abravīc chakraḥ sāhyaṃ naḥ kriyatām iti 13 tatas tau śakram abrūtāṃ kariṣyāvo yad icchasi tābhyāṃ sa sahitaḥ śakro vijigye daityadānavān 14 nara indrasya saṃgrāme hatvā śatrūn paraṃtapaḥ paulomān kālakhañjāṃś ca sahasrāṇi śatāni ca 15 eṣa bhrānte rathe tiṣṭhan bhallenāpaharac chiraḥ jambhasya grasamānasya yajñam arjuna āhave 16 eṣa pāre samudrasya hiraṇyapuram ārujat hatvā ṣaṣṭisahasrāṇi nivātakavacān raṇe 17 eṣa devān sahendreṇa jitvā parapuraṃjayaḥ atarpayan mahābāhur arjuno jātavedasam nārāyaṇas tathaivātra bhūyaso 'nyāñ jaghāna ha 18 evam etau mahāvīryau tau paśyata samāgatau vāsudevārjunau vīrau samavetau mahārathau 19 naranārāyaṇau devau pūrvadevāv iti śrutiḥ ajeyau mānuṣe loke sendrair api surāsuraiḥ 20 eṣa nārāyaṇaḥ kṛṣṇaḥ phalgunas tu naraḥ smṛtaḥ nārāyaṇo naraś caiva sattvam ekaṃ dvidhākṛtam 21 etau hi karmaṇā lokān aśnuvāte 'kṣayān dhruvān tatra tatraiva jāyete yuddhakāle punaḥ punaḥ 22 tasmāt karmaiva kartavyam iti hovāca nāradaḥ etad dhi sarvam ācaṣṭa vṛṣṇicakrasya vedavit 23 śaṅkhacakragadāhastaṃ yadā drakṣyasi keśavam paryādadānaṃ cāstrāṇi bhīmadhanvānam arjunam 24 sanātanau mahātmānau kṛṣṇāv ekarathe sthitau duryodhana tadā tāta smartāsi vacanaṃ mama 25 no ced ayam abhāvaḥ syāt kurūṇāṃ pratyupasthitaḥ arthāc ca tāta dharmāc ca tava buddhir upaplutā 26 na ced grahīṣyase vākyaṃ śrotāsi subahūn hatān tavaiva hi mataṃ sarve kuravaḥ paryupāsate 27 trayāṇām eva ca mataṃ tattvam eko 'numanyase rāmeṇa caiva śaptasya karṇasya bharatarṣabha 28 durjāteḥ sūtaputrasya śakuneḥ saubalasya ca tathā kṣudrasya pāpasya bhrātur duḥśāsanasya ca 29 [karṇa] naivam āyuṣmatā vācyaṃ yan mām āttha pitāmaha kṣatradharme sthito hy asmi svadharmād anapeyivān 30 kiṃ cānyan mayi durvṛttaṃ yena māṃ parigarhase na hi me vṛjinaṃ kiṃ cid dhārtarāṣṭrā viduḥ kva cit 31 rājño hi dhṛtarāṣṭrasya sarvaṃ kāryaṃ priyaṃ mayā tathā duryodhanasyāpi sa hi rājye samāhitaḥ 32 karṇasya tu vacaḥ śrutvā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ dhṛtarāṣṭraṃ mahārājam ābhāṣyedaṃ vaco 'bravīt 33 yad ayaṃ katthate nityaṃ hantāhaṃ pāṇḍavān iti nāyaṃ kalāpi saṃpūrṇā pāṇḍavānāṃ mahātmanām 34 anayo yo 'yam āgantā putrāṇāṃ te durātmanām tad asya karma jānīhi sūtaputrasya durmateḥ 35 enam āśritya putras te mandabuddhiḥ suyodhanaḥ avamanyata tān vīrān devaputrān ariṃdamān 36 kiṃ cāpy anena tat karmakṛtaṃ pūrvaṃ suduṣkaram tair yathā pāṇḍavaiḥ sarvair ekaikena kṛtaṃ purā 37 dṛṣṭvā virāṭanagare bhrātaraṃ nihataṃ priyam dhanaṃjayena vikramya kim anena tadā kṛtam 38 sahitān hi kurūn sarvān abhiyāto dhanaṃjayaḥ pramathya cācchinad gāvaḥ kim ayaṃ proṣitas tadā 39 gandharvair ghoṣayātrāyāṃ hriyate yat sutas tava kva tadā sūtaputro 'bhūd ya idānīṃ vṛṣāyate 40 nanu tatrāpi pārthena bhīmena ca mahātmanā yamābhyām eva cāgamya gandharvās te parājitāḥ 41 etāny asya mṛṣoktāni bahūni bharatarṣabha vikatthanasya bhadraṃ te sadā dharmārthalopinaḥ 42 bhīṣmasya tu vacaḥ śrutvā bhāradvājo mahāmanāḥ dhṛtarāṣṭram uvācedaṃ rājamadhye 'bhipūjayan 43 yad āha bharataśreṣṭho bhīṣmas tat kriyatāṃ nṛpa na kāmam arthalipsūnāṃ vacanaṃ kartum arhasi 44 purā yuddhāt sādhu manye pāṇḍavaiḥ saha saṃgama yad vākyam arjunenoktaṃ saṃjayena niveditam 45 sarvaṃ tad abhijānāmi kariṣyati ca pāṇḍavaḥ na hy asya triṣu lokeṣu sadṛśo 'sti dhanurdharaḥ 46 anādṛtya tu tad vākyam arthavad droṇa bhīṣmayoḥ tataḥ sa saṃjayaṃ rājā paryapṛcchata pāṇḍavam 47 tadaiva kuravaḥ sarve nirāśā jīvite 'bhavan bhīṣmadroṇau yadā rājā na samyag anubhāṣate |
| 1 [dhṛ] kim asau pāṇḍavo rājā dharmaputro 'bhyabhāṣata śrutvemā bahulāḥ senāḥ pratyarthena samāgatāḥ 2 kim icchaty abhisaṃrambhād yotsyamāno yudhiṣṭhiraḥ kasya svid bhrātṛputrāṇāṃ cintāsu mukham īkṣate 3 ke svid enaṃ vārayanti śāmya yudhyeti vā punaḥ nikṛtyā kopitaṃ mandair dharmajñaṃ dharmacāriṇam 4 [samjaya] rājño mukham udīkṣante pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha yudhiṣṭhirasya bhadraṃ te sa sarvān anuśāsti ca 5 pṛthag būtāḥ pāṇḍavānāṃ pāñcālānāṃ rathavrajāḥ āyāntam abhinandanti kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 6 tamaḥ sūryam ivodyantaṃ kaunteyaṃ dīptatejasam pāñcālāḥ pratinandanti tejorāśim ivodyatam 7 ā gopālāvi pālebhyo nandamānaṃ yudhiṣṭhiram pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ pratinandanti pāṇḍavam 8 brāhmaṇyo rājaputryaś ca viśāṃ duhitaraś ca yāḥ krīḍantyo 'bhisamāyānti pārthaṃ saṃnaddham īkṣitum 9 saṃjayācakṣva kenāsmān pāṇḍavā abhyayuñjata dhṛṣṭadyumnena senānyā somakāḥ kiṃbalā iva 10 gāvalgaṇis tu tat pṛṣṭaḥ sabhāyāṃ kurusaṃsadi niḥśvasya subhṛśaṃ dīrghaṃ muhuḥ saṃcintayann iva tatrānimittato daivāt sūtaṃ kaśmalam āviśat 11 tadācacakṣe puruṣaḥ sabhāyāṃ rājasaṃsadi saṃjayo 'yaṃ mahārāja mūrcchitaḥ patito bhuvi vācaṃ na sṛjate kāṃcid dhīna prajño 'lpacetanaḥ 12 apaśyat saṃjayo nūnaṃ kuntīputrān mahārathān tair asya puruṣavyāghrair bhṛśam udvejitaṃ manaḥ 13 saṃjayaś cetanāṃ labdhvā pratyāśvasyedam abravīt dhṛtarāṣṭraṃ mahārāja sabhāyāṃ kurusaṃsadi 14 dṛṣṭavān asmi rājendra kuntīputrān mahārathān matsyarājagṛhāvāsād avarodhena karśitān śṛṇu yair hi mahārāja pāṇḍavā abhyayuñjata 15 yo naiva roṣān na bhayān na kāmān nārthakāraṇāt na hetuvādād dhamātmā satyaṃ jahyāt kathaṃ cana 16 yaḥ pramāṇaṃ mahārāja dharme dharmabhṛtāṃ varaḥ ajātaśatruṇā tena pāṇḍavā abhyayuñjata 17 yasya bāhubale tulyaḥ pṛthivyāṃ nāsti kaś cana yo vai sarvān mahīpālān vaśe cakre dhanurdharaḥ tena vo bhīmasenena pāṇḍavā abhyayuñjata 18 niḥsṛtānāṃ jatu gṛhād dhiḍimbāt puruṣādakāt ya eṣām abhavad dvīpaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ 19 yājñasenīm atho yatra sindhurājo 'pakṛṣṭavān tatraiṣām abhavad dvīpaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ 20 yaś ca tān saṃgatān sarvān pāṇḍavān vāraṇāvate dahyato mocayām āsa tena vas te 'bhyayuñjata 21 kṛṣṇāyāś caratā prītiṃ yena krodhavaśā hatāḥ praviśya viṣamaṃ ghoraṃ parvataṃ gandhamādanam 22 yasya nāmāyutaṃ vīryaṃ bhujayoḥ sāram arpitam tena vo bhīmasenena pāṇḍavā abhyayuñjata 23 kṛṣṇa dvitīyo vikramya tuṣṭyarthaṃ jātavedasaḥ ajayad yaḥ purā vīro yudhyamānaṃ puraṃdaram 24 yaḥ sa sākṣān mahādevaṃ giriśaṃ śūlapāṇinam toṣayām āsa yuddhena devadevam umāpatim 25 yaś ca sarvān vaśe cakre lokapālān dhanurdharaḥ tena vo vijayenājau pāṇḍavā abhyayuñjata 26 yaḥ pratīcīṃ diśaṃ cakre vaśe meccha ganāyutām sa tatra nakulo yoddhā citrayodhī vyavasthitaḥ 27 tena vo darśanīyena vīreṇāti dhanurbhṛtā mādrīputreṇa kauravya pāṇḍavā abhyayuñjata 28 yaḥ kāśīn aṅgamagadhān kaliṅgāṃś ca yudhājayat tena vaḥ sahadevena pāṇḍavā abhyayuñjata 29 yasya vīryeṇa sadṛśāś catvāro bhuvi mānavāḥ aśvatthāmā dhṛṣṭaketuḥ pradyumno rukmir eva ca 30 tena vaḥ sahadevena pāṇḍavā abhyayuñjata yavīyasā nṛvīreṇa mādrī nandikareṇa ca 31 tapaś cacāra yā ghoraṃ kāśikanyā purā satī bhīṣmasya vadham icchantī pretyāpi bharatarṣabha 32 pāñcālasya sutā jajñe daivāc ca sa punaḥ pumān strīpuṃsoḥ puruṣavyāghra yaḥ sa veda guṇāguṇān 33 yaḥ kaliṅgān samāpede pāñcālo yuddhadurmadaḥ śikhaṇḍinā vaḥ kuravaḥ kṛtāstreṇābhyayuñjata 34 yāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre bhīṣmasya nidhane kila maheṣvāsena raudreṇa pāṇḍavā abhyayuñjata 35 maheṣvāsā rājaputrā bhārataḥ pañca kekayāḥ sumṛṣṭakavacāḥ śūrās taiś ca vas te 'bhyayuñjata 36 yo dīrghabāhuḥ kṣiprāstro dhṛtimān satyavikramaḥ tena vo vṛṣṇivīreṇa yuyudhānena saṃgaraḥ 37 ya āsīc charaṇaṃ kāle pāṇḍavānāṃ mahātmanām raṇe tena virāṭena pāṇḍavā abhyayuñjata 38 yaḥ sa kāśipatī rājā vārāṇasyāṃ mahārathaḥ sa teṣām abhavad yodhā tena vas te 'bhyayuñjata 39 śiśubhir durjayaiḥ saṃkhye draupadeyair mahātmabhiḥ āśīviṣasamasparśaiḥ pāṇḍavā abhyayuñjata 40 yaḥ kṛṣṇa sadṛśo vīrye yudhiṣṭhira samo dame tenābhimanyunā saṃkhye pāṇḍavā abhyayuñjata 41 yaś caivāpratimo vīrye dhṛṣṭaketur mahāyaśāḥ duḥsahaḥ samare kruddhaḥ śaiśupālir mahārathaḥ tena vaś cedirājena pāṇḍavā abhyayuñjata 42 yaḥ saṃśrayaḥ pāṇḍavānāṃ devānām iva vāsavaḥ tena vo vāsudevena pāṇḍavā abhyayuñjata 43 tathā cedipater bhrātā śarabho bharatarṣabha karakarṣeṇa sahitas tābhyāṃ vas te 'bhyayuñjata 44 jārā saṃdhiḥ sahadevo jayatsenaś ca tāv ubhau drupadaś ca mahātejā balena mahatā vṛtaḥ tyaktātmā pāṇḍavārthāya yotsyamāno vyavasthitaḥ 45 ete cānye ca bahavaḥ prācyodīcyā mahīkṣitaḥ śataśo yān apāśritya dharmarājo vyavasthitaḥ |
| 1 [dhṛ] sarva ete mahotsāhā ye tvayā parikīrtitāḥ ekatas tv eva te sarve sametā bhīma ekataḥ 2 bhīmasenād dhi me bhūyo bhayaṃ saṃjāyate mahat kruddhād amarṣaṇāt tāta vyāghrād iva mahāruroḥ 3 jāgarmi rātrayaḥ sarvā dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasan bhīto vṛkodarāt tāta siṃhāt paśur ivābalaḥ 4 na hi tasya mahābāhor akra pratimatejasaḥ sainye 'smin pratipaśyāmi ya enaṃ viṣahed yudhi 5 amarṣaṇaś ca kaunteyo dṛḍhavairaś ca pāṇḍavaḥ anarma hāsī sonmādas tiryak prekṣī mahāsvanaḥ 6 mahāvego mahotsāho mahābāhur mahābalaḥ mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati 7 ūrugrāhagṛhītānāṃ gadāṃ bibhrad vṛkodaraḥ kurūṇām ṛṣabho yuddhe daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 8 saikyāyasamayīṃ ghorāṃ gadāṃ kāñcanabhūṣitām manasāhaṃ prapaśyāmi brahmadaṇḍam ivodyatam 9 yathā rurūṇāṃ yūtheṣu siṃho jātabalaś caret māmakeṣu tathā bhīmo baleṣu vicariṣyati 10 sarveṣāṃ mama putrāṇāṃ sa ekaḥ krūra vikramaḥ bahv āśīvipratīpaś ca bālye 'pi rabhasaḥ sadā 11 udvepate me hṛdayaṃ yadā duryodhanādayaḥ bālye 'pi tena yudhyanto vāraṇeneva marditāḥ 12 tasya vīryeṇa saṃkliṣṭā nityam eva sutā mama sa eva hetur bhedasya bhīmo bhīmaparākramaḥ 13 grasamānam anīkāni naravāraṇavājinām paśyāmīvāgrato bhīmaṃ krodhamūrchitam āhave 14 astre droṇārjuna samaṃ vāyuvegasamaṃ jave saṃjayācakṣva me śūraṃ bhīmasenam amarṣaṇam 15 atilābhaṃ tu manye 'haṃ yat tena ripughātinā tadaiva na hatāḥ sarve mama putrā manasvinā 16 yena bhīmabalā yakṣā rākṣasāś ca samāhatāḥ kathaṃ tasya raṇe vegaṃ mānuṣaḥ prasahiṣyati 17 na sa jātu vaśe tasthau mama bālo 'pi saṃjaya kiṃ punar mama duṣputraiḥ kliṣṭaḥ saṃprati pāṇḍavaḥ 18 niṣṭhuraḥ sa ca naiṣṭhuryād bhajyed api na saṃnamet tiryak prekṣī saṃhatabhrūḥ kathaṃ śāmyed vṛkodaraḥ 19 bṛhad aṃso 'pratibalo gauras tāla ivodgataḥ pramāṇato bhīmasenaḥ prādeśenādhiko 'rjunāt 20 javena vājino 'tyeti balenātyeti kuñjarān avyaktajalpī madhv akṣo madhyamaḥ pāṇḍavo balī 21 iti bālye śrutaḥ pūrvaṃ mayā vyāsa mukhāt purā rūpato vīryataś caiva yāthātathyena pāṇḍavaḥ 22 āyasena sa daṇḍena rathān nāgān hayān narān haniṣyati raṇe kruddho bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 23 amarṣī nityasaṃrabdho raudraḥ krūraparākramaḥ mama tāta pratīpāni kurvan pūrvaṃ vimānitaḥ 24 niṣkīrṇām āyasīṃ sthūlāṃ suparvāṃ kāñcanīṃ gadām śataghnīṃ śatanirhrādāṃ kathaṃ śakṣyanti me sutāḥ 25 apāram aplavāgādhaṃ samudraṃ śaraveginam bhīmasenamayaṃ durgaṃ tāta mandās titīrṣavaḥ 26 krośato me na śṛṇvanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ viṣamaṃ nāvabudhyante prapātaṃ madhu darśinaḥ 27 saṃyugaṃ ye kariṣyanti nararūpeṇa vāyunā niyataṃ coditā dhātrā siṃheneva mahāmṛgāḥ 28 śaikyāṃ tāta catuṣkiṣkuṃ ṣaḍ asrim amitaujasam prahitāṃ duḥkhasaṃsparśāṃ kathaṃ śakṣyanti me sutāḥ 29 gadāṃ bhrāmayatas tasya bhindato hastimastakān sṛkkiṇī lelihānasya bāṣpam utsṛjato muhuḥ 30 uddiśya pātān patataḥ kurvato bhairavān ravān pratīpān patato mattān kuñjarān pratigarjataḥ 31 vigāhya rathamārgeṣu varān uddiśya nighnataḥ agneḥ prajvalitasyeva api mucyeta me prajā 32 vīthīṃ kurvan mahābāhur drāvayan mama vāhinīm nṛtyann iva gadāpāṇir yugāntaṃ darśayiṣyati 33 prabhinna iva mātaṅgaḥ prabhañjan puṣpitān drumān pravekṣyati raṇe senāṃ putrāṇāṃ me vṛkodaraḥ 34 kurvan rathān vipuruṣān vidhvajān bhagnapuṣkarān ārujan puruṣavyāghro rathinaḥ sādinas tathā 35 gaṅgā vega ivānūpāṃs tīrajān vividhān drumān pravekṣyati mahāsenāṃ putrāṇāṃ mama saṃjaya 36 vaśaṃ nūnaṃ gamiṣyanti bhīmasenabalārditāḥ mama putrāś ca bhṛtyāś ca rājānaś caiva saṃjaya 37 yena rājā mahāvīryaḥ praviśyāntaḥpuraṃ purā vāsudevasahāyena jarāsaṃdho nipātitaḥ 38 kṛtsneyaṃ pṛthivī devī jarāsaṃdhena dhīmatā māgadhendreṇa balinā vaśe kṛtvā pratāpitā 39 bhīṣma pratāpāt kuravo nayenāndhakavṛṣṇayaḥ te na tasya vaśaṃ jagmuḥ kevalaṃ daivam eva vā 40 sa gatvā pāṇḍuputreṇa tarasā bāhuśālinā anāyudhena vīreṇa nihataḥ kiṃ tato 'dhikam 41 dīrghakālena saṃsiktaṃ viṣam āśīviṣo yathā sa mokṣyati raṇe tejaḥ putreṣu mama saṃjaya 42 mahendra iva vajreṇa dānavān deva sattamaḥ bhīmaseno gadāpāṇiḥ sūdayiṣyati me sutān 43 aviṣahyam anāvāryaṃ tīvravegaparākramam paśyāmīvātitāmrākṣam āpatantaṃ vṛkodaram 44 agadasyāpy adhanuṣo virathasya vivarmaṇaḥ bāhubhyāṃ yudhyamānasya kas tiṣṭhed agrataḥ pumān 45 bhīṣmo droṇaś ca vipro 'yaṃ kṛpaḥ śāradvatas tathā jānanty ete yathaivāhaṃ vīryajñas tasya dhīmataḥ 46 ārya vrataṃ tu jānantaḥ saṃgarān na bibhitsavaḥ senāmukheṣu sthāsyanti māmakānāṃ nararṣabhāḥ 47 balīyaḥ sarvato diṣṭaṃ puruṣasya viśeṣataḥ paśyann api jayaṃ teṣāṃ na niyacchāmi yat sutān 48 te purāṇaṃ maheṣvāsā mārgam aindraṃ samāsthitāḥ tyakṣyanti tumule prāṇān rakṣantaḥ pārthivaṃ yaśaḥ 49 yathaiṣāṃ māmakās tāta tathaiṣāṃ pāṇḍavā api pautrā bhīṣmasya śiṣyāś ca droṇasya ca kṛpasya ca 50 yat tv asmad āśrayaṃ kiṃ cid dattam iṣṭaṃ ca saṃjaya tasyāpacitim āryatvāt kartāraḥ sthavirās trayaḥ 51 ādadānasya śastraṃ hi kṣatradharmaṃ parīpsataḥ nidhanaṃ brāhmaṇasyājau varam evāhur uttamam 52 sa vai śocāmi sarvān vai ye yuyutsanti pāṇḍavān vikruṣṭaṃ vidureṇādau tad etad bhayam āgatam 53 na tu manye vighātāya jñānaṃ duḥkhasya saṃjaya bhavaty atibale hy etaj jñānam apy upaghātakam 54 ṛṣayo hy api nirmuktāḥ paśyanto lokasaṃgrahān sukhe bhavanti sukhinas tathā duḥkhena duḥkhitāḥ 55 kiṃ punar yo 'ham āsaktas tatra tatra sahasradhā putreṣu rājyadāreṣu pautreṣv api ca bandhuṣu 56 saṃśaye tu mahaty asmin kiṃ nu me kṣamam uttamam vināśaṃ hy eva paśyāmi kurūṇām anucintayan 57 dyūtapramukham ābhāti kurūṇāṃ vyasanaṃ mahat mandenaiśvaryakāmena lobhāt pāpam idaṃ kṛtam 58 manye paryāya dharmo 'yaṃ kālasyātyanta gāminaḥ cakre pradhir ivāsakto nāsya śakyaṃ palāyitum 59 kiṃ nu kāryaṃ kathaṃ kuryāṃ kva nu gacchāmi saṃjaya ete naśyanti kuravo mandāḥ kālavaśaṃ gatāḥ 60 avaśo 'haṃ purā tāta putrāṇāṃ nihate śate śroṣyāmi ninadaṃ strīṇāṃ kathaṃ māṃ maraṇaṃ spṛśet 61 yathā nidāghe jvalanaḥ samiddho; dahet kakṣaṃ vāyunā codyamānaḥ gadāhastaḥ pāṇḍavas tadvad eva; hantā madīyān sahito 'rjunena |
| 1 [dhṛ] yasya vai nānṛtā vācaḥ pravṛttā anuśuśrumaḥ trailokyam api tasya syād yodhā yasya dhanaṃjayaḥ 2 tasyaiva ca na paśyāmi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ aniśaṃ cintayāno 'pi yaḥ pratīyād rathena tam 3 asyataḥ karṇinālīkān mārgaṇān hṛdayac chidaḥ pratyetā na samaḥ kaś cid yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ 4 droṇakarṇau pratīyātāṃ yadi vīrau nararṣabhau māhātmyāt saṃśayo loke na tv asti vijayo mama 5 ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca ācāryaḥ sthaviro guruḥ samartho balavān pārtho dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ bhavet sutumulaṃ yuddhaṃ sarvaśo 'py aparājayaḥ 6 sarve hy astravidaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahad yaśaḥ api sarmāmaraiśvaryaṃ tyajeyur na punar jayam vadhe nūnaṃ bhavec chāntis tayor vā phalgunasya vā 7 na tu jetārjunasyāsti hantā cāsya na vidyate manyus tasya kathaṃ śāmyen mandān prati ya utthitaḥ 8 anye 'py astrāṇi jānanti jīyante ca jayanti ca ekāntavijayas tv eva śrūyate phalgunasya ha 9 trayas triṃśat samāhūya khāṇḍave 'gnim atarpayat jigāya ca surān sarvān nāsya vedmi parājayam 10 yasya yantā hṛṣīkeśaḥ śīlavṛttasamo yudhi dhruvas tasya jayas tāta yathendrasya jayas tathā 11 kṛṣṇāv ekarathe yattāv adhijyaṃ gāṇḍivaṃ dhanuḥ yugapat trīṇi tejāṃsi sametāny anuśuśrumaḥ 12 naiva no 'sti dhanus tādṛṅ na yoddhā na ca sārathiḥ tac ca mandā na jānanti duryodhana vaśānugāḥ 13 śeṣayed aśanir dīpto nipatan mūrdhni saṃjaya na tu śeṣaṃ śarāḥ kuryur astās tāta kirīṭinā 14 api cāsyann ivābhāti nighnann iva ca phalgunaḥ uddharann iva kāyebhyaḥ śirāṃsi śaravṛṣṭibhiḥ 15 api bāṇamayaṃ tejaḥ pradīptam iva sarvataḥ gāṇḍīveddhaṃ dahetājau putrāṇāṃ mama vāhinīm 16 api sā rathaghoṣeṇa bhayārtā savyasācinaḥ vitrastā bahulā senā bhāratī pratibhāti me 17 yathā kakṣaṃ dahaty agniḥ pravṛddhaḥ sarvataś caran mahārcir aniloddhūtas tadvad dhakṣyati māmakān 18 yadodvaman niśitān bāṇasaṃghān; sthātātatāyī samare kirīṭī sṛṣṭo 'ntakaḥ sarvaharo vidhātrā; yathā bhavet tadvad avāraṇīyaḥ 19 yadā hy abhīkṣṇaṃ subahūn prakārāñ; śrotāsmi tān āvasathe kurūṇām teṣāṃ samantāc ca tathā raṇāgre; kṣayaḥ kilāyaṃ bharatān upaiti |
| 1 [dhṛ] yathaiva pāṇḍavāḥ sarve parākrāntā jigīṣavaḥ tathaivābhisarās teṣāṃ tyaktātmāno jaye dhṛtāḥ 2 tvam eva hi parākrāntān ācakṣīthāḥ parān mama pāñcālān kekayān matsyān māgadhān vatsabhūmipān 3 yaś ca sendrān imāṁl lokān icchan kuryād vaśe balī sa śreṣṭho jagataḥ kṛṣṇaḥ pāṇḍavānāṃ jaye dhṛtaḥ 4 samastām arjunād vidyāṃ sātyakiḥ kṣipram āptavān śaineyaḥ samare sthātā bījavat pravapañ śarān 5 dhṛṣṭadyumnaś ca pāñcālyaḥ krūrakarmā mahārathaḥ māmakeṣu raṇaṃ kartā baleṣu paramāstravit 6 yudhiṣṭhirasya ca krodhād arjunasya ca vikramāt yamābhyāṃ bhīmasenāc ca bhayaṃ me tāta jāyate 7 amānuṣaṃ manuṣyendrair jālaṃ vitatam antarā mama senāṃ haniṣyanti tataḥ krośāmi saṃjaya 8 darśanīyo manasvī ca lakṣmīvān brahma varcasī medhāvī sukṛtaprajño dharmātmā pāṇḍunandanaḥ 9 mitrāmātyaiḥ susaṃpannaḥ saṃpanno yojya yojakaiḥ bhrātṛbhiḥ śvaśuraiḥ putrair upapanno mahārathaiḥ 10 dhṛtyā ca puruṣavyāghor naibhṛtyena ca pāṇḍavaḥ anṛśaṃso vadānyaś ca hrīmān satyaparākramaḥ 11 bahuśrutaḥ kṛtātmā ca vṛddhasevī jitendriyaḥ taṃ sarvaguṇasaṃpannaṃ samiddham iva pāvakam 12 tapantam iva ko mandaḥ patiṣyati pataṃgavat pāṇḍavāgnim anāvāryaṃ mumūrṣur mūḍha cetanaḥ 13 tanur uccaḥ śikhī rājā śuddhajāmbūnadaprabhaḥ mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati 14 tair ayuddhaṃ sādhu manye kuravas tan nibodhata yuddhe vināśaḥ kṛtsnasya kulasya bhavitā dhruvam 15 eṣā me paramā śāntir yayā śāmyati me manaḥ yadi tv ayuddham iṣṭaṃ vo vayaṃ śāntyai yatāmahe 16 na tu naḥ śikṣamāṇānām upekṣeta yudhiṣṭhiraḥ jugupsati hy adharmeṇa mām evoddhiśya kāraṇam |
| 1 [s] evam etan mahārāja yathā vadasi bhārata yuddhe vināśaḥ kṣatrasya gāṇḍīvena pradṛśyate 2 idaṃ tu nābhijānāmi tava dhīrasya nityaśaḥ yat putra vaśam āgaccheḥ sattvajñaḥ savyasācinaḥ 3 naiṣa kālo mahārāja tava śaśvat kṛtāgamaḥ tvayā hy evāditaḥ pārthā nikṛtā bharatarṣabha 4 pitā śreṣṭhaḥ suhṛd yaś ca samyak praṇihitātmavān āsthyeyaṃ hi hitaṃ tena na drogdhā gurur ucyate 5 idaṃ jitam idaṃ labdham iti śrutvā parājitān dyūtakāle mahārāja smayase sma kumāravat 6 paruṣāṇy ucyamānān sma purā pārthān upekṣase kṛtsnaṃ rājyaṃ jayantīti prapātaṃ nānupaśyasi 7 pitryaṃ rājyaṃ mahārāja kuravas te sa jāṅgalāḥ atha vīrair jitāṃ bhūmim akhilāṃ pratyapadyathāḥ 8 bāhuvīryārjitā bhūmis tava pārthair niveditā mayedaṃ kṛtam ity eva manyase rājasattama 9 grastān gandharvarājena majjato hy aplave 'mbhasi ānināya punaḥ pārthaḥ putrāṃs te rājasattama 10 kumāravac ca smayase dyūte vinikṛteṣu yat pāṇḍaveṣu vanaṃ rājan pravrajatsu punaḥ punaḥ 11 pravarṣataḥ śaravrātān arjunasya śitān bahūn apy arṇavā viśuṣyeyuḥ kiṃ punar māṃsayonayaḥ 12 asyatāṃ phalgunaḥ śreṣṭho gāṇḍīvaṃ dhanuṣāṃ varam keśavaḥ sarvabhūtānāṃ cakrāṇāṃ ca sudarśanam 13 vānaro rocamānaś ca ketuḥ ketumatāṃ varaḥ evam etāni sa ratho vahañ śvetahayo raṇe kṣapayiṣyati no rājan kālacakram ivodyatam 14 tasyādya vasudhā rājan nikhilā bharatarṣabha yasya bhīmārjunau yodhau sa rājā rājasattama 15 tathā bhīma hataprāyāṃ majjantīṃ tava vāhinīm duryodhanamukhā dṛṣṭvā kṣayaṃ yāsyanti kauravāḥ 16 na hi bhīma bhayād bhītā lapsyante vijayaṃ vibho tava putrā mahārāja rājānaś cānusāriṇaḥ 17 matsyās tvām adya nārjanti pāñcālāś ca sa kekayāḥ śālveyāḥ śarasenāś ca sarve tvām avajānate pārthaṃ hy ete gatāḥ sarve vīryajñās tasya dhīmataḥ 18 anarhān eva tu vadhe dharmayuktān vikarmaṇā sarvopāyair niyantavyaḥ sānugaḥ pāpapūruṣaḥ tava putro mahārāja nātra śocitum arhasi 19 dyūtakāle mayā coktaṃ vidureṇa ca dhīmatā yad idaṃ te vilapitaṃ pāṇḍavān prati bhārata anīśeneva rājendra sarvam etan nirarthakam |
| 1 [dur] na bhetavyaṃ mahārāja na śocyā bhavatā vayam samarthāḥ sma parān rājan vijetuṃ samare vibho 2 vanaṃ pravrājitān pārthān yad āyān madhusūdanaḥ mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā 3 kekayā dhṛṣṭaketuś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ rājānaś cānvayuḥ pārthān bahavo 'nye 'nuyāyinaḥ 4 indraprasthasya cādūrāt samājagmur mahārathāḥ vyagarhayaṃś ca saṃgamya bhavantaṃ kurubhiḥ saha 5 te yudhiṣṭhiram āsīnam ajinaiḥ prativāsitam kṛṣṇa pradhānāḥ saṃhatya paryupāsanta bhārata 6 pratyādānaṃ ca rājyasya kāryam ūcur narādhipāḥ bhavataḥ sānubandhasya samucchedaṃ cikīrṣavaḥ 7 śrutvā caitan mayoktās tu bhīṣmadroṇakṛpās tadā jñātikṣayabhayād rājan bhītena bharatarṣabha 8 na te sthāsyanti samaye pāṇḍavā iti me matiḥ samucchedaṃ hi naḥ kṛtsnaṃ vāsudevaś cikīrṣati 9 ṛte ca viduraṃ sarve yūyaṃ vadhyā mahātmanaḥ dhṛtarāṣṭraś ca dharmajño na vadhyaḥ kurusattamaḥ 10 samucchedaṃ ca kṛtsnaṃ naḥ kṛtvā tāta janārdanaḥ ekarājyaṃ kurūṇāṃ sma cikīrṣati yudhiṣṭhire 11 tatra kiṃ prāptakālaṃ naḥ praṇipātaḥ palāyanam prāṇān vā saṃparityajya pratiyudhyāmahe parān 12 pratiyuddhe tu niyataḥ syād asmākaṃ parājayaḥ yudhiṣṭhirasya sarve hi pārthivā vaśavartinaḥ 13 virakta rāṣṭrāś ca vayaṃ mitrāṇi kupitāni naḥ dhikkṛtāḥ pārthivaiḥ sarvaiḥ svajanena ca sarvaśaḥ 14 praṇipāte tu doṣo 'sti bandhūnāṃ śāśvatīḥ samāḥ pitaraṃ tv eva śocāmi prajñā netraṃ janeśvaram matkṛte duḥkham āpannaṃ kleśaṃ prāptam anantakam 15 kṛtaṃ hi tava putraiś ca pareṣām avarodhanam matpriyārthaṃ puraivaitad viditaṃ te narottama 16 te rājño dhṛtarāṣṭrasya sāmātyasya mahārathāḥ vairaṃ patikariṣyanti kulocchedena pāṇḍavāḥ 17 tato droṇo 'bravīd bhīṣmaḥ kṛpo drauṇiś ca bhārata matvā māṃ mahatīṃ cintām āsthitaṃ vyathitendriyam 18 abhidrugdhāḥ pare cen no na bhetavyaṃ paraṃtapa asamarthāḥ pare jetum asmān yudhi janeśvara 19 ekaikaśaḥ samarthāḥ smo vijetuṃ sarvapārthivān āgacchantu vineṣyāmo darpam eṣāṃ śitaiḥ śaraiḥ 20 puraikena hi bhīṣmeṇa vijitāḥ sarvapārthivāḥ mṛte pitary abhikruddho rathenaikena bhārata 21 jaghāna subahūṃs teṣāṃ saṃrabdhaḥ kurusattamaḥ tatas te śaraṇaṃ jagmur devavratam imaṃ bhayāt 22 sa bhīṣmaḥ susamartho 'yam asmābhiḥ sahito raṇe parān vijetuṃ tasmāt te vyetu bhīr bharatarṣabha ity eṣāṃ niścayo hy āsīt tat kālam amitaujasām 23 purā pareṣāṃ pṛthivī kṛtsnāsīd vaśavartinī asmān punar amī nādya samarthā jetum āhave chinnapakṣāḥ pare hy adya vīryahīnāś ca pāṇḍavāḥ 24 asmat saṃsthā ca pṛthivī vartate bharatarṣabha ekārthāḥ sukhaduḥkheṣu mayānītāś ca pārthivāḥ 25 apy agniṃ praviśeyus te samudraṃ vā paraṃtapa madarthe pārthivāḥ sarve tad viddhi kurusattama 26 unmattam iva cāpi tvāṃ prahasantīha duḥkhitam vilapantaṃ bahuvidhaṃ bhītaṃ paravikatthane 27 eṣāṃ hy ekaikaśo rājñāṃ samarthaḥ pāṇḍavān prati ātmānaṃ manyate sarvo vyetu te bhayam āgatam 28 sarvāṃ samagrāṃ senāṃ me vāsavo 'pi na śaknuyāt hantum akṣayya rūpeyaṃ brahmaṇāpi svayambhuvā 29 yudhiṣṭhiraḥ puraṃ hitvā pañca grāmān sa yācati bhīto hi māmakāt sainyāt prabhāvāc caiva me prabho 30 samarthaṃ manyase yac ca kuntīputraṃ vṛkodaram tan mithyā na hi me kṛtsnaṃ prabhāvaṃ vettha bhārata 31 matsamo hi gadāyuddhe pṛthivyāṃ nāsti kaś cana nāsīt kaś cid atikrānto bhavitā na ca kaś cana 32 yukto duḥkhocitaś cāhaṃ vidyā pāragatas tathā tasmān na bhīmān nānyebhyo bhayaṃ me vidyate kva cit 33 duryodhana samo nāsti gadāyām iti niścayaḥ saṃkarṣaṇasya bhadraṃ te yat tadainam upāvasam 34 yuddhe saṃkarṣaṇa samo balenābhyadhiko bhuvi gadāprahāraṃ bhīmo me na jātu viṣahed yudhi 35 ekaṃ prahāraṃ yaṃ dadyāṃ bhīmāya ruṣito nṛpa sa evainaṃ nayed ghoraṃ kṣipraṃ vaivasvatakṣayam 36 iccheyaṃ ca gadāhastaṃ rājan draṣṭuṃ vṛkodaram suciraṃ prārthito hy eṣa mama nityaṃ manorathaḥ 37 gadayā nihato hy ājau mama pārtho vṛkodaraḥ viśīrṇagātraḥ pṛthivīṃ parāsuḥ prapatiṣyati 38 gadāprahārābhihato himavān api parvataḥ sakṛn mayā viśīryeta giriḥ śatasahasradhā 39 sa cāpy etad vijānāti vāsudevārjunau tathā duryodhana samo nāsti gadāyām iti niścayaḥ 40 tat te vṛkodaramayaṃ bhayaṃ vyṛtu mahāhave vyapaneṣyāmy ahaṃ hy enaṃ mā rājan vimanā bhava 41 tasmin mayā hate kṣipram arjunaṃ bahavo rathāḥ tulyarūpā viśiṣṭāś ca kṣepsyanti bharatarṣabha 42 bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇiḥ karṇo bhūriśravās tathā prāgjyotiṣādhipaḥ śalyaḥ sindhurājo jayadrathaḥ 43 ekaika eṣāṃ śaktas tu hantuṃ bhārata pāṇḍavān samastās tu kṣaṇenaitān neṣyanti yamasādanam 44 samagrā pārthivī senā pārtham ekaṃ dhanaṃjayam kasmād aśaktā nirjetum iti hetur na vidyate 45 śaravrātais tu bhīṣmeṇa śataśo 'tha sahasraśaḥ droṇa drauṇikṛpaiś caiva gantā pārtho yamakṣayam 46 pitāmaho hi gāṅgeyaḥ śaṃtanor adhi bhārata brahmarṣisadṛśo jajñe devair api durutsahaḥ pitrā hy uktaḥ prasannena nākāmas tvaṃ mariṣyasi 47 brahmarṣeś ca bharadvājād droṇyāṃ droṇo vyajāyata droṇāj jajñe mahārāja drauṇiś ca paramāstravit 48 kṛpaś cācāya mukhyo 'yaṃ maharṣer gautamād api śarastambodbhavaḥ śrīmān avadhya iti me matiḥ 49 ayonijaṃ trayaṃ hy etat pitā mātā ca mātulaḥ aśvatthāmno mahārāja sa ca śūraḥ sthito mama 50 sarva ete mahārāja devakalpā mahārathāḥ śakrasyāpi vyathāṃ kuryuḥ saṃyuge bharatarṣabha 51 bhīṣmadroṇakṛpāṇāṃ ca tulyaḥ karṇo mato mama anujñātaś ca rāmeṇa matsamo 'sīti bhārata 52 kuṇḍale rucire cāstāṃ karṇasya sahaje śubhe te śacy arthe mahendreṇa yācitaḥ sa paraṃtapaḥ amoghayā mahārāja śaktyā paramabhīmayā 53 tasya śaktyopagūḍhasya kasmāj jīved dhanaṃjayaḥ vijayo me dhruvaṃ rājan phalaṃ pāṇāv ivāhitam abhivyaktaḥ pareṣāṃ ca kṛtsno bhuvi parājayaḥ 54 ahnā hy ekena bhīṣmo 'yam ayutaṃ hanti bhārata tat samāś ca maheṣvāsā droṇa drauṇikṛpā api 55 saṃśaptāni ca vṛndāni kṣatriyāṇāṃ paraṃtapa arjunaṃ vayam asmān vā dhanaṃjaya iti sma ha 56 tāṃś cālam iti manyante savyasāci vadhe vibho pārthivāḥ sa bhavān rājann akasmād vyathate katham 57 bhīmasene ca nihate ko 'nyo yudhyeta bhārata pareṣāṃ tan mamācakṣva yadi vettha paraṃtapa 58 pañca te bhrātaraḥ sarve dhṛṣṭadyumno 'tha sātyakiḥ pareṣāṃ sapta ye rājan yodhāḥ paramakaṃ balam 59 asmākaṃ tu viśiṣṭā ye bhīṣmadroṇakṛpādayaḥ drauṇir vaikartanaḥ karṇaḥ somadatto 'tha bāhlikaḥ 60 prāgjyotiṣādhipaḥ śalya āvantyo 'tha jayadrathaḥ duḥśāsano durmukhaś ca duḥsahaś ca viśāṃ pate 61 śrutāyuś citrasenaś ca purumitro viviṃśatiḥ śalo bhūriśravāś cobhau vikarṇaś ca tavātmajaḥ 62 akṣauhiṇyo hi me rājan daśaikā ca samāhṛtāḥ nyūnāḥ pareṣāṃ saptaiva kasmān me syāt parājayaḥ 63 balaṃ triguṇato hīnaṃ yodhyaṃ prāha bṛhaspatiḥ parebhyas triguṇā ceyaṃ mama rājann anīkinī 64 guṇahīnaṃ pareṣāṃ ca bahu paśyāmi bhārata guṇodayaṃ bahuguṇam ātmanaś ca viśāṃ pate 65 etat sarvaṃ samājñāya balāgryaṃ mama bhārata nyūnatāṃ pāṇḍavānāṃ ca na mohaṃ gantum arhasi 66 ity uktvā saṃjayaṃ bhūyaḥ paryapṛcchata bhārata vidhitsuḥ prāptakālāni jñātvā parapuraṃjayaḥ |
| 1 [dur] akṣauhiṇīḥ sapta labdhvā rājabhiḥ saha saṃjaya kiṃ svid icchati kaunteyo yuddhaprepsur yudhiṣṭhiraḥ 2 atīva mudito rājan yuddhaprepsur yudhiṣṭhiraḥ bhīmasenārjunau cobhau yamāv api na bibhyataḥ 3 rathaṃ tu divyaṃ kaunteyaḥ sarvā vibhrājayan diśaḥ mantraṃ jijñāsamānaḥ san bībhatsuḥ samayojayat 4 tam apaśyāma saṃnaddhaṃ meghaṃ vidyutprabhaṃ yathā sa mantrān samabhidhyāya hṛṣyamāṇo 'bhyabhāṣata 5 pūrvarūpam idaṃ paśya vayaṃ jeṣyāma saṃjaya bībhatsur māṃ yathovāca tathāvaimy aham apy uta 6 [dur] praśaṃsasy abhinandaṃs tān pārthān akṣaparājitān arjunasya rathe brūhi katham aśvāḥ kathaṃ dhvajaḥ 7 bhauvanaḥ saha śakreṇa bahu citraṃ viśāṃ pate rūpāṇi kalpayām āsa tvaṣṭā dhātrā sahābhibho 8 dhvaje hi tasmin rūpāṇi cakrus te deva māyayā mahādhanāni divyāni mahānti ca laghūni ca 9 sarvā diśo yojanamātram antaraṃ; sa tiryag ūrdhvaṃ ca rurodha vai dhvajaḥ na saṃsajjet tarubhiḥ saṃvṛto 'pi; tathā hi māyāvihitā bhauvanena 10 yathākāśe śakradhanuḥprakāśate; na caikavarṇaṃ na ca vidma kiṃ nu tat tathā dhvajo vihito bhauvanena; bahv ākāraṃ dṛśyate rūpam asya 11 yathāgnidhūmo divam eti ruddhvā; varṇān bibhrat taijasaṃ tac charīram tathā dhvajo vihito bhauvanena; na ced bhāro bhavitā nota rodhaḥ 12 śvetās tasmin vātavegāḥ sadaśvā; divyā yuktāś citrarathena dattāḥ śataṃ yat tat pūryate nityakālaṃ; hataṃ hataṃ dattavaraṃ purastāt 13 tathā rājño dantavarṇā bṛhanto; rathe yuktā bhānti tad vīryatulyāḥ ṛśya prakhyā bhīmasenasya vāhā; raṇe vāyos tulyavegā babhūvuḥ 14 kalmāṣāṅgās tittiri citrapṛṣṭhā; bhrātrā dattāḥ prīyatā phalgunena bhrātur vīrasya svais turaṃgair viśiṣṭā; mudā yuktāḥ sahadevaṃ vahanti 15 mādrīputraṃ nakulaṃ tv ājamīḍhaṃ; mahendradattā harayo vājimukhyāḥ samā vāyor balavantas tarasvino; vahanti vīraṃ vṛtra śatruṃ yathendram 16 tulyāś caibhir vayasā vikrameṇa; javena caivāpratirūpāḥ sadaśvāḥ saubhadrādīn draupadeyān kumārān; vahanty aśvā devadattā bṛhantaḥ |
| 1 [dhṛ] kāṃs tatra saṃjayāpaśyaḥ pratyarthena samāgatān ye yotsyante pāṇḍavārthe putrasya mama vāhinīm 2 mukhyam andhakavṛṣṇīnām apaśyaṃ kṛṣṇam āgatam cekitānaṃ ca tatraiva yuyudhānaṃ ca satyakim 3 pṛthag akṣauhiṇībhyāṃ tau pāṇḍavān abhisaṃśritau mahārathau samākhyātāv ubhau puruṣamāninau 4 akṣauhiṇyātha pāñcālyo daśabhis tanayair vṛtaḥ satyajit pramukhair vīrair dhṛṣṭadyumnapurogamaiḥ 5 drupado vardhayan mānaṃ śikhaṇḍiparipālitaḥ upāyāt sarvasainyānāṃ praticchādya tadā vapuḥ 6 virāṭaḥ saha putrābhyāṃ śaṅkhenaiv uttareṇa ca sūryadattādibhir vīrair madirāśvapurogamaiḥ 7 sahitaḥ pṛthivīpālo bhrātṛbhis tanayais tathā akṣauhiṇyaiva sainyasya vṛtaḥ pārthaṃ samāśritaḥ 8 jārāsaṃdhir māgadhaś ca dhṛṣṭaketuś ca cedirāṭ pṛthakpṛthag anuprāptau pṛthag akṣauhiṇī vṛtau 9 kekayā bhrātaraḥ pañca sarve lohitaka dhvajāḥ akṣauhiṇīparivṛtāḥ pāṇḍavān abhisaṃśritāḥ 10 etān etāvatas tatra yān apaśyaṃ samāgatān ye pāṇḍavārthe yotsyanti dhārtarāṣṭrasya vāhinīm 11 yo veda mānuṣaṃ vyūhaṃ daivam āndharvam āsuram sa tasya senā pramukhe dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ 12 bhīṣmaḥ śāṃtanavo rājan bhāgaḥ kḷptaḥ śikhaṇḍinaḥ taṃ virāṭo 'nu saṃyātā saha matsyaiḥ prahāribhiḥ 13 jyeṣṭaḥsya pāṇḍuputrasya bhāgo madrādhipo balī tau tu tatrābruvan ke cid viṣamau no matāv iti 14 duryodhanaḥ saha sutaḥ sārdhaṃ bhrātṛśatena ca prācyāś ca dākṣiṇātyāś ca bhīmasenasya bhāgataḥ 15 arjunasya tu bhāgena karṇo vaikartano mataḥ aśvatthāmā vikarṇaś ca saindhavaś ca jayadrathaḥ 16 aśakyāś caiva ye ke cit pṛthivyāṃ śūramāninaḥ sarvāṃs tān arjunaḥ pārthaḥ kalpayām āsa bhāgataḥ 17 maheṣvāsā rājaputrā bhrātaraḥ pañca kekayāḥ kekayān eva bhāgena kṛtvā yotsyanti saṃyuge 18 teṣām eva kṛto bhāgo mālavāḥ śālva kekayāḥ trigartānāṃ ca dvau mukhyau yau tau saṃśaptakāv iti 19 duryodhana sutāḥ sarve tathā duḥśāsanasya ca saubhadreṇa kṛto bhāgo rājā caiva bṛhadbalaḥ 20 drupadeyā maheṣvāsāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ dhṛṣṭadyumnamukhā droṇam abhiyāsyanti bhārata 21 cekitānaḥ somadattaṃ dvairathe yoddhum icchati bhojaṃ tu kṛtavarmāṇaṃ yuyudhāno yuyutsati 22 sahadevas tu mādreyaḥ śūraḥ saṃkrandano yudhi svam aṃśaṃ kalpayām āsa śyālaṃ te subalātmajam 23 ulūkaṃ cāpi kaitavyaṃ ye ca sārasvatā gaṇāḥ nakulaḥ kalpayām āsa bhāgaṃ mādravatīsutaḥ 24 ye cānye pārthivā rājan pratyudyāsyanti saṃyuge samāhvānena tāṃś cāpi pāṇḍuputrā akalpayan 25 evam eṣām anīkāni pravibhaktāni bhāgaśaḥ yat te kāryaṃ saputrasya kriyatāṃ tad akālikam 26 na santi sarve putrā me mūḍhā durdyūta devinaḥ yeṣāṃ yuddhaṃ balavatā bhīmena raṇamūrdhani 27 rājānaḥ pārthivāḥ sarve prokṣitāḥ kāladharmaṇā gāṇḍīvāgniṃ pravekṣyanti pataṅgā iva pāvakam 28 vidurtāṃ vāhinīṃ manye kṛtavairair mahātmabhiḥ tāṃ raṇe ke 'nuyāsyanti prabhagnāṃ pāṇḍavair yudhi 29 sarve hy atirathāḥ śūrāḥ kīrtimantaḥ pratāpinaḥ sūryapāvakayos tulyās tejasā samitiṃjayāḥ 30 yeṣāṃ yudhiṣṭhiro netā guptā ca madhusūdanaḥ yodhau ca pāṇḍavau vīrau savyasāci vṛkodarau 31 nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ sātyakir drupadaś caiva dhṛṣṭadyumnasya cātmajaḥ 32 uttamaujāś ca pāñcālyo yudhāmanyuś ca durjayaḥ śikhaṇḍī kṣatradevaś ca tathā vairāṭir uttaraḥ 33 kāśayaś cedayaś caiva matsyāḥ sarve ca sṛñjayāḥ virāṭa putro babhrūś ca pāñcālāś ca prabhadrakāḥ 34 yeṣām indro 'py akāmānāṃ na haret pṛthivīm imām vīrāṇāṃ raṇadīrāṇāṃ ye bhindyuḥ parvatān api 35 tān sarvān guṇasaṃpannān amanuṣyapratāpinaḥ krośato mama duṣputro yoddhum icchati saṃjaya 36 [dur] ubhau sva ekajātīyau tathobhau bhūmigocarau atha kasmāt pāṇḍavānām ekato manyase jayam 37 pitāmahaṃ ca droṇaṃ ca kṛpaṃ karṇaṃ ca durjayam jayadrathaṃ somadattam aśvatthāmānam eva ca 38 sucetaso maheṣvāsān indro 'pi sahito 'maraiḥ aśaktaḥ samare jetuṃ kiṃ punar tāta pāṇḍavāḥ 39 sarvā ca pṛthivī sṛṣṭā madarthe tāta pāṇḍavān āryān dhṛtimataḥ śūrān agnikalpān prabādhitum 40 na māmakān pāṇḍavās te samarthāḥ prativīkṣitum parākrānto hy ahaṃ pāṇḍūn saputrān yoddhum āhave 41 matpriyaṃ pārthivāḥ sarve ye cikīrṣanti bhārata te tān āvārayiṣyanti aiṇeyān iva tantunā 42 mahatā rathavaṃśena śarajālaiś ca māmakaiḥ abhidrutā bhaviṣyanti pāñcālāḥ pānavaiḥ saha 43 unmatta iva me putro vilapaty eṣa saṃjaya na hi śakto yudhā jetuṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 44 jānāti hi sadā bhīṣmaḥ pāṇḍavānāṃ yaśasvinām balavattāṃ saputrāṇāṃ dharmajñānāṃ mahātmanām 45 yato nārocayam ahaṃ vigrahaṃ tair mahātmabhiḥ kiṃ tu saṃjaya me brūhi punas teṣāṃ viceṣṭitam 46 kas tāṃs tarasvino bhūyaḥ saṃdīpayati pāṇḍavān arciṣmato mahaiṣvāsān haviṣā pāvakān iva 47 dhṛṣṭadyumnaḥ sadaivaitān saṃdīpayati bhārata yudhyadhvam iti mā bhaiṣṭa yuddhād bharatasattamāḥ 48 ye ke cit pārthivās tatra dhārtarāṣṭreṇa saṃvṛtāḥ yuddhe samāgamiṣyanti tumule kavacahrade 49 tān sarvān āhave kruddhān sānubandhān samāgatān aham ekaḥ samādāsye timir matsyān ivaudakān 50 bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ karṇaṃ drauṇiṃ śalyaṃ suyodhanam etāṃś cāpi nirotsyāmi veleva makarālayam 51 tathā bruvāṇaṃ dharmātmā prāha rājā yudhiṣṭhiraḥ tava dhairyaṃ ca vīryaṃ ca pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha sarve samadhirūḍhāḥ sma saṃgrāmān naḥ samuddhara 52 jānāmi tvāṃ mahābāho kṣatradharme vyavasthitam samartham ekaṃ paryāptaṃ kauravāṇāṃ yuyutsatām bhavatā yad vidhātavyaṃ tan naḥ śreyaḥ paraṃtapa 53 saṃgrāmād apayātānāṃ bhagnānāṃ śaraṇaiṣiṇām pauruṣaṃ darśayañ śūro yas tiṣṭhed agrataḥ pumān krīṇīyāt taṃ sahasreṇa nītiman nāma tat padam 54 sa tvaṃ śūraś ca vīraś ca vikrāntaś ca nararṣabha bhayārtānāṃ paritrātā saṃyugeṣu na saṃśayaḥ 55 evaṃ bruvati kaunteye dharmātmani yudhiṣṭhire dhṛṣṭadyumna uvācedaṃ māṃ vaco gatasādhvasaḥ 56 sarvāñ janapadān sūta yodhā duryodhanasya ye sa bāhlīkān kurūn brūyāḥ prātipeyāñ śaradvataḥ 57 sūtaputraṃ tathā droṇaṃ saha putraṃ jayadratham duḥśāsanaṃ vikarṇaṃ ca tathā duryodhanaṃ nṛpam 58 bhīṣmaṃ caiva brūhi gatvā tvam āśu; yudhiṣṭhiraṃ sādhunaivābhyupeta mā vo vadhīd arjuno deva guptaḥ; kṣipraṃ yācadhvaṃ pāṇḍavaṃ lokavīram 59 naitādṛśo hi yodho 'sti pṛthivyām iha kaś cana yathāvidhaḥ savyasācī pāṇḍavaḥ śastravittamaḥ 60 devair hi saṃbhṛto divyo ratho gāṇḍīvadhanvanaḥ na sa jeyo manuṣyeṇa mā sma kṛdhvaṃ mano yudhi |
| 1 [dhṛ] kṣatratejā brahma cārī kaumārād api pāṇḍavaḥ tena saṃyugam eṣyanti mandā vilapato mama 2 duryodhana nivartasva yuddhād bharatasattama na hi yuddhaṃ praśaṃsanti sarvāvastham ariṃdama 3 alam ardhaṃ pṛthivyās te sahāmātyasya jīvitum prayaccha pāṇḍuputrāṇāṃ yathocitam ariṃdama 4 etad dhi kuravaḥ sarve manyante dharmasaṃhitam yat tvaṃ praśāntim icchethāḥ pāṇḍuputrair mahātmabhiḥ 5 aṅgemāṃ samavekṣasva putra svām eva vāhinīm jāta eva tava srāvas tvaṃ tu mohān na budhyase 6 na hy ahaṃ yuddham icchāmi naitad icchati bāhlikaḥ na ca bhīṣmo na ca droṇo nāśvatthāmā na saṃjayaḥ 7 na somadatto na śalyo na kṛpo yuddham icchati satyavrataḥ purumitro jayo bhūriśravās tathā 8 yeṣu saṃpratitiṣṭheyuḥ kuravaḥ pīḍitāḥ paraiḥ te yuddhaṃ nābhinandanti ta tubhyaṃ tāta rocatām 9 na tvaṃ karoṣi kāmena karṇaḥ kārayitā tava duḥśāsanaś ca pāpātmā śakuniś cāpi saubalaḥ 10 nāhaṃ bhavati na droṇe nāśvatthāmni na saṃjaye na vikarṇe na kāmboje na kṛpe na ca bāhlike 11 satyavrate purumitre bhūriśravasi vā punaḥ anyeṣu vā tāvakeṣu bhāraṃ kṛtvā samāhvaye 12 ahaṃ ca tāta karṇaś ca raṇayajñaṃ vitatya vai yudhiṣṭhiraṃ paśuṃ kṛtvā dīkṣitau bharatarṣabha 13 ratho vedī sruvaḥ khaḍgo gadā sruk kavacaṃ sadaḥ cāturhotraṃ ca dhuryo me śarā darbhā havir yaśaḥ 14 ātmayajñena nṛpate iṣṭvā vaivasvataṃ raṇe vijitya svayam eṣyāvo hatāmitrau śriyā vṛtau 15 ahaṃ ca tāta karṇaś ca bhrātā duḥśāsanaś ca me ete vayaṃ haniṣyāmaḥ pāṇḍavān samare trayaḥ 16 ahaṃ hi pāṇḍavān hatvā praśāstā pṛthivīm imām māṃ vā hatvā pāṇḍuputrā bhoktāraḥ pṛthivīm imām 17 tyaktaṃ me jīvitaṃ rājan dhanaṃ rājyaṃ ca pārthiva na jātu pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ vaseyam aham acyuta 18 yāvad dhi sūcyās tīkṣṇāyā vidhyed agreṇa māriṣa tāvad apy aparityājyaṃ bhūmer naḥ pāṇḍavān prati 19 sarvān vas tāta śocāmi tyakto duryodhano mayā ye mandam anuyāsyadhvaṃ yāntaṃ vaivasvatakṣayam 20 rurūṇām iva yūtheṣu vyāghrāḥ praharatāṃ varāḥ varān varān haniṣyanti sametā yudhi pāṇḍavāḥ 21 pratīpam iva me bhāti yuyudhānena bhāratī vyatā sīmantinī trastā pramṛṣṭā dīrghavāhunā 22 saṃpūrṇaṃ pūrayan bhūyo balaṃ pārthasya mādhavaḥ śaineyaḥ samare sthātā bījavat pravapañ śarān 23 senāmukhe prayuddhānāṃ bhīmaseno bhaviṣyati taṃ sarve saṃśrayiṣyanti prākāram akutobhayam 24 yadā draṣkyasi bhīmena kuñjarān vinipātitān viśīrṇadantān giryābhān bhinnakumbhān sa śoṇitān 25 tān abhiprekṣya saṃgrāme viśīrṇān iva parvatān bhīto bhīmasya saṃsparśāt smartāsi vacanasya me 26 nirdagdhaṃ bhīmasenena sainyaṃ hatarathadvipam gatim agner iva prekṣya smartāsi vacanasya me 27 mahad vo bhayam āgāmi na cec chāmyatha pāṇḍavaiḥ gadayā bhīmasenena hatāḥ śamam upaiṣyatha 28 mahāvanam iva chinnaṃ yadā drakṣyasi pātitam balaṃ kurūṇāṃ saṃgrāme tadā smartāsi me vacaḥ 29 etāvad uktvā rājā tu sa sarvān pṛthivīpatīn anubhāṣya mahārāja punaḥ papraccha saṃjayam |
| 1 [dhṛ] yad abrūtāṃ mahātmānau vāsudevadhanaṃjayau tan me brūhi mahāprājña śuśrūṣe vacanaṃ tava 2 śṛṇu rājan yathādṛṣṭau mayā kṛṣṇa dhanaṃjayau ūcatuś cāpi yad vīrau tat te vakṣyāmi bhārata 3 pādāṅgulīr abhiprekṣan prayato 'haṃ kṛtāñjaliḥ śuddhāntaṃ prāviśaṃ rājann ākhyātuṃ naradevayoḥ 4 naivābhimanyur na yamau taṃ deśam abhiyānti vai yatra kṛṣṇau ca kṛṣṇā ca satyabhāmā ca bhāminī 5 ubhau madhvāsavakṣībāv ubhau candanarūṣitau sragviṇau varavastrau tau divyābharaṇabhūṣitau 6 naikaratnavicitraṃ tu kāñcanaṃ mahad āsanam vividhāstaraṇāstīrṇaṃ yatrāsātām ariṃdamau 7 arjunotsaṅgamau pādau keśavasyopalakṣaye arjunasya ca kṛṣṇāyāṃ satyāyāṃ ca mahātmanaḥ 8 kāñcanaṃ pādapīṭhaṃ tu pārtho me prādiśat tadā tad ahaṃ pāṇinā spṛṣṭvā tato bhūmāv upāviśam 9 ūrdhvarekha talau pādau pārthasya śuba lakṣaṇau pādapīṭhād ahapṛtau tatrāpaśyam ahaṃ śubhau 10 śyāmau bṛhantau taruṇau śālaskandhāv ivodgatau ekāsana gatau dṛṣṭvā bhayaṃ māṃ mahad āviśat 11 indra viṣṇusamāvetau mandātmā nāvabudhyate saṃśrayād droṇa bhīṣmābhyāṃ karṇasya ca vikatthanāt 12 nideśasthāv imau yasya mānasas tasya setsyate saṃkalpo dharmarājasya niścayo me tadābhavat 13 satkṛtaś cānna pānābhyām ācchanno labdhasatkriyaḥ añjaliṃ mūrdhni saṃdhāya tau saṃdeśam acodayam 14 dhanur bāṇocitenaika pāṇinā śubhalakṣaṇam pādam ānamayan pārthaḥ keśavaṃ samacodayat 15 indraketur ivotthāya sarvābharaṇabhūṣitaḥ indravīryopamaḥ kṛṣṇaḥ saṃviṣṭo mābhyabhāṣata 16 vācaṃ sa vadatāṃ śreṣṭho hlādinīṃ vacanakṣamām trāsanīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ mṛdupūrvāṃ sudāruṇām 17 vācaṃ tāṃ vacanārhasya śikṣākṣara samanvitām aśrauṣam aham iṣṭārthāṃ paścād dhṛdaya śoṣiṇīm 18 [vāsu] saṃjayedaṃ vaco brūyā dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam śṛṇvataḥ kurumukhyasya droṇasyāpi ca śṛṇvataḥ 19 yajadhvaṃ vipulair yajñair viprebhyo dattadakṣiṇāḥ putrair dāraiś ca modadhvaṃ mahad vo bhayam āgatam 20 arthāṃs tyajata pātrebhyaḥ sutān prāpnuta kāmajān priyaṃ priyebhyaś carata rājā hi tvarate jaye 21 ṛṇam etat pravṛddhaṃ me hṛdayān nāpasarpati yad govindeti cukrośa kṛṣṇā māṃ dūravāsinam 22 tejomayaṃ durādharṣaṃ gāṇḍīvaṃ yasya kārmukam maddvitīyena teneha vairaṃ vaḥ savyasācinā 23 maddvitīyaṃ punaḥ pārthaṃ kaḥ prārthayitum icchati yo na kālaparīto vāpy api sākṣāt puraṃdaraḥ 24 bāhubhyām udvahed bhūmiṃ dahet kruddha imāḥ prajāḥ pātayet tridivād devān yo 'rjunaṃ samare jayet 25 devāsuramanuṣyeṣu yakṣagandharvabhogiṣu na taṃ paśyāmy ahaṃ yuddhe pāṇḍavaṃ yo 'bhyayād raṇe 26 yat tad virāṭanagare śrūyate mahad adbhutam ekasya ca bahūnāṃ ca paryāptaṃ tannidarśanam 27 ekena pāṇḍuputreṇa virāṭanagare yadā bhagnāḥ palāyanta diśaḥ paryāptaṃ tannidarśanam 28 balaṃ vīryaṃ ca tejaś ca śīghratā laghuhastatā aviṣādaś ca dhairyaṃ ca pārthān nānyatha vidyate 29 ity abravīd dhṛṣīkeśaḥ pārtham uddharṣayan girā garjan samayavarṣīva gagane pākaśāsanaḥ 30 keśavasya vacaḥ śrutvā kirīṭī śvetavāhanaḥ arjunas tan mahad vākyam abravīl lomaharṣaṇam |
| 1 [v] saṃjayasya vacaḥ śrutvā prajñā cakṣur nareśvaraḥ tataḥ saṃkhyātum ārebhe tad vaco guṇadoṣataḥ 2 prasaṃkhyāya ca saukṣmyeṇa guṇadoṣān vicakṣaṇaḥ yathāvan matitattvena jaya kāmaḥ sutān prati 3 balābale viniścitya yāthātathyena buddhimān śaktiṃ saṃkhyātum ārebhe tadā vai manujādhipaḥ 4 deva mānuṣayoḥ śaktyā tejasā caiva pāṇḍavān kurūñ śaktyālpatarayā duryodhanam athābravīt 5 duryodhaneyaṃ cintā me śaśvan nāpy upaśāmyati satyaṃ hy etad ahaṃ manye pratyakṣaṃ nānumānataḥ 6 ātmajeṣu paraṃ snehaṃ sarvabhūtāni kurvate priyāṇi caiṣāṃ kurvanti yathāśakti hitāni ca 7 evam evopakartṝṇāṃ prāyaśo lakṣayāmahe icchanti bahulaṃ santaḥ pratikartuṃ mahat priyam 8 agniḥ sācivya kartā syāt khāṇḍave tat kṛtaṃ smaran arjunasyātibhīme 'smin kuru pāṇḍusamāgame 9 jātagṛdhyābhipannāś ca pāṇḍavānām anekaśaḥ dharmādayo bhaviṣyanti samāhūtā divaukasaḥ 10 bhīṣmadroṇakṛpādīnāṃ bhayād aśanisaṃmitam rirakṣiṣantaḥ saṃrambhaṃ gamiṣyantīti me matiḥ 11 te deva sahitāḥ pārthā na śakyāḥ prativīkṣitum mānuṣeṇa naravyāghrā vīryavanto 'strapāragāḥ 12 durāsadaṃ yasya divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanur uttamam vāruṇau cākṣayau divyau śarapūrṇau maheṣudhī 13 vānaraś ca dhvajo divyo niḥsaṅgo dhūmavad gatiḥ rathaś ca caturantāyāṃ yasya nāsti samas tviṣā 14 mahāmeghanibhaś cāpi nirghoṣaḥ śrūyate janaiḥ mahāśani samaḥ śabdaḥ śātravāṇāṃ bhayaṃkaraḥ 15 yaṃ cātimānuṣaṃ vīrye kṛtsno loko vyavasyati devānām api jetāraṃ yaṃ viduḥ pārthivā raṇe 16 śatāni pañca caiveṣūn udvapann iva dṛśyate nimeṣāntaramātreṇa muñcan dūraṃ ca pātayan 17 yam āha bhīṣmo droṇaś ca kṛpo drauṇis tathaiva ca madrarājas tathā śalyo madhyasthā ye ca mānavāḥ 18 yuddhāyāvasthitaṃ pārthaṃ pārthivair atimānuṣaiḥ aśakyaṃ rathaśārdūlaṃ parājetum ariṃdamam 19 kṣipaty ekena vegena pañcabāṇaśatāni yaḥ sadṛśaṃ bāhuvīryeṇa kārtavīryasya pāṇḍavam 20 tam arjunaṃ maheṣvāsaṃ mahendropendra rakṣitam nighnantam iva paśyāmi vimarde 'smin mahāmṛdhe 21 ity evaṃ cintayan kṛtsnam ahorātrāṇi bhārata anidro niḥsukhaś cāsmi kurūṇāṃ śama cintayā 22 kṣayodayo 'yaṃ sumahān kurūṇāṃ pratyupasthitaḥ asya cet kalahasyāntaḥ śamād anyo na vidyate 23 śamo me rocate nityaṃ pārthais tāta na vigrahaḥ kurubhyo hi sadā manye pāṇḍavāñ śaktimattarān |
| 1 [v] pitur etad vacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭro 'tyamarṣaṇaḥ ādhāya vipulaṃ krodhaṃ punar evedam abravīt 2 aśakyā deva sacivāḥ pārthāḥ syur iti yad bhavān manyate tadbhayaṃ vyetu bhavato rājasattama 3 akāma dveṣasaṃyogād rohāl lobhāc ca bhārata upekṣayā ca bhāvānāṃ devā devatvam āpnuvan 4 iti dvaipāyano vyāso nāradaś ca mahātapāḥ jāmadagnyaś ca rāmo naḥ kathām akathayat purā 5 naiva mānuṣavad devāḥ pravartante kadā cana kāmāl lobhād anukrośād dveṣāc ca bharatarṣabha 6 yadi hy agniś ca vāyuś ca dharma indro 'śvināv api kāmayogāt pravarteran na pārthā duḥkham āpnuyuḥ 7 tasmān na bhavatā cintā kāryaiṣā syāt kadā cana daiveṣv apekṣakā hy ete śaśvad bhāveṣu bhārata 8 atha cet kāmasaṃyogād dveṣāl lobhāc ca lakṣyate deveṣu deva prāmāṇyaṃ naiva tad vikramiṣyati 9 mayābhimantritaḥ śaśvaj jātavedāḥ praśaṃsati didhakṣuḥ sakalāṁl lokān parikṣipya samantataḥ 10 yad vā paramakaṃ tejo yena yuktā divaukasaḥ mamāpy anupamaṃ bhūyo devebhyo viddhi bhārata 11 pradīryamāṇāṃ vasudhāṃ girīṇāṃ śikharāṇi ca lokasya paśyato rājan sthāpayāmy abhimantraṇāt 12 cetanācetanasyāsya jaṅgama sthāvarasya ca vināśāya samutpannaṃ mahāghoraṃ mahāsvanam 13 aśmavarṣaṃ ca vāyuṃ ca śamayāmīha nityaśaḥ jagataḥ paśyato 'bhīkṣṇaṃ bhūtānām anukampayā 14 stambhitāsv apsu gacchanti mayā rathapadātayaḥ devāsurāṇāṃ bhāvānām aham ekaḥ pravartitā 15 akṣauhiṇībhir yān deśān yāmi kāryeṇa kena cit tatrāpo me pravartante yatra yatrābhikāmaye 16 bhayāni viṣaye rājan vyālādīni na santi me mattaḥ suptāni bhūtāni na hiṃsanti bhayaṃkarāḥ 17 nikāmavarṇī parjanyo rājan viṣayavāsinām dharmiṣṭhāś ca prajāḥ sarvā ītayaś ca na santi me 18 aśvināv atha vāyvagnī marudbhiḥ saha vṛtrahā dharmaś caiva mayā dviṣṭān notsahante 'bhirakṣitum 19 yadi hy ete samarthāḥ syur mad dviṣas trātum ojasā na sma trayodaśa samāḥ pārthā duḥkham avāpnuyuḥ 20 naiva devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ śaktās trātuṃ mayā dviṣṭaṃ satyam etad bravīmi te 21 yad abhidhyāmy ahaṃ śaśvac chubhaṃ vā yadi vāśubham naitad vipannapūrvaṃ me mitreṣv ariṣu cobhayoḥ 22 bhaviṣyatīdam iti vā yad bravīmi paraṃtapa nānyathā bhūtapūrvaṃ tat satyavāg iti māṃ viduḥ 23 lokasākṣikam etan me māhātmyaṃ diṣku viśrutam āśvāsanārthaṃ bhavataḥ proktaṃ na ślāghayā nṛpa 24 na hy ahaṃ ślāghano rājan bhūtapūrvaḥ kadā cana asad ācaritaṃ hy etad yad ātmānaṃ praśaṃsati 25 pāṇḍavāṃś caiva matsyāṃś ca pāñcālān kekayaiḥ saha sātyakiṃ vāsudevaṃ ca śrotāsi vijitān mayā 26 saritaḥ sāgaraṃ prāpya yathā naśyanti sarvaśaḥ tathaiva te vinaṅkṣyanti mām āsādya sahānvayāḥ 27 parā buddhiḥ paraṃ tejo vīryaṃ ca paramaṃ mayi parā vidyā paro yogo mama tebhyo viśiṣyate 28 pitāmahaś ca droṇaś ca kṛpaḥ śalyaḥ śalas tathā astreṣu yat prajānanti sarvaṃ tan mayi vidyate 29 ity uktvā saṃjayaṃ bhūyaḥ paryapṛcchata bhārata jñātvā yuyutsuḥ kāryāṇi prāptakālam ariṃdama |
| 1 [v] tathā tu pṛcchantam atīva pārthān; vaicitravīryaṃ tam acintayitvā uvāca karṇo dhṛtarāṣṭra putraṃ; praharṣayan saṃsadi kauravāṇām 2 mithyāpratijñāya mayā yad astraṃ; rāmād dhṛtaṃ brahma puraṃ purastāt vijñāya tenāsmi tadaivam uktas; tavānta kāle 'pratibhāsyatīti 3 mahāparādhe hy api saṃnatena; maharṣiṇāhaṃ guruṇā ca śaptaḥ śaktaḥ pradagdhuṃ hy api tigmatejāḥ; sa sāgarām apy avaniṃ maharṣiḥ 4 prasāditaṃ hy asya mayā mano 'bhūc; chuśrūṣayā svena ca pauruṣeṇa tatas tad astraṃ mama sāvaśeṣaṃ; tasmāt samartho 'smi mamaiṣa bhāraḥ 5 nimeṣa mātraṃ tam ṛṣiprasādam; avāpya pāñcāla karūṣamatsyān nihatya pārthāṃś ca saputrapautrāṁl; lokān ahaṃ śastrajitān prapatsye 6 pitāmahas tiṣṭhatu te samīpe; droṇaś ca sarve ca narendramukhyāḥ yathāpradhānena balena yātvā; pārthān haniṣyāmi mamaiṣa bhāraḥ 7 evaṃ bruvāṇaṃ tam uvāca bhīṣmaḥ; kiṃ katthase kālaparīta buddhe na karṇa jānāsi yathā pradhāne; hate hatāḥ syur dhṛtarāṣṭra putrāḥ 8 yat khāṇḍavaṃ dāhayatā kṛtaṃ hi; kṛṣṇa dvitīyena dhanaṃjayena śrutvaiva tat karma niyantum ātmā; śakyas tvayā vai saha bāndhavena 9 yāṃ cāpi śaktiṃ tridaśādhipas te; dadau mahāmā bhagavān mahendraḥ bhasmīkṛtāṃ tāṃ patitāṃ viśīrṇāṃ; cakrāhatāṃ drakṣyasi keśavena 10 yas te śaraḥ sarpamukho vibhāti; sadāgrya mālyair mahitaḥ prayatnāt sa pāṇḍuputrābhihataḥ śaraughaiḥ; saha tvayā yāsyati karṇa nāśam 11 bāṇasya bhaumasya ca karṇa hantā; kirīṭinaṃ rakṣati vāsudevaḥ yas tvādṛśānāṃ ca garīyasāṃ ca; hantā ripūṇāṃ tumule pragāḍhe 12 [karṇa] asaṃśayaṃ vṛṣṇipatir yathoktas; tathā ca bhūyaś ca tato mahātmā ahaṃ yad uktaḥ paruṣaṃ tu kiṃ cit; pitāmahas tasya phalaṃ śṛṇotu 13 nyasyāmi śastrāṇi na jātu saṃkhye; pitāmaho drakṣyati māṃ sabhāyām tvayi praśānte tu mama prabhāvaṃ; drakṣyanti sarve bhuvi bhūmipālāḥ 14 ity evam uktvā sa mahādhanuṣmān; hitvā sabhāṃ svaṃ bhavanaṃ jagāma bhīṣmas tu duryodhanam eva rājan; madhye kurūṇāṃ prahasann uvāca 15 satyapratijñaḥ kila sūtaputras; tathā sa bhāraṃ viṣaheta kasmāt vyūhaṃ prativyūhya śirāṃsi bhittvā; lokakṣayaṃ paśyata bhīmasenāt 16 āvantyakāliṅgajayadratheṣu; vedidhvaje tiṣṭhati bāhlike ca ahaṃ haniṣyāmi sadā pareṣāṃ; sahasraśaś cāyutaśaś ca yodhān 17 yadaiva rāme bhagavaty anindye; brahma bruvāṇaḥ kṛtavāṃs tad astram tadaiva dharmaś ca tapaś ca naṣṭaṃ; vaikartanasyādhama puruṣasya 18 athokta vākye nṛpatau tu bhīṣme; nikṣipya śastrāṇi gate ca karṇe vaicitravīryasya suto 'lpabuddhir; duryodhanaḥ śāṃtanavaṃ babhāṣe |
| 1 [dur] sadṛśānāṃ manuṣyeṣu sarveṣāṃ tulyajanmanām katham ekāntatas teṣāṃ pārthānāṃ manyase jayam 2 sarve sma samajātīyāḥ sarve mānuṣayonayaḥ pitāmaha vijānīṣe pārtheṣu vijayaṃ katham 3 nāhaṃ bhavati na droṇe na kṛpe na ca bāhlike anyeṣu ca narendreṣu parākramya samārabhe 4 ahaṃ vaikartanaḥ karṇo bhrātā duḥśāsanaś ca me pāṇḍavān samare pañca haniṣyāmaḥ śitaiḥ śaraiḥ 5 tato rājan mahāyajñair vividhair bhūridakṣiṇaiḥ brāhmaṇāṃs tarpayiṣyāmi gobhir aśvair dhanena ca 6 śakunīnām ihārthāya pāśaṃ bhūmāv ayojayat kaś cic chākunikas tātha pūrveṣām iti śuśruma 7 tasmin dvau śakunau baddhau yugapat samapauruṣau tāv upādāya taṃ pāśaṃ jagmatuḥ khacarāv ubhau 8 tau vihāyasam ākrāntau dṛṣṭvā śākunikas tadā anvadhāvad anirviṇṇo yena yena sma gacchataḥ 9 tathā tam anudhāvantaṃ mṛgayuṃ śakunārthinam āśramastho muniḥ kaś cid dadarśātha kṛtāhnikaḥ 10 tāv antarikṣagau śīghram anuyāntaṃ mahī caram ślokenānena kauravya papraccha sa munis tadā 11 vicitram idam āścaryaṃ mṛgahan pratibhāti me plavamānau hi khacarau padātir anudhāvasi 12 [ṣākunika] pāśam ekam ubhāv etau sahitau harato mama yatra vai vivadiṣyete tatra me vaśam eṣyataḥ 13 tau vivādam anuprāptau śakunau mṛtyusaṃdhitau vigṛhya ca sudurbuddhī pṛthivyāṃ saṃnipetatuḥ 14 tau yudhyamānau saṃrabdhau mṛtyupāśavaśānugau upasṛtyāparijñāto jagrāha mṛgayus tadā 15 evaṃ ye jñātayo 'rtheṣu mitho gacchanti vigraham te 'mitravaśam āyānti śakunāv iva vigrahāt 16 saṃbhojanaṃ saṃkathanaṃ saṃpraśno 'tha samāgamaḥ etāni jñātikāryāṇi na virodhaḥ kadā cana 17 yasmin kāle sumanasaḥ sarve vṛddhān upāsate siṃhaguptam ivāraṇyam apradhṛṣyā bhavanti te 18 ye 'rthaṃ saṃtatam āsādya dīnā iva samāsate śriyaṃ te saṃprayacchanti dviṣadbhyo bharatarṣabha 19 dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha 20 idam anyat pravakṣyāmi yathādṛṣṭaṃ girau mayā śrutvā tad api kauravya yathā śreyas tathā kuru 21 vayaṃ kirātaiḥ sahitā gacchāmo girim uttaram brāhmaṇair devakalpaiś ca vidyā jambhaka vātikaiḥ 22 kuñja bhūtaṃ giriṃ sarvam abhito gandhamādanam dīpyamānauṣadhi gaṇaṃ siddhagandharvasevitam 23 tatra paśyāmahe sarve madhu pītam amākṣikam maru prapāte viṣame niviṣṭaṃ kumbhasaṃmitam 24 āśīviṣai rakṣyamāṇaṃ kubera dayitaṃ bhṛśam yat prāśya puruṣo martyo amaratvaṃ nigacchati 25 acakṣur labhate cakṣur vṛddho bhavati vai yuvā iti te kathayanti sma brāhmaṇā jambha sādhakāḥ 26 tataḥ kirātās tad dṛṣṭvā prārthayanto mahīpate vineśur viṣame tasmin sasarpe girigahvare 27 tathaiva tava putro 'yaṃ pṛthivīm eka icchati madhu paśyati saṃmohāt prapātaṃ nānupaśyati 28 duryodhano yoddhumanāḥ samare savyasācinā na ca paśyāmi tejo 'sya vikramaṃ vā tathāvidham 29 ekena ratham āsthāya pṛthivī yena nirjitā pratīkṣamāṇo yo vīraḥ kṣamate vīkṣitaṃ tava 30 drupado matsyarājaś ca saṃkruddhaś ca dhanaṃjayaḥ na śeṣayeyuḥ samare vāyuyuktā ivāgnayaḥ 31 aṅke kuruṣva rājānaṃ dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiram yudhyator hi dvayor yuddhe naikāntena bhavej jayaḥ |
| 1 [dhṛ] duryodhana vijānīhi yat tvāṃ vakṣyāmi putraka utpathaṃ manyase mārgam anabhijña ivādhvagaḥ 2 pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ yat tejaḥ pramimīṣasi pañcānām iva bhūtānāṃ mahatāṃ sumahātmanām 3 yudhiṣṭhiraṃ hi kaunteyaṃ paraṃ dharmam ihāsthitam parāṃ gatim asaṃprekṣya na tvaṃ vettum ihārhasi 4 bhīmasenaṃ ca kaunteyaṃ yasya nāsti samo bale raṇāntakaṃ tarkayase mahāvātam iva drumaḥ 5 sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ meruṃ śikhariṇām iva yudhi gāṇḍīvadhanvānaṃ ko nu yudhyeta buddhimān 6 dhṛṣṭadyumnaś ca pāñcālyaḥ kam ivādya na śātayet śatrumadhye śarān muñcan devarāḍ aśanīm iva 7 sātyakiś cāpi durdharṣaḥ saṃmato 'ndhakavṛṣṇiṣu dhvaṃsayiṣyati te senāṃ pāṇḍaveya hite rataḥ 8 yaḥ punaḥ pratimānena trīṁl lokān atiricyate taṃ kṛṣṇaṃ puṇḍarīkākṣaṃ ko nu yudhyeta buddhimān 9 ekato hy asya dārāś ca jñātayaś ca sa bāndhavāḥ ātmā ca pṛthivī ceyam ekataś ca dhanaṃjayaḥ 10 vāsudevo 'pi durdharṣo yatātmā yatra pāṇḍavaḥ aviṣahyaṃ pṛthivyāpi tad balaṃ yatra keśavaḥ 11 tiṣṭha tāta satāṃ vākye suhṛdām arthavādinām vṛddhaṃ śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ titikṣasva pitāmaham 12 māṃ ca bruvāṇaṃ śuśrūṣa kurūṇām arthavādinam droṇaṃ kṛpaṃ vikarṇaṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikam 13 ete hy api yathaivāhaṃ mantum arhasi tāṃs tathā sarve dharmavido hy ete tulyasnehāś ca bhārata 14 yat tad virāṭanagare saha bhrātṛbhir agrataḥ utsṛjya gāḥ susaṃtrastaṃ balaṃ te samaśīryata 15 yac caiva tasmin nagare śrūyate mahad adbhutam ekasya ca bahūnāṃ ca paryāptaṃ tannidarśanam 16 arjunas tat tathākārṣīt kiṃ punaḥ sarva eva te sa bhrātṝn abhijānīhi vṛttyā ca pratipādaya |
| 1 [v] evam uktvā mahāprājño dhṛtarāṣṭraḥ suyodhanam punar eva mahābhāgaḥ saṃjayaṃ paryapṛcchata 2 brūhi saṃjaya yac cheṣaṃ vāsudevād anantaram yad arjuna uvāca tvāṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me 3 vāsudeva vacaḥ śrutvā kuntīputro dhanaṃjayaḥ uvāca kāle durdharṣo vāsudevasya śṛṇvataḥ 4 pitāmahaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca saṃjaya droṇaṃ kṛpaṃ ca karṇaṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikam 5 drauṇiṃ ca somadattaṃ ca śakuniṃ cāpi saubalam duḥśāsanaṃ śalaṃ caiva purumitraṃ viviṃśatim 6 vikarṇaṃ citrasenaṃ ca jayatsenaṃ ca pārthivam vindānuvindāv āvantyau durmukhaṃ cāpi kauravam 7 saindhavaṃ duḥsahaṃ caiva bhūriśravasam eva ca bhagadattaṃ ca rājānaṃ jalasaṃdhaṃ ca pārthivam 8 ye cāpy anye pārthivās tatra yoddhuṃ; samāgatāḥ kauravāṇāṃ priyārtham mumūrṣavaḥ pāṇḍavāgnau pradīpte; samānītā dhārtarāṣṭreṇa sūta 9 yathānyāyaṃ kauśalaṃ vandanaṃ ca; samāgatā madvacanena vācyāḥ idaṃ brūyāḥ saṃjaya rājamadhye; suyodhanaṃ pāpakṛtāṃ pradhānam 10 amarṣaṇaṃ durmatiṃ rājaputraṃ; pāpātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ sulubdham sarvaṃ mamaitad vacanaṃ samagraṃ; sahāmātyaṃ saṃjaya śrāvayethāḥ 11 evaṃ pratiṣṭhāpya dhanaṃjayo māṃ; tato 'rthavad dharmavac cāpi vākyam provācedaṃ vāsudevaṃ samīkṣya; pārtho dhīmāṁl lohitāntāyatākṣaḥ 12 yathā śrutaṃ te vadato mahātmano; madhu pravīrasya vacaḥ samāhitam tathaiva vācyaṃ bhavatā hi madvacaḥ; samāgateṣu kṣitipeṣu sarvaśaḥ 13 śarāgnidhūme rathanemi nādite; dhanuḥ sruveṇāstra balāpahāriṇā yathā na homaḥ kriyate mahāmṛdhe; tathā sametya prayatadhvam ādṛtāḥ 14 na cet prayacchadhvam amitraghātino; yudhiṣṭhirasyāṃśam abhīpsitaṃ svakam nayāmi vaḥ svāśvapadātikuñjarān; diśaṃ pitṝṇām aśivāṃ śitaiḥ śaraiḥ 15 tato 'ham āmantrya caturbhujaṃ hariṃ; dhanaṃjayaṃ caiva namasya sa tvaraḥ javena saṃprāpta ihāmara dyute; tavāntikaṃ prāpayituṃ vaco mahat |
| 1 [v] duryodhane dhārtarāṣṭre tad vaco 'pratinandati tūṣṇīṃbhūteṣu sarveṣu samuttasthur nareśvarāḥ 2 utthiteṣu mahārāja pṛthivyāṃ sarvarājasu rahite saṃjayaṃ rājā paripraṣṭuṃ pracakrame 3 āśaṃsamāno vijayaṃ teṣāṃ putra vaśānugāḥ ātmanaś ca pareṣāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca niścayam 4 gāvalgaṇe brūhi naḥ sāraphalgu; svasenāyāṃ yāvad ihāsti kiṃ cit tvaṃ pāṇḍavānāṃ nipuṇaṃ vettha sarvaṃ; kim eṣāṃ jyāyaḥ kim u teṣāṃ kanīyaḥ 5 tvam etayoḥ sāravit sarvadarśī; dharmārthayor nipuṇo niścayajñaḥ sa me pṛṣṭaḥ saṃjaya brūhi sarvaṃ; yudhyamānāḥ katare 'smin na santi 6 na tvāṃ brūyāṃ rahite jātu kiṃ cid; asūyā hi tvāṃ prasaheta rājan ānayasva pitaraṃ saṃśitavrataṃ; gāṃdhārīṃ ca mahiṣīm ājamīḍha 7 tau te 'suyāṃ vinayetāṃ narendra; dharmajñau tau nipuṇau niścayajñau tayos tu tvāṃ saṃmidhau tad vadeyaṃ; kṛtsnaṃ mataṃ vāsudevārjunābhyām 8 tatas tan matam ājñāya saṃjayasyātmajasya ca abhyupetya mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 9 saṃpṛcchate dhṛtarāṣṭrāya saṃjaya; ācakṣva sarvaṃ yāvad eṣo 'nuyuṅkte sarvaṃ yāvad vettha tasmin yathāvad; yāthātathyaṃ vāsudeve 'rjune ca |
| 1 [s] arjuno vāsudevaś ca dhanvinau paramārcitau kāmād anyatra saṃbhūtau sarvābhāvāya saṃmitau 2 dyām antaraṃ samāsthāya yathā yuktaṃ manasvinaḥ cakraṃ tad vāsudevasya māyayā vartate vibho 3 sāpahnavaṃ pāṇḍaveṣu pāṇḍavānāṃ susaṃmatam sārāsāra balaṃ jñātvā tat samāsena me śṛṇu 4 narakaṃ śambaraṃ caiva kaṃsaṃ caidyaṃ ca mādhavaḥ jitavān ghorasaṃkāśān krīḍann iva janārdanaḥ 5 pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca dyāṃ caiva puruṣottamaḥ manasaiva viśiṣṭātmā nayaty ātmavaśaṃ vaśī 6 bhūyo bhūyo hi yad rājan pṛcchase pāṇḍavān prati sārāsāra balaṃ jñātuṃ tan me nigadataḥ śṛṇu 7 ekato vā jagat kṛtsnam ekato vā janārdanaḥ sārato jagataḥ kṛtsnād atirikto janārdanaḥ 8 bhasma kuryāj jagad idaṃ manasaiva janārdanaḥ na tu kṛtsnaṃ jagac chaktaṃ bhasma kartuṃ janārdanam 9 yataḥ satyaṃ yato dharmo yato hrīr ārjavaṃ yataḥ tato bhavati govindo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ 10 pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca divaṃ ca puruṣottamaḥ viceṣṭayati bhūtātmā krīḍann iva janārdanaḥ 11 sa kṛtvā pāṇḍavān satraṃ lokaṃ saṃmohayann iva adharmaniratān mūḍhān dagdhum icchati te sutān 12 kālacakraṃ jagac cakraṃ yugacakraṃ ca keśavaḥ ātmayogena bhagavān parivartayate 'niśam 13 kālasya ca hi mṛtyoś ca jaṅgama sthāvarasya ca īśate bhagavān ekaḥ satyam etad bravīmi te 14 īśann api mahāyogī sarvasya jagato hariḥ karmāṇy ārabhate kartuṃ kīnāśa iva durbalaḥ 15 tena vañcayate lokān māyāyogena keśavaḥ ye tam eva prapadyante na te muhyanti mānavāḥ |
| 1 [dhṛ] kathaṃ tvaṃ mādhavaṃ vettha sarvalokamaheśvaram katham enaṃ na vedāhaṃ tan mamācakṣva saṃjaya 2 vidyā rājan na te vidyā mama vidyā na hīyate vidyā hīnas tamo dhvasto nābhijānāti keśavam 3 vidyayā tāta jānāmi triyugaṃ madhusūdanam kartāram akṛtaṃ devaṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayam 4 gāvalgaṇe 'tra kā bhaktir yā te nityā janārdane yayā tvam abhijānāsi triyugaṃ madhusūdanam 5 māyāṃ na seve bhadraṃ te na vṛthādharmam ācare śuddhabhāvaṃ gato bhaktyā śāstrād vedmi janārdanam 6 duryodhana hṛṣīkeśaṃ prapadyasva janārdanam āpto naḥ saṃjayas tāta śaraṇaṃ gaccha keśavam 7 bhagavān devakīputro lokaṃ cen nihaniṣyati pravadann arjune sakhyaṃ nāhaṃ gacche 'dya keśavam 8 [tḍhṛ] avāg gāndhāri putrās te gacchaty eṣa sudurmatiḥ īrṣyur durātmā mānī ca śreyasāṃ vacanātigaḥ 9 [g] aiśvaryakāmaduṣṭātman vṛddhānāṃ śāsanātiga aiśvaryajīvite hitvā pitaraṃ māṃ ca bāliśa 10 vardhayan durhṛdāṃ prītiṃ māṃ ca śokena vardhayan nihato bhīmasenena smartāsi vacanaṃ pituḥ 11 dayito 'si rājan kṛṣṇasya dhṛtarāṣṭra nibodha me yasya te saṃjayo dūto yas tvāṃ śreyasi yokṣyate 12 jānāty eṣa hṛṣīkeśaṃ purāṇaṃ yac ca vai navam śuśrūṣamāṇam ekāgraṃ mokṣyate mahato bhayāt 13 vaicitravīrya puruṣāḥ krodhaharṣatamo vṛtāḥ sitā bahuvidhaiḥ pāśair ye na tuṣṭāḥ svakair dhanaiḥ 14 yamasya vaśam āyānti kāmamūḍhāḥ punaḥ punaḥ andhanetrā yathaivāndhā nīyamānāḥ svakarmabhiḥ 15 eṣa ekāyanaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ taṃ dṛṣṭvā mṛtyum atyeti mahāṃs tatra na sajjate 16 aṅgasaṃjaya me śaṃsa panthānam akutobhayam yena gatvā hṛṣīkeśaṃ prāpnuyāṃ śāntim uttamām 17 nākṛtātmā kṛtātmānaṃ jātu vidyāj janārdanam ātmanas tu kriyopāyo nānyatrendriya nigrahāt 18 indriyāṇām udīrṇānāṃ kāmatyāgo 'pramādataḥ apramādo 'vihiṃsā ca jñānayonir asaṃśayam 19 indriyāṇāṃ yame yatto bhava rājann atandritaḥ buddhiś ca mā te cyavatu niyacchaitāṃ yatas tataḥ 20 etaj jñānaṃ vidur viprā dhruvam indriyadhāraṇam etaj jñānaṃ ca panthāś ca yena yānti manīṣiṇaḥ 21 aprāpyaḥ keśavo rājann indriyaur ajitair nṛbhiḥ āgamādhigato yogād vaśītattve prasīdati |
| 1 [dhṛ] bhūyo me puṇḍarīkākṣaṃ saṃjayācakṣva pṛcchate nāma karmārthavit tāta prāpnuyāṃ puruṣottamam 2 śrutaṃ me tasya devasya nāma nirvacanaṃ śubham yāvat tatrābhijāne 'ham aprameyo hi keśavaḥ 3 vasanāt sarvabhūtānāṃ vasutvād deva yonitaḥ vāsudevas tato vedyo vṛṣatvād vṛṣṇir ucyate 4 maunād dhyānāc ca yogāc ca viddhi bhārata mādhavam sarvatattvalayāc caiva madhuhā madhusūdanaḥ 5 kṛṣir bhūvācakaḥ śabdo ṇaś ca nirvṛti vācakaḥ kṛṣṇas tadbhāvayogāc ca kṛṣṇo bhavati śāśvataḥ 6 puṇḍarīkaṃ paraṃ dhāma nityam akṣayam akṣaram tadbhāvāt puṇḍarīkākṣo dasyu trāsāj janārdanaḥ 7 yataḥ sattvaṃ na cyavate yac ca sattvān na hīyate sattvataḥ sātvatas tasmād arṣabhād vṛṣabhekṣaṇaḥ 8 na jāyate janitryāṃ yad ajas tasmād anīkajit devānāṃ svaprakāśatvād damād dāmodaraṃ viduḥ 9 harṣāt saukhyāt sukhaiśvaryād dhṛṣīkeśatvam aśnute bāhubhyāṃ rodasī bibhran mahābāhur iti smṛtaḥ 10 adho na kṣīyate jātu yasmāt tasmād adhokṣajaḥ narāṇām ayanāc cāpi tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ pūraṇāt sadanāc caiva tato 'sau puruṣottamaḥ 11 asataś ca sataś caiva sarvasya prabhavāpyayāt sarvasya ca sadā jñānāt sarvam enaṃ pracakṣate 12 satye pratiṣṭhitaḥ kṛṣṇaḥ satyam atra pratiṣṭhitam satyāt satyaṃ ca govindas tasmāt satyo 'pi nāmataḥ 13 viṣṇur vikramaṇād eva jayanāj jiṣṇur ucyate śāśvatatvād anantaś ca govindo vedanād gavām 14 atattvaṃ kurute tattvaṃ tena mohayate prajāḥ evaṃvidho dharmanityo bhagavān munibhiḥ saha āgantā himahā bāhur ānṛśaṃsyārtham acyutaḥ |
| 1 [dhṛ] cakṣuṣmatāṃ vai spṛhayāmi saṃjaya; drakṣyanti ye vāsudevaṃ samīpe vibhrājamānaṃ vapuṣā pareṇa; prakāśayantaṃ pardiśo diśaś ca 2 īrayantaṃ bhāratīṃ bhāratānām; abhyarcanīyāṃ śaṃkarīṃ sṛñjayānām bubhūṣadbhir grahaṇīyām anindyāṃ; parāsūnām agrahaṇīya rūpām 3 samudyantaṃ sātvatam ekavīraṃ; praṇetāram ṛṣabhaṃ yādavānām nihantāraṃ kṣobhaṇaṃ śātravāṇāṃ; muṣṇantaṃ ca dviṣatāṃ vai yaśāṃsi 4 draṣṭāro hi kuravas taṃ sametā; mahātmānaṃ śatruhaṇaṃ vareṇyam bruvantaṃ vācam anṛśaṃsa rūpāṃ; vṛṣṇiśreṣṭhaṃ mohayantaṃ madīyān 5 ṛṣiṃ sanātanatamaṃ vipaścitaṃ; vācaḥ samudraṃ kalaśaṃ yatīnām ariṣṭanemiṃ garuḍaṃ suparṇaṃ; patiṃ prajānāṃ bhuvanasya dhāma 6 sahasraśīrṣaṃ puruṣaṃ purāṇam; anādimadhyāntam ananta kīrtim śukrasya dhātāram ajaṃ janitraṃ; paraṃ parebhyaḥ śaraṇaṃ prapadye 7 trailokyanirmāṇa karaṃ janitraṃ; devāsurāṇām atha nāgarakṣasām narādhipānāṃ viduṣāṃ pradhānam; indrānujaṃ taṃ śaraṇaṃ prapadye |
| 1 [v] saṃjaye pratiyāte tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ abhyabhāṣata dāśārham ṛṣabhaṃ sarvasātvatām 2 ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto mitrāṇāṃ me janārdana na ca tvadanyaṃ paśyāmi yo na āpatsu tārayet 3 tvāṃ hi mādhava saṃśritya nirbhayā mohadarpitam dhārtarāṣṭraṃ sahāmātyaṃ svam aṃśam anuyuñjmahe 4 yathā hi sarvāsv āpatsu pāsi vṛṣṇīn ariṃdama tathā te pāṇḍavā rakṣyāḥ pāhy asmān mahato bhayāt 5 [bhagavān] ayam asmi mahābāho brūhi yat te vivakṣitam kariṣyāmi hi tat sarvaṃ yat tvaṃ vakṣyasi bhārata 6 śrutaṃ te dhṛtarāṣṭrasya saputrasya cikīrṣitam etad dhi sakalaṃ kṛṣṇa saṃjayo māṃ yad abravīt 7 tan mataṃ dhṛtarāṣṭrasya so 'syātmā vivṛtāntaraḥ yathoktaṃ dūta ācaṣṭe vadhyaḥ syād anyathā bruvan 8 apradānena rājyasya śāntim asmāsu mārgati lubdhaḥ pāpena manasā carann asamam ātmanaḥ 9 yat tad dvādaśa varṣāṇi vane nirvyuṣitā vayam chadmanā śaradaṃ caikāṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt 10 sthātā naḥ samaye tasmin dhṛtarāṣṭra iti prabho nāhāsma samayaṃ kṛṣṇa tad dhi no brāhmaṇā viduḥ 11 vṛddho rājā dhṛtarāṣṭraḥ svadharmaṃ nānupaśyati paśyan vā putragṛddhitvān mandasyānveti śāsanam 12 suyodhana mate tiṣṭhan rājāsmāsu janārdana mithyā carati lubdhaḥ saṃś caran priyam ivātmanaḥ 13 ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yatrāhaṃ mātaraṃ tataḥ saṃvidhātuṃ na śaknomi mitrāṇāṃ vā janārdana 14 kāśibhiś cedipāñcālair matsyaiś ca madhusūdana bhavatā caiva nāthena pañca grāmā vṛtā mayā 15 kuśa sthalaṃ vṛkasthalam āsandī vāraṇāvatam avasānaṃ ca govinda kiṃ cid evātra pañcamam 16 pañca nas tāta dīyantāṃ grāmā vā nagarāṇi vā vasema sahitā yeṣu mā ca no bharatā naśan 17 na ca tān api duṣṭātmā dhārtarāṣṭro 'numanyate svāmyam ātmani matvāsāv ato duḥkhataraṃ nu kim 18 kule jātasya vṛddhasya paravitteṣu gṛdhyataḥ lobhaḥ prajñānam āhanti prajñā hanti hatā hriyam 19 hrīr hatā bādhate dharmaṃ dharmo hanti hataḥ śriyam śrīr hatā puruṣaṃ hanti puruṣasyāsvatā vadhaḥ 20 asvato hi nivartante jñātayaḥ suhṛdartvijaḥ apuṣpād aphalād vṛkṣād yathā tāta patatriṇaḥ 21 etac ca maraṇaṃ tāta yad asmāt patitād iva jñātayo vinivartante pretasattvād ivāsavaḥ 22 nātaḥ pāpīyasīṃ kāṃ cid avasthāṃ śambaro 'bravīt yatra naivādya na prātar bhojanaṃ patidṛśyate 23 dhanam āhuḥ paraṃ dharmaṃ dhane sarvaṃ pratiṣṭhitam jīvanti dhanino loke mṛtā ye tv adhanā narāḥ 24 ye dhanād apakarṣanti naraṃ svabalam āśritāḥ te dharmam arthaṃ kāmaṃ ca pramathnanti naraṃ ca tam 25 etām avasthāṃ prāpyaike maraṇaṃ vavrire janāḥ grāmāyaike vanāyaike nāśāyaike pavavrajuḥ 26 unmādam eke puṣyanti yānty anye dviṣatāṃ vaśam dāsyam eke nigacchanti pareṣām arthahetunā 27 āpad evāsya maraṇāt puruṣasya garīyasī śriyo vināśas tad dhyasya nimittaṃ dharmakāmayoḥ 28 yad asya dharmyaṃ maraṇaṃ śāśvataṃ lokavartma tat samantāt sarvabhūtānāṃ na tad atyeti kaś cana 29 na tathā bādhyate kṛṣṇa prakṛtyā nirdhano janaḥ yathā bhadrāṃ śriyaṃ prāpya tayā hīnaḥ sukhaidhitaḥ 30 sa tadātmāparādhena saṃprāpto vyasanaṃ mahat sendrān garhayate devān nātmānaṃ ca kathaṃ cana 31 na cāsmin sarvaśāstrāṇi prataranti nigarhaṇām so 'bhikrudhyati bhṛtyānāṃ suhṛdaś cābhyasūyati 32 taṃ tadā manyur evaiti sa bhūyaḥ saṃpramuhyati sa mohavaśam āpannaḥ krūraṃ karma niṣevate 33 pāpakarmātyayāyaiva saṃkaraṃ tena puṣyati saṃkaro narakāyaiva sā kāṣṭhā pāpakarmaṇām 34 na cet prabudhyate kṛṣṇa narakāyaiva gacchati tasya prabodhaḥ prajñaiva prajñā cakṣur na riṣyati 35 prajñā lābhe hi puruṣaḥ śāstrāṇy evānvavekṣate śāstranityaḥ punar dharmaṃ tasya hrīr aṅgam uttamam 36 hrīmān hi pāpaṃ pradveṣṭi tasya śrīr abhivardhate śrīmān sa yāvad bhavati tāvad bhavati pūruṣaḥ 37 dharmanityaḥ praśāntātmā kāryayogavahaḥ sadā nādharme kurute buddhiṃ na ca pāpeṣu vartate 38 ahrīko vā vimūḍho vā naiva strī na punaḥ pumān nāsyādhikāro dharme 'sti yathā śūdras tathaiva saḥ 39 hrīmān avati devāṃś ca pitṝn ātmānam eva ca tenāmṛtatvaṃ vrajati sā kāṣṭhā puṇyakarmaṇām 40 tad idaṃ mayi te dṛṣṭaṃ pratyakṣaṃ madhusūdana yathā rājyāt paribhraṣṭo vasāmi vasatīr imāḥ 41 te vayaṃ na śriyaṃ hātum alaṃ nyāyena kena cit atra no yatamānānāṃ vadhaś ced api sādhu tat 42 tatra naḥ prathamaḥ kalpo yad vayaṃ te ca mādhava praśāntāḥ samabhūtāś ca śriyaṃ tān aśnuvīmahi 43 tatraiṣā paramā kāṣṭhā raudrakarma kṣayodayā yad vayaṃ hauravān hatvā tāni rāṣṭrāṇy aśīmahi 44 ye punaḥ syur asaṃbaddhā anāryāḥ kṛṣṇa śatravaḥ teṣām apy avadhaḥ kāryaḥ kiṃ punar ye syur īdṛśāḥ 45 jñātayaś ca hi bhūyiṣṭhāḥ sahāyā guravaś ca naḥ teṣāṃ vadho 'tipāpīyān kiṃ nu yuddhe 'sti śobhanam 46 pāpaḥ kṣatriya dharmo 'yaṃ vayaṃ ca kṣatrabāndhavāḥ sa naḥ svadharmo 'dharmo vā vṛttir anyā vigarhitā 47 śūdraḥ karoti śuśrūṣāṃ vaiśyā vipaṇi jīvinaḥ vayaṃ vadhena jīvāmaḥ kapālaṃ brāhmaṇair vṛtam 48 kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ hanti matsyo matsyena jīvati śvā śvānaṃ hanti dāśārha paśya dharmo yathāgataḥ 49 yuddhe kṛṣṇa kalir nityaṃ prāṇāḥ sīdanti saṃyuge balaṃ tu nītimātrāya haṭhe jayaparājayau 50 nātmac chandena bhūtānāṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā nāpy akāle sukhaṃ prāpyaṃ duḥkhaṃ vāpi yadūttama 51 eko hy api bahūn hanti ghnanty ekaṃ bahavo 'py uta śūraṃ kāpuruṣo hanti ayaśasvī yaśasvinam 52 jayaś caivobhayor dṛṣṭa ubhayoś ca parājayaḥ tathaivāpacayo dṛṣṭo vyapayāne kṣayavyayau 53 sarvathā vṛjinaṃ yuddhaṃ ko ghnan na pratihanyate hatasya ca hṛṣīkeśa samau jayaparājayau 54 parājayaś ca maraṇān manye naiva viśiṣyate yasya syād vijayaḥ kṛṣṇa tasyāpy apacayo dhruvam 55 antato dayitaṃ ghnanti ke cid apy apare janāḥ tasyāṅgabalahīnasya putrān bhrātṝn apaśyataḥ nirvedo jīvite kṛṣṇa sarvataś copajāyate 56 ye hy eva vīrā hrīmanta āryāḥ karuṇavedinaḥ ta eva yuddhe hanyante yavīyān mucyate janaḥ 57 hatvāpy anuśayo nityaṃ parān api janārdana anubandhaś ca pāpo 'tra śeṣaś cāpy avaśiṣyate 58 śeṣe hi balam āsādya na śeṣam avaṣeṣayet sarvocchede ca yatate vairasyānta vidhitsayā 59 jayo vairaṃ prasṛjati duḥkham āste parājitaḥ sukhaṃ praśāntaḥ svapiti hitvā jayaparājayau 60 jātavairaś ca puruṣo duḥkhaṃ svapiti nityadā anirvṛtena manasā sa sarpa iva veśmani 61 utsādayati yaḥ sarvaṃ yaśasā sa viyujyate akīrtiṃ sarvabhūteṣu śāśvatīṃ sa niyacchati 62 na hi vairāṇi śāmyanti dīrghakālakṛtāny api ākhyātāraś ca vidyante pumāṃś cotpadyate kule 63 na cāpi vairaṃ vaireṇa keśava vyupaśāmyati haviṣāgnir yathā kṛṣṇa bhūya evābhivardhate 64 ato 'nyathā nāsti śāntir nityam antaram antataḥ antaraṃ lipsamānānām ayaṃ doṣo nirantaraḥ 65 pauruṣeyo hi balavān ādhir hṛdayabādhanaḥ tasya tyāgena vā śāntir nivṛttyā manaso 'pi vā 66 atha vā mūlaghātena dviṣatāṃ madhusūdana phalanirvṛttir iddhā syāt tan nṛśaṃsataraṃ bhavet 67 yā tu tyāgena śāntiḥ syāt tad ṛte vadha eva saḥ saṃśayāc ca samucchedād dviṣatām ātmanas tathā 68 na ca tyaktuṃ tad icchāmo na cecchāmaḥ kulakṣayam atra yā praṇipātena śāntiḥ saiva garīyasī 69 sarvathā yatamānānām ayuddham abhikāṅkṣatām sāntve pratihate yuddhaṃ prasiddham aparākramam 70 pratighātena sāntvasya dāruṇaṃ saṃpravartate tac chunām iva gopāde paṇḍitair upalakṣitam 71 lāṅgūlacālanaṃ kṣveḍaḥ pratirāvo vivartanam dantadarśanam ārāvas tato yuddhaṃ pravartate 72 tatra yo balavān kṛṣṇa jitvā so 'tti tad āmiṣam evam eva manuṣyeṣu viśeṣo nāsti kaś cana 73 sarvathā tv etad ucitaṃ durbaleṣu balīyasām anādaro virodhaś ca praṇipātī hi durbalaḥ 74 pitā rājā ca vṛddhaś ca sarvathā mānam arhati tasmān mānyaś ca pūjyaś ca dhṛtarāṣṭro janārdana 75 putrasnehas tu balavān dhṛtarāṣṭrasya mādhava saputravaśam āpannaḥ praṇipātaṃ prahāsyati 76 tatra kiṃ manyase kṛṣṇa prāptakālam anantaram katham arthāc ca dharmāc ca na hīyemahi mādhava 77 īdṛśe hy arthakṛcchre 'smin kam anyaṃ madhusūdana upasaṃpraṣṭum arhāmi tvām ṛte puruṣottama 78 priyaś ca priyakāmaś ca gatijñaḥ sarvakarmaṇām ko hi kṛṣṇāsti nas tvādṛk sarvaniścayavit suhṛt 79 evam uktaḥ pratyuvāca dharmarājaṃ janārdanaḥ ubhayor eva vām arthe yāsyāmi kurusaṃsadam 80 śamaṃ tatra labheyaṃ ced yuṣmadartham ahāpayan puṇyaṃ me sumahad rājaṃś caritaṃ syān mahāphalam 81 mocayeyaṃ mṛtyupāśāt saṃrabdhān kurusṛñjayān pāṇḍavān dhārtarāṣṭrāṃś ca sarvāṃ ca pṛthivīm imām 82 na mamaitan mataṃ kṛṣṇa yat tvaṃ yāyāḥ kurūn prati suyodhanaḥ sūktam api na kariṣyati te vacaḥ 83 sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ suyodhana vaśānugam teṣāṃ madhyāvataraṇaṃ tava kṛṣṇa na rocaye 84 na hi naḥ prīṇayed dravyaṃ na devatvaṃ kutaḥ sukham na ca sarvāmaraiśvaryaṃ tava rodhena mādhava 85 [bhagavān] jānāmy etāṃ mahārāja dhārtarāṣṭrasya pāpatām avācyās tu bhaviṣyāmaḥ sarvaloke mahīkṣitām 86 na cāpi mama paryāptāḥ sahitāḥ sarvapārthivāḥ kruddhasya pramukhe sthātuṃ siṃhasyevetare mṛgāḥ 87 atha cet te pravarteran mayi kiṃ cid asāṃpratam nirdaheyaṃ kurūn sarvān iti me dhīyate matiḥ 88 na jātu gamanaṃ tatra bhavet pārtha nirarthakam arthaprāptiḥ kadā cit syād antato vāpy avācyatā 89 yat tubhyaṃ rocate kṛṣṇa svasti prāpnuhi kauravān kṛtārthaṃ svastimantaṃ tvāṃ drakṣyāmi punarāgatam 90 viṣvaksena kurūn gatvā bhāratāñ śamayeḥ prabho yathā sarve sumanasaḥ saha syāmaḥ sucetasaḥ 91 bhrātā cāsi sakhā cāsi bībhatsor mama ca priyaḥ sauhṛdenāviśaṅkyo 'si svasti prāpnuhi bhūtaye 92 asmān vettha parān vettha vetthārthaṃ vettha bhāṣitam yad yad asmaddhitaṃ kṛṣṇa tat tad vācyaḥ suyodhanaḥ 93 yad yad dharmeṇa saṃyuktam upapadyed dhitaṃ vacaḥ tat tat keśava bhāṣethāḥ sāntvaṃ vā yadi vetarat |
| 1 [bhagavān] saṃjayasya śrutaṃ vākyaṃ bhavataś ca śrutaṃ mayā sarvaṃ jānāmy abhiprāyaṃ teṣāṃ ca bhavataś ca yaḥ 2 tava dharmāśritā buddhis teṣāṃ vairāśritā matiḥ yad ayuddhena labhyeta tat te bahumataṃ bhavet 3 na ca tan naiṣṭhikaṃ karma kṣatriyasya viśāṃ pate āhur āśramiṇaḥ sarve yad bhaikṣaṃ kṣatriyaś caret 4 jayo vadho vā saṃgrāme dhātrā diṣṭaḥ sanātanaḥ svadharmaḥ kṣatriyasyaiṣa kārpaṇyaṃ na praśasyate 5 na hi kārpaṇyam āsthāya śakyā vṛttir yudhiṣṭhira vikramasva mahābāho jahi śatrūn ariṃdama 6 atigṛddhāḥ kṛtasnehā dīrghakālaṃ sahoṣitāḥ kṛtamitrāḥ kṛtabalā dhārtarāṣṭrāḥ paraṃtapa 7 na paryāyo 'sti yat sāmyaṃ tvayi kuryur viśāṃ pate balavattāṃ hi manyante bhīṣmadroṇakṛpādibhiḥ 8 yāvac ca mārdavenaitān rājann upacariṣyasi tāvad ete hariṣyanti tava rājyam ariṃdama 9 nānukrośān na kārpaṇyān na ca dharmārthakāraṇāt alaṃ kartuṃ dhārarāṣṭrās tava kāmam ariṃdama 10 etad eva nimittaṃ te pāṇḍavās tu yathā tvayi nānvatapyanta kaupīnaṃ tāvat kṛtvāpi duṣkaram 11 pitāmahasya droṇasya vidurasya ca dhīmataḥ paśyatāṃ kurumukhyānāṃ sarveṣām eva tattvataḥ 12 dānaśīlaṃ mṛduṃ dāntaṃ dharmakāmam anuvratam yat tvām upadhinā rājan dyūtenāvañcayat tadā na cāpatrapate pāpo nṛśaṃsas tena karmaṇā 13 tathāśīra samācāre rājan mā praṇayaṃ kṛthāḥ vadhyās te sarvalokasya kiṃ punas tava bhārata 14 vāgbhis tv apratirūpābhir atudat sa kanīyasam ślāghamānaḥ prahṛṣṭaḥ san bhāṣate bhrātṛbhiḥ saha 15 etāvat pāṇḍavānāṃ hi nāsti kiṃ cid iha svakam nāmadheyaṃ ca gotraṃ ca tad apy eṣāṃ na śiṣyate 16 kālena mahatā caiṣāṃ bhaviṣyati parābhavaḥ prakṛtiṃ te bhajiṣyanti naṣṭaprakṛtayo janāḥ 17 etāś cānyāś ca paruṣā vācaḥ sa samudīrayan ślāghate jñātimadhye sma tvayi pavrajite vanam 18 ye tatrāsan samānītās te dṛṣṭvā tvām anāgasam aśrukaṇṭhā rudantaś ca sabhāyām āsate tadā 19 na cainam abhyanandaṃs te rājāno brāhmaṇaiḥ saha sarve duryodhanaṃ tatra nindanti sma sabhāsadaḥ 20 kulīnasya ca yā nindā vadhaś cāmitrakarśana mahāguṇo vadho rājan na tu nindā kujīvikā 21 tadaiva nihato rājan yadaiva nirapatrapaḥ ninditaś ca mahārāja pṛthivyāṃ sarvarājasu 22 īṣatkāryo vadhas tasya yasya cāritram īdṛśam praskambhana pratistabdhaś chinnamūla iva drumaḥ 23 vadhyaḥ sarpa ivānāryaḥ sarvalokasya durmatiḥ jahy enaṃ tvam amitraghna mā rājan vicikitsithāḥ 24 sarvathā tvat kṣamaṃ caitad rocate ca mamānagha yat tvaṃ pitari bhīṣme ca praṇipātaṃ samācareḥ 25 ahaṃ tu sarvalokasya gatvā chetsyāmi saṃśayam yeṣām asti dvidhā bhāvo rājan duryodhanaṃ prati 26 madhye rājñām ahaṃ tatra prātipauruṣikān guṇān tava saṃkīrtayiṣyāmi ye ca tasya vyatikramāḥ 27 bruvatas tatra me vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam niśamya pārthivāḥ sarve nānājanapadeśvarāḥ 28 tvayi saṃpratipatsyante dharmātmā satyavāg iti tasmiṃś cādhigamiṣyanti yathā lobhād avartata 29 garhayiṣyāmi caivainaṃ paurajānapadeṣv api vṛddhabālān upādāya cāturvarṇyasamāgame 30 śamaṃ ced yācamānas tvaṃ na dharmaṃ tatra lapsyase kurūn vigarhayiṣyanti dhṛtarāṣṭraṃ ca pārthivāḥ 31 tasmiṁl lokaparityakte kiṃ kāryam avaśiṣyate hate duryodhane rājan yad anyat kriyatām iti 32 yātvā cāhaṃ kurūn sarvān yuṣmadartham ahāpayan yatiṣye praśamaṃ kartuṃ lakṣayiṣye ca ceṣṭitam 33 kauravāṇāṃ pravṛttiṃ ca gatvā yuddhādhikārikām niśāmya vinivartiṣye jayāya tava bhārata 34 sarvathā yuddham evāham āśaṃsāmi paraiḥ saha nimittāni hi sarvāṇi tathā prādurbhavanti me 35 mṛgāḥ śakuntāś ca vadanti ghoraṃ; hastyaśvamukhyeṣu niśāmukheṣu ghorāṇi rūpāṇi tathaiva cāgnir; varṇān bahūn puṣyati ghorarūpān manuṣyalokakṣapaṇo 'tha ghoro; no ced anuprāpta ihāntakaḥ syāt 36 śastrāṇi patraṃ kavacān rathāṃś ca; nāgān dhvajāṃś ca pratipādayitvā yodhāś ca sarve kṛtaniśramās te; bhavantu hastyaśvaratheṣu yattāḥ sāṃgrāmikaṃ te yad upārjanīyaṃ; sarvaṃ samagraṃ kuru tan narendra 37 duryodhano na hy alam adya dātuṃ; jīvaṃs tavaitan nṛpate kathaṃ cit yat te purastād abhavat samṛddhaṃ; dyūte hṛtaṃ pāṇḍavamukhyarājyam |
| 1 [bhīma] yathā yathaiva śāntiḥ syāt kurūṇāṃ madhusūdana tathā tathaiva bhāṣethā mā sma yuddhena bhīṣayeḥ 2 amarṣī nityasaṃrabdhaḥ śreyo dveṣī mahāmanāḥ nograṃ duryodhano vācyaḥ sāmnaivainaṃ samācareḥ 3 prakṛtyā pāpasattvaś ca tulyacetāś ca dasyubhiḥ aiśvaryamadamattaś ca kṛtavairaś ca pāṇḍavaiḥ 4 adīrghadarśī niṣṭhūrī kṣeptā krūraparākramaḥ dīrghamanyur aneyaś ca pāpātmā nikṛtipriyaḥ 5 mriyetāpi na bhajyeta naiva jahyāt svakaṃ matam tādṛśena śamaṃ kṛṣṇa maye paramaduṣkaram 6 suhṛdām apy avācīnas tyaktadharmaḥ priyānṛtaḥ pratihanty eva suhṛdāṃ vācaś caiva manāṃsi ca 7 sa manyuvaśam āpannaḥ svabhāvaṃ duṣṭam āsthitaḥ svabhāvāt pāpam anveti tṛṇais tunna ivoragaḥ 8 duryodhano hi yat senaḥ sarvathā viditas tava yac chīlo yat svabhāvaś ca yad balo yat parākramaḥ 9 purā prasannāḥ kuravaḥ saha putrās tathā vayam indra jyeṣṭhā ivābhūma modamānāḥ sa bāndhavāḥ 10 duryodhanasya krodhena bhāratā madhusūdana dhakṣyante śiśirāpāye vanānīva hutāśanaiḥ 11 aṣṭādaśeme rājānaḥ prakhyātā madhusūdana ye samuccicchidur jñātīn suhṛdaś ca sa bāndhavān 12 asurāṇāṃ samṛddhānāṃ jvalatām iva tejasā paryāya kāle dharmasya prāpte balir ajāyata 13 haihayānām udāvarto nīpānāṃ janamejayaḥ bahulas tālajaṅghānāṃ kṛmīṇām uddhato vasuḥ 14 aja binduḥ suvīrāṇāṃ surāṣṭrāṇāṃ kuśarddhikaḥ arkajaś ca balīhānāṃ cīnānāṃ dhautamūlakaḥ 15 hayagrīvo videhānāṃ varapraś ca mahaujasām bāhuḥ sundara vegānāṃ dīptākṣāṇāṃ purūravāḥ 16 sahajaś cedimatsyānāṃ pracetānāṃ bṛhadbalaḥ dhāraṇaś cendra vatsānāṃ mukuṭānāṃ vigāhanaḥ 17 śamaś ca nandivegānām ity ete kulapāṃsanāḥ yugānte kṛṣṇa saṃbhūtāḥ kuleṣu puruṣādhamāḥ 18 apy ayaṃ naḥ kurūṇāṃ syād yugānte kālasaṃbhṛtaḥ duryodhanaḥ kulāṅgāro jaghanyaḥ pāpapūruṣaḥ 19 tasmān mṛdu śanair enaṃ brūyā dharmārthasaṃhitam kāmānubandha bahulaṃ nogram ugraparākramam 20 api duryodhanaṃ kṛṣṇa sarve vayam adhaś carāḥ nīcair bhūtvānuyāsyāmo mā sma no bharatā naśan 21 apy udāsīnavṛttiḥ syād yathā naḥ kurubhiḥ saha vāsudeva tathā kāryaṃ na kurūn anayaḥ spṛśet 22 vācyaḥ pitāmaho vṛddho ye ca kṛṣṇa sabhāsadaḥ bhrātṝṇām astu saubhrātraṃ dhārtarāṣṭraḥ praśāmyatām 23 aham etad bravīmy evaṃ rājā caiva praśaṃsati arjuno naiva yuddhārthī bhūyasī hi dayārjune |
| 1 [vai] etac chrutvā mahābāhuḥ keśavaḥ prahasann iva abhūtapūrvaṃ bhīmasya mārdavopagataṃ vacaḥ 2 girer iva laghutvaṃ tac chītatvam iva pāvake matvā rāmānujaḥ śauriḥ śārṅgadhanvā vṛkodaram 3 saṃtejayaṃs tadā vāgbhir mātariśveva pāvakam uvāca bhīmam āsīnaṃ kṛpayābhipariplutam 4 tvam anyadā bhīmasena yuddham eva praśaṃsasi vadhābhinandinaḥ krūrān dhārtarāṣṭrān mimardiṣuḥ 5 na ca svapiṣi jāgarṣi nyubjaḥ śeṣe paraṃtapa ghorām aśāntāṃ ruśatīṃ sadā vācaṃ prabhāṣase 6 niḥśvasann agnivarṇena sataptaḥ svena manyunā apraśānta manā bhīma sa dhūma iva pāvakaḥ 7 ekānte niṣṭanañ śeṣe bhārārta iva durbalaḥ api tvāṃ ke cid unmattaṃ manyante 'tadvido janāḥ 8 ārujya vṛkṣān nirmūlān gajaḥ paribhujann iva nighnan padbhiḥ kṣitiṃ bhīma niṣṭanan paridhāvasi 9 nāsmiñ jane 'bhiramase rahaḥ kṣiyasi pāṇḍava nānyaṃ niśi divā vāpi kadā cid abhinandasi 10 akasmāt smayamānaś ca rahasy āsse rudann iva jānvor mūrdhānam ādhāya ciram āsse pramīlitaḥ 11 bhrukuṭiṃ ca punaḥ kurvann oṣṭhau ca vilihann iva abhīkṣṇaṃ dṛśyase bhīma sarvaṃ tan manyukāritam 12 yathā purastāt savitā dṛśyate śukram uccaran yathā ca paścān nirmukto dhruvaṃ paryeti raśmivān 13 tathā satyaṃ bravīmy etan nāsti tasya vyatikramaḥ hantāhaṃ gadayābhyetya duryodhanam amarṣaṇam 14 iti sma madhye bhrātṝṇāṃ satyenālabhase gadām tasya te paśame buddhir dhīyate 'dya paraṃtapa 15 aho yuddhapratīpāni yuddhakāla upasthite paśyasīvāpratīpāni kiṃ tvāṃ bhīr bhīma vindati 16 aho pārtha nimittāni viparītāni paśyasi svapnānte jāgarānte ca tasmāt praśamam icchasi 17 aho nāśaṃsase kiṃ cit puṃstvaṃ klība ivātmani kaśmalenābhipanno 'si tena te vikṛtaṃ manaḥ 18 udvepate te hṛdayaṃ manas te praviṣīdati ūrustambhagṛhīto 'si tasmāt praśamam icchasi 19 anityaṃ kila martyasya cittaṃ pārtha calācalam vātavegapracalitā aṣṭhīlā śālmaler iva 20 tavaiṣā vikṛtā buddhir gavāṃ vāg iva mānuṣī manāṃsi pāṇḍuputrāṇāṃ majjayaty aplavān iva 21 idaṃ me mahad āścaryaṃ parvatasyeva sarpaṇam yadīdṛśaṃ prabhāṣethā bhīmasenāsamaṃ vacaḥ 22 sa dṛṣṭvā svāni karmāṇi kule janma ca bhārata uttiṣṭhasva viṣādaṃ mā kṛthā vīra sthiro bhava 23 na caitad anurūpaṃ te yat te glānir ariṃdama yad ojasā na labhate kṣatriyo na tad aśnute |
| 1 [v] tathokto vāsudevena nityamanyur amarṣaṇaḥ sadaśvavat samādhāvad babhāṣe tadanantaram 2 anyathā māṃ cikīrṣantam anyathā manyase 'cyuta praṇīta bhāvam atyantaṃ yudhi satyaparākramam 3 vettha dāśārha sattvaṃ me dīrghakālaṃ sahoṣitaḥ uta vā māṃ na jānāsi plavan hrada ivālpavaḥ tasmād apratirūpābhir vāgbhir māṃ tvaṃ samarchasi 4 kathaṃ hi bhīmasenaṃ māṃ jānan kaś cana mādhava brūyād apratirūpāṇi yathā māṃ vaktum arhasi 5 tasmād idaṃ pravakṣyāmi vacanaṃ vṛṣṇinandana ātmanaḥ pauruṣaṃ caiva balaṃ ca na samaṃ paraiḥ 6 sarvathā nārya karmaitat praśaṃsā svayam ātmanaḥ ativādāpaviddhas tu vakṣyāmi balam ātmanaḥ 7 paśyeme rodasī kṛṣṇa yayor āsann imāḥ prajāḥ acale cāpy anante ca pratiṣṭhe sarvamātarau 8 yadīme sahasā kruddhe sameyātāṃ śile iva amam ete nigṛhṇīyāṃ bāhubhyāṃ sacarācare 9 paśyaitad antaraṃ bāhvor mahāparighayor iva ya etat prāpya mucyeta na taṃ paśyāmi pūruṣam 10 himavāṃś ca samudraś ca vajrī ca balabhit svayam mayābhipannaṃ trāyeran balam āsthāya na trayaḥ 11 yudhyeyaṃ kṣatriyān sarvān pāṇḍaveṣv ātatāyinaḥ adhaḥ pādatalenaitān adhiṣṭhāsyāmi bhūtale 12 na hi tvaṃ nābhijānāsi mama vikramam acyuta yathā mayā vinirjitya rājāno vaśagāḥ kṛtāḥ 13 atha cen māṃ na jānāsi sūryasyevodyataḥ prabhām vigāḍhe yudhi saṃbādhe vetsyase māṃ janārdana 14 kiṃ mātyavākṣīḥ paruṣair vraṇaṃ sūcyā ivānagha yathāmati bravīmy etad viddhi mām adhikaṃ tataḥ 15 draṣṭāsi yudhi saṃbādhe pravṛtte vaiśase 'hani mayā praṇunnān mātaṅgān rathinaḥ sādinas tathā 16 tathā narān abhikruddhaṃ nighnantaṃ kṣatriyarṣabhān draṣṭā māṃ tvaṃ ca lokaś ca vikarṣantaṃ varān varān 17 na me sīdanti majjāno na mamodvepate manaḥ sarvalokād abhikruddhān na bhayaṃ vidyate mama 18 kiṃ tu sauhṛdam evaitat kṛpayā madhusūdana sarvāṃs titikṣe saṃkleśān mā sma no bharatā naśan |
| 1 [bhagavān] bhāvaṃ jijñāsamāno 'haṃ praṇayād idam abruvam na cākṣepān na pāṇḍityān na krodhān na vivakṣayā 2 vedāhaṃ tava māhātmyam uta te veda yad balam uta te veda karmāṇi na tvāṃ paribhavāmy aham 3 yathā cātmani kalyāṇaṃ saṃbhāvayasi pāṇḍava sahasraguṇam apy etat tvayi saṃbhāvayāmy aham 4 yādṛśe ca kule janma sarvarājābhipūjite bandhubhiś ca suhṛdbhiś ca bhīma tvam asi tādṛśaḥ 5 jijñāsanto hi dharmasya saṃdigdhasya vṛkodara paryāyaṃ na vyavasyanti daivamānuṣayor janāḥ 6 sa eva hetur bhūtvā hi puruṣasyārtasiddhiṣu vināśe 'pi sa evāsya saṃdigdhaṃ karma pauruṣam 7 anyathā paridṛṣṭāni kavibhir doṣadarśibhiḥ anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ 8 sumantritaṃ sunītaṃ ca nyāyataś copapāditam kṛtaṃ mānuṣyakaṃ karma daivenāpi virudhyate 9 daivam apy akṛtaṃ karma pauruṣeṇa vihanyate śītam uṣṇaṃ tathā varṣaṃ kṣutpipāse ca bhārata 10 yad anyad diṣṭa bhāvasya puruṣasya svayaṃ kṛtam tasmād anavarodhaś ca vidyate tatra lakṣaṇam 11 lokasya nānyato vṛttiḥ pāṇḍavānyatra karmaṇaḥ evaṃ buddhiḥ pravarteta phalaṃ syād ubhayānvayāt 12 ya evaṃ kṛtabuddhiḥ san karmasv eva pravartate nāsiddhau vyathate tasya na siddhau harṣam aśnute 13 tatreyam arthamātrā me bhīmasena vivakṣitā naikānta siddhir mantavyā kurubhiḥ saha saṃyuge 14 nātipraṇīta raśmiḥ syāt tathā bhavati paryaye viṣādam arched glāniṃ vā etadarthaṃ bravīmi te 15 śvobhūte dhṛtarāṣṭrasya samīpaṃ prāpya pāṇḍava yatiṣye praśamaṃ kartuṃ yuṣmadartham ahāpayan 16 śamaṃ cet te kariṣyanti tato 'nantaṃ yaśo mama bhavatāṃ ca kṛtaḥ kāmas teṣāṃ ca śreya uttamam 17 te ced abhinivekṣyanti nābhyupaiṣyanti me vacaḥ kuravo yuddham evātra raudraṃ karma bhaviṣyati 18 asmin yuddhe bhīmasena tvayi bhāraḥ samāhitaḥ dhūr arjunena dhāryā syād voḍhavya itaro janaḥ 19 ahaṃ hi yantā bībhatsor bhavitā saṃyuge sati dhanaṃjayasyaiṣa kāmo na hi yuddhaṃ na kāmaye 20 tasmād āśaṅkamāno 'haṃ vṛkodara matiṃ tava tudann aklībayā vācā tejas te samadīpayam |
| 1 [arjuna] uktaṃ yudhiṣṭhireṇaiva yāvad vācyaṃ janārdana tava vākyaṃ tu me śrutvā pratibhāti paraṃtapa 2 naiva praśamam atra tvaṃ manyase sukaraṃ prabho lobhād vā dhṛtarāṣṭrasya dainyād vā samupasthitāt 3 aphalaṃ manyase cāpi puruṣasya parākramam na cāntareṇa karmāṇi pauruṣeṇa phalodayaḥ 4 tad idaṃ bhāṣitaṃ vākyaṃ tathā ca na tathaiva ca na caitad evaṃ draṣṭavyam asādhyam iti kiṃ cana 5 kiṃ caitan manyase kṛcchram asmākaṃ pāpam āditaḥ kurvanti teṣāṃ karmāṇi yeṣāṃ nāsti phalodayaḥ 6 saṃpādyamānaṃ samyak ca syāt karma saphalaṃ prabho sa tathā kṛṣṇa vartasva yathā śarma bhavet paraiḥ 7 pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca bhavān paramakaḥ suhṛt surāṇām asurāṇāṃ ca yathā vīra prajāpatiḥ 8 kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca pratipatsva nirāmayam asmaddhitam anuṣṭhātuṃ na manye tava duṣkaram 9 evaṃ cet kāryatām eti kāryaṃ tava janārdana gamanād evam eva tvaṃ kariṣyasi na saṃśayaḥ 10 cikīrṣitam athānyat te tasmin vīra durātmani bhaviṣyati tathā sarvaṃ yathā tava cikīrṣitam 11 śarma taiḥ saha vā no 'stu tava vā yac cikīrṣitam vicāryamāṇo yaḥ kāmas tava kṛṣṇa sa no guruḥ 12 na sa nārhati duṣṭātmā vadhaṃ sasuta bāndhavaḥ yena dharmasute dṛṣṭvā na sā śrīr upamarṣitā 13 yac cāpy apaśyatopāyaṃ dharmiṣṭhaṃ madhusūdana upāyena nṛśaṃsena hṛtā durdyūta devinā 14 kathaṃ hi puruṣo jātaḥ kṣatriyeṣu dhanurdharaḥ samāhūto nivarteta prāṇatyāge 'py upasthite 15 adhameṇa jitān dṛṣṭvā vane pravrajitāṃs tathā vadhyatāṃ mama vārṣṇeya nirgato 'sau suyodhanaḥ 16 na caitad adbhutaṃ kṛṣṇa mitrārthe yac cikīrṣasi kriyā kathaṃ nu mukhyā syān mṛdunā vetareṇa vā 17 atha vā manyase jyāyān vadhas teṣām anantaram tad eva kriyatām āśu na vicāryam atas tvayā 18 jānāsi hi yathā tena draupadī pāpabuddhinā parikliṣṭā sabhāmadhye tac ca tasyāpi marṣitam 19 sa nāma samyag varteta pāṇḍaveṣv iti mādhava na me saṃjāyate buddhir bījam uptam ivoṣare 20 tasmād yan manyase yuktaṃ pāṇḍavānāṃ ca yad dhitam tad āśu kuru vārṣṇeya yan naḥ kāryam anantaram |
| 1 [bhagavān] evam etan mahābāho yathā vadasi pāṇḍava sarvaṃ tv idaṃ samāyattaṃ bībhatso karmaṇor dvayoḥ 2 kṣetraṃ hi rasavac chuddhaṃ karṣakeṇopapāditam ṛte varṣaṃ na kaunteya jātu nirvartayet phalam 3 tatra vai pauruṣaṃ brūyur āsekaṃ yatnakāritam tatra cāpi dhruvaṃ paśyec choṣaṇaṃ daivakāritam 4 tad idaṃ niścitaṃ buddhyā pūrvair api mahātmabhiḥ daive ca mānuṣe caiva saṃyuktaṃ lokakāraṇam 5 ahaṃ hi tat kariṣyāmi paraṃ puruṣakārataḥ daivaṃ tu na mayā śakyaṃ karma kartuṃ kathaṃ cana 6 sa hi dharmaṃ ca satyaṃ ca tyaktvā carati durmatiḥ na hi saṃtapyate tena tathārūpeṇa karmaṇā 7 tāṃ cāpi buddhiṃ pāpiṣṭhāṃ vardhayanty asya mantriṇaḥ śakuniḥ sūtaputraś ca bhrātā duḥśāsanas tathā 8 sa hi tyāgena rājyasya na śamaṃ samupeṣyati antareṇa vadhāt pārtha sānubandhaḥ suyodhanaḥ 9 na cāpi praṇipātena tyaktum icchati dharmarāṭ yācyamānas tu rājyaṃ sa na pradāsyati durmatiḥ 10 na tu manye sa tad vācyo yad yudhiṣṭhira śāsanam uktaṃ prayojanaṃ tatra dharmarājena bhārata 11 tathā pāpas tu tat sarvaṃ na kariṣyati kauravaḥ tasmiṃś cākriyamāṇe 'sau lokavadhyo bhaviṣyati 12 mama cāpi sa vadhyo vai jagataś cāpi bhārata yena kaumārake yūyaṃ sarve viprakṛtās tathā 13 vipraluptaṃ ca vo rājyaṃ nṛśaṃsena durātmanā na copaśāmyate pāpaḥ śriyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhire 14 asakṛc cāpy ahaṃ tena tvatkṛte pārtha bheditaḥ na mayā tadgṛhītaṃ ca pāpaṃ tasya cikīrṣitam 15 jānāsi hi mahābāho tvam apy asya paraṃ matam priyaṃ cikīrṣamāṇaṃ ca dharmarājasya mām api 16 sa jānaṃs tasya cātmānaṃ mama caiva paraṃ matam ajānann iva cākasmād arjunādyābhiśaṅkase 17 yac cāpi paramaṃ divyaṃ tac cāpy avagataṃ tvayā vidhānavihitaṃ pārtha kathaṃ śarma bhavet paraiḥ 18 yat tu vācā mayā śakyaṃ karmaṇā cāpi pāṇḍava kariṣye tad ahaṃ pārtha na tv āśaṃse śamaṃ paraiḥ 19 kathaṃ goharaṇe brūyād icchañ śarma tathāvidham yācyamāno 'pi bhīṣmeṇa saṃvatsaragate 'dhvani 20 tadaiva te parābhūtā yadā saṃkalpitās tvayā lavaśaḥ kṣaṇaśaś cāpi na ca tuṣṭaḥ suyodhanaḥ 21 sarvathā tu mayā kāryaṃ dharmarājasya śāsanam vibhāvyaṃ tasya bhūyaś ca karma pāpaṃ durātmanaḥ |
| 1 [nakula] uktaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ dharmarājena mādhava dharmajñena vadānyena dharmayuktaṃ ca tattvataḥ 2 matam ājñāya rājñaś ca bhīmasenena mādhava saṃśamo bāhuvīryaṃ ca khyāpitaṃ mādhavātmanaḥ 3 tathaiva phalgunenāpi yad uktaṃ tat tvayā śrutam ātmanaś ca mataṃ vīra kathitaṃ bhavatāsakṛt 4 sarvam etad atikramya śrutvā paramataṃ bhavān yat prāptakālaṃ manyethās tat kuryāḥ puruṣottama 5 tasmiṃs tasmin nimitte hi mataṃ bhavati keśava prāptakālaṃ manuṣyeṇa svayaṃ kāryam ariṃdama 6 anyathā cintito hy arthaḥ punar bhavati so 'nyathā anitya matayo loke narāḥ puruṣasattama 7 anyathā buddhayo hy āsann asmāsu vanavāsiṣu adṛśyeṣv anyathā kṛṣṇa dṛśyeṣu punar anyathā 8 asmākam api vārṣṇeya vane vicaratāṃ tadā na tathā praṇayo rājye yathā saṃprati vartate 9 nivṛttavanavāsān naḥ śrutvā vīra samāgatāḥ akṣauhiṇyo hi saptemās tvatprasādāj janārdana 10 imān hi puruṣavyāghrān acintyabalapauruṣān āttaśastrān raṇe dṛṣṭvā na vyathed iha kaḥ pumān 11 sa bhavān kurumadhye taṃ sāntvapūrvaṃ bhayānvitam brūyād vākyaṃ yathā mando na vyatheta suyodhanaḥ 12 yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenaṃ bībhatsuṃ cāparājitam sahadevaṃ ca māṃ caiva tvāṃ ca rāmaṃ ca keśava 13 sātyakiṃ ca mahāvīryaṃ virāṭaṃ ca sahātmajam drupadaṃ ca sahāmātyaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 14 kāśirājaṃ ca vikrāntaṃ dhṛṣṭaketuṃ ca cedipam māṃsaśoṇitabhṛn martyaḥ pratiyudhyeta ko yudhi 15 sa bhavān gamanād eva sādhayiṣyaty asaṃśayam iṣṭam arthaṃ mahābāho dharmarājasya kevalam 16 viduraś caiva bhīṣmaś ca droṇaś ca saha bāhlikaḥ śreyaḥ samarthā vijñātum ucyamānaṃ tvayānagha 17 te cainam anuneṣyanti dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam taṃ ca pāpasamācāraṃ sahāmātyaṃ suyodhanam 18 śrotā cārthasya viduras tvaṃ ca vaktā janārdana kam ivārthaṃ vivartantaṃ sthāpayetāṃ na vartmani |
| 1 [sahadeva] yad etat kathitaṃ rājñā dharma eṣa sanātanaḥ yathā tu yuddham eva syāt tathā kāryam ariṃdama 2 yadi praśamam iccheyuḥ kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha tathāpi yuddhaṃ dāśārha yojayethāḥ sahaiva taiḥ 3 kathaṃ nu dṛṣṭvā pāñcālīṃ tathā kliṣṭāṃ sabhā gatām avadhena praśāmyeta mama manyuḥ suyodhane 4 yadi bhīmārjunau kṛṣṇa dharmarājaś ca dhārmikaḥ dharmam utsṛjya tenāhaṃ yoddhum icchāmi saṃyuge 5 [sātyaki] satyam āha mahābāho sahadevo mahāmatiḥ duryodhana vadhe śāntis tasya kopasya me bhavet 6 jānāsi hi yathādṛṣṭvā cīrājinadharān vane tavāpi manyur udbhūto duḥkhitān prekṣya pāṇḍavān 7 tasmān mādrī sutaḥ śūro yad āha puruṣarṣabhaḥ vacanaṃ sarvayodhānāṃ tan mataṃ puruṣottama 8 [v] evaṃ vadati vākyaṃ tu yuyudhāne mahāmatau subhīmaḥ siṃhanādo 'bhūd yodhānāṃ tatra sarvaśaḥ 9 sarve hi sarvato vīrās tad vacaḥ pratyapūjayan sādhu sādhv iti śaineyaṃ harṣayanto yuyutsavaḥ |
| 1 [v] rājñas tu vacanaṃ śrutvā dharmārthasahitaṃ hitam kṛṣṇā dāśārham āsīnam abravīc chokakarṣitā 2 sutā drupadarājasya svasitāyata mūrdhajā saṃpūjya sahadevaṃ ca sātyakiṃ ca mahāratham 3 bhīmasenaṃ ca saṃśāntaṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ aśrupūrṇekṣaṇā vākyam uvācedaṃ manasvinī 4 viditaṃ te mahābāho dharmajña madhusūdana yathā nikṛtim āsthāya bhraṃśitāḥ pāṇḍavāḥ sukhāt 5 dhṛtarāṣṭrasya putreṇa sāmātyena janārdana yathā ca saṃjayo rājñā mantraṃ rahasi śrāvitaḥ 6 yudhiṣṭhireṇa dāśārha tac cāpi viditaṃ tava yathoktaḥ saṃjayaś caiva tac ca sarvaṃ śrutaṃ tvayā 7 pañca nas tāta dīyantāṃ grāmā iti mahādyute kuśa sthalaṃ vṛkasthalam āsandī vāraṇāvatam 8 avasānaṃ mahābāho kiṃ cid eva tu pañcamam iti duryodhano vācyaḥ suhṛdaś cāsya keśava 9 tac cāpi nākarod vākyaṃ śrutvā kṛṣṇa suyodhanaḥ yudhiṣṭhirasya dāśārha hrīmataḥ saṃdhim icchataḥ 10 apradānena rājyasya yadi kṛṣṇa suyodhanaḥ saṃdhim icchen na kartavyas tatra gatvā kathaṃ cana 11 śakṣyanti hi mahābāho pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha dhārtarāṣṭra balaṃ ghoraṃ kruddhaṃ pratisamāsitum 12 na hi sāmnā na dānena śakyo 'rthas teṣu kaś cana tasmāt teṣu na kartavyā kṛpā te madhusūdana 13 sāmnā dānena vā kṛṣṇa ye na śāmyanti śatravaḥ moktavyas teṣu daṇḍaḥ syāj jīvitaṃ parirakṣatā 14 tasmāt teṣu mahādaṇḍaḥ kṣeptavyaḥ kṣipram acyuta tvayā caiva mahābāho pāṇḍavaiḥ saha sṛjñjayaiḥ 15 etat samarthaṃ pārthānāṃ tava caiva yaśaḥ karam kriyamāṇaṃ bhavet kṛṣṇa kṣatrasya ca sukhāvaham 16 kṣatriyeṇa hi hantavyaḥ kṣatriyo lobham āsthitaḥ akṣatriyo vā dāśārha svadharmam anutiṣṭhatā 17 anyatra brāhmaṇāt tāta sarvapāpeṣv avasthitāt gurur hi sarvavarṇānāṃ brāhmaṇaḥ prasṛtāgra bhuj 18 yathā vadhye bhaved doṣo vadhyamāne janārdana sa vadhyasyāvadhe dṛṣṭa iti dharmavido viduḥ 19 yathā tvāṃ na spṛśed eṣa doṣaḥ kṛṣṇa tathā kuru pāṇḍavaiḥ saha dāśārha sṛñjayaiś ca sasainikaiḥ 20 punar uktaṃ ca vakṣyāmi viśrambheṇa janārdana kā nu sīmantinī mādṛk pṛthivyām asti keśava 21 sutā drupadarājasya vedimadhyāt samutthitā dhṛṣṭadyumnasya bhaginī tava kṛṣṇa priyā sakhī 22 ājamīḍha kulaṃ prāptā snuṣā pāṇḍor mahātmanaḥ mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ pañcendra samavarcasām 23 sutā me pañcabhir vīraiḥ pañca jātā mahārathāḥ abhimanyur yathā kṛṣṇa tathā te tava dharmataḥ 24 sāhaṃ keśagrahaṃ prāptā parikliṣṭā sabhāṃ gatā paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ tvayi jīvati keśava 25 jīvatsu kauraveyeṣu pāñcāleṣv atha vṛṣṇiṣu dāsī bhūtāsmi pāpānāṃ sabhāmadhye vyavasthitā 26 nirāmarṣeṣv aceṣṭeṣu prekṣamāṇeṣu pāṇḍuṣu trāhi mām iti govinda manasā kāṅkṣito 'si me 27 yatra māṃ bhagavān rājā śvaśuro vākyam abravīt varaṃ vṛṇīṣva pāñcāli varārhāsi matāsi me 28 adāsāḥ pāṇḍavāḥ santu sarathāḥ sāyudhā iti mayokte yatra nirmuktā vanavāsāya keśava 29 evaṃvidhānāṃ duḥkhānām abhijño 'si janārdana trāhi māṃ puṇḍarīkākṣa sabhartṛjñātibāndhavām 30 nanv ahaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya dhṛtarāṣṭrasya cobhayoḥ snuṣā bhavāmi dharmeṇa sāhaṃ dāsī kṛtābhavam 31 dhig balaṃ bhīmasenasya dhik pārthasya dhanuṣmatām yatra duryodhanaḥ kṛṣṇa muhūrtam api jīvati 32 yadi te 'ham anugrāhyā yadi te 'sti kṛpā mayi dhārtarāṣṭreṣu vai kopaḥ sarvaḥ kṛṣṇa vidhīyatām 33 ity uktvā mṛdu saṃhāraṃ vṛjināgraṃ sudarśanam sunīlam asitāpāṅgī puṇyagandhādhivāsitam 34 sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ mahābhujaga varcasam keśapakṣaṃ varārohā gṛhya savyena pāṇinā 35 padmākṣī puṇḍarīkākṣam upetya gajagāminī aśrupūrṇekṣaṇā kṛṣṇā kṛṣṇaṃ vacanam abravīt 36 ayaṃ te puṇḍarīkākṣa duḥśāsana karoddhṛtaḥ smartavyaḥ sarvakāleṣu pareṣāṃ saṃdhim icchatā 37 yadi bhīmārjunau kṛṣṇa kṛpaṇau saṃdhikāmukau pitā me yotsyate vṛddhaḥ saha putrair mahārathaiḥ 38 pañca caiva mahāvīryāḥ putrā me madhusūdana abhimanyuṃ puraskṛtya yotsyanti kurubhiḥ saha 39 duḥśāsana bhujaṃ śyāmaṃ saṃchinnaṃ pāṃsuguṇṭhitam yady ahaṃ taṃ na paśyāmi kā śāntir hṛdayasya me 40 trayodaśa hi varṣāṇi pratīkṣantyā gatāni me nidhāya hṛdaye manyuṃ pradīptam iva pāvakam 41 vidīryate me hṛdayaṃ bhīma vākśalya pīḍitam yo 'yam adya mahābāhur dharmaṃ samanupaśyati 42 ity uktvā bāṣpasannena kaṇṭhenāyata locanā ruroda kṛṣṇā sotkampaṃ sasvaraṃ bāṣpagadgadam 43 stanau pīnāyataśroṇī sahitāv abhivarṣatī dravī bhūtam ivātyuṣṇam utsṛjad vāri netrajam 44 tām uvāca mahābāhuḥ keśavaḥ parisāntvayan acirād drakṣyase kṛṣṇe rudatīr bharata striyaḥ 45 evaṃ tā bhīru rotsyanti nihatajñātibāndhavāḥ hatamitrā hatabalā yeṣāṃ kruddhāsi bhāmini 46 ahaṃ ca tat kariṣyāmi bhīṃmārjuna yamaiḥ saha yudhiṣṭhira niyogena daivāc ca vidhinirmitāt 47 dhārtarāṣṭrāḥ kālapakvā na cec chṛṇvanti me vacaḥ śeṣyante nihatā bhūmau śvaśṛgālādanī kṛtāḥ 48 caled dhi himavāñ śailo medinī śatadhā bhavet dyauḥ patec ca sanakṣatrā na me moghaṃ vaco bhavet 49 satyaṃ te pratijānāmi kṛṣṇe bāṣpo nigṛhyatām hatāmitrāñ śriyā yuktān acirād drakṣyase patīn |
| 1 [arjuna] kurūṇām adya sarveṣāṃ bhavān suhṛd anuttamaḥ saṃbandhī dayito nityam ubhayoḥ pakṣayor api 2 pāṇḍavair dhārtarāṣṭrāṇāṃ pratipādyam anāmayam samartha praśamaṃ caiṣāṃ kartuṃ tvam asi keśava 3 tvam itaḥ puṇḍarīkākṣa suyodhanam amarṣaṇam ś