| 1 [v] kRtvA vivAhaM tu kurupravIrAs; tadAbhimanyor muditasvapakSAH vizramya catvAry uSasaH pratItAH; sabhAM virATasya tato 'bhijagmuH 2 sabhA tu sA matsyapateH samRddhA; maNipravekottama ratnacitrA nyastAsanA mAlyavatI sugandhA; tAm abhyayus te nararAja varyAH 3 athAsanAny AvizatAM purastAd; ubhau virATadrupadau narendrau vRddhaz ca mAnyaH pRthivIpatInAM; pitAmaho rAma janArdanAbhyAm 4 pAJcAlarAjasya samIpatas tu; zinipravIraH saha rauhiNeyaH matsyasya rAjJas tu susaMnikRSTau; janArdanaz caiva yudhiSThiraz ca 5 sutAz ca sarve drupadasya rAjJo; bhImArjunau mAdravatIsutau ca pradyumna sAmbau ca yudhi pravIrau; virATa putraz ca sahAbhimanyuH 6 sarve ca zUrAH pitRbhiH samAnA; vIryeNa rUpeNa balena caiva upAvizan draupadeyAH kumArAH; suvarNacitreSu varAsaneSu 7 tathopaviSTeSu mahAratheSu; vibhrAjamAnAmbara bhUSaNeSu rarAja sA rAjavatI samRddhA; grahair iva dyaur vimalair upetA 8 tataH kathAs te samavAya yuktAH; kRtvA vicitrAH puruSapravIrAH tasthur muhUrtaM paricintayantaH; kRSNaM nRpAs te samudIkSamANAH 9 kathAntam AsAdya ca mAhavena; saMghaTTitAH pANDava kAryahetoH te rAjasiMhAH sahitA hy azRNvan; vAkyaM mahArthaM ca mahodayaM ca 10 sarvair bhavadbhir viditaM yathAyaM; yudhiSThiraH saubalenAkSavatyAm jito nikRtyApahRtaM ca rAjyaM; punaH pravAse samayaH kRtaz ca 11 zaktair vijetuM tarasA mahIM ca; satye sthitais tac caritaM yathAvat pANDoH sutais tad vratam ugrarUpaM; varSANi SaT sapta ca bhAratAgryaiH 12 trayodazaz caiva sudustaro 'yam; ajJAyamAnair bhavatAM samIpe klezAn asahyAMz ca titikSamANair; yathoSitaM tad viditaM ca sarvam 13 evaMgate dharmasutasya rAjJo; duryodhanasyApi ca yad dhitaM syAt tac cintayadhvaM kurupANDavAnAM; dharmyaM ca yuktaM ca yazaH karaM ca 14 adharmayuktaM ca na kAmayeta; rAjyaM surANAm api dharmarAjaH dharmArthayuktaM ca mahIpatitvaM; grAme 'pi kasmiMz cid ayaM bubhUSet 15 pitryaM hi rAjyaM viditaM nRpANAM; yathApakRSTaM dhRtarASTra putraiH mithyopacAreNa tathApy anena; kRcchraM mahat prAptam asahya rUpam 16 na cApi pArtho vijito raNe taiH; svatejasA dhRtarASTrasya putraiH tathApi rAjA sahitaH suhRdbhir; abhIpsate 'nAmayam eva teSAm 17 yat tat svayaM pANDusutair vijitya; samAhRtaM bhUmipatIn nipIDya tat prArthayante puruSapravIrAH; kuntIsutA mAdravatIsutau ca 18 bAlAs tv ime tair vividhaur upAyaiH; saMprArthitA hantum amitrasAhAH rAjyaM jihIrSadbhir asadbhir ugraiH; sarvaM ca tad vo viditaM yathAvat 19 teSAM ca lobhaM prasamIkSya vRddhaM; dharmAtmatAM cApi yudhiSThirasya saMbandhitAM cApi samIkSya teSAM; matiM kurudhvaM sahitAH pRthak ca 20 ime ca satye 'bhiratAH sadaiva; taM pArayitvA samayaM yathAvat ato 'nyathA tair upacaryamANA; hanyuH sametAn dhRtarASTra putrAn 21 tair viprakAraM ca nizamya rAjJaH; suhRjjanAs tAn parivArayeyuH yuddhena bAdheyur imAMs tathaiva; tair vadhyamAnA yudhitAMz ca hanyuH 22 tathApi neme 'lpatayA samarthAs; teSAM jayAyeti bhaven mataM vaH sametya sarve sahitAH suhRdbhis; teSAM vinAzAya yateyur eva 23 duryodhanasyApi mataM yathAvan; na jJAyate kiM nu kariSyatIti ajJAyamAne ca mate parasya; kiM syAt samArabhyatamaM mataM vaH 24 tasmAd ito gacchatu dharmazIlaH; zuciH kulInaH puruSo 'pramattaH dUtaH samarthaH prazamAya teSAM; rAjyArdha dAnAya yudhiSThirasya 25 nizamya vAkyaM tu janArdanasya; dharmArthayuktaM madhuraM samaM ca samAdade vAkyam athAgrajo 'sya; saMpUjya vAkyaM tad atIva rAjan | | 1 [baladeva] zrutaM bhavadbhir gada pUrvajasya; vAkyaM yathA dharmavad arthavac ca ajAtazatroz ca hitaM hitaM ca; duryodhanasyApi tathaiva rAjJaH 2 ardhaM hi rAjyasya visRjya vIrAH; kuntIsutAs tasya kRte yatante pradAya cArdhaM dhRtarASTra putraH; sukhI sahAsmAbhir atIva modet 3 labdhvA hi rAjyaM puruSapravIrAH; samyak pravRtteSu pareSu caiva dhruvaM prazAntAH sukham Avizeyus; teSAM prazAntiz ca hitaM prajAnAm 4 duryodhanasyApi mataM ca vettuM; vaktuM ca vAkyAni yudhiSThirasya priyaM mama syAd yadi tatra kaz cid; vrajec chamArthaM kurupANDavAnAm 5 sa bhISmam Amantrya kurupravIraM; vaicitra vIryaM ca mahAnubhAvam droNaM saputraM viduraM kRpaM ca; gAndhArarAjaM ca sasUtaputram 6 sarve ca ye 'nye dhRtarASTra putrA; balapradhAnA nigama pradhAnAH sthitAz ca dharmeSu yathA svakeSu; lokapravIrAH zrutakAlavRddhAH 7 eteSu sarveSu samAgateSu; paureSu vRddheSu ca saMgateSu bravItu vAkyaM praNipAta yuktaM; kuntIsutasyArtha karaM yathA syAt 8 sarvAsv avasthAsu ca te na kauTyAd; grasto hi so 'rtho balam Azritais taiH priyAbhyupetasya yudhiSThirasya; dyUte pramattasya hRtaM ca rAjyam 9 nivAryamANaz ca kurupravIraiH; sarvaiH suhRdbhir hy ayam apy atajjJaH gAndhArarAjasya sutaM matAkSaM; samAhvayed devitum AjamIDhaH 10 durodarAs tatra sahasrazo 'nye; yudhiSThiro yAn viSaheta jetum utsRjya tAn saubalam eva cAyaM; samAhvayat tena jito 'kSavatyAm 11 sa dIvyamAnaH pratidevanena; akSeSu nityaM suparAGmukheSu saMrambhamANo vijitaH prasahya; tatrAparAdhaH zakuner na kaz cit 12 tasmAt praNamyaiva vaco bravItu; vaicitravIryaM bahu sAma yuktam tathA hi zakyo dhRtarASTra putraH; svArthe niyoktuM puruSeNa tena 13 [v] evaM bruvaty eva madhu pravIre; zinipravIraH sahasotpapAta tac cApi vAkyaM parinindya tasya; samAdade vakyam idaM samanyuH | | 1 [sAtyaki] yAdRzaH puruSasyAtmA tAdRzaM saMprabhASate yathA rUpo 'ntarAtmA te tathArUpaM prabhASase 2 santi vai puruSAH zUrAH santi kApuruSAs tathA ubhAv etau dRDhau pakSau dRzyete puruSAn prati 3 ekasminn eva jAyete kule klIba mahArathau phalAphalavatI zAkhe yathaikasmin vanaspatau 4 nAbhyasUyAmi te vAkyaM bruvato lAGgaladhvaja ye tu zRNvanti te vAkyaM tAn asUyAmi mAdhava 5 kathaM hi dharmarAjasya doSam alpam api bruvan labhate pariSanmadhye vyAhartum akutobhayaH 6 samAhUya mahAtmAnaM jitavanto 'kSakovidAH anakSajJaM yathAzraddhaM teSu dharmajayaH kutaH 7 yadi kuntIsutaM gehe krIDantaM bhrAtRbhiH saha abhigamya jayeyus te tat teSAM dharmato bhavet 8 samAhUya tu rAjAnaM kSatradharmarataM sadA nikRtyA jitavantas te kiM nu teSAM paraM zubham 9 kathaM praNipatec cAyam iha kRtvA paNaM param vanavAsAd vimuktas tu prAptaH paitAmahaM padam 10 yady ayaM paravittAni kAmayeta yudhiSThiraH evam apy ayam atyantaM parAn nArhati yAcitum 11 kathaM ca dharmayuktAs te na ca rAjyaM jihIrSavaH nivRttavAsAn kaunteyAn ya Ahur viditA iti 12 anunItA hi bhISmeNa droNena ca mahAtmanA na vyavasyanti pANDUnAM pradAtuM paitRkaM vasu 13 ahaM tu tAJ zatair bANair anunIya raNe balAt pAdayoH pAtayiSyAmi kaunteyasya mahAtmanaH 14 atha te na vyavasyanti praNipAtAya dhImataH gamiSyanti sahAmAtyA yamasya sadanaM prati 15 na hi te yuyudhAnasya saMrabdhasya yuyutsataH vegaM samarthAH saMsoDhuM vajrasyeva mahIdharAH 16 ko hi gANDIvadhanvAnaM kaz ca cakrAyudhaM yudhi mAM cApi viSahet ko nu kaz ca bhImaM durAsadam 17 yamau ca dRDhadhanvAnau yama kalpau mahAdyutI ko jijIviSur AsIded dhRSTadyumnaM ca pArSatam 18 paJcemAn pANDaveyAMz ca draupadyAH kIrtivardhanAn samapramANAn pANDUnAM samavIryAn madotkaTAn 19 saubhadraM ca maheSvAsam amarair api duHsaham gada pradyumna sAmbAMz ca kAlavajrAnalopamAn 20 te vayaM dhRtarASTrasya putraM zakuninA saha karNena ca nihatyAjAv abhiSekSyAma pANDavam 21 nAdharmo vidyate kaz cic chatrUn hatvAtatAyinaH adharmyam ayazasyaM ca zAtravANAM prayAcanam 22 hRdgatas tasya yaH kAmas taM kurudhvam atandritAH nisRSTaM dhRtarASTreNa rAjyaM prApnotu pANDavaH 23 adya pANDusuto rAjyaM labhatAM vA yudhiSThiraH nihatA vAraNe sarve svapsyanti vasudhAtale | | 1 [drupada] evam etan mahAbAho bhaviSyati na saMzayaH na hi duryodhano rAjyaM madhureNa pradAsyati 2 anuvartsyati taM cApi dhRtarASTraH sutapriyaH bhISmadroNau ca kArpaNyAn maurkhyAd rAdheya saubalau 3 baladevasya vAkyaM tu mama jJAne na yujyate etad dhi puruSeNAgre kAryaM sunayam icchatA 4 na tu vAcyo mRdu vaco dhArtarASTraH kathaM cana na hi mArdavasAdhyo 'sau pApabuddhir mato mama 5 gardabhe mArdavaM kuryAd goSu tIkSNaM samAcaret mRdu duryodhane vAkyaM yo brUyAt pApacetasi 6 mRdu vai manyate pApo bhASya mANam azaktijam jitam arthaM vijAnIyAd abudho mArdave sati 7 etac caiva kariSyAmo yatnaz ca kriyatAm iha prasthApayAma mitrebhyo balAny udyojayantu naH 8 zalyasya dhRSTaketoz ca jayatsenasya cAbhibhoH kekayAnAM ca sarveSAM dUtA gacchantu zIghragAH 9 sa tu duryodhano nUnaM preSayiSyati sarvazaH pUrvAbhipannAH santaz ca bhajante pUrvacodakam 10 tat tvaradhvaM narendrANAM pUrvam eva pracodane mahad dhi kAryaM voDhavyam iti me vartate matiH 11 zalyasya preSyatAM zIghraM ye ca tasyAnugA nRpAH bhagadattAya rAjJe ca pUrvasAgaravAsine 12 amitaujase tathogrAya hArdikyAyAhukAya ca dIrghaprajJAya mallAya rocamAnAya cAbhibho 13 AnIyatAM bRhantaz ca senA binduz ca pArthivaH pApajit prativindhyaz ca citravarmA suvAstukaH 14 bAhlIko muJja kezaz ca caidyAdhipatir eva ca supArzvaz ca subAhuz ca pauravaz ca mahArathaH 15 zakAnAM pahlavAnAM ca daradAnAM ca ye nRpAH kAmbojA RSikA ye ca pazcimAnUpakAz ca ye 16 jayasenaz ca kAzyaz ca tathA paJcanadA nRpAH krAtha putraz ca durdharSaH pArvatIyAz ca ye nRpAH 17 jAnakiz ca suzarmA ca maNimAn pautimatsyakaH pAMsurASTrAdhipaz caiva dhRSTaketuz ca vIryavAn 18 auDraz ca daNDadhAraz ca bRhatsenaz ca vIryavAn aparAjito niSAdaz ca zreNimAn vasumAn api 19 bRhadbalo mahaujAz ca bAhuH parapuraMjayaH samudraseno rAjA ca saha putreNa vIryavAn 20 adAriz ca nadIjaz ca karNa vRSTaz ca pArthivaH samarthaz ca suvIraz ca mArjAraH kanyakas tathA 21 mahAvIraz ca kadruz ca nikaras tumulaH krathaH nIlaz ca vIradharmA ca bhUmipAlaz ca vIryavAn 22 durjayo dantavaktraz ca rukmI ca janamejayaH ASADho vAyuvegaz ca pUrvapAlI ca pArthivaH 23 bhUri tejA devakaz ca ekalavyasya cAtmajaH kArUSakAz ca rAjAnaH kSemadhUrtiz ca vIryavAn 24 udbhavaH kSemakaz caiva vATadhAnaz ca pArthivaH zrutAyuz ca dRDhAyuz ca zAlva putraz ca vIryavAn 25 kumAraz ca kaliGgAnAm Izvaro yuddhadurmadaH eteSAM preSyatAM zIghram etad dhi mama rocate 26 ayaM ca brAhmaNaH zIghraM mama rAjan purohitaH preSyatAM dhRtarASTrAya vAkyam asmin samarpyatAm 27 yathA duryodhano vAcyo yathA zAMtanavo nRpaH dhRtarASTro yathA vAcyo droNaz ca viduSAM varaH | | 1 [vAsu] upapannam idaM vAkyaM somakAnAM dhuraM dhure arthasiddhi karaM rAjJaH pANDavasya mahaujasaH 2 etac ca pUrvakAryaM naH sunItam abhikAGkSatAm anyathA hy Acaran karma puruSaH syAt subAlizaH 3 kiM tu saMbandhakaM tulyam asmAkaM kuru pANDuSu yatheSTaM vartamAneSu pANDaveSu ca teSu ca 4 te vivAhArtham AnItA vayaM sarve yathA bhavAn kRte vivAhe muditA gamiSyAmo gRhAn prati 5 bhavAn vRddhatamo rAjJAM vayasA ca zrutena ca ziSyavat te vayaM sarve bhavAmeha na saMzayaH 6 bhavantaM dhRtarASTraz ca satataM bahu manyate AcAryayoH sakhA cAsi droNasya ca kRpasya ca 7 sa bhavAn preSayatv adya pANDavArtha karaM vacaH sarveSAM nizcitaM tan naH preSayiSyati yad bhavAn 8 yadi tAvac chamaM kuryAn nyAyena kurupuMgavaH na bhavet kuru pANDUnAM saubhrAtreNa mahAn kSayaH 9 atha darpAnvito mohAn na kuryAd dhRtarASTrajaH anyeSAM preSayitvAc ca pazcAd asmAn samAhvayeH 10 tato duryodhano mandaH sahAmAtyaH sa bAndhavaH niSTAm Apatsyate mUDhaH kruddhe gANDIvadhanvani 11 [v] tataH satkRtya vArSNeyaM virATaH pRthivIpatiH gRhAn prasthApayAm Asa sagaNaM saha bAndhavam 12 dvArakAM tu gate kRSNe yudhiSThirapurogamAH cakruH sAMgrAmikaM sarvaM virATaz ca mahIpatiH 13 tataH saMpreSayAm Asa virATaH saha bAndhavaiH sarveSAM bhUmipAlAnAM druvapaz ca mahIpatiH 14 vacanAt kuru siMhAnAM matsyapAJcAlayoz ca te samAjagmur mahIpAlAH saMprahRSTA mahAbalAH 15 tac chrutvA pANDuputrANAM samAgacchan mahad balam dhRtarASTra sutaz cApi samAninye mahIpatIn 16 samAkulA mahI rAjan kurupANDavakAraNAt tadA samabhavat kRtsnA saMprayANe mahIkSitAm 17 balAni teSAM vIrANAm Agacchanti tatas tataH cAlayantIva gAM devIM sa parvata vanAm imAm 18 tataH prajJA vayovRddhaM pAJcAlyaH svapurohitam kurubhyaH preSayAm Asa yudhiSThira mate tadA | | 1 [drupada] bhUtAnAM prANinaH zreSThAH prANinAM buddhijIvinaH buddhimatsu narAH zreSThA narANAM tu dvijAtayaH 2 dvijeSu vaidyAH zreyAMso vaidyeSu kRtabuddhayaH sa bhavAn kRtabuddhInAM pradhAna iti me matiH 3 kulena ca viziSTo 'si vayasA ca zrutena ca prajJayAnavamaz cAsi zukreNAGgirasena ca 4 viditaM cApi te sarvaM yathAvRtthaH sa kauravaH pANDavaz ca yathAvRttaH kuntIputro yudhiSThiraH 5 dhRtarASTasya vidite vaJcitAH pANDavAH paraiH vidureNAnunIto 'pi putram evAnuvartate 6 zakunir buddhipUrvaM hi kuntIputraM samAhvayat anakSajJaM matAkSaH san kSatravRtte sthitaM zucim 7 te tathA vaJcayitvA tu dharmaputraM yudhiSThiram na kasyAM cid avasthAyAM rAjyaM dAsyanti vai svayam 8 bhavAMs tu dharmasaMyuktaM dhRtarASTraM bruvan vacaH manAMsi tasya yodhAnAM dhruvam AvartayiSyati 9 viduraz cApi tad vAkyaM sAdhayiSyati tAvakam bhISmadroNakRpANAM ca bhedyaM saMjanayiSyati 10 amAtyeSu ca bhinneSu yodheSu vimukheSu ca punar ekAgrakaraNaM teSAM karma bhaviSyati 11 etasminn antare pArthAH sukham ekAgrabuddhayaH senA karma kariSyanti dravyANAM caiva saMcayam 12 bhidyamAneSu ca sveSu lambamAne ca vai tvayi na tathA te kariSyanti senA karma na saMzayaH 13 etat prayojanaM cAtra prAdhAnyenopalabhyate saMgatyA dhRtarASTraz ca kuryAd dharmyaM vacas tava 14 sa bhavAn dharmayuktaz ca dharmyaM teSu samAcaran kRpAluSu pariklezAn pANDavAnAM prakIrtayan 15 vRddheSu kuladharmaM ca bruvan pUrvair anuSThitam vibhetsyati manAMsy eSAm iti me nAtra saMzayaH 16 na ca tebhyo bhayaM te 'sti brAhmaNo hy asi vedavit dUta karmaNi yuktaz ca sthaviraz ca vizeSataH 17 sa bhavAn puSyayogena muhUrtena jayena ca kauraveyAn prayAtv Azu kaunteyasyArtha siddhaye 18 tathAnuziSTaH prayayau drupadena mahAtmanA purodhA vRttasaMpanno nagaraM nAgasAhvayam | | 1 [v] gate dvAravatIM kRSNe baladeve ca mAdhave saha vRSNyandhakaiH sarvair bhojaiz ca zatazas tathA 2 sarvam AgamayAm Asa pANDavAnAM viceSTitam dhRtarASTrAtmajo rAjA dUtaiH praNihitaiz caraiH 3 sa zrutvA mAdhavaM yAtaM sadazvair anilopamaiH balena nAtimahatA dvArakAm abhyayAt purIm 4 tam eva divasaM cApi kaunteyaH pANDunandanaH AnartanagarIM ramyAM jagAmAzu dhanaMjayaH 5 tau yAtvA puruSavyAghrau dvArakAM kurunandanau suptaM dadRzatuH kRSNaM zayAnaM copajagmatuH 6 tataH zayAne govinde praviveza suyodhanaH ucchIrSataz ca kRSNasya niSasAda varAsane 7 tataH kirITI tasyAnu praviveza mahAmanAH prazcArdhe ca sa kRSNasya prahvo 'tiSThat kRtAJjaliH 8 pratibuddhaH sa vArSNeyo dadarzAgre kirITinam sa tayoH svAgataM kRtvA yathArthaM pratipUjya ca tad AgamanajaM hetuM papraccha madhusUdanaH 9 tato duryodhanaH kRSNam uvAca prahasann iva vigrahe 'smin bhavAn sAhyaM mama dAtum ihArhati 10 samaM hi bhavataH sakhyaM mayi caivArjune 'pi ca tathA saMbandhakaM tulyam asmAkaM tvayi mAdhava 11 ahaM cAbhigataH pUrvaM tvAm adya madhusUdana pUrvaM cAbhigataM santo bhajante pUrvasAriNaH 12 tvaM ca zreSThatamo loke satAm adya janArdana satataM saMmataz caiva sadvRttam anupAlaya 13 bhavAn abhigataH pUrvam atra me nAsti saMzayaH dRSTas tu prathamaM rAjan mayA pArtho dhanaMjayaH 14 tava pUrvAbhigamanAt pUrvaM cApy asya darzanAt sAhAyyam ubhayor eva kariSyAmi suyodhana 15 pravAraNaM tu bAlAnAM pUrvaM kAryam iti zrutiH tasmAt pravAraNaM pUrvam arhaH pArtho dhanaMjayaH 16 mat saMhanana tulyAnAM gopAnAm arbudaM mahat nArAyaNA iti khyAtAH sarve saMgrAmayodhinaH 17 te vA yudhi durAdharSA bhavantv ekasya sainikAH ayudhyamAnaH saMgrAme nyastazastro 'ham ekataH 18 AbhyAm anyataraM pArtha yat te hRdyataraM matam tad vRNItAM bhavAn agre pravAryas tvaM hi dharmataH 19 evam uktas tu kRSNena kuntIputro dhanaMjayaH ayudhyamAnaM saMgrAme varayAm Asa kezavam 20 sahasrANAM sahasraM tu yodhAnAM prApya bhArata kRSNaM cApahRtaM jJAtvA saMprApa paramAM mudam 21 duryodhanas tu tat sainyaM sarvam AdAya pArthivaH tato 'bhyayAd bhImabalo rauhiNeyaM mahAbalam 22 sarvaM cAgamane hetuM sa tasmai saMnyavedayat pratyuvAca tataH zaurir dhArtarASTram idaM vacaH 23 viditaM te naravyAghra sarvaM bhavitum arhati yan mayoktaM virATasya purA vaivAhike tadA 24 nigRhyokto hRSIkezas tvadarthaM kurunandana mayA saMbandhakaM tulyam iti rAjan punaH punaH 25 na ca tad vAkyam uktaM vai kezavaH pratyapadyata na cAham utsahe kRSNaM vinA sthAtum api kSaNam 26 nAhaM sahAyaH pArthAnAM nApi duryodhanasya vai iti me nizcitA buddir vAsudevam avekSya ha 27 jAto 'si bhArate vaMze sarvapArthivapUjite gaccha yudhyasva dharmeNa kSAtreNa bharatarSabha 28 ity evam uktaH sa tadA pariSvajya halAyudham kRSNaM cApahRtaM jJAtvA yuddhAn mene jitaM jayam 29 so 'bhyayAt kRtavarmANaM dhRtarASTra suto nRpaH kRtavarmA dadau tasya senAm akSauhiNIM tadA 30 sa tena sarvasainyena bhImena kurunandanaH vRtaH pratiyayau hRSTaH suhRdaH saMpraharSayan 31 gate duryodhane kRSNaH kirITinam athAbravIt ayudhyamAnaH kAM buddhim AsthAyAhaM tvayA vRtaH 32 bhavAn samarthas tAn sarvAn nihantuM nAtra saMzayaH nihantum aham apy ekaH samarthaH puruSottama 33 bhavAMs tu kIrtimAm*l loke tad yazas tvAM gamiSyati yazasA cAham apy arthI tasmAd asi mayA vRtaH 34 sArathyaM tu tvayA kAryam iti me mAnasaM sadA cirarAtrepsitaM kAmaM tad bhavAn kartum arhati 35 upapannam idaM pArtha yat spardhethA mayA saha sArathyaM te kariSyAmi kAmaH saMpadyatAM tava 36 evaM pramuditaH pArthaH kRSNena sahitas tadA vRto dAzArha pravaraiH punar AyAd yudhiSThiram | | 1 [v] zalyaH zrutvA tu dUtAnAM sainyena mahatA vRtaH abhyayAt pANDavAn rAjan saha putrair mahArathaiH 2 tasya senAnivezo 'bhUd adhyardham iva yojanam tathA hi bahulAM senAM sa bibharti nararSabhaH 3 vicitrakavacAH zUrA vicitradhvajakArmukAH vicitrAbharaNAH sarve vicitrarathavAhanAH 4 svadezaveSAbharaNA vIrAH zatasahasrazaH tasya senA praNetAro babhUvuH kSatriyarSabhAH 5 vyathayann iva bhUtAni kampayann iva medinIm zanair vizrAmayan senAM sa yayau yena pANDavaH 6 tato duryodhanaH zrutvA mahAsenaM mahAratham upAyAntam abhidrutya svayam Anarca bhArata 7 kArayAm Asa pUjArthaM tasya duryodhanaH sabhAH ramaNIyeSu dezeSu ratnacitrAH svalaMkRtAH 8 sa tAH sabhAH samAsAdya pUjyamAno yathAmaraH duryodhanasya sacivair deze deze yathArhataH AjagAma sabhAm anyAM devAvasatha varcasam 9 sa tatra viSayair yuktaH kalyANair atimAnuSaiH mene 'bhyadhikam AtmAnam avamene puraMdaram 10 papraccha sa tataH preSyAn prahRSTaH kSatriyarSabhaH yudhiSThirasya puruSAH ke nu cakruH sabhA imAH AnIyantAM sabhA kArAH pradeyArhA hi me matAH 11 gUDho duryodhanas tatra darzayAm Asa mAtulam taM dRSTvA madrarAjas tu jJAtvA yatnaM ca tasya tam pariSvajyAbravIt prIta iSTo 'rtho gRhyatAm iti 12 satyavAg bhava kalyANa varo vai mama dIyatAm sarvasenA praNetA me bhavAn bhavitum arhati 13 kRtam ity abravIc chalyaH kim anyat kriyatAm iti kRtam ity eva gAndhAriH pratyuvAca punaH punaH 14 sa tathA zalyam Amantrya punar AyAt svakaM puram zalyo jagAma kaunteyAn AkhyAtuM karma tasya tat 15 upaplavyaM sa gatvA tu skandhAvAraM pravizya ca pANDavAn atha tAn sarvAJ zalyas tatra dadarza ha 16 sametya tu mahAbAhuH zalyaH pANDusutais tadA pAdyam arghyaM ca gAM caiva pratyagRhNAd yathAvidhi 17 tataH kuzalapUrvaM sa madrarAjo 'risUdanaH prItyA paramayA yuktaH samAzliSya yudhiSThiram 18 tathA bhImArjunau hRSTau svasrIyau ca yamAv ubhau Asane copaviSTas tu zalyaH pArtham uvAca ha 19 kuzalaM rAjazArdUla kac cit te kurunandana araNyavAsAd diSTyAsi vimukto jayatAM vara 20 suduSkaraM kRtaM rAjan nirjane vasatA vane bhrAtRbhiH saha rAjendra kRSNayA cAnayA saha 21 ajJAtavAsaM ghoraM ca vasatA duSkaraM kRtam duHkham eva kutaH saukhyaM rAjyabhraSTasya bhArata 22 duHkhasyaitasya mahato dhArtarASTra kRtasya vai avApsyasi sukhaM rAjan hatvA zatrUn paraMtapa 23 viditaM te mahArAja lokatattvaM narAdhipa tasmAl lobhakRtaM kiM cit tava tAta na vidyate 24 tato 'syAkathayad rAjA duyodhana samAgamam tac ca zuzrUSitaM sarvaM varadAnaM ca bhArata 25 sukRtaM te kRtaM rAjan prahRSTenAntarAtmanA duryodhanasya yad vIra tvayA vAcA pratizrutam ekaM tv icchAmi bhadraM te kriyamANaM mahIpate 26 bhavAn iha mahArAja vAsudeva samo yudhi karNArjunAbhyAM saMprApte dvairathe rAjasattama karNasya bhavatA kAryaM sArathyaM nAtra saMzayaH 27 tatra pAlyo 'rjuno rAjan yadi matpriyam icchasi tejovadhaz ca te kAryaH sauter asmaj jayA vahaH akartavyam api hy etat kartum arhasi mAtula 28 zRNu pANDava bhadraM te yad bravISi durAtmanaH tejovadhanimittaM mAM sUtaputrasya saMyuge 29 ahaM tasya bhaviSyAmi saMgrAme sArathir dhruvam vAsudevena hi samaM nityaM mAM sa hi manyate 30 tasyAhaM kuruzArdUla pratIpam ahitaM vacaH dhruvaM saMkathayiSyAmi yoddhukAmasya saMyuge 31 yathA sa hRtadarpaz ca hRtatejAz ca pANDava bhaviSyati sukhaM hantuM satyam etad bravImi te 32 evam etat kariSyAmi yathA tAta tvam Attha mAm yac cAnyad api zakSyAmi tat kariSyAmi te priyam 33 yac ca duHkhaM tvayA prAptaM dyUte vai kRSNayA saha paruSANi ca vAkyAni sUtaputra kRtAni vai 34 jaTAsurAt pariklezaH kIcakAc ca mahAdyute draupadyAdhigataM sarvaM damayantyA yathAzubham 35 sarvaM duHkham idaM vIra sukhodarkaM bhaviSyati nAtra manyus tvayA kAryo vidhir hi balavattaraH 36 duHkhAni hi mahAtmAnaH prApnuvanti yudhiSThira devair api hi duHkhAni prAptAni jagatIpate 37 indreNa zrUyate rAjan sabhAryeNa mahAtmanA anubhUtaM mahad duHkhaM devarAjena bhArata | | 1 [y] katham indreNa rAjendra sabhAryeNa mahAtmanA duHkhaM prAptaM paraM ghoram etad icchAmi veditum 2 [S] zRNu rAjan purAvRttam itihAsaM purAtanam sabhAryeNa yathA prAptaM duHkham idnreNa bhArata 3 tvaSTA prajApatir hy AsId deva zreSTho mahAtapAH saputraM vai trizirasam indra drohAt kilAsRjat 4 aindraM sa prArthayat sthAnaM vizvarUpo mahAdyutiH tais tribhir vadanair ghoraiH sUryendu jvalanopamaiH 5 vedAn ekena so 'dhIte surAm ekena cApibat ekena ca dizaH sarvAH pibann iva nirIkSate 6 sa tapasvI mRdur dAnto dharme tapasi codyataH tapo 'tapyan mahat tIvraM suduzcaram ariMdama 7 tasya dRSTvA tapo vIryaM sattvaM cAmitatejasaH viSAdam agamac chakra indryo 'yaM mA bhaved iti 8 kathaM sajjeta bhogeSu na ca tapyen mahat tapaH vivardhamAnas trizirAH sarvaM tribhuvanaM graset 9 iti saMcintya bahudhA buddhimAn bharatarSabha AjJApayat so 'psarasas tvaSTRputra pralobhane 10 yathA sa sajjet trizirAH kAmabhogeSu vai bhRzam kSipraM kuruta gacchadhvaM pralobhayata mAciram 11 zRGgAraveSAH suzroNyo bhAvair yuktA manoharaiH pralobhayata bhadraM vaH zamayadhvaM bhayaM mama 12 asvasthaM hy AtmanAtmAnaM lakSayAmi varAGganAH bhayam etan mahAghoraM kSipraM nAzayatAbalAH 13 tathA yatnaM kariSyAmaH zakra tasya pralobhane yathA nAvApsyasi bhayaM tasmAd balaniSUdana 14 nirdahann iva cakSurbhyAM yo 'sAv Aste tapo nidhiH taM pralobhayituM deva gacchAmaH sahitA vayam yatiSyAmo vaze kartuM vyapanetuM ca te bhayam 15 indreNa tAs tv anujJAtA jagmus triziraso 'ntikam tatra tA vividhair bhAvair lobhayantyo varAGganAH nRtyaM saMdarzayantyaz ca tathaivAGgeSu sauSThavam 16 viceruH saMpraharSaM ca nAbhyagacchan mahAtapAH indriyANi vaze kRtvA pUrNasAgara saMnibhaH 17 tAs tu yatnaM paraM kRtvA punaH zakram upasthitAH kRtAJjalipuTAH sarvA devarAjam athAbruvan 18 na sa zakyaH sudurdharSo dhairyAc cAlayituM prabho yat te kAryaM mahAbhAga kriyatAM tadanantaram 19 saMpUjyApsarasaH zakro visRjya ca mahAmatiH cintayAm Asa tasyaiva vadhopAyaM mahAtmanaH 20 sa tUSNIM cintayan vIro devarAjaH pratApavAn vinizcita matir dhImAn vadhe triziraso 'bhavat 21 vajram asya kSipAmy adya sa kSipraM na bhaviSyati zatruH pravRddho nopekSyo durbalo 'pi balIyasA 22 zAstrabuddhyA vinizcitya kRtvA buddhiM vadhe dRThAm atha vaizvAnara nibhaM ghorarUpaM bhayAvaham mumoca vajraM saMkruddhaH zakras trizirasaM prati 23 sa papAta hatas tena vajreNa dRDham AhataH parvatasyeva zikharaM praNunnaM medinI tale 24 taM tu vajrahataM dRSTvA zayAnam acalopamam na zarma lebhe devendro dIpitas tasya tejasA hato 'pi dIptatejAH sa jIvann iva ca dRzyate 25 abhitas tatra takSANAM ghaTamAnaM zacIpatiH apazyad abravIc cainaM sa tvaraM pAkazAsanaH kSipraM chindhi zirAMsy asya kuruSva vacanaM mama 26 mahAskandho bhRzaM hy eSa parazur na tariSyati kartuM cAhaM na zakSyAmi karma sadbhir vigarhitam 27 mA bhais tvaM kSipram etad vai kuruSva vacanaM mama matprasAdAd dhi te zastravarja kalpaM bhaviSyati 28 kaM bhavantam ahaM vidyAM ghorakarmANam adya vai etad icchAmy ahaM zrotuM tattvena kathayasva me 29 aham indro devarAjas takSan viditam astu te kuruSvaitad yathoktaM me takSan mA tvaM vicAraya 30 krUreNa nApatrapase kathaM zakreha karmaNA RSiputram imaM hatvA brahmahatyA bhayaM na te 31 pazcAd dharmaM cariSyAmi pAvanArthaM suduzcaram zatrur eSa mahAvIryo vajreNa nihato mayA 32 adyApi cAham udvignas takSann asmAd bibhemi vai kSipraM chindhi zirAMsi tvaM kariSye 'nugrahaM tava 33 ziraH pazos te dAsyanti bhAgaM yajJeSu mAnavAH eSa te 'nugrahas takSan kSipraM kuru mama priyam 34 etac chrutvA tu takSA sa mahendra vacanaM tadA zirAMsy atha trizirasaH kuThAreNAchinat tadA 35 nikRtteSu tatas teSu niSkrAmaMs trizirAs tv atha kapiJjalAs tittirAz ca kalaviGkAz ca sarvazaH 36 yena vedAn adhIte sma pibate somam eva ca tasmAd vaktrAn niviSpetuH kSipraM tasya kapiJjalAH 37 yena sarvA dizo rAjan pIbann iva nirIkSate tasmAd vaktrAd viniSpetus tittirAs tasya pANDava 38 yat surApaM tu tasyAsId vaktraM trizirasas tadA kalaviGkA viniSpetus tenAsya bharatarSabha 39 tatas teSu nikRtteSu vijvaro maghavAn abhUt jagAma tridivaM hRSTas takSApi svagRhAn yayau 40 tvaSTA prajApatiH zrutvA zakreNAtha hataM sutam krodhasaMraktanayana idaM vacanam abravIt 41 tapyamAnaM taponityaM kSAntaM dAntaM jitendriyam anAparAdhinam yasmAt putraM hiMsitavAn mama 42 tasmAc chakra vadhArthAya vRtram utpAdayAmy aham lokAH pazyantu me vIryaM tapasaz ca balaM mahat sa ca pazyatu devendro durAtmA pApacetanaH 43 upaspRzya tataH kruddhas tapasvI sumahAyazAH agniM hutvA samutpAdya ghoraM vRtram uvAca ha indrazatro vivardhasva prabhAvAt tapaso mama 44 so 'vardhata divaM stabdhvA sUryavaizvAnaropamaH kiM karomIti covAca kAlasUrya ivoditaH zakraM jahIti cApy ukto jagAma tridivaM tataH 45 tato yuddhaM samabhavad vRtravAsavayos tadA saMkruddhayor mahAghoraM prasaktaM kurusattama 46 tato jagrAha devendraM vRtro vIraH zatakratum apAvRtya sa jagrAsa vRtraH krodhasamanvitaH 47 graste vaktreNa zakre tu saMbhrAntAs tridazAs tadA asRjaMs te mahAsattvA jRmbhikAM vRtranAzinIm 48 vijRmbhamANasya tato vRtrasyAsyAd apAvRtAt svAny aGgAny abhisaMkSipya niSkrAnto balasUdanaH tataH prabhRti lokeSu jRmbhikA prANisaMzritA 49 jahRSuz ca surAH sarve dRSTvA zakraM viniHsRtam tataH pravavRte yuddhaM vRtravAsavayoH punaH saMrabdhayos tadA ghoraM suciraM bharatarSabha 50 yadA vyavardhata raNe vRtro balasamanvitaH tvaSTus tapobalAd vidvAMs tadA zakro nyavartata 51 nivRtte tu tadA devA viSAdam agaman param sametya zakreNa ca te tvaSTus tejo vimohitAH amantrayanta te sarve munibhiH saha bhArata 52 kiM kAryam iti te rAjan vicintya bhayamohitAH jagmuH sarve mahAtmAnaM manobhir viSNum avyayam upaviSTA mandarAgre sarve vRtravadhepsavaH | | 1 [i] sarvaM vyAptam idaM devA vRtreNa jagad avyayam na hy asya sadRzaM kiM cit pratighAtAya yad bhavet 2 samartho hy abhavaM pUrvam asamartho 'smi sAMpratam kathaM kuryAM nu bhadraM vo duSpradharSaH sa me mataH 3 tejasvI ca mahAtmA ca yuddhe cAmitavikramaH graset tribhuvanaM sarvaM sa devAsuramAnuSam 4 tasmAd vinizcayam imaM zRNudhvaM me divaukasaH viSNoH kSayam upAgamya sametya ca mahAtmanA tena saMmantrya vetsyAmo vadhopAyaM durAtmanaH 5 evam ukte maghavatA devAH sarSigaNAs tadA zaraNyaM zaraNaM devaM jagmur viSNuM mahAbalam 6 Ucuz ca sarve devezaM viSNuM vRtra bhayArditAH tvayA lokAs trayaH krAntAs tribhir vikramaNaiH prabho 7 amRtaM cAhRtaM viSNo daityAz ca nihatA raNe baliM baddhvA mahAdaityaM zakro devAdhipaH kRtaH 8 tvaM prabhuH sarvalokAnAM tvayA sarvam idaM tatam tvaM hi devamahAdevaH sarvalokanamaskRtaH 9 gatir bhava tvaM devAnAM sendrANAm amarottama jagad vyAptam idaM sarvaM vRtreNAsurasUdana 10 avazyaM karaNIyaM me bhavatAM hitam uttamam tasmAd upAyaM vakSyAmi yathAsau na bhaviSyati 11 gacchadhvaM sarSigandharvA yatrAsau vizvarUpadhRk sAma tasya prayuJjadhvaM tata enaM vijeSyatha 12 bhaviSyati gatir devAH zakrasya mama tejasA adRzyaz ca pravekSyAmi vajram asyAyudhottamam 13 gacchadhvam RSibhiH sArdhaM gandharvaiz ca surottamAH vRtrasya saha zakreNa saMdhiM kuruta mAciram 14 evam uktAs tu devena RSayas tridazAs tathA yayuH sametya sahitAH zakraM kRtvA puraHsaram 15 samIpam etya ca tadA sarva eva mahaujasaH taM tejasA prajvalitaM pratapantaM dizo daza 16 grasantam iva lokAMs trIn sUryA candramasau yathA dadRzus tatra te vRtraM zakreNa sahadevatAH 17 RSayo 'tha tato 'bhyetya vRtram UcuH priyaM vacaH vyAptaM jagad idaM sarvaM tejasA tava durjaya 18 na ca zaknoSi nirjetuM vAsavaM bhUrivikramam yudhyatoz cApi vAM kAlo vyatItaH sumahAn iha 19 pIDyante ca prajAH sarvAH sa devAsuramAnavAH sakhyaM bhavatu te vRtra zakreNa saha nityadA avApsyasi sukhaM tvaM ca zakra lokAMz ca zAzvatAn 20 RSivAkyaM nizamyAtha sa vRtraH sumahAbalaH uvAca tAMs tadA sarvAn praNamya zirasAsuraH 21 sarve yUyaM mahAbhAgA gandharvAz caiva sarvazaH yad brUta tac chrutaM sarvaM mamApi zRNutAnaghAH 22 saMdhiH kathaM vai bhavitA mama zakrasya cobhayoH tejasor hi dvayor devAH sakhyaM vai bhavitA katham 23 [rsayah] sakRt satAM saMgataM lipsitavyaM; tataH paraM bhavitA bhavyam eva nAtikramet satpuruSeNa saMgataM; tasmAt satAM saMgataM lipsitavyam 24 dRDhaM satAM saMgataM cApi nityaM; brUyAc cArthaM hy arthakRcchreSu dhIraH mahArthavat sat pruSeNa saMgataM; tasmAt santaM na jighAMseta dhIraH 25 indraH satAM saMmataz ca nivAsaz ca mahAtmanAm satyavAdI hy adInaz ca dharmavit suvinizcitaH 26 tena te saha zakreNa saMdhir bhavatu zAzvataH evaM vizvAsam Agaccha mA te bhUd buddhir anyathA 27 maharSivacanaM zrutvA tAn uvAca mahAdyutiH avazyaM bhagavanto me mAnanIyAs tapasvinaH 28 bravImi yad ahaM devAs tat sarvaM kriyatAm iha tataH sarvaM kariSyAmi yad Ucur mAM dvijarSabhAH 29 na zuSkeNa na cArdreNa nAzmanA na ca dAruNA na zasreNa na vajreNa na divA na tathA nizi 30 vadhyo bhaveyaM viprendrAH zakrasya saha daivataiH evaM me rocate saMdhiH zakreNa saha nityadA 31 bADham ity eva RSayas tam Ucur bharatarSabha evaM kRte tu saMdhAne vRtraH pramudito 'bhavat 32 yattaH sadAbhavac cApi zakro 'marSasamanvitaH vRtrasya vadhasaMyuktAn upAyAn anucintayan randhrAnveSI samudvignaH sadAbhUd balavRtrahA 33 sa kadA cit samudrAnte tam apazyan mahAsuram saMdhyAkAla upAvRtte muhUrte ramyadAruNe 34 tataH saMcintya bhagavAn varadAnaM mahAtmanaH saMdhyeyaM vartate raudrA na rAtrir divasaM na ca vRtraz cApazya vadhyo 'yaM mama sarvaharo ripuH 35 yadi vRtraM na hanmy adya vaJcayitvA mahAsuram mahAbalaM mahAkAyaM na me zreyo bhaviSyati 36 evaM saMcintayann eva zakro viSNum anusmaran atha phenaM tadApazyat samudre parvatopamam 37 nAyaM zuSko na cArdro 'yaM na ca zastram idaM tathA enaM kSepsyAmi vRtrasya kSaNAd eva naziSyati 38 savajram atha phenaM taM kSipraM vRtre nisRSTavAn pravizya phenaM taM viSNur atha vRtraM vyanAzayat 39 nihate tu tato vRtre dizo vitimirAbhavan pravavau ca zivo vAyuH prajAz ca jahRSus tadA 40 tato devAH sa gandharvA yakSarAkSasa pannagAH RSayaz ca mahendraM tam astuvan vividhaiH stavaiH 41 namaskRtaH sarvabhUtaiH sarvabhUtAni sAntvayan hatazatruH prahRSTAtmA vAsavaH saha daivataiH viSNuM tribhuvanazreSThaM pUjayAm Asa dharmavit 42 tato hate mahAvIrye vRtre devabhayaMkare anRtenAbhibhUto 'bhUc chakraH paramadurmanAH traizIrSayAbhibhUtaz ca sa pUrvaM brahmahatyayA 43 so 'ntam Azritya lokAnAM naSTasaMjJo vicetanaH na prAjJAyata devendras tv abhibhUtaH svakalmaSaiH praticchanno vasaty apsu ceSTamAna ivoragaH 44 tataH pranaSTe devendre brahmahatyA bhayArdite bhUmiH pradhvasta saMkAzA nirvRkSA zuSkakAnanA vicchinnasrotaso nadyaH sarAMsy anudakAni ca 45 saMkSobhaz cApi sattvAnAm akRto 'bhavat devAz cApi bhRzaM trastAs tathA sarve maharSayaH 46 arAjakaM jagat sarvam abhibhUtam upadravaiH tato bhItAbhavan devAH ko no rAjA bhaved iti 47 divi devarSayaz cApi devarAjavinAkRtAH na ca sma kaz cid devAnAM rAjyAya kurute manaH | | 1 [S] RSayo 'thAbruvan sarve devAz ca tridazezvarAH ayaM vai nahuSaH zrImAn devarAjye 'bhiSicyatAm te gatvAthAbruvan sarve rAjA no bhava pArthiva 2 sa tAn uvAca nahuSo devAn RSigaNAMs tathA pitRbhiH sahitAn rAjan parIpsan hitam AtmanaH 3 durbalo 'haM na me zaktir bhavatAM paripAlane balavAJ jAyate rAjA balaM zakre hi nityadA 4 tam abruvan punaH sarve devAH sarSipurogamAH asmAkaM tapasA yuktaH pAhi rAjyaM triviSTape 5 parasparabhayaM ghoram asmAkaM hi na saMzayaH abhiSicyasva rAjendra bhava rAjA triviSTape 6 devadAnava yakSANAm RSINAM rakSasAM tathA pitRgandharvabhUtAnAM cakSurviSayavartinAm teja AdAsyase pazyan balavAMz ca bhaviSyasi 7 dharmaM puraskRtya sadA sarvalokAdhipo bhava brahmarSIMz cApi devAMz ca gopAyasva triviSTape 8 sudurlabhaM varaM labdhvA prApya rAjyaM triviSTape dharmAtmA satataM bhUtvA kAmAtmA samapadyata 9 devodyAneSu sarveSu nandanopavaneSu ca kailAse himavatpRSThe mandare zvetaparvate sahye mahendre malaye samudreSu saritsu ca 10 apsarobhiH parivRto devakanyA samAvRtaH nahuSo devarAjaH san krIDan bahuvidhaM tadA 11 zRNvan divyA bahuvidhAH kathAH zrutimanoharAH vAditrANi ca sarvANi gItaM ca madhurasvaram 12 vizvAvasur nAradaz ca gandharvApsarasAM gaNAH RtavaH SaT ca devendraM mUrtimanta upasthitAH mArutaH surabhir vAti manojJaH sukhazItalaH 13 evaM hi krIDatas tasya nahuSasya mahAtmanaH saMprAptA darzanaM devI zakrasya mahiSI priyA 14 sa tAM saMdRzya duSTAtmA prAha sarvAn sabhAsadaH indrasya mahiSI devI kasmAn mAM nopatiSThati 15 aham indro 'smi devAnAM lokAnAM ca tathezvaraH Agacchatu zacI mahyaM kSipram adya nivezanam 16 tac chrutvA durmanA devI bRhaspatim uvAca ha rakSa mAM nahuSAd brahmaMs tavAsmi zaraNaM gatA 17 sarvalakSaNasaMpannAM brahmas tvaM mAM prabhASase devarAjasya dayitAm atyantasukhabhAginIm 18 avaidhavyena saMyuktAm ekapatnIM pativratAm uktavAn asi mAM pUrvam RtAM tAM kuru vai giram 19 noktapUrvaM ca bhagavan mRSA te kiM cid Izvara tasmAd etad bhavet satyaM tvayoktaM dvijasattama 20 bRhaspatir athovAca indrANIM bhayamohitAm yad uktAsi mayA devi satyaM tad bhavitA dhruvam 21 drakSyase devarAjAnam indraM zIghram ihAgatam na bhetavyaM ca nahuSAt satyam etad bravImi te samAnayiSye zakreNa nacirAd bhavatIm aham 22 atha zuzrAva nahuSa indrANIM zaraNaM gatAm bRhaspater aGgirasaz cukrodha sa nRpas tadA | | 1 [S] kruddhaM tu nahuSaM jJAtvA devAH sarSipurogamAH abruvan devarAjAnaM nahuSaM ghoradarzanam 2 devarAjajahi krodhaM tvayi kruddhe jagad vibho trastaM sAsuragandharvaM sa kiMnaramahoragam 3 jahi krodham imaM sAdho na krudhyanti bhavadvidhAH parasya patnI sA devI prasIdasva surezvara 4 nivartaya manaH pApAt paradArAbhimarzanAt devarAjo 'si bhadraM te prajA dharmeNa pAlaya 5 evam ukto na jagrAha tad vacaH kAmamohitaH atha devAn uvAcedam indraM prati surAdhipaH 6 ahalyA dharSitA pUrvam RSipatnI yazasvinI jIvato bhartur indreNa sa vaH kiM na nivAritaH 7 bahUni ca nRzaMsAni kRtAnIndreNa vai purA vaidharmyANy upadhAz caiva sa vaH kiM na nivAritaH 8 upatiSThatu mAM devI etad asyA hitaM param yuSmAkaM ca sadA devAH zivam evaM bhaviSyati 9 indrANIm AnayiSyAmo yathecchasi divaH pate jahi krodham imaM vIra prIto bhava surezvara 10 ity uktvA te tadA devA RSibhiH saha bhArata jagmur bRhaspatiM vaktum indrANIM cAzubhaM vacaH 11 jAnImaH zaraNaM prAptam indrANIM tava vezmani dattAbhayAM ca viprendra tvayA devarSisattama 12 te tvAM devAH sa gandharvA RSayaz ca mahAdyute prasAdayanti cendrANI nahuSAya pradIyatAm 13 indrAd viziSTo nahuSo devarAjo mahAdyutiH vRNotv iyaM varArohA bhartRtve varavarNinI 14 evam ukte tu sA devI bASpam utsRjya sasvaram uvAca rudatI dInA bRhaspatim idaM vacaH 15 nAham icchAmi nahuSaM patim anvAsya taM prabhum zaraNAgatAsmi te brahmaMs trAhi mAM mahato bhayAt 16 zaraNAgatAM na tyajeyam indrANi mama nizcitam dharmajJAM dharmazIlAM ca na tyaje tvAm anindite 17 nAkAryaM kartum icchAmi brAhmaNaH san vizeSataH zrutadharmA satyazIlo jAnan dharmAnuzAsanam 18 nAham etat kariSyAmi gacchadhvaM vai surottamAH asmiMz cArthe purA gItaM brahmaNA zrUyatAm idam 19 na tasya bIjaM rohati bIjakAle; na cAsya varSaM varSati varSakAle bhItaM prapannaM pradadAti zatrave; na so 'ntaraM labhate trANam icchan 20 mogham annaM vindati cApy acetAH; svargAl lokAd bhrazyati naSTaceSTaH bhItaM prapannaM pradadAti yo vai; na tasya havyaM pratigRhNanti devAH 21 pramIyate cAsya prajA hy akAle; sadA vivAsaM pitaro 'sya kurvate bhItaM prapannaM pradadAti zatrave; sendrA devAH praharanty asya vajram 22 etad evaM vijAnan vai na dAsyAmi zacIm imAm indrANIM vizrutAM loke zakrasya mahiSIM priyAm 23 asyA hitaM bhaved yac ca mama cApi hitaM bhavet kriyatAM tat surazreSThA na hi dAsyAmy ahaM zacIm 24 atha devAs tam evAhur gurum aGgirasAM varam kathaM sunItaM tu bhaven mantrayasva bRhaspate 25 nahuSaM yAcatAM devI kiM cit kAlAntaraM zubhA indrANI hitam etad dhi tathAsmAkaM bhaviSyati 26 bahuvighnakaraH kAlaH kAlaH kAlaM nayiSyati darpito balavAMz cApi nahuSo varasaMzrayAt 27 tatas tena tathokte tu prItA devAs tam abruvan brahman sAdhv idam uktaM te hitaM sarvadivaukasAm evam etad dvijazreSTha devI ceyaM prasAdyatAm 28 tataH samastA indrANIM devAH sAgnipurogamAH Ucur vacanam avyagrA lokAnAM hitakAmyayA 29 tvayA jagad idaM sarvaM dhRtaM sthAvarajaGgamam ekapatny asi satyA ca gacchasva nahuSaM prati 30 kSipraM tvAm abhikAmaz ca vinaziSyati pArthivaH nahuSo devi zakraz ca suraizvaryam avApsyati 31 evaM vinizcayaM kRtvA indrANI kAryasiddhaye abhyagacchata savrIDA nahuSaM ghoradarzanam 32 dRSTvA tAM nahuSaz cApi vayo rUpasamanvitAm samahRSyata duSTAtmA kAmopahata cetanaH | | 1 [S] atha tAm abravId dRSTvA nahuSo devarAT tadA trayANAm api lokAnAm aham indraH zucismite bhajasva mAM varArohe patitve varavarNini 2 evam uktA tu sA devI nahuSeNa pativratA prAvepata bhayodvignA pravAte kadalI yathA 3 namasya sA tu brahmANaM kRtvA zirasi cAJjalim devarAjam athovAca nahuSaM ghoradarzanam 4 kAlam icchAmy ahaM labdhuM kiM cit tvattaH surezvara na hi vijJAyate zakraH prAptaH kiM vA kva vA gataH 5 tattvam etat tu vijJAya yadi na jJAyate prabho tato 'haM tvAm upasthAsye satyam etad bravImi te evam uktaH sa indrANyA nahuSaH prItimAn abhUt 6 evaM bhavatu suzroNiyathA mAm abhibhASase jJAtvA cAgamanaM kAryaM satyam etad anusmareH 7 nahuSeNa visRSTA ca nizcakrAma tataH zubhA bRhaspatiniketaM sA jagAma ca tapasvinI 8 tasyAH saMzrutya ca vaco devAH sAgnipurogamAH mantrayAm Asur ekAgrAH zakrArthaM rAjasattama 9 devadevena saMgamya viSNunA prabhaviSNunA Ucuz cainaM samudvignA vAkyaM vAkyavizAradAH 10 brahmahatyAbhibhUto vai zakraH suragaNezvaraH gatiz ca nas tvaM deveza pUrvajo jagataH prabhuH rakSArthaM sarvabhUtAnAM viSNutvam upajagmivAn 11 tvadvIryAn nihate vRtre vAsavo brahmahatyayA vRtaH suragaNazreSTha mokSaM tasya vinirdiza 12 teSAM tad vacanaM zrutvA devAnAM viSNur abravIt mAm eva yajatAM zakraH pAvayiSyAmi vajriNam 13 puNyena hayamedhena mAm iSTvA pAkazAsanaH punar eSyati devAnAm indratvam akutobhayaH 14 svakarmabhiz ca nahuSo nAzaM yAsyati durmatiH kaM cit kAlam imaM devA marSayadhvam atandritAH 15 zrutvA viSNoH zubhAM satyAM tAM vANIm amRtopamAm tataH sarve suragaNAH sopAdhyAyAH saharSibhiH yatra zakro bhayodvignas taM dezam upacakramuH 16 tatrAzvamedhaH sumahAn mahendrasya mahAtmanaH vavRte pAvanArthaM vai brahmahatyApaho nRpa 17 vibhajya brahmahatyAM tu vRkSeSu ca nadISu ca parvateSu pRthivyAM ca strISu caiva yudhiSThira 18 saMvibhajya ca bhUteSu visRjya ca surezvaraH vijvaraH pUtapApmA ca vAsavo 'bhavad AtmavAn 19 akampyaM nahuSaM sthAnAd dRSTvA ca balasUdanaH tejo ghnaM sarvabhUtAnAM varadAnAc ca duHsaham 20 tataH zacIpatir vIraH punar eva vyanazyata adRzyaH sarvabhUtAnAM kAlAkAGkSI cacAra ha 21 pranaSTe tu tataH zakre zacI zokasamanvitA hA zakreti tadA devI vilalApa suduHkhitA 22 yadi dattaM yadi hutaM guravas toSitA yadi ekabhartRtvam evAstu satyaM yady asti vA mayi 23 puNyAM cemAm ahaM divyAM pravRttAm uttarAyaNe devIM rAtriM namasyAmi sidhyatAM me manorathaH 24 prayatA canizAM devIm upAtiSThata tatra sA pativratAtvAt satyena sopazrutim athAkarot 25 yatrAste devarAjo 'sau taM dezaM darzayasva me ity AhopazrutiM devI satyaM satyena dRzyatAm | | 1 [S] athainAM rupiNIM sAdhvIm upAtiSThad upazrutiH tAM vayo rUppa saMpannAM dRSTvA devIm upasthitAm 2 indrANI saMprahRSTA sA saMpUjyainAm apRcchata icchAmi tvAm ahaM jJAtuM kA tvaM brUhi varAnane 3 upazrutir ahaM devi tavAntikam upAgatA darzanaM caiva saMprAptA tava satyena toSitA 4 pativratAsi yuktA ca yamena niyamena ca darzayiSyAmi te zakraM devaM vRtraniSUdanam kSipram anvehi bhadraM te drakSyase surasattamam 5 tatas tAM prasthitAM devIm indrANI sA samanvagAt devAraNyAny atikramya parvatAMz ca bahUMs tataH himavantam atikramya uttaraM pArzvam Agamat 6 samudraM ca samAsAdya bahuyojanavistRtam AsasAda mahAdvIpaM nAnAdrumalatA vRtam 7 tatrApazyat saro divyaM nAnAzakunibhir vRtam zatayojanavistIrNaM tAvad evAyataM zubham 8 tatra divyAni padmAni paJca varNAni bhArata SaTpadair upagItAni praphullAni sahasrazaH 9 padmasya bhittvA nAlaM ca viveza sahitA tayA visa tantu praviSTaM ca tatrApazyac chatakratum 10 taM dRSTvA ca susUkSmeNa rUpeNAvasthitaM prabhum sUkSmarUpadharA devI babhUvopazrutiz ca sA 11 indraM tuSTAva cendrANI vizrutaiH pUrvakarmabhiH stUyamAnas tato devaH zacIm Aha puraMdaraH 12 kimartham asi saMprAptA vijJAtaz ca kathaM tv aham tataH sA kathayAm Asa nahuSasya viceSTitam 13 indratvaM triSu lokeSu prApya vIryamadAnvitaH darpAviSTaz ca duSTAtmA mAm uvAca zatakrato upatiSTha mAm iti krUraH kAlaM ca kRtavAn mama 14 yadi na trAsyasi vibho kariSyati sa mAM vaze etena cAhaM saMtaptA prAptA zakra tavAntikam jahi raudraM mahAbAho nahuSaM pApanizcayam 15 prakAzayasva cAtmAnaM daityadAnava sUdana tejaH samApnuhi vibho devarAjyaM prazAdhi ca | | 1 [S] evam uktaH sa bhagavAJ zacyA punar athAbravIt vikramasya na kAlo 'yaM nahuSo balavattaraH 2 vivardhitaz ca RSibhir havyaiH kavyaiz ca bhAmini nItim atra vidhAsyAmi devi tAM kartum arhasi 3 guhyaM caitat tvayA kAryaM nAkhyAtavyaM zubhe kva cit gatvA nahuSam ekAnte bravIhi tanumadhyame 4 RSiyAnena divyena mAm upaihi jagatpate evaM tava vaze prItA bhaviSyAmIti taM vada 5 ity uktA devarAjena patnI sA kamalekSaNA evam astv ity athoktvA tu jagAma nahuSaM prati 6 nahuSas tAM tato dRSTvA vismito vAkyam abravIt svAgataM te varArohe kiM karomi zucismite 7 bhaktaM mAM bhaja kalyANi kim icchasi manasvini tava kalyANi yat kAryaM tat kariSye sumadhyame 8 na ca vrIDA tvayA kAryA suzroNi mayi vizvasa satyena vai zape devi kartAsmi vacanaM tava 9 yo me tvayA kRtaH kAlas tam AkAGkSe jagatpate tatas tvam eva bhartA me bhaviSyasi surAdhipa 10 kAryaM ca hRdi me yat tad devarAjAvadhAraya vakSyAmi yadi me rAjan priyam etat kariSyasi vAkyaM praNayasaMyuktaM tataH syAM vazagA tava 11 indrasya vAjino vAhA hastino 'tha rathAs tathA icchAmy aham ihApUrvaM vAhanaM te surAdhipa yan na viSNor na rudrasya nAsurANAM na rakSasAm 12 vahantu tvAM mahArAja RSayaH saMgatA vibho sarve zibikayA rAjann etad dhi mama rocate 13 nAsureSu na deveSu tulyo bhavitum arhasi sarveSAM teja Adatsva svena vIryeNa darzanAt na te pramukhataH sthAtuM kaz cid icchati vIryavAn 14 evam uktas tu nahuSaH prAhRSyata tadA kila uvAca vacanaM cApi surendras tAm aninditAm 15 apUrvaM vAhanam idaM tvayoktaM varavarNini dRDhaM me rucitaM devi tvadvazo 'smi varAnane 16 na hy alpavIryo bhavati yo vAhAn kurute munIn ahaM tapasvI balavAn bhUtabhavya bhavat prabhuH 17 mayi kruddhe jagan na syAn mayi sarvaM pratiSThitam devadAnavagandharvAH kiMnaroragarAkSasAH 18 na me kruddhasya paryAptAH sarve lokAH zucismite cakSuSA yaM prapazyAmi tasya tejo harAmy aham 19 tasmAt te vacanaM devi kariSyAmi na saMzayaH saptarSayo mAM vakSyanti sarve brahmarSayas tathA pazya mAhAtmyam asmAkam RddhiM ca varavarNini 20 evam uktvA tu tAM devIM visRjya ca varAnanAm vimAne yojayitvA sa RSIn niyamam AsthitAn 21 abrahmaNyo balopeto matto varamadena ca kAmavRttaH sa duSTAtmA vAhayAm Asa tAn RSIn 22 nahuSeNa visRSTA ca bRhaspatim uvAca sA samayo 'lpAvazeSo me nahuSeNeha yaH kRtaH zakraM mRgaya zIghraM tvaM bhaktAyAH kuru me dayAm 23 bADham ity eva bhagavAn bRhaspatir uvAca tAm na bhetavyaM tvayA devi nahuSAd duSTacetasaH 24 na hy eSa sthAsyati ciraM gata eSa narAdhamaH adharmajJo maharSINAM vAhanAc ca hataH zubhe 25 iSTiM cAhaM kariSyAmi vinAzAyAsya durmateH zakraM cAdhigamiSyAmi mA bhais tvaM bhadram astu te 26 tataH prajvAlya vidhivaj juhAva paramaM haviH bRhaspatir mahAtejA devarAjopalabdhaye 27 tasmAc ca bhagavAn devaH svayam eva hutAzanaH strI veSam adbhutaM kRtvA sahasAntar adhIyata 28 sa dizaH pradizaz caiva parvatAMz ca vanAni ca pRthivIM cAntarikSaM ca vicIyAtimano gatiH nimeSAntaramAtreNa bRhaspatim upAgamat 29 bRhaspate na pazyAmi devarAjam ahaM kva cit ApaH zeSAH sadA cApaH praveSTuM notsahAmy aham na me tatra gatir brahman kim anyat karavANi te 30 tam abravId deva gurur apo viza mahAdyute 31 nApaH praveSTuM zakSyAmi kSayo me 'tra bhaviSyati zaraNaM tvAM prapanno 'smi svasti te 'stu mahAdyute 32 adbhyo 'gnir brahmataH kSatram azmano loham utthitam teSAM sarvatragaM tejaH svAsu yoniSu zAmyati | | 1 [bR] tvam agne sarvadevAnAM mukhaM tvam asi havyavAT tvam antaH sarvabhUtAnAM gUDhaz carasi sAkSivat 2 tvAm Ahur ekaM kavayas tvAm Ahus trividhaM punaH tvayA tyaktaM jagac cedaM sadyo nazyed dhutAzana 3 kRtvA tubhyaM namo viprAH svakarma vijitAM gatim gacchanti saha patnIbhiH sutair api ca zAzvatIm 4 tvam evAgne havyavAhas tvam eva paramaM haviH yajanti satrais tvAm eva yajJaiz ca paramAdhvare 5 sRSTvA lokAMs trIn imAn havyavAha; prApte kAle pacasi punaH samiddhaH sarvasyAsya bhuvanasya prasUtis; tvam evAgre bhavasi punaH pratiSThA 6 tvAm agne jaladAn Ahur vidyutaz ca tvam eva hi dahanti sarvabhUtAni tvatto niSkramya hAyanAH 7 tvayy Apo nihitAH sarvAs tvayi sarvam idaM jagat na te 'stv aviditaM kiM cit triSu lokeSu pAvaka 8 svayoniM bhajate sarvo vizasvApo 'vizaGkitaH ahaM tvAM vardhayiSyAmi brAhmair mantraiH sanAtanaiH 9 evaM stuto havyavAho bhagavAn kavir uttamaH bRhaspatim athovAca prItimAn vAkyam uttamam darzayiSyAmi te zakraM satyam etad bravImi te 10 pravizyApas tato vahniH sa samudrAH sa palvalAH AjagAma saras tac ca gUDho yatra zatakratuH 11 atha tatrApi padmAni vicinvan bharatarSabha anvapazyat sa devendraM visamadhyagataM sthitam 12 Agatya ca tatas tUrNaM tam AcaSTa bRhaspateH aNu mAtreNa vapuSA padmatantv AzritaM prabhum 13 gatvA devarSigandharvaiH sahito 'tha bRhaspatiH purANaiH karmabhir devaM tuSTAva balasUdanam 14 mahAsuro hataH zakra namucir dAruNas tvayA zambaraz ca balaz caiva tathobhau ghoravikramau 15 zatakrato vivardhasva sarvAJ zatrUn niSUdaya uttiSTha vajrin saMpazya devarSIMz ca samAgatAn 16 mahendra dAnavAn hatvA lokAs trAtAs tvayA vibho apAM phenaM samAsAdya viSNutejopabRMhitam tvayA vRtro hataH pUrvaM devarAjajagatpate 17 tvaM sarvabhUteSu vareNya IDyas; tvayA samaM vidyate neha bhUtam tvayA dhAryante sarvabhUtAni zakra; tvaM devAnAM mahimAnaM cakartha 18 pAhi devAn sa lokAMz ca mahendra balam Apnuhi evaM saMstUyamAnaz ca so 'vardhata zanaiH zanaiH 19 svaM caiva vapur AsthAya babhUva sabalAnvitaH abravIc ca guruM devo bRhaspatim upasthitam 20 kiM kAryam avaziSTaM vo hatas tvASTro mahAsuraH vRtraz ca sumahAkAyo grastuM lokAn iyeSa yaH 21 mAnuSo nahuSo rAjA devarSigaNatejasA devarAjyam anuprAptaH sarvAn no bAdhate bhRzam 22 kathaM nu nahuSo rAjyaM devAnAM prApa durlabham tapasA kena vA yuktaH kiM vIryo vA bRhaspate 23 devA bhItAH zakram akAmayanta; tvayA tyaktaM mahad aindraM padaM tat tadA devAH pitaro 'tharSayaz ca; gandharvasaMghAz ca sametya sarve 24 gatvAbruvan nahuSaM zakra tatra; tvaM no rAjA bhava bhuvanasya goptA tAn abravIn nahuSo nAsmi zakra; ApyAyadhvaM tapasA tejasA ca 25 evam uktair vardhitaz cApi devai; rAjAbhavan nahuSo ghoravIryaH trailokye ca prApya rAjyaM tapasvinaH; kRtvA vAhAn yAti lokAn durAtmA 26 tejo haraM dRSTiviSaM sughoraM; mA tvaM pazyer nahuSaM vai kadA cit devAz ca sarve nahuSaM bhayArtA; na pazyanto gUDharUpAz caranti 27 evaM vadaty aGgirasAM variSThe; bRhaspatau lokapAlaH kuberaH vaivasvataz caiva yamaH purANo; devaz ca somo varuNaz cAjagAma 28 te vai samAgamya mahendram Ucur; diSTyA tvASTro nihataz caiva vRtraH diSTyA ca tvAM kuzalinam akSataM ca; pazyAmo vai nihatAriM ca zakra 29 sa tAn yathAvat pratibhASya zakraH; saMcodayan nahuSasyAntareNa rAjA devAnAM nahuSo ghorarUpas; tatra sAhyaM dIyatAM me bhavadbhiH 30 te cAbruvan nahuSo ghorarUpo; dRSTI viSas tasya bibhIma deva tvaM ced rAjan nahuSaM parAjayes; tad vai vayaM bhAgam arhAma zakra 31 indro 'bravId bhavatu bhavAn apAM patir; yamaH kuberaz ca mahAbhiSekam saMprApnuvantv adya sahaiva tena; ripuM jayAmo nahuSaM ghoradRSTim 32 tataH zakraM jvalano 'py Aha bhAgaM; prayaccha mahyaM tava sAhyaM kariSye tam Aha zakro bhavitAgne tavApi; aindrAgno vai bhAga eko mahAkratau 33 evaM saMcintya bhagavAn mahendraH pAkazAsanaH kuberaM sarvayakSANAM dhanAnAM ca prabhuM tathA 34 vaivasvataM pitRRNAM ca varuNaM cApy apAM tathA AdhipatyaM dadau zakraH satkRtya varadas tadA | | 1 [S] atha saMcintayAnasya devarAjasya dhImataH nahuSasya vadhopAyaM lokapAlaiH sahaiva taiH tapasvI tatra bhagavAn agastyaH pratyadRzyata 2 so 'bravId arcya devendraM diSTyA vai vardhate bhavAn vizvarUpavinAzena vRtrAsuravadhena ca 3 diSTyA ca nahuSo bhraSTo devarAjyAt puraMdara diSTyA hatAriM pazyAmi bhavantaM balasUdana 4 svAgataM te maharSe 'stu prIto 'haM darzanAt tava pAdyam AcamanIyaM ca gAm arghyaM ca pratIccha me 5 pUjitaM copaviSTaM tam Asane munisattamam paryapRcchata devezaH prahRSTo brAhmaNarSabham 6 etad icchAmi bhagavan kathyamAnaM dvijottama paribhraSTaH kathaM svargAn nahuSaH pApanizcayaH 7 zRNu zakra priyaM vAkyaM yathA rAjA durAtmavAn svargAd bhraSTo durAcAro nahuSo baladarpitaH 8 zramArtAs tu vahantas taM nahuSaM pApakAriNam devarSayo mahAbhAgAs tathA brahmarSayo 'malAH papracchuH saMzayaM deva nahuSaM jayatAM vara 9 ya ime brahmaNA proktA mantrA vai prokSaNe gavAm ete pramANaM bhavata utAho neti vAsava nahuSo neti tAn Aha tamasA mUDha cetanaH 10 adharme saMpravRttas tvaM dharmaM na pratipadyase pramANam etad asmAkaM pUrvaM proktaM maharSibhiH 11 tato vivadamAnaH sa munibhiH saha vAsava atha mAm aspRzan mUrdhni pAdenAdharmapIDitaH 12 tenAbhUd dhuta tejAH sa niHzrIkaz ca zacIpate tatas tam aham Avignam avocaM bhayapIDitam 13 yasmAt pUrvaiH kRtaM brahma brahmarSibhir anuSThitam aduSTaM dUSayasi vai yac ca mUrdhny aspRzaH padA 14 yac cApi tvam RSIn mUDha brahmakalpAn durAsadAn vAhAn kRtvA vAhayasi tena svargAd dhataprabhaH 15 dhvaMsa pApaparibhraSTaH kSINapuNyo mahItalam dazavarSasahasrANi sarparUpadharo mahAn vicariSyasi pUrNeSu punaH svargam avApsyasi 16 evaM bhraSTo durAtmA sa devarAjyAd ariMdama diSTyA vardhAmahe zakra hato bAhmaNa kaNTakaH 17 triviSTapaM prapadyasva pAhi lokAJ zacIpate jitendriyo jitAmitraH stUyamAno maharSibhiH 18 tato devA bhRSaM tuSTA maharSigaNasaMvRtAH pitaraz caiva yakSAz ca bhujagA rAkSasAs tathA 19 gandharvA devakanyAz ca sarve cApsarasAM gaNAH sarAMsi saritaH zailAH sAgarAz ca vizAM pate 20 upagamyAbruvan sarve diSTyA vardhasi zatruhan hataz ca nahuSaH pApo diSTyAgastyena dhImatA diSTyA pApasamAcAraH kRtaH sarpo mahItale | | 1 [S] tataH zakraH stUyamAno gandharvApsarasAM gaNaiH airAvataM samAruhya dvipendraM lakSaNair yutam 2 pAvakaz ca mahAtejA maharSiz ca bRhaspatiH yamaz ca varuNaz caiva kuberaz ca dhanezvaraH 3 sarvair devaiH parivRtaH zakro vRtraniSUdanaH gandharvair apsarobhiz ca yAtas tribhuvanaM prabhuH 4 sa sametya mahendrANyA devarAjaH zatakratuH mudA paramayA yuktaH pAlayAm Asa devarAT 5 tataH sa bhagavAMs tatra aGgirAH samadRzyata atharvaveda mantraiz ca devendraM samapUjayat 6 tatas tu bhagavAn indraH prahRSTaH samapadyata varaM ca pradadau tasmai atharvAGgirase tadA 7 atharvAGgirasaM nAma asmin vede bhaviSyati udAharaNam etad dhi yajJabhAgaM ca lapsyase 8 evaM saMpUjya bhagavAn atharvAGgirasaM tadA vyasarjayan mahArAja devarAjaH zatakratuH 9 saMpUjya sarvAMs tridazAn RSIMz cApi tapodhanAn indraH pramudito rAjan dharmeNApAlayat prajAH 10 evaM duHkham anuprAptam indreNa saha bhAryayA ajJAtavAsaz ca kRtaH zatrUNAM vadhakAGkSayA 11 nAtra manyus tvayA kAryo yat kliSTo 'si mahAvane draupadyA saha rAjendra bhrAtRbhiz ca mahAtmabhiH 12 evaM tvam api rAjendra rAjyaM prApsyasi bhArata vRtraM hatvA yathA prAptaH zakraH kauravanandana 13 durAcAraz ca nahuSo brahma dviT pApacetanaH agastyapAzAbhihato vinaSTaH zAzvatIM samAH 14 evaM tava durAtmAnaH zatravaH zatrusUdana kSipraM nAzaM gamiSyanti karNaduryodhanAdayaH 15 ataH sAgaraparyantAM bhokSyase medinIm imAm bhrAtRbhiH sahito vIra draupadyA ca sahAbhibho 16 upAkhyAnam idaM zakra vijayaM veda saMmitam rAjJA vyUDheSv anIkeSu zrotavyaM jayam icchatA 17 tasmAt saMzrAvayAmi tvAM vijayaM jayatAM vara saMstUyamAnA vardhante mahAtmAno yudhiSThira 18 kSatriyANAm abhAvo 'yaM yudhiSThira mahAtmanAm duryodhanAparAdhena bhImArjunabalena ca 19 AkhyAnam indra vijayaM ya idaM niyataH paThet dhUtapApmA jitasvargaH sa pretyeha ca modate 20 na cArijaM bhayaM tasya na cAputro bhaven naraH nApadaM prApnuyAt kAM cid dIrgham Ayuz ca vindati sarvatra jayam Apnoti na kadA cit parAjayam 21 evam AzvAsito rAjA zalyena bharatarSabha pUjayAm Asa vidhivac chalyaM dharmabhRtAM varaH 22 zrutvA zalyasya vacanaM kuntIputro yudhiSThiraH pratyuvAca mahAbAhur madrarAjam idaM vacaH 23 bhavAn karNasya sArathyaM kariSyati na saMzayaH tatra tejovadhaH kAryaH karNasya mama saMstavaiH 24 evam etat kariSyAmi yathA mAM saMprabhASase yac cAnyad api zakSyAmi tat kariSyAmy ahaM tava 25 tata Amantrya kaunteyAJ zalyo madrAdhipas tadA jagAma sabalaH zrImAn duryodhanam ariMdamaH | | 1 [v] yuyudhAnas tato vIraH sAtvatAnAM mahArathaH mahatA caturaGgeNa balenAgAd yudhiSThiram 2 tasya yodhA mahAvIryA nAnAdezasamAgatAH nAnApraharaNA vIrAH zobhayAM cakrire balam 3 parazvadhair bhiNDa bAlaiH zaktitomaramudgaraiH zaktyRSTi parazu prAsaiH karavAlaiz ca nirmalaiH 4 khaDgakArmukaniryUhaiH zaraiz ca vividhair api tailadhautaiH prakAzadbhis tad azobhata vai balam 5 tasya meghaprakAzasya zastrais taiH zobhitasya ca babhUva rUpaM sainyasya meghasyeva sa vidyutaH 6 akSauhiNI hi senA sA tadA yaudhiSThiraM balam pravizyAntar dhadhe rAjan sAgaraM kunadI yathA 7 tathaivAkSauhiNIM gRhya cedInAm RSabho balI dhRSTaketur upAgacchat pANDavAn amitaujasaH 8 mAgadhaz ca jayatseno jarAsaMdhir mahAbalaH akSauhiNyaiva sainyasya dharmarAjam upAgamat 9 tathaiva pANDyo rAjendra sAgarAnUpavAsibhiH vRto bahuvidhair yodhair yudhiSThiram upAgamat 10 tasya sainyam atIvAsIt tasmin balasamAgame prekSaNIyataraM rAjan suveSaM balavat tadA 11 drupadasyApy abhUt senA nAnAdezasamAgataiH zobhitA puruSaiH zUraiH putraiz cAsya mahArathaiH 12 tathaiva rAjA matsyAnAM virATo vAhinIpatiH pArvatIyair mahIpAlaiH sahitaH pANDavAn iyAt 13 itaz cetaz ca pANDUnAM samAjagmur mahAtmanAm akSauhiNyas tu saptaiva vividhadhvajasaMkulAH yuyutsamAnAH kurubhiH pANDavAn samaharSayan 14 tathaiva dhArtarASTrasya harSaM samabhivardhayan bhagadatto mahIpAlaH senAm akSauhiNIM dadau 15 tasya cInaiH kirAtaiz ca kAJcanair iva saMvRtam babhau balam anAdhRSyaM karNikAravanaM yathA 16 tathA bhUrizravAH zUraH zalyaz ca kurunandana duryodhanam upAyAtAv akSauhiNyA pRthak pRthak 17 kRtavarmA ca hArdikyo bhojAndhakabalaiH saha akSauhiNyaiva senAyA duryodhanam upAgamat 18 tasya taiH puruSavyAghrair vanamAlA dharair balam azobhata yathAmattair vanaM prakrIDitair gajaiH 19 jayadratha mukhAz cAnye sindhusauvIravAsinaH AjagmuH pRthivIpAlAH kampayanta ivAcalAn 20 teSAm akSauhiNI senA bahulA vibabhau tadA vibhUyamAnA vAtena bahurUpA ivAmbudAH 21 sudakSiNaz ca kAmbojo yavanaiz ca zakais tathA upAjagAma kauravyam akSauhiNyA vizAM pate 22 tasya senA samAvAyaH zalabhAnAm ivAbabhau sa ca saMprApya kauravyaM tatraivAntar dadhe tadA 23 tathA mAhiSmatI vAsI nIlo nIlAyudhaiH saha mahIpAlo mahAvIryair dakSiNApathavAsibhiH 24 Avantyau ca mahIpAlau mahAbalasu saMvRtau pRthag akSauhiNIbhyAM tAv abhiyAtau suyodhanam 25 kekayAz ca naravyAghrAH sodaryAH paJca pArthivAH saMharSayantaH kauravyam akSauhiNyA samAdravan 26 itaz cetaz ca sarveSAM bhUmipAnAM mahAtmanAm tisro 'nyAH samavartanta vAhinyo bharatarSabha 27 evam ekAdazAvRttAH senA duryodhanasya tAH yuyutsamAnAH kaunteyAn nAnA dhvajasamAkulAH 28 na hAstinapure rAjann avakAzo 'bhavat tadA rAjJAM sabalamukhyAnAM prAdhAnyenApi bhArata 29 tataH paJcanadaM caiva kRtsnaM ca kurujAGgalam tathA rohita kAraNyaM maru bhUmiz ca kevalA 30 ahic chatraM kAlakUTaM gaGgAkUlaM ca bhArata vAraNA vATadhAnaM ca yAmunaz caiva parvataH 31 eSa dezaH suvistIrNaH prabhUtadhanadhAnyavAn babhUva kauraveyANAM balena susamAkulaH 32 tatra sainyaM tathAyuktaM dadarza sa purohitaH yaH sapAJcAlarAjena preSitaH kauravAn prati | | 1 [v] sa tu kauravyam AsAdya drupadasya purohitaH satkRto dhRtarASTreNa bhISmeNa vidureNa ca 2 sarvaM kauzalyam uktvAdau pRSTvA caivam anAmayam sarvasenApraNetRRNAM madhye vAkyam uvAca ha 3 sarvair bhavadbhir vidito rAjadharmaH sanAtanaH vAkyopAdAna hetos tu vakSyAmi vidite sati 4 dhRtaraSTraz ca pANDuz ca sutAv ekasya vizrutau tayoH samAnaM draviNaM paitRkaM nAtra saMzayaH 5 dhRtarASTrasya ye putrAs te prAptAH paitRkaM vasu pANDuputrAH kathaM nAma na prAptAH paitRkaM vasu 6 evaMgate pANDaveyair viditaM vaH purA yathA na prAptaM paitRkaM dravyaM dhArtarASTreNa saMvRtam 7 prANAntikair apy upAyaiH prayatadbhir anekazaH zeSavanto na zakitA nayituM yamasAdanam 8 punaz ca vardhitaM rAjyaM svabalena mahAtmabhiH chadmanApahRtaM kSudrair dhArtarASTraH sa saubalaiH 9 tad apy anumataM karma tathAyuktam anena vai vAsitAz ca mahAraNye varSANIha trayodaza 10 sabhAyAM klezitair vIraiH saha bhAryais tathA bhRzam araNye vividhAH klezAH saMprAptAs taiH sudAruNAH 11 tathA virATanagare yonyantaragatair iva prAptaH paramasaMklezo yathA pApair mahAtmabhiH 12 te sarve pRSThataH kRtvA tat sarvaM pUrvakilbiSam sAmaiva kurubhiH sArdham icchanti kurupuMgavAH 13 teSAM ca vRttam AjJAya vRttaM duryodhanasya ca anunetum ihArhanti dhRtarASTraM suhRjjanAH 14 na hi te vigrahaM vIrAH kurvanti kurubhiH saha avinAzena lokasya kAGkSante pANDavAH svakam 15 yaz cApi dhArtarASTrasya hetuH syAd vigrahaM prati sa ca hetur na mantavyo balIyAMsas tathA hi te 16 akSauhiNyo hi saptaiva dharmaputrasya saMgatAH yuyutsamAnAH kurubhiH pratIkSante 'sya zAsanam 17 apare puruSavyAghrAH sahasrAkSauhiNI samAH sAtyakir bhImasenaz ca yamau ca sumahAbalau 18 ekAdazaitAH pRtanA ekataz ca samAgatAH ekataz ca mahAbAhur bahurUpo dhanaMjayaH 19 yathA kirITI senAbhyaHsarvAbhyo vyatiricyate evam eva mahAbAhur vAsu devo mahAdyutiH 20 bahulatvaM ca senAnAM vikramaM ca kirITinaH buddhimattAM ca kRSNasya buddhvA yudhyeta ko naraH 21 te bhavanto yathA dharmaM yathA samayam eva ca prayacchantu pradAtavyaM mA vaH kAlo 'tyagAd ayam | | 1 [v] tasya tad vacanaM zrutvA prajJAvRddho mahAdyutiH saMpUjyainaM yathAkAlaM bhISmo vacanam abravIt 2 diSTyA kuzalinaH sarve pANDavAH saha bAndhavaiH diSTyA sahAyavantaz ca diSTyA dharme ca te ratAH 3 diSTyA ca saMdhikAmAs te bhrAtaraH kurunandanAH diSTyA na yuddhamanasaH saha dAmodareNa te 4 bhavatA satyam uktaM ca sarvam etan na saMzayaH atitIkSNaM tu te vAkyaM brAhmaNyAd iti me matiH 5 asaMzayaM klezitAs te vane ceha ca pANDavAH prAptAz ca dharmataH sarvaM pitur dhanam asaMzayam 6 kirITI balavAn pArthaH kRtAstraz ca mahAbalaH ko hi pANDusutaM yuddhe viSaheta dhanaMjayam 7 api vajradharaH sAkSAt kim utAnye dhanur bhRtaH trayANAm api lokAnAM samartha iti me matiH 8 bhISme bruvati tad vAkyaM dhRSTam AkSipya manyumAn duryodhanaM samAlokya karNo vacanam abravIt 9 na tan na viditaM brahmam*l loke bhUtena kena cit punar uktena kiM tena bhASitena punaH punaH 10 duryodhanArthe zakunir dyUte nirjitavAn purA samayena gato 'raNyaM pANDuputro yudhiSThiraH 11 na taM samayam AdRtya rAjyam icchati paitRkam balam Azritya matsyAnAM pAJcAlAnAM ca pArthivaH 12 duryodhano bhayAd vidvan na dadyAt padam antataH dharmatas tu mahIM kRtsnAM pradadyAc chatrave 'pi ca 13 yadi kAGkSanti te rAjyaM pitRpaitAmahaM punaH yathApratijJaM kAlaM taM carantu vanam AzritAH 14 tato duryodhanasyAGke vartantAm akutobhayAH adhArmikAm imAM buddhiM kuryur maurkhyAd dhi kevalam 15 atha te dharmam utsRjya yuddham icchanti pANDavAH AsAdyemAn kuruzreSThAn smariSyanti vaco mama 16 kiM nu rAdheya vAcA te karma tat smartum arhasi eka eva yadA pArthaH SaD rathAJ jitavAn yudhi 17 na ced evaM kariSyAmo yad ayaM brAhmaNo 'bravIt dhruvaM yudhi hatAs tena bhakSayiSyAma pAMsukAn 18 dhRtarASTras tato bhISmam anumAnya prasAdya ca avabhartsya ca rAdheyam idaM vacanam abravIt 19 asmaddhitam idaM vAkyaM bhISmaH zAMtanavo 'bravIt pANDavAnAM hitaM caiva sarvasya jagatas tathA 20 cintayitvA tu pArthebhyaH preSayiSyAmi saMjayam sa bhavAn pratiyAtv adya pANDavAn eva mAciram 21 sa taM satkRtya kauravyaH preSayAm Asa pANDavAn sabhAmadhye samAhUya saMjayaM vAkyam abravIt | | 1 [dhR] prAptAn AhuH saMjaya pANDuputrAn; upaplavye tAn vijAnIhi gatvA ajAtazatruM ca sabhAjayethA; diSTyAnagha grAmam upasthitas tvam 2 sarvAn vadeH saMjaya svastimantaH; kRcchraM vAsam atadarhA niruSya teSAM zAntir vidyate 'smAsu zIghraM; mithyopetAnAm upakAriNAM satAm 3 nAhaM kva cit saMjaya pANDavAnAM; mithyAvRttiM kAM cana jAtv apazyam sarvAM zriyaM hy AtmavIryeNa labdhvA; paryAkArSuH pANDavA mahyam eva 4 doSaM hy eSAM nAdhigacche parikSan; nityaM kaM cid yena garheya pArthAn dharmArthAbhyAM karma kurvanti nityaM; sukhapriyA nAnurudhyanti kAmAn 5 dharmaM zItaM kSutpipAse tathaiva; nidrAM tandrIM krodhaharSau pramAdam dhRtyA caiva prajJayA cAbhibhUya; dharmArthayogAn prayatanti pArthAH 6 tyajanti mitreSu dhanAni kAle; na saMvAsAj jIryati maitram eSAm yathArha mAnArtha karA hi pArthAs; teSAM dveSTA nAsty AjamIDhasya pakSe 7 anyatra pApAd viSamAn mandabuddher; duryodhanAt kSudratarAc ca karNAt teSAM hIme hInasukhapriyANAM; mahAtmanAM saMjanayanti tejaH 8 utthAnavIryaH sukham edhamAno; duryodhanaH sukRtaM manyate tat teSAM bhAgaM yac ca manyeta bAlaH; zakyaM hartuM jIvatAM pANDavAnAm 9 yasyArjunaH padavIM kezavaz ca; vRkodaraH sAtyako 'jAtazatroH mAdrIputrau sRJjayAz cApi sarve; purA yuddhAt sAdhu tasya pradAnam 10 sa hy evaikaH pRthivIM savyasAcI; gANDIvadhanvA praNuded rathasthaH tathA viSNuH kezavo 'py apradhRSyo; lokatrayasyAdhipatir mahAtmA 11 tiSTheta kas tasya martyaH purastAd; yaH sarvadeveSu vareNya IDyaH parjanyaghoSAn pravapaJ zaraughAn; pataMgasaMghAn iva zIghravegAn 12 dizaM hy udIcIm api cottarAn kurUn; gANDIvadhanvaika ratho jigAya dhanaM caiSAm Aharat savyasAcI; senAnugAn balidAMz caiva cakre 13 yaz caiva devAn khANDave savyasAcI; gANDIvadhanvA prajigAya sendrAn upAharat phalguno jAtavedase; yazo mAnaM vardhayan pANDavAnAm 14 gadA bhRtAM nAdya samo 'sti; bhImAd dhasty Aroho nAsti samaz ca tasya rathe 'rjunAd Ahur ahInam enaM; bAhvor bale cAyuta nAgavIryam 15 suzikSitaH kRtavairas tarasvI; dahet kruddhas tarasA dhArtarASTrAn sadAtyamarSI balavAn na zakyo; yuddhe jetuM vAsavenApi sAkSAt 16 sucetasau balinau zIghrahastau; suzikSitau bhrAtarau phalgunena zyenau yathA pakSipUgAn rujantau; mAdrIputrau neha kurUn vizetAm 17 teSAM madhye vartamAnas tarasvI; dhRSTadyumnaH pANDavAnAm ihaikaH sahAmAtyaH somakAnAM prabarhaH; saMtyaktAtmA pANDavAnAM jayAya 18 sahoSitaz caritArtho vayaH sthaH; zAlveyAnAm adhipo vai virATaH saha putraiH pANDavArthe ca zazvad; yudhiSThiraM bhakta iti zrutaM me 19 avaruddhA balinaH kekayebhyo; maheSvAsA bhrAtaraH paJca santi kekayebhyo rAjyam AkAGkSamANA; yuddhArthinaz cAnuvasanti pArthAn 20 sarve ca vIrAH pRthivIpatInAM; samAnItAH pANDavArthe niviSTAH zUrAn ahaM bhaktimataH zRNomi; prItyA yuktAn saMzritAn dharmarAjam 21 giryAzrayA durga nivAsinaz ca; yodhAH pRthivyAM kulajA vizuddhAH mlecchAz ca nAnAyudha vIryavantaH; samAgatAH pANDavArthe niviSTAH 22 pANDyaz ca rAjAmita indrakalpo; yudhi pravIrair bahubhiH sametaH samAgataH pANDavArthe mahAtmA; lokapravIro 'prativIrya tejAH 23 astraM droNAd arjunAd vAsudevAt; kRpAd bhISmAd yena kRtaM zRNomi yaM taM kArSNi pratimaM prAhur ekaM; sa sAtyakiH pANDavArthe niviSTaH 24 apAzritAz cedikarUSakAz ca; sarvotsAhair bhUmipAlaiH sametAH teSAM madhye sUryam ivAtapantaM; zriyA vRtaM cedipatiM jvalantam 25 astambhanIyaM yudhi manyamAnaM; jyA karSatAM zreSThatamaM pRthivyAm sarvotsAhaM kSatriyANAM nihatya; prasahya kRSNas tarasA mamarda 26 yazo mAnau vardhayan yAdavAnAM; purAbhinac chizupAlaM samIke yasya sarve vardhayanti sma mAnaM; karUSa rAjapramukhA narendrAH 27 tam asahyaM kezavaM tatra matvA; sugrIva yuktena rathena kRSNam saMprAdravaMz cedipatiM vihAya; siMhaM dRSTvA kSudramRgA ivAnye 28 yas taM pratIpas tarasA pratyudIyAd; AzaMsamAno dvairathe vAsudevam so 'zeta kRSNena hataH parAsur; vAtenevonmathitaH karNikAraH 29 parAkramaM me yad avedayanta; teSAm arthe saMjaya kezavasya anusmaraMs tasya karmANi viSNor; gAvalgaNe nAdhigacchAmi zAntim 30 na jAtu tAJ zatrur anyaH saheta; yeSAM sa syAd agraNIr vRSNisiMhaH pravepate me hRdayaM bhayena; zrutvA kRSNAv ekarathe sametau 31 no ced gacchet saMgaraM mandabuddhis; tAbhyAM suto me viparItacetAH no cet kurUn saMjaya nirdahetAm; indrA viSNU daitya senAM yathaiva mato hi me zakrasamo dhanaMjayaH; sanAtano vRSNivIraz ca viSNuH 32 dharmArAmo hrIniSedhas tarasvI; kuntIputraH pANDavo 'jAtazatruH duryodhanena nikRto manasvI; no cet kruddha pradahed dhArtarASTrAn 33 nAhaM tathA hy arjunAd vAsudevAd; bhImAd vApi pradahed dhArtarASTrAn yathA rAjJaH krodhadIptasya sUta; manyor ahaM bhItataraH sadaiva 34 alaM tapo brahmacaryeNa yuktaH; saMkalpo 'yaM mAnasas tasya sidhyet tasya krodhaM saMjayAhaM simIke; sthAne jAnabhRzam asmy adya bhItaH 35 sa gaccha zIghraM prahito rathena; pAJcAlarAjasya camUM paretya ajAtazatruM kuzalaM sma pRccheH; punaH punaH prItiyuktaM vades tvam 36 janArdanaM cApi sametya tAta; mahAmAtraM vIryavatAm udAram anAmayaM madvacanena pRccher; dhRtarASTraH pANDavaiH zAntim IpsuH 37 na tasya kiM cid vacanaM na kuryAt; kuntIputro vAsudevasya sUta priyaz caiSAm Atmasamaz ca kRSNo; vidvAMz caiSAM karmaNi nityayuktaH 38 samAnIya pANavAn sRJjayAMz ca; janArdanaM yuyudhAnaM virATam anAmayaM madvacanena pRccheH; sarvAMs tathA draupadeyAMz ca paJca 39 yad yat tatra prAptakAlaM parebhyas; tvaM manyethA bhAratAnAM hitaM ca tat tad bhASethAH saMjaya rAjamadhye; na mUrchayed yan na bhavec ca yuddham | | 1 [v] rAjJas tu vacanaM zrutvA dhRtarASTrasya saMjayaH upaplavyaM yayau draSTuM pANDavAn amitaujasaH 2 sa tu rAjAnam AsAdya dharmAtmAnaM yudhiSThiram praNipatya tataH pUrvaM sUtaputro 'bhyabhASata 3 gAvalgaNiH saMjaya sUta sUnur; ajAtazatrum avadat pratItaH diSTyA rAjaMs tvAm arogaM prapazye; sahAyavantaM ca mahendrakalpam 4 anAmayaM pRcchati tvAmbikeyo; vRddho rAjA dhRtarASTro manISI kac cid bhImaH kuzalI pANDavAgryo; dhanaMjayas tau ca mAdrI tanUjau 5 kac cit kRSNA draupadI rAjaputrI; satyavratA vIra patnI saputrA manasvinI yatra ca vAJchasi tvam; iSTAn kAmAn bhArata svasti kAmaH 6 gAvalgaNe saMjaya svAgataM te; prItAtmAhaM tvAbhivadAmi sUta anAmayaM pratijAne tavAhaM; sahAnujaiH kuzalI cAsmi vidvan 7 cirAd idaM kuzalaM bharatasya; zrutvA rAjJaH kuruvRddhasya sUta manye sAkSAd dRSTam ahaM narendraM; dRSTvaiva tvAM saMjaya prItiyogAt 8 pitAmaho naH sthaviro manasvI; mahAprajJaH sarvadharmopapannaH sa kauravyaH kuzalI tAta bhISmo; yathApUrvaM vRttir apy asya kac cit 9 kac cid rAjA dhRtarASTraH saputro; vaicitra vIryaH kuzalI mahAtmA mahArAjo bAhlikaH prAtipeyaH; kac cid vidvAn kuzalI sUtaputra 10 sa somadattaH kuzalI tAta kac cid; bhUrizravAH satyasaMdhaH zalaz ca droNaH saputraz ca kRpaz ca vipro; maheSvAsAH kac cid ete 'py arogAH 11 mahAprAjJAH sarvazAstrAvadAtA; dhanur bhRtAM mukhyatamAH pRthivyAm kac cin mAnaM tAta labhanta ete; dhanur bhRtaH kac cid ete 'py arogAH 12 sarve kurubhyaH spRhayanti saMjaya; dhanurdharA ye pRthivyAM yuvAnaH yeSAM rASTre nivasati darzanIyo; maheSvAsaH zIlavAn droNaputraH 13 vaizyAputraH kuzalI tAta kac cin; mahAprAjJo rAjaputro yuyutsuH karNo 'mAtyaH kuzalI tAta kac cit; suyodhano yasya mando vidheyaH 14 striyo vRddhA bhAratAnAM jananyo; mahAnasyo dAsabhAryAz ca sUta vadhvaH putrA bhAgineyA bhaginyo; dauhitrA vA kac cid apy avyalIkAH 15 kac cid rAjA bAhmaNAnAM yathAvat; pravartate pUrvavat tAta vRttim kac cid dAyAn mAmakAn dhArtarASTro; dvijAtInAM saMjaya nopahanti 16 kac cid rAjA dhRtarASTraH saputra; upekSate brAhmaNAtikramAn vai kac cin na hetor iva vartma bhUta; upekSate teSu sa nyUna vRttim 17 etaj jyotir uttamaM jIvaloke; zuklaM prajAnAM vihitaM vidhAtrA te cel lobhaM na niyacchanti mandAH; kRtsno nAzo bhavitA kauravANAm 18 kac cid rAjA dhRtarASTraH saputro; bubhUSate vRttim amAtyavarge kac cin na bhedena jijIviSanti; suhRd rUpA durhRdaz caikamitrAH 19 kac cin na pApaM kathayanti tAta; te pANDavAnAM kuravaH sarva eva kac cid dRSTvA dasyu saMghAn sametAn; smaranti pArthasya yudhAM praNetuH 20 maurvI bhujAgra prahitAn sma tAta; dodhUyamAnena dhanurdhareNa gANDIvamuktAn stanayitnughoSAn; ajihmagAn kac cid anusmaranti 21 na hy apazyaM kaM cid ahaM pRthivyAM; zrutaM samaM vAdhikam arjunena yasyaika SaSTir nizitAs tIkSNadhArAH; suvAsasaH saMmato hastavApaH 22 gadApANir bhImasenas tarasvI; pravepayaJ zatrusaMghAn anIke nAgaH prabhinna iva naDvalAsu; caGkramyate kac cid enaM smaranti 23 mAdrIputraH sahadevaH kaliGgAn; samAgatAn ajayad dantakUre vAmenAsyan dakSiNenaiva yo vai; mahAbalaM kac cid enaM smaranti 24 udyann ayaM nakulaH preSito vai; gAvalgaNe saMjaya pazyatas te dizaM pratIcIM vazam Anayan me; mAdrI sutaM kac cid enaM smaranti 25 abhyAbhavo dvaitavane ya AsId; durmantrite ghoSayAtrA gatAnAm yatra mandAJ zatruvazaM prayAtAn; amocayad bhImaseno jayaz ca 26 ahaM pazcAd arjunam abhyarakSaM; mAdrIputrau bhImasenaz ca cakre gANDIvabhRc chatrusaMghAn udasya; svasty Agamat kac cid enaM smaranti 27 na karmaNA sAdhunaikena nUnaM; kartuM zakyaM bhavatIha saMjaya sarvAtmanA parijetuM vayaM cen; na zaknumo dhRtarASTrasya putram | | 1 [samjaya] yathArhase pANDava tat tathaiva; kurUn kuruzreSTha janaM ca pRcchasi anAmayAs tAta manasvinas te; kuruzreSThAn pRcchasi pArtha yAMs tvam 2 santy eva vRddhAH sAdhavo dhArtarASTre; santy eva pApAH pANDava tasya viddhi dadyAd ripoz cApi hi dhArtarASTraH; kuto dAyAm*l lopayed brAhmaNAnAm 3 yad yuSmAkaM vartate 'sau na dharmyam; adrugdheSu drugdhavat tan na sAdhu mitra dhruk syAd dhRtarASTraH saputro; yuSmAn dviSan sAdhu vRtAn asAdhuH 4 na cAnujAnAti bhRzaM ca tapyate; zocaty antaH sthaviro 'jAtazatro zRNoti hi brAhmaNAnAM sametya; mitradrohaH pAtakebhyo garIyAn 5 smaranti tubhyaM naradevaM saMgame; yuddhe ca jiSNoz ca yudhAM praNetuH samutkRSTe dundubhizaGkhazabde; gadApANiM bhImasenaM smaranti 6 mAdrI sutau cApi raNAjimadhye; sarvA dizaH saMpatantau smaranti senAM varSantau zaravarSair ajasraM; mahArathau samare duSprakampyau 7 na tv eva manye puruSasya rAjann; anAgataM jJAyate yad bhaviSyam tvaM ced imaM sarvadharmopapannaH; prAptaH klezaM pANDava kRcchrarUpam 8 tvam evaitat sarvam ataz ca bhUyaH; samIkuryAH prajJayAjAta zatro na kAmArthaM saMtyajeyur hi dharmaM; pANDoH sutAH sarva evendra kalpAH 9 tvam evaitat prajJayAjAta zatro; zamaM kuryA yena zarmApnuyus te dhArtarASTrAH pANDavAH sRJjayAz ca; ye cApy anye pArthivAH saMniviSTAH 10 yan mAbravId dhRtarASTro nizAyAm; ajAtazatro vacanaM pitA te sahAmAtyaH saha putraz ca rAjan; sametya tAM vAcam imAM nibodha | | 1 [y] samAgatAH pANDavAH sRJjayAz ca; janArdano yuyudhAno virATaH yat te vAkyaM dhRtarASTrAnuziSTaM; gAvalgaNe brUhi tat sUtaputra 2 ajata zatruM ca vRkodaraM ca; dhanaMjayaM mAdravatIsutau ca Amantraye vAsudevaM ca zauriM; yuyudhAnaM cekitAnaM virATam 3 pAJcAlAnAm adhipaM caiva vRddhaM; dhRSTadyumnaM pArSataM yAjJasenim sarve vAcaM zRNutemAM madIyAM; vakSyAmi yAM bhUtim icchan kurUNAm 4 zamaM rAjA dhRtarASTro 'bhinandann; ayojayat tvaramANo rathaM me sa bhrAtRputra svajanasya rAjJas; tad rocatAM pANDavAnAM zamo 'stu 5 sarvair dharmaiH samupetAH stha pArthAH; prasthAnena mArdavenArjavena jAtAH kule anRzaMsA vadAnyA; hrIniSedhAH karmaNAM nizcayajJAH 6 na yujyate karma yuSmasu hInaM; sattvaM hi vas tAdRzaM bhImasenAH udbhAsate hy aJjana binduvat tac; chukle vastre yad bhavet kilbiSaM vaH 7 sarvakSayo dRzyate yatra kRtsnaH; pApodayo nirayo 'bhAva saMsthaH kas tat kuryAj jatu karma prajAnan; parAjayo yatra samo jayaz ca 8 te vai dhanya yaiH kRtaM jJAtikAryaM; ye vaH putrAH suhRdo bAndhavAz ca upakruSTaM jIvitaM saMtyajeyus; tataH kurUNAM niyato vai bhavaH syAt 9 te cet kurUn anuzAsya stha pArthA; ninIya sarvAn dviSato nigRhya samaM vas taj jIvitaM mRtyunA syAd; yaj jIvadhvaM jJAtivadhe na sAdhu 10 ko hy eva yusmAn saha kezavena; sa cekitAnAn pArSata bAhuguptAn sa sAtyakIn viSaheta prajetuM; labdhvApi devAn sacivAn sahendrAn 11 ko vA kurUn droNa bhISmAbhiguptAn; azvatthAmnA zalya kRpAdibhiz ca raNe prasoDhuM viSaheta rAjan; rAdheya guptAn saha bhUmipAlaiH 12 mahad balaM dhArtarASTrasya rAjJaH; ko vai zakto hantum akSIyamANaH so 'haM jaye caiva parAjaye ca; niHzreyasaM nAdhigacchAmi kiM cit 13 kathaM hi nIcA iva dauSkuleyA; nirdharmArthaM karma kuryuz ca pArthAH so 'haM prasAdya praNato vAsudevaM; pAJcAlAnAm adhipaM caiva vRddham 14 kRtAJjaliH zaraNaM vaH prapadye; kathaM svasti styAt kurusRJjayAnAm na hy eva te vacanaM vAsudevo; dhanaMjayo vA jAtu kiM cin na kuryAt 15 prANAn Adau yAcyamAnaH kuto 'nyad; etad vidvan sAdhanArthaM bravImi etad rAjJo bhISma purogamasya; mataM yad vaH zAntir ihottamA syAt | | 1 [y] kAM nu vAcaM saMjaya me zRNoSi; yuddhaiSiNIM yena yuddhAd bibheSi ayuddhaM vai tAta yuddhAd garIyaH; kas tal labdhvA jAtu yudhyeta sUta 2 akurvataz cet puruSasya saMjaya; sidhyet saMkalpo manasA yaM yam icchet na karma kuryAd viditaM mamaitad; anyatra yuddhAd bahu yal laghIyaH 3 kuto yuddhaM jAtu naraH prajAnan; ko daivazapto 'bhivRNIta yuddham sukhaiSiNaH karma kurvanti pArthA; dharmAd ahInaM yac ca lokasya pathyam 4 karmodayaM sukham AzaMsamAnaH; kRcchropAyaM tattvataH karma duHkham sukhaprepsur vijighAMsuz ca duHkhaM; yendriyANAM prItivazAnugAmI kAmAbhidhyA svazarIraM dunoti; yayA prayukto 'nukaroti duHkham 5 yathedhyamAnasya samiddha tejaso; bhUyo balaM vardhate pAvakasya kAmArthalAbhena tathaiva bhUyo; na tRpyate sarviSevAgnir iddhaH saMpazyemaM bhogacayaM mahAntaM; sahAsmAbhir dhRtarASTrasya rAjJaH 6 nAzreyasAm Izvaro vigrahANAM; nAzreyasAM gItazabdaM zRNoti nAzreyasaH sevate mAlyagandhAn; na cApy azreyAMsy anulepanAni 7 nAzreyasaH prAvarAn adhyavaste; kathaM tv asmAn saMpraNudet kurubhyaH atraiva ca syAd avadhUya eSa; kAmaH zarIre hRdayaM dunoti 8 svayaM rAjA viSamasthaH pareSu; sAmasthyam anvicchati tan na sAdhu yathAtmanaH pazyati vRttam eva; tathA pareSAm api so 'bhyupaiti 9 Asannam agniM tu nidAghakAle; gambhIrakakSe gahane visRjya yathA vRddhaM vAyuvazena zocet; kSemaM mumukSuH zizira vyapAye 10 prAptaizvaryo dhRtarASTro 'dya rAjA; lAlapyate saMjaya kasya hetoH pragRhya durbuddhim anArjave rataM; putraM mandaM mUDham amantriNaM tu 11 anAptaH sann Aptatamasya vAcaM; suyodhano vidurasyAvamanya sutasya rAjA dhRtarASTraH priyaiSI; saMbudhyamAno vizate 'dharmam eva 12 medhAvinaM hy arthakAmaM kurUNAM; bahuzrutaM vAgminaM zIlavantam sUta rAjA dhRtarASTraH kurubhyo; na so 'smarad viduraM putrakAmyAt 13 mAnaghnasya AtmakAmasya cerSyoH; saMrambhiNaz cArthadharmAtigasya durbhASiNo manyuvazAnugasya; kAmAtmano durhRdo bhAvanasya 14 aneyasyAzreyaso dIrghamanyor; mitra druhaH saMjaya pApabuddheH sutasya rAjA dhRtarASTraH priyaiSI; prapazyamAnaH prajahAd dharmakAmau 15 tadaiva me saMjaya dIvyato 'bhUn; no cet kurUn AgataH syAd abhAvaH kAvyAM vAcaM virudo bhASamANo; na vindate dhRtarASTrAt prazaMsAm 16 kSattur yadA anvavartanta buddhiM; kRcchraM kurUn na tadAbhyAjagAma yAvat prajJAm anvavartanta tasya; tAvat teSAM rASTravRddhir babhUva 17 tadarthalubdhasya nibodha me 'dya; ye mantriNo dhArtarASTrasya sUta duHzAsanaH zakuniH sUtaputro; gAvalgaNe pazya saMmoham asya 18 so 'haM na pazyAmi parIkSamANaH; kathaM svasti syAt kurusRJjayAnAm Attaizvaryo dhRtarASTraH parebhyaH; pravrAjite vidure dIrghadRSTau 19 AzaMsate vai dhRtarASTraH saputro; mahArAjyam asapatnaM pRthivyAm tasmiJ zamaH kevalaM nopalabhyo; atyAsannaM madgataM manyate 'rtham 20 yat tat karNo manyate pAraNIyaM; yuddhe gRhItAyudham arjunena AsaMz ca yuddhAni purA mahAnti; kathaM karNo nAbhavad dvIpa eSAm 21 karNaz ca jAnAti suyodhanaz ca; droNaz ca jAnAti pitAmahaz ca anye ca ye kuravas tatra santi; yathArjunAn nAsty aparo dhanurdharaH 22 jAnanty ete kuravaH sarva eva; ye cApy anye bhUmipAlAH sametAH duryodhanaM cAparAdhe carantam; ariMdame phalgune 'vidyamAne 23 tenArtha baddhaM manyate dhArtarASTraH; zakyaM hartuM pANDavAnAM mamatvam kirITinA tAlamAtrAyudhena; tad vedinA saMyugaM tatra gatvA 24 gANDIvavisphArita zabdam AjAv; azRNvAnA ghArtarASTrA dhriyante kruddhasya ced bhImasenasya vegAt; suyodhano manyate siddham artham 25 indro 'py etan notsahet tAta hartum; aizvaryaM no jIvati bhImasene dhanaMjaye nakule caiva sUta; tathA vIre sahadeve madIye 26 sa ced etAM pratipadyeta buddhiM; vRddho rAjA saha putreNa sUta evaM raNe pANDava kopadagdhA; na nazyeyuH saMjaya dhArtarASTrAH 27 jAnAsi tvaM klezam asmAsu vRttaM; tvAM pUjayan saMjayAhaM kSameyam yac cAsmAkaM kauravair bhUtapUrvaM; yA no vRttir dhArtarASTre tadAsIt 28 adyApi tat tatra tathaiva vartatAM; zAntiM gamiSyAmi yathA tvam Attha indraprasthe bhavatu mamaiva rAjyaM; suyodhano yacchatu bhAratAgryaH | | 1 [s] dharme nityA pANDava te viceSTA; loke zrutA dRzyate cApi pArtha mahAsrAvaM jIvitaM cApy anityaM; saMpazya tvaM pANDava mA vinInazaH 2 na ced bhAgaM kuravo 'nyatra yuddhAt; prayacchante tubhyam ajAtazatro bhaikSa caryAm andhakavRSNirAjye; zreyo manye na tu yuddhena rAjyam 3 alpakAlaM jIvitaM yan manuSye; mahAsrAvaM nityaduHkhaM calaM ca bhUyaz ca tad vayaso nAnurUpaM; tasmAt pApaM pANDava mA prasArSIH 4 kAmA manuSyaM prasajanta eva; dharmasya ye vidhna mUlaM narendra pUrvaM naras tAn dhRtimAn vinighnam*l; loke prazaMsAM labhate 'navadyAm 5 nibandhanI hy arthatRSNeha pArtha; tAm eSato bAdhyate dharma eva dharmaM tu yaH pravRNIte sa buddhaH; kAme gRddho hIyate 'rthAnurodhAt 6 dharmaM kRtvA karmaNAM tAta mukhyaM; mahApratApaH saviteva bhAti hAnena dharmasya mahIm apImAM; labdhvA naraH sIdati pApabuddhiH 7 vedo 'dhItaz caritaM brahmacaryaM; yajJair iSTaM brAhmaNebhyaz ca dattam paraM sthAnaM manyamAnena bhUya; AtmA datto varSapUgaM sukhebhyaH 8 sukhapriye sevamAno 'tivelaM; yogAbhyAse yo na karoti karma vittakSaye hInasukho 'tivelaM; duHkhaM zete kAmavegapraNunnaH 9 evaM punar arthacaryA prasakto; hitvA dharmaM yaH prakaroty adharmam azraddadhat paralokAya mUDho; hitvA dehaM tapyate pretya mandaH 10 na karmaNAM vipraNAzo 'sy amutra; puNyAnAM vApy atha vA pApakAnAm pUrvaM kartur gacchati puNyapApaM; pazcAt tv etad anuyAty eva kartA 11 nyAyopetaM brAhmaNebhyo yadannaM; zraddhA pUtaM gandharasopapannam anvAhAryeSUttama dakSiNeSu; tathArUpaM karma vikhyAyate te 12 iha kSetre kriyate pArtha kAryaM; na vai kiM cid vidyate pretya kAryam kRtaM tvayA pAralokyaM ca kAryaM; puNyaM mahat sadbhir anuprazastam 13 jahAti mRtyuM ca jarAM bhayaM ca; na kSutpipAse manasaz cApriyANi na kartavyaM vidyate tatra kiM cid; anyatra vA indriyaprINanArthAt 14 evaMrUpaM karmaphalaM narendra; mAtrAvatA hRdayasya priyeNa sakrodhajaM pANDava harSajaM ca; lokAv ubhau mA prahAsIz cirAya 15 antaM gatvA karmaNAM yA prazaMsA; satyaM damaz cArjavam AnRzaMsyam azvamedho rAjasUyas tatheSTaH; pApasyAntaM karmaNo mA punar gAH 16 tac ced evaM dezarUpeNa pArthAH; kariSyadhvaM karma pApaM cirAya nivasadhvaM varSapUgAn vaneSu; duHkhaM vAsaM pANDavA dharmahetoH 17 apravrajye yojayitvA purastAd; AtmAdhInaM yad balaM te tadAsIt nityaM pAJcAlAH sacivAs taveme; janArdano yuyudhAnaz ca vIraH 18 matsyo rAjA rukmarathaH saputraH; prahAribhiH saha putrair virATaH rAjAnaz ca ye vijitAH purastAt; tvAm eva te saMzrayeyuH samastAH 19 mahAsahAyaH pratapan balasthaH; puraskRto vAsudevArjunAbhyAm varAn haniSyan dviSato raGgamadhye; vyaneSyathA dhArtarASTrasya darpam 20 balaM kasmAd varhayitvA parasya; nijAn kasmAt karzayitvA sahAyAn niruSya kasmAd varSapUgAn vaneSu; yuyutsase pANDava hInakAlam 21 aprajJo vA pANDava yudhyamAno; adharmajJo vA bhUtipathAd vyapaiti prajJAvAn vA budhyamAno 'pi dharmaM; saMrambhAd vA so 'pi bhUter apaiti 22 nAdharme te dhIyate pArtha buddhir; na saMrambhAt karma cakartha pApam addhA kiM tat kAraNaM yasya hetoH; prajJA viruddhaM karma cikIrSasIdam 23 avyAdhijaM kaTukaM zIrSa rogaM; yazo muSaM pApaphalodayaM ca satAM peyaM yan na pibanty asanto; manyuM mahArAja piba prazAmya 24 pApAnubandhaM ko nu taM kAmayeta; kSamaiva te jyAyasI nota bhogAH yatra bhISmaH zAMtanavo hataH syAd; yatra droNaH saha putro hataH syAt 25 kRpaH zalyaH saumadattir vikarNo; viviMzatiH karNaduryodhanau ca etAn hatvA kIdezaM tat sukhaM syAd; yad vindethAs tad anubrUhi pArtha 26 labdhvApImAM pRthivIM sAgarAntAM; jarAmRtyU naiva hi tvaM prajahyAH priyApriye sukhaduHkhe ca rAjann; evaM vidvAn naiva yuddhaM kuruSva 27 amAtyAnAM yadi kAmasya hetor; evaM yuktaM karma cikIrSasi tvam apAkrameH saMpradAya svam ebhyo; mA gAs tvaM vA deva yAnAt patho 'dya | | 1 [y] asaMzayaM saMjaya satyam etad; dharmo varaH karmaNAM yat tvam Attha jJAtvA tu mAM saMjaya garhayes tvaM; yadi dharmaM yady adharmaM carAmi 2 yatrAdharmo dharmarUpANi bibhrad; dharmaH kRtsno dRzyate 'dharmarUpaH tathA dharmo dhArayan dharmarUpaM; vidvAMsas taM saMprapazyanti buddhyA 3 evam etAv Apadi liGgam etad; dharmAdharmau vRtti nityau bhajetAm AdyaM liGgaM yasya tasya pramANam; Apad dharmaM saMjaya taM nibodha 4 luptAyAM tu prakRtau yena karma; niSpAdayet tatparIpsed vihInaH prakRtisthaz cApadi vartamAna; ubhau garhyau bhavataH saMjayaitau 5 avilopam icchatAM brAhmaNAnAM; prAyazcittaM vihitaM yad vidhAtrA Apady athAkarmasu vartamAnAn; vikarmasthAn saMjaya garhayeta 6 manISiNAM tattvavic chedanAya; vidhIyate satsu vRttiH sadaiva abrAhmaNAH santi tu ye na vaidyAH; sarvocchedaM sAdhu manyeta tebhyaH 7 tadarthA naH pitaro ye ca pUrve; pitAmahA ye ca tebhyaH pare 'nye prajJaiSiNo ya ca hi karma cakrur; nAsty antato nAsti nAstIti manye 8 yat kiM cid etad vittam asyAM pRthivyAM; yad devAnAM tridazAnAM paratra prAjApatyaM tridivaM brahmalokaM; nAdharmataH saMjaya kAmaye tat 9 dharmezvaraH kuzalo nItimAMz cApy; upAsitA brAhmaNAnAM manISI nAnAvidhAMz caiva mahAbalAMz ca; rAjanya bhojanAn anuzAsti kRSNaH 10 yadi hy ahaM visRjan syAm agarhyo; yudhyamAno yadi jahyAM svadharmam mahAyazAH kezavas tad bravItu; vAsudevas tUbhayor arthakAmaH 11 zaineyA hi caitrakAz cAndhakAz ca; vArSNeya bhojAH kaukurAH sRJjayAz ca upAsInA vAsudevasya buddhiM; nigRhya zatrUn suhRdo nandayanti 12 vRSNyandhakA hy ugrasenAdayo vai; kRSNa praNItAH sarvaivendra kalpAH manasvinaH satyaparAkramAz ca; mahAbalA yAdavA bhogavantaH 13 kAzyo babhruH zriyam uttamAM gato; labdhvA kRtNaM bhrAtaram IzitAram yasmai kAmAn varSati vAsudevo; grISmAtyaye megha iva prajAbhyaH 14 IdRzo 'yaM kezavas tAta bhUyo; vidmo hy enaM karmaNAM nizcayajJam priyaz ca naH sAdhutamaz ca kRSNo; nAtikrame vacanaM kezavasya | | 1 [v] avinAzaM saMjaya pANDavAnAm; icchAmy ahaM bhUtim eSAM priyaM ca tathA rAjJo dhRtarASTrasya sUta; sadAzaMse bahuputrasya vRddhim 2 kAmo hi me saMjaya nityam eva; nAnyad brUyAM tAn prati zAmyateti rAjJaz ca hi priyam etac chRNomi; manye caitat pANDavAnAM samartham 3 suduSkaraz cAtra zamo hi nUnaM; pradarzitaH saMjaya pANDavena yasmin gRddho dhRtarASTraH saputraH; kasmAd eSAM kalaho nAtra mUrcchet 4 tattvaM dharmaM vicaran saMjayeha; mattaz ca jAnAsi yudhiSThirAc ca atho kasmAt saMjaya pANDavasya; utsAhinaH pUrayataH svakarma yathAkhyAtam AvasataH kuTumbaM; purAkalpAt sAdhu vilopam Attha 5 asmin vidhau vartamAne yathAvad; uccAvacA matayo brAhmaNAnAm karmaNAhuH siddim eke paratra; hitvA karma vidyayA siddhim eke nAbhuJjAno bhakSyabhojyasya tRpyed; vidvAn apIha viditaM brAhmaNAnAm 6 yA vai vidyAH sAdhayantIha karma; tAsAM phalaM vidyate netarAsAm tatreha vai dRSTaphalaM tu karma; pItvodakaM zAmyati tRSNayArtaH 7 so 'yaM vidhir vihitaH karmaNaiva; tad vartate saMjaya tatra karma tatra yo 'nyat karmaNaH sAdhu manyen; moghaM tasya lapitaM durbalasya 8 karmaNAmI bhAnti devAH paratra; karmaNaiveha plavate mAtarizvA ahorAtre vidadhat karmaNaiva; atandrito nityam udeti sUryaH 9 mAsArdha mAdAn atha nakSatrayogAn; atandritaz candramA abhyupaiti atandrito dahate jAtavedAH; samidhyamAnaH karma kurvan prajAbhyaH 10 atandritA bhAram imaM mahAntaM; bibharti devI pRthivI balena atandritAH zIghram apo vahanti; saMtarpayantyaH sarvabhUtAni nadyaH 11 atandrito varSati bhUri tejAH; saMnAdayann antarikSaM divaM ca atandrito brahmacaryaM cacAra; zreSThatvam icchan balabhid devatAnAm 12 hitvA sukhaM manasaz ca priyANi; tena zakraH karmaNA zraiSThyam Apa satyaM dharmapAlayann apramatto; damaM titikSAM samatAM priyaM ca etAni sarvANy upasevamAno; devarAjyaM maghavAn prApa mukhyam 13 bRhaspatir brahmacaryaM cacAra; samAhitaH saMzitAtmA yathAvat hitvA sukhaM pratirudhyendriyANi; tena devAnAm agamad gauravaM saH 14 nakSatrANi karmaNAmutra bhAnti; rudrAdityA vasavo 'thApi vizve yamo rAjA vaizravaNaH kubero; gandharvayakSApsarasaz ca zubhrAH brahmacaryaM vedavid yAH kriyAz ca; niSevamANA munayo 'mutra bhAnti 15 jAnann imaM sarvalokasya dharmaM; brAhmaNAnAM kSatriyANAM vizAM ca sa kasmAt tvaM jAnatAM jJAnavAn san; vyAyacchase saMjaya kauravArthe 16 AmnAyeSu nityasaMyogam asya; tathAzvamedhe rAjasUye ca viddhi saMpUjyate dhanuSA varmaNA ca; hastatrANai rathazastraiz ca bhUyaH 17 te ced ime kauravANAm upAyam; adhigaccheyur avadhenaiva pArthAH dharmatrANaM puNyam eSAM kRtaM syAd; Arye vRtre bhImasenaM nigRhya 18 te cet pitrye karmaNi vartamAnA; Apadyeran diSTa vazena mRtyum yathAzaktyA pUrayantaH svakarma; tad apy eSAM nidhanaM syAt prazastam 19 utAho tvaM manyase sarvam eva; rAjJAM yuddhe vartate dharmatantram ayuddhe vA vartate dharmatantraM; tathaiva te vAcam imAM zRNomi 20 cAturvarNyasya prathamaM vibhAgam; avekSya tvaM saMjaya svaM ca karma nizamyAtho pANDavAnAM svakarma; prazaMsa vA ninda vA yA matis te 21 adhIyIta brAhmaNo 'tho yajeta; dadyAd iyAt tIrthamukhyAni caiva adhyApayed yAjayec cApi yAjyAn; pratigrahAn vA viditAn pratIcchet 22 tathA rAjanyo rakSaNaM vai prajAnAM; kRtvA dharmeNApramatto 'tha dattvA yajJair iSTvA sarvavedAn adhItya; dArAn kRtvA puNyakRd Avased gRhAn 23 vaizyo 'dhItya kRSigorakSa puNyair; vittaM cinvan pAlayann apramattaH priyaM kurvan brAhmaNakSatriyANAM; dharmazIlaH puNyakRd Avased gRhAn 24 paricaryA vandanaM brAhmaNAnAM; nAdhIyIta pratiSiddho 'sya yajJaH nityotthito bhUtaye 'tandritaH syAd; eSa smRtaH zUdra dharmaH purANaH 25 etAn rAjA pAlayann apramatto; niyojayan sarvavarNAn svadharme akAmAtmA samavRttiH prajAsu; nAdhArmikAn anurudhyeta kAmAn 26 zreyAMs tasmAd yadi vidyeta kaz cid; abhijJAtaH sarvadharmopapannaH sa taM duSTam anuziSyAt prajAnan; na ced gRdhyed iti tasmin na sAdhu 27 yadA gRdhyet parabhUmiM nRzaMso; vidhiprakopAd balam AdadAnaH ato rAjJAM bhavitA yuddham etat; tatra jAtaM varma zastraM dhanuz ca indreNedaM dasyuvadhAya karma; utpAditaM varma zastraM dhanuz ca 28 steno hared yatra dhanaM hy adRSTaH; prasahya vA yatra hareta dRSTaH ubhau garhyau bhavataH saMjayaitau; kiM vai pRthak tvaM dhRtarASTrasya putre yo 'yaM lobhAn manyate dharmam etaM; yam icchate manuvazAnugAmI 29 bhAgaH punaH pANDavAnAM niviSTas; taM no 'kasmAd AdadIran pare vai asmin pade yudyatAM no vadho 'pi; zlaghyaH pitryaH pararAjyAd viziSTaH etAn dharmAn kauravANAM purANAn; AcakSIthAH saMjaya rAjyamadhye 30 ye te mandA mRtyuvazAbhipannAH; samAnItA dhArtarASTreNa mUDhAH idaM punaH karma pApIya eva; sabhAmadhye pazya vRttaM kurUNAm 31 priyAM bhAryAM draupadIM pANDavAnAM; yazasvinIM zIlavRttopapannAm yad upekSanta kuravo bhISma mukhyAH; kAmAnugenoparuddhAM rudantIm 32 taM cet tadA te sa kumAra vRddhA; avArayiSyan kuravaH sametAH mama priyaM dhRtarASTro 'kariSyat; putrANAM ca kRtam asyAbhaviSyat 33 duHzAsanaH prAtilomyAn ninAya; sabhAmadhye zvazurANAM ca kRSNAm sA tatra nItA karuNAny avocan; nAnyaM kSattur nAtham adRSTakaM cit 34 kArpaNyAd eva sahitAs tatra rAjJo; nAzaknuvan prativaktuM sabhAyAm ekaH kSattA dharmyam arthaM bruvANo; dharmaM buddhvA pratyuvAcAlpa buddhim 35 anuktvA tvaM dharmam evaM sabhAyAm; athecchase pANDavasyopadeSTum kRSNA tv etat karma cakAra zuddhaM; suduSkaraM tad dhi sabhAM sametya yena kRcchrAt pANDavAn ujjahAra; tathAtmAnaM naur iva sAgaraughAt 36 yatrAbravIt sUtaputraH sabhAyAM; kRSNAM sthitAM zvazurANAM samIpe na te gatir vidyate yAjJaseni; prapadyedAnIM dhArtarASTrasya vezma parAjitAs te patayo na santi; patiM cAnyaM bhAmini tvaM vRNISva 37 yo bIbhatsor hRdaye prauDha AsId; asthi pracchin marmaghAtI sughoraH karNAccharo vAnmayas tigmatejAH; pratiSThito hRdaye phalgunasya 38 kRSNAjinAni paridhit samAnAn; duHzAsanaH kaTukAny abhyabhASat ete sarve SaNDhatilA vinaSTAH; kSayaM gatA narakaM dIrghakAlam 39 gAndhArarAjaH zakunir nikRtyA; yad abravId dyUtakAle sa pArthAn parAjito nakulaH kiM tavAsti; kRSNayA tvaM dIvya vai yAjJasenyA 40 jAnAsi tvaM saMjaya sarvam etad; dyUte 'vAcyaM vAkyam evaM yathoktam svayaM tv ahaM prArthaye tatra gantuM; samAdhAtuM kAryam etad vipannam 41 ahApayitvA yadi pANDavArthaM; zamaM kurUNAm atha cec careyam puNyaM ca me syAc caritaM mahodayaM; mucyeraMz ca kuravo mRtyupAzAt 42 api vAcaM bhASamANasya kAvyAM; dharmArAmAm arthavatIm ahiMsrAm avekSeran dhArtarASTrAH samakSaM; mAM ca prAptaM kuravaH pUjayeyuH 43 ato 'nyathA rathinA phalgunena; bhImena caivAhava daMzitena parAsiktAn dhArtarASTrAMs tu viddhi; pradahyamAnAn karmaNA svena mandAn 44 parAjitAn pANDaveyAMs tu vAco; raudrarUpA bhASate dhArtarASTraH gadAhasto bhImaseno 'pramatto; duryodhanaM smArayitvA hi kAle 45 suyodhano manyumayo mahAdrumaH; skandhaH karNaH zakunis tasya zAkhAH duHzAsanaH puSpaphale samRddhe; mUlaM rAjA dhRtarASTro 'manISI 46 yudhiSThiro dharmamayo mahAdrumaH; skandho 'rjuno bhImaseno 'sya zAkhAH mAdrIputrau puSpaphale samRddhe; mUlaM tv ahaM brahma ca brAhmaNAz ca 47 vanaM rAjA dhRtarASTraH saputro; vyAghrA vane saMjaya pANDaveyAH mA vanaM chindhi sa vyAghraM mA vyAghrAn nInazo vanAt 48 nirvano vadhyate vyAghro nirvyAghraM chidyate vanam tasmAd vyAghro vanaM rakSed vanaM vyAghraM ca pAlayet 49 latA dharmA dhArtarASTrAH zAlAH saMjaya pANDavAH na latA vardhate jAtu anAzritya mahAdrumam 50 sthitAH zuzrUSituM pArthAH sthitA yoddhum ariMdamAH yatkRtyaM dhRtarASTrasya tat karotu narAdhipaH 51 sthitAH zame mahAtmAnaH pANDavA dharmacAriNaH yodhAH samRddhAs tad vidvan nAcakSIthA yathAtatham | | 1 [s] Amantraye tvA naradeva deva; gacchAmy ahaM pANDava svasti te 'stu kac cin na vAcA vRjinaM hi kiM cid; uccAritaM me manaso 'bhiSaGgAt 2 janArdanaM bhImasenArjunau ca; mAdrI sutau sAtyakiM cekitAnam Amantrya gacchAmi zivaM sukhaM vaH; saumyena mAM pazyata cakSuSA nRpAH 3 anujJAtaH saMjaya svasti gaccha; na no 'kArSIr apriyaM jAtu kiM cit vidmaz ca tvA te ca vayaM ca sarve; zuddhAtmAnaM madhyagataM sabhastham 4 Apto dUtaH saMjaya supriyo 'si; kalyANa vAk zIlavAn dRSTimAMz ca na muhyes tvaM saMjaya jAtu matyA; na ca krudhyer ucyamAno 'pi tathyam 5 na marmagAM jAtu vaktAsi rUkSAM; nopastutiM kaTukAM nota zuktAm dharmArAmAm arthavatIm ahiMsrAm; etAM vAcaM tava jAnAmi sUta 6 tvam eva naH priyatamo 'si dUta; ihAgacched viduro vA dvitIyaH abhIkSNadRSTo 'si purA hi nas tvaM; dhanaMjayasyAtma samaH sakhAsi 7 ito gatvA saMjaya kSipram eva; upAtiSThethA brAhmaNAn ye tad arhAH vizuddhavIryAMz caraNopapannAn; kule jAtAn sarvadharmopapannAn 8 svAdhyAyino brAhmaNA bhikSavaz ca; tapasvino ye ca nityA vaneSu abhivAdyA vai madvacanena vRddhAs; tathetareSAM kuzalaM vadethAH 9 purohitaM dhRtarASTrasya rAjJa; AcAryAz ca Rtvijo ye ca tasya taiz ca tvaM tAta sahitair yathArhaM; saMgacchethAH kuzalenaiva sUta 10 AcArya iSTo 'napago vidheyo; vedAn Ipsan brahmacaryaM cacAra yo 'straM catuSpAt punar eva cakre; droNaH prasanno 'bhivAdyo yathArham 11 adhIta vidyaz caraNopapanno; yo 'straM catuSpAt punar eva cakre gandharvaputra pratimaM tarasvinaM; tam azvatthAmAnaM kuzalaM sma pRccheH 12 zAradvatasyAvasathaM sma gatvA; mahArathasyAstravidAM varasya tvaM mAm abhIkSNaM parikIrtayan vai; kRpasya pAdau saMjaya pANinA spRzeH 13 yasmiJ zauryam AnRzaMsyaM tapaz ca; prajJA zIlaM zrutisattve dhRtiz ca pAdau gRhItvA kurusattamasya; bhISmasya mAM tatra nivedayethAH 14 prajJA cakSur yaH praNetA kurUNAM; bahuzruto vRddhasevI manISI tasmai rAjJe sthavirAyAbhivAdya; AcakSIthAH saMjaya mAm arogam 15 jyeSThaH putroldhRtarASTrasya mando; mUrkhaH zaThaH saMjaya pApazIlaH prazAstA vai pRthivI yena sarvA; suyodhanaM kuzalaM tAta pRccheH 16 bhrAtA kanIyAn api tasya mandas; tathAzIlaH saMjaya so 'pi zazvat maheSvAsaH zUratamaH kurUNAM; duHzAsanaM kuzalaM tAta pRccheH 17 vRndArakaM kavim artheSv amUDhaM; mahAprajJaM sarvadharmopapannam na tasya yuddhaM rocate vai kadA cid; vaizyAputraM kuzalaM tAta pRccheH 18 nikartane devane yo 'dvitIyaz; channopadhaH sAdhu devI matAkSaH yo durjayo devitavyena saMkhye; sa citrasenaH kuzalaM tAta vAcyaH 19 yasya kAmo vartate nityam eva; nAnyaH zamAd bhAratAnAm iti sma sa bAhlIkAnAm RSabho manasvI; purA yathA mAbhivadet prasannaH 20 guNair anekaiH pravaraiz ca yukto; vijJAnavAn naiva ca niSThuro yaH snehAd amarSaM sahate sadaiva; sa somadattaH pUjanIyo mato me 21 arhattamaH kuruSu saumadattiH; sa no bhrAtA saMjaya mat sakhA ca maheSvAso rathinAm uttamo yaH; sahAmAtyaH kuzalaM tasya pRccheH 22 ye caivAnye kurumukhyA yuvAnaH; putrAH pautrA bhrAtaraz caiva ye naH yaM yam eSAM yena yenAbhigaccher; anAmayaM madvacanena vAcyaH 23 ye rAjAnaH pANDavAyodhanAya; samAnItA dhArtarASTreNa ke cit vasAtayaH zAlvakAH kekayAz ca; tathAmbaSThA ye trigartAz ca mukhyAH 24 prAcyodIcyA dAkSiNAtyAz ca zUrAs; tathA pratIcyAH pArvatIyAz ca sarve anRzaMsAH zIlavRttopapannAs; teSAM sarveSAM kuzalaM tAta pRccheH 25 hastyArohA rathinaH sAdinaz ca; padAtayaz cAryasaMghA mahAntaH AkhyAya mAM kuzalinaM sma teSAm; anAmayaM paripRccheH samagrAn 26 tathA rAjJo hy arthayuktAn amAtyAn; dauvArikAn ye ca senAM nayanti AyavyayaM ye gaNayanti yuktA; arthAz ca ye mahataz cintayanti 27 gAndhArarAjaH zakuniH pArvatIyo; nikartane yo 'dvitIyo 'kSadevI mAnaM kurvan dhArtarASTrasya sUta; mithyA buddheH kuzalaM tAta pRccheH 28 yaH pANDavAneka rathena vIraH; samutsahaty apradhRSyAn vijetum yo muhyatAM mohayitAdvitIyo; vaikartanaM kuzalaM tAta pRccheH 29 sa eva bhaktaH sa guruH sa bhRtyaH; sa vai pitA sa ca mAtA suhRc ca agAdha buddhir viduro dIrghadarzI; sa no mantrI kuzalaM tAta pRccheH 30 vRddhAH striyo yAz ca guNopapannA; yA jJAyante saMjaya mAtaras tAH tAbhiH sarvAbhiH sahitAbhiH sametya; strIbhir vRddhAbhir abhivAdaM vadethAH 31 kac cit putrA jIvaputrAH susamyag; vartante vo vRttim anRzaMsa rUpAm iti smoktvA saMjaya brUhi pazcAd; ajAtazatruH kuzalI saputraH 32 yA no bhAryAH saMjaya vettha tatra; tAsAM sarvAsAM kuzalaM tAta pRccheH susaMguptAH surabhayo 'navadyAH; kac cid gRhAn AvasathApramattAH 33 kac cid vRttiM zvazureSu bhadrAH; kalyANIM vartadhvam anRzaMsa rUpAm yathA ca vaH syuH patayo 'nukUlAs; tathA vRttim AtmanaH sthApayadhvam 34 yA naH snuSAH saMjaya vettha tatra; prAptA kulebhyaz ca guNopapannAH prajAvatyo brUhi sametya tAz ca; yudhiSThiro vo 'bhyavadat prasannaH 35 kanyAH svajethaH sadaneSu saMjaya; anAmayaM madvacanena pRSTvA kalyANA vaH santu patayo 'nukUlA; yUyaM patInAM bhavatAnukUlAH 36 alaMkRtA vastravatyaH sugandhA; abIbhatsAH sukhitA bhogavatyaH laghu yAsAM darzanaM vAk ca ladhvI; veza striyaH kuzalaM tAta pRccheH 37 dAsI putrA ye ca dAsAH kurUNAM; tadAzrayA bahavaH kubja khaJjAH AkhyAya mAM kuzalinaM sma tebhyo; anAmayaM paripRccher jaghanyam 38 kac cid vRttir vartate vai purANI; kac cid bhogAn dhArtarASTro dadAti aGgahInAn kRpaNAn vAmanAMz ca; AnRzaMsyAd dhRtarASTro bibharti 39 andhAz ca sarve sthavirAs tathaiva; hastAjIvA bahavo ye 'tra santi AkhyAya mAM kuzalinaM sma teSAm; anAmayaM paripRccher jaghanyam 40 mA bhaiSTa duHkhena kujIvitena; nUnaM kRtaM paralokeSu pApam nigRhya zatrUn suhRdo 'nugRhya; vAsobhir annena ca vo bhariSye 41 santy eva me brAhmaNebhyaH kRtAni; bhAvIny atho no bata vartayanti pazyAmy ahaM yuktarUpAMs tathaiva; tAm eva siddhiM zrAvayethA nRpaM tam 42 ye cAnAthA durbalAH sarvakAlam; Atmany eva prayatante 'tha mUDhAH tAMz cApi tvaM kRpaNAn sarvathaiva; asmad vAkyAt kuzalaM tAta pRccheH 43 ye cApy anye saMzritA dhArtarASTrAn; nAnAdigbhyo 'bhyAgatAH sUtaputra dRSTvA tAMz caivArhataz cApi sarvAn; saMpRcchethAH kuzalaM cAvyayaM ca 44 evaM sarvAnAgatAbhyAgatAMz ca; rAjJo dUtAn sarvadigbhyo 'bhyupetAn pRSTvA sarvAn kuzalaM tAMz ca sUta; pazcAd ahaM kuzalI teSu vAcyaH 45 na hIdRzaH santy apare pRthivyAM; ye yodhakA dhArtarASTreNa labdhAH dharmas tu nityo mama dharma eva; mahAbalaH zatrunibarhaNAya 46 idaM punar vacanaM dhArtarASTraM; suyodhanaM saMjaya zrAvayethAH yas te zarIre hRdayaM dunoti; kAmaH kurUn asapatno 'nuziSyAm 47 na vidyate yuktir etasya kA cin; naivaMvidhAH syAma yathA priyaM te dadasva vA zakra puraM mamaiva; yudhyasva vA bhAratamukhyavIra | | 1 [y] uta santam asantaM ca bAlaM vRddhaM ca saMjaya utAbalaM balIyAMsaM dhAtA prakurute vaze 2 uta bAlAya pANDityaM paNDitAyota bAlatAm dadAti sarvam IzAnaH purastAc chukram uccaran 3 alaM vijJApanAya syAd AcakSIthA yathAtatham atho mantraM mantrayitvA nayonyenAtihRSTavat 4 gAvalgaNe kurUn gatvA dhRtarASTraM mahAbalam abhivAdyopasaMgRhya tataH pRccher anAmayam 5 brUyAz cainaM tvam AsInaM kurubhiH parivAritam tavaiva rAjan vIryeNa sukhaM jIvanti pANDavAH 6 tava prasAdAd bAlAs te prAptA rAjyam ariMdama rAjye tAn sthApayitvAgre nopekSIr vinaziSyataH 7 sarvam apy etad ekasya nAlaM saMjaya kasya cit tAta saMhatya jIvAmo mA dviSadbhyo vazaM gamaH 8 tathAbhISmaM zAMtanavaM bhAratAnAM pitAmaham zirasAbhivadethAs tvaM mama nAma prakIrtayan 9 abhivAdya ca vaktavyas tato 'smAkaM pitAmaha bhavatA zaMtanor vaMzo nimagnaH punar uddhRtaH 10 sa tvaM kuru tathA tAta svamatena pitAmaha yathA jIvanti te pautrAH prItimantaH parasparam 11 tathaiva viduraM brUyAH kurUNAm mantradhAriNam ayuddhaM saumya bhASasva hitakAmo yudhiSThiraH 12 atho suyodhanaM brUyA rAjaputram amarSaNam madhye kurUNAm AsInam anunIya punaH punaH 13 apazyan mAm upekSantaM kRSNAm ekAM sabhA gatAm tadduHkham atitikSAma mA vadhISma kurUn iti 14 evaM pUrvAparAn klezAn atitikSanta pANDavAH yathAbalIyasaH santas tat sarvaM kuravo viduH 15 yan naH prAvrAjayaH saumya ajinaiH prativAsitAn tadduHkham atitikSAma mA vadhISma kurUn iti 16 yat tat sabhAyAm Akramya kRSNAM kezeSv adharSayat duHzAsanas te 'numate tac cAsmAbhir upekSitam 17 yathocitaM svakaM bhAgaM labhemahi paraMtapa nivartaya paradravye buddhiM gRddhAM nararSabha 18 zAntir evaM bhaved rAjan prItiz caiva parasparam rAjyaika dezam api naH prayaccha zamam icchatAm 19 kuza sthalaM vRkasthalam AsandI vAraNAvatam avasAnaM bhaved atra kiM cid eva tu paJcamam 20 bhrAtRRNAM dehi paJcAnAM grAmAn paJca suyodhana zAntir no 'stu mahAprAjJa jJAtibhiH saha saMjaya 21 bhrAtA bhrAtaram anvetu pitA putreNa yujyatAm smayamAnAH samAyAntu pAJcAlAH kurubhiH saha 22 akSatAn kurupAJcAlAn pazyema iti kAmaye sarve sumanasas tAta zAmyAma bharatarSabha 23 alam eva zamAyAsmi tathA yuddhAya saMjaya dharmArthayor alaM cAhaM mRdave dAruNAya ca | | 1 [v] anujJAtaH pANDavena prayayau saMjayas tadA zAsanaM dhRtarASTrasya sarvaM kRtvA mahAtmanaH 2 saMprApya hAstinapuraM zIghraM ca praviveza ha antaHpuram upasthAya dvAHsthaM vacanam abravIt 3 AcakSva mAM dhRtarASTrAya dvAHstha; upAgataM pANDavAnAM sakAzAt jAgarti ced abhivades tvaM hi kSattaH; pravizeyaM vidito bhUmipasya 4 saMjayo 'yaM bhUmipate namas te; didRkSayA dvAram upAgatas te prApto dUtaH pANDavAnAM sakAzAt; prazAdhi rAjan kim ayaM karotu 5 AcakSva mAMsukhinaM kAlyam asmai; pravezyatAM svAgataM saMjayAya na cAham etasya bhavAmy akAlyaH; sa me kasmAd dvAri tiSTheta kSattaH 6 tataH pravizyAnumate nRpasya; mahad vezma prAjJazUrArya guptam siMhAsanasthaM pArthivam AsasAda; vaicitravIryaM prAJjaliH sUtaputraH 7 saMjayo 'haM bhUmipate namas te; prApto 'smi gatvA naradeva pANDavAn abhivAdya tvAM pANDuputro manasvI; yudhiSThiraH kuzalaM cAnvapRcchat 8 sa te putrAn Rpcchati prIyamANaH; kac cit putraiH prIyase naptRbhiz ca tathA sudhRdbhiH sacivaiz ca rAjan; ye cApi tvAm upajIvanti taiz ca 9 abhyetya tvAM tAta vadAmi saMjaya; ajAtazatruM ca sukhena pArtham kac cit sa rAjA kuzalI saputraH; sahAmAtyaH sAnujaH kauravANAm 10 sahAmAtyaH kuzalI pANDuputro; bhUyaz cAto yac ca te 'gre mano 'bhUt nirNikta dharmArthakaro manasvI; bahuzruto dRSTimAJ zIlavAMz ca 11 paraM dharmAt pANDavasyAnRzaMsyaM; dharmaH paro vittacayAn mato 'sya sukhapriye dharmahIne na pArtho; anurudhyate bhArata tasya viddhi 12 paraprayuktaH puruSo viceSTate; sUtraprotA dArumayIva yoSA imaM dRSTvA niyamapANDavasya; manye paraM karaM daivaM manuSyAt 13 imaM ca dRSTvA tava karma doSaM; pAdodarkaM ghoram avarNa rUpam yAvan naraH kAmayate 'tikAlyaM; tAvan naro 'yaM labhate prazaMsAm 14 ajAtazatrus tu vihAya pApaM; jIrNAM tvacaM sarpa ivAsamarthAm virocate 'hArya vRttena vIro; yudhiSThiras tvayi pApaM visRjya 15 aGgAtmanaH karma nibodha rAjan; dharmArthayuktAd Arya vRttAd apetam upakrozaM ceha gato 'si rAjan; nohez ca pApaM prasajed amutra 16 sa tvam arthaM saMzayitaM vinA tair; AzaMsase putra vazAnugo 'dya adharmazabdaz ca mahAn pRthivyAM; nedaM karma tvatsamaM bhAratAgrya 17 hInaprajJo dauSkuleyo nRzaMso; dIrghavairI kSatravidyAsv adhIraH evaM dharmA nApadaH saMtitIrSed; dhIna vIryo yaz ca bhaved aziSTaH 18 kule jAto dharmavAn yo yazasvI; bahuzrutaH sukhajIvI yatAtmA dharmArthayor grathitayor bibharti; nAnyatra diSTasya vazAd upaiti 19 kathaM hi mantrAgrya dharo manISI; dharmArthayor Apadi saMpraNetA evaM yuktaH sarvamantrair ahIno; anAnRzaMsyaM karma kuryAd amUDhaH 20 tavApIme mantravidaH sametya; samAsate karmasu nityayuktAH teSAm ayaM balavAn nizcayaz ca; kuru kSayArthe nirayo vyapAdi 21 akAlikaM kuravo nAbhaviSyan; pApena cet pApam ajAtazatruH icchej jAtu tvayi pApaM visRjya; nindA ceyaM tava loke 'bhiviSyat 22 kim anyatra viSayAd IzvarANAM; yatra pArthaH paralokaM dadarza atyakrAmat sa tathA saMmataH syAn; na saMzayo nAsti manuSyakAraH 23 etAn guNAn karmakRtAn avekSya; bhAvAbhAvau vartamAnAv anityau balir hi rAjA pAram avindamAno; nAnyat kAlAt kAraNaM tatra mene 24 cakSuH zrotre nAsikA tvak ca jihvA; jJAnasyaitAny AyatanAni jantoH tAni prItAny eva tRSNA kSayAnte; tAny avyatho duHkhahInaH praNudyAt 25 na tv evam anye puruSasya karma; saMvartate suprayuktaM yathAvat mAtuH pituH karmaNAbhiprasUtaH; saMvardhate vidhivad bhojanena 26 priyApriye sukhaduHkhe ca rAjan; nindAprazaMse ca bhajeta enam paras tv enaM garhayate 'parAdhe; prazaMsate sAdhuvRttaM tam eva 27 sa tvA garhe bhAratAnAM virodhAd; anto nUnaM bhavitAyaM prajAnAm no ced idaM tava karmAparAdhAt; kurUn dahet kRSNa vartmeva kakSam 28 tvam evaiko jAtaputreSu rAjan; vazaM gantA sarvaloke narendra kAmAtmanAM zlAghase dyUtakAle; nAnyac chamAt pazya vipAkam asya 29 anAptAnAM pragrahAt tvaM narendra; tathAptAnAM nigrahAc caiva rAjan bhUmiM sphItAM durbalatvAd anantAM; na zaktas tvaM rakSituM kauraveya 30 anujJAto rathavegAvadhUtaH; zrAnto nipadye zayanaM nRsiMha prAtaH zrotAraH kuravaH sabhAyAm; ajAtazatror vacanaM sametAH | | 1 [v] dvAHsthaM prAha mahAprAjJo dhRtarASTro mahIpatiH viduraM draSTum icchAmi tam ihAnaya mAciram 2 prahito dhRtarASTreNa dUtaH kSattAram abravIt Izvaras tvAM mahArAjo mahAprAjJa didRkSati 3 evam uktas tu viduraH prApya rAjanivezanam abravId dhRtarASTrAya dvAHstha mAM prativedaya 4 viduro 'yam anuprApto rAjendra tava zAsanAt draSTum icchati te pAdau kiM karotu prazAdhi mAm 5 pravezaya mahAprAjJaM viduraM dIrghadarzinam ahaM hi vidurasyAsya nAkAlyo jAtu darzane 6 pravizAntaH puraM kSattar mahArAjasya dhImataH na hi te darzane 'kAlyo jAtu rAjA bravIti mAm 7 [v] tataH pravizya viduro dhRtarASTra nivezanam abravIt prAJjalir vAkyaM cintayAnaM narAdhipam 8 viduro 'haM mahAprAjJa saMprAptas tava zAsanAt yadi kiM cana kartavyam ayam asmi prazAdhi mAm 9 saMjayo vidura prApto garhayitvA ca mAM gataH ajAtazatroH zvo vAkyaM sabhAmadhye sa vakSyati 10 tasyAdya kuruvIrasya na vijJAtaM vaco mayA tan me dahati gAtrANi tad akArSIt prajAgaram 11 jAgrato dahyamAnasya zreyo yad iha pazyasi tad brUhi tvaM hi nas tAta dharmArthakuzalo hy asi 12 yataH prAptaH saMjayaH pANDavebhyo; na me yathAvan manasaH prazAntiH savendriyANy aprakRtiM gatAni; kiM vakSyatIty eva hi me 'dya cintA 13 abhiyuktaM balavatA durbalaM hInasAdhanam hRtasvaM kAminaM coram Avizanti prajAgarAH 14 kac cid etair mahAdoSair na spRSTo 'si narAdhipa kac cin na paravitteSu gRdhyan viparitapyase 15 zrotum icchAmi te dharmyaM paraM naiHzreyasaM vacaH asmin rAjarSivaMze hi tvam ekaH prAjJasaMmataH 16 niSevate prazastAni ninditAni na sevate anAstikaH zraddadhAna etat paNDita lakSaNam 17 krodho harSaz ca darpaz ca hrIstambho mAnyamAnitA yam arthAn nApakarSanti sa vai paNDita ucyate 18 yasya kRtyaM na jAnanti mantraM vA mantritaM pare kRtam evAsya jAnanti sa vai paNDita ucyate 19 yasya kRtyaM na vighnanti zItam uSNaM bhayaM ratiH samRddhir asamRddhir vA sa vai paNDita ucyate 20 yasya saMsAriNI prajJA dharmArthAv anuvartate kAmAd arthaM vRNIte yaH sa vai paNDita ucyate 21 yathAzakti cikIrSanti yathAzakti ca kurvate na kiM cid avamanyante paNDitA bharatarSabha 22 kSipraM vijAnAti ciraM zRNoti; vijJAya cArthaM bhajate na kAmAt nAsaMpRSTo vyaupayuGkte parArthe; tat prajJAnaM prathamaM paNDitasya 23 nAprApyam abhivAJchanti naSTaM necchanti zocitum Apatsu ca na muhyanti narAH paNDita buddhayaH 24 nizcitya yaH prakramate nAntar vasati karmaNaH avandhya kAlo vazyAtmA sa vai paNDita ucyate 25 Arya karmaNi rAjyante bhUtikarmANi kurvate hitaM ca nAbhyasUyanti paNDitA bharatarSabha 26 na hRSyaty AtmasaMmAne nAvamAnena tapyate gAGgo hrada ivAkSobhyo yaH sa paNDita ucyate 27 tattvajJaH sarvabhUtAnAM yogajJaH sarvakarmaNAm upAyajJo manuSyANAM naraH paNDita ucyate 28 pravRtta vAk citrakatha UhavAn pratibhAnavAn Azu granthasya vaktA ca sa vai paNDita ucyate 29 zrutaM prajJAnugaM yasya prajJA caiva zrutAnugA asaMbhinnArya maryAdaH paNDitAkhyAM labheta saH 30 azrutaz ca samunnaddho daridraz ca mahAmanAH arthAMz cAkarmaNA prepsur mUDha ity ucyate budhaiH 31 svam arthaM yaH parityajya parArtham anutiSThati mithyA carati mitrArthe yaz ca mUDhaH sa ucyate 32 akAmAn kAmayati yaH kAmayAnAn paridviSan balavantaM ca yo dveSTi tam Ahur mUDhacetasam 33 amitraM kurute mitraM mitraM dveSTi hinasti ca karma cArabhate duSTaM tam Ahur mUDhacetasam 34 saMsArayati kRtyAni sarvatra vicikitsate ciraM karoti kSiprArthe sa mUDho bharatarSabha 35 anAhUtaH pravizati apRSTo bahu bhASate vizvasaty apramatteSu mUDha cetA narAdhamaH 36 paraM kSipati doSeNa vartamAnaH svayaM tathA yaz ca krudhyaty anIzaH san sa ca mUDhatamo naraH 37 Atmano balam AjJAya dharmArthaparivarjitam alabhyam icchan naiSkarmyAn mUDha buddhir ihocyate 38 aziSyaM zAsti yo rAjanyaz ca zUnyam upAsate kadaryaM bhajate yaz ca tam Ahur mUDhacetasam 39 arthaM mahAntam AsAdya vidyAm aizvaryam eva vA vicaraty asamunnaddho yaH sa paNDita ucyate 40 ekaH saMpannam aznAti vas te vAsaz ca zobhanam yo 'saMvibhajya bhRtyebhyaH ko nRzaMsataras tataH 41 ekaH pApAni kurute phalaM bhuGkte mahAjanaH bhoktAro vipramucyante kartA doSeNa lipyate 42 ekaM hanyAn na vAhanyAd iSur mukto dhanuSmatA buddhir buddhimatotsRSTA hanyAd rASTraM sarAjakam 43 ekayA dve vinizcitya trIMz caturbhir vaze kuru paJca jitvA viditvA SaT sapta hitvA sukhI bhava 44 ekaM viSaraso hanti zastreNaikaz ca vadhyate sarASTraM sa prajaM hanti rAjAnaM mantravisravaH 45 ekaH svAdu na bhuJjIta ekaz cArthAn na cintayet eko na gacched adhvAnaM naikaH supteSu jAgRyAt 46 ekam evAdvitIyaM tad yad rAjan nAvabudhyase satyaM svargasya sopAnaM pArAvArasya naur iva 47 ekaH kSamAvatAM doSo dvitIyo nopalabhyate yad enaM kSamayA yuktam azaktaM manyate janaH 48 eko dharmaH paraM zreyaH kSamaikA zAntir uttamA vidyaikA paramA dRSTir ahiMsaikA sukhAvahA 49 dvAv imau grasate bhUmiH sarpo bilazayAn iva rAjAnaM cAviroddhAraM brAhmaNaM cApravAsinam 50 dve karmaNI naraH kurvann asmim*l loke virocate abruvan paruSaM kiM cid asato nArthayaMs tathA 51 dvAv imau puruSavyAghra parapratyaya kAriNau striyaH kAmita kAminyo lokaH pUjita pUjakaH 52 dvAv imau kaNTakau tIkSNau zarIraparizoSaNau yaz cAdhanaH kAmayate yaz ca kupyaty anIzvaraH 53 dvAv imau puruSau rAjan svargasya pari tiSThataH prabhuz ca kSamayA yukto daridraz ca pradAnavAn 54 nyAyAgatasya dravyasya boddhavyau dvAv atikramau apAtre pratipattiz ca pAtre cApratipAdanam 55 trayo nyAyA manuSyANAM zrUyante bharatarSabha kanIyAn madhyamaH zreSTha iti vedavido viduH 56 trividhAH puruSA rAjann uttamAdhamamadhyamAH niyojayed yathAvat tAMs trividheSv eva karmasu 57 traya evAdhanA rAjan bhAryA dAsas tathA sutaH yat te samadhigacchanti yasya te tasya tad dhanam 58 catvAri rAjJA tu mahAbalena; varjyAny AhuH paNDitas tAni vidyAt alpaprajJaiH saha mantraM na kuryAn; na dIrghasUtrair alasaiz cAraNaiz ca 59 catvAri te tAta gRhe vasantu; zriyAbhijuSTasya gRhastha dharme vRddho jJAtir avasannaH kulInaH; sakhA daridro bhaginI cAnapatyA 60 catvAry Aha mahArAja sadyaskAni bRhaspatiH pRcchate tridazendrAya tAnImAni nibodha me 61 devatAnAM ca saMkalpam anubhAvaM ca dhImatAm vinayaM kRtavidyAnAM vinAzaM pApakarmaNAm 62 paJcAgnayo manuSyeNa paricaryAH prayatnataH pitA mAtAgnir AtmA ca guruz ca bharatarSabha 63 paJcaiva pUjayam*l loke yazaH prApnoti kevalam devAn pitRRn manuSyAMz ca bhikSUn atithipaJcamAn 64 paJca tvAnugamiSyanti yatra yatra gamiSyasi mitrANy amitrA madhyasthA upajIvyopajIvinaH 65 paJcendriyasya martyasya chidraM ced ekam indriyam tato 'sya sravati prajJA dRteH pAdAd ivodakam 66 SaD doSAH puruSeNeha hAtavyA bhUtim icchatA nidrA tandrI bhayaM krodha AlasyaM dIrghasUtratA 67 SaD imAn puruSo jahyAd bhinnAM nAvam ivArNave apravaktAram AcAryam anadhIyAnam Rtvijam 68 arakSitAraM rAjAnaM bhAryAM cApriya vAdinIm grAmakAraM ca gopAlaM vanakAmaM ca nApitam 69 SaD eva tu guNAH puMsA na hAtavyAH kadA cana satyaM dAnam anAlasyam anasUyA kSamA dhRtiH 70 SaNNAm Atmani nityAnAm aizvaryaM yo 'dhigacchati na sa pApaiH kuto 'narthair yujyate vijitendriyaH 71 SaD ime SaTsu jIvanti saptamo nopalabhyate corAH pramatte jIvanti vyAdhiteSu cikitsakAH 72 pramadAH kAmayAneSu yajamAneSu yAjakAH rAjA vivadamAneSu nityaM mUrkheSu paNDitAH 73 sapta doSAH sadA rAjJA hAtavyA vyasanodayAH prAyazo yair vinazyanti kRtamUlAz ca pArthivAH 74 striyo 'kSA mRgayA pAnaM vAk pAruSyaM ca paJcamam mahac ca daNDapAruSyam arthadUSaNam eva ca 75 aSTau pUrvanimittAni narasya vinaziSyataH brAhmaNAn prathamaM dveSTi brAhmaNaiz ca virudhyate 76 brAhmaNa svAni cAdatte brAhmaNAMz ca jighAMsati ramate nindayA caiSAM prazaMsAM nAbhinandati 77 naitAn smarati kRtyeSu yAcitaz cAbhyasUyati etAn doSAn naraH prAjJo buddhyA buddhvA vivarjayet 78 aSTAv imAni harSasya nava nItAni bhArata vartamAnAni dRzyante tAny eva susukhAny api 79 samAgamaz ca sakhibhir mahAMz caiva dhanAgamaH putreNa ca pariSvaGgaH saMnipAtaz ca maithune 80 samaye ca priyAlApaH svayUtheSu ca saMnatiH abhipretasya lAbhaz ca pUjA ca janasaMsadi 81 navadvAram idaM vezma tristhUNaM paJca sAkSikam kSetrajJAdhiSThitaM vidvAn yo veda sa paraH kaviH 82 daza dharmaM na jAnanti dhRtarASTra nibodha tAn mattaH pramatta unmattaH zrAntaH kruddho bubhukSitaH 83 tvaramANaz ca bhIruz ca lubdhaH kAmI ca te daza tasmAd eteSu bhAveSu na prasajjeta paNDitaH 84 atraivodAharantImam itihAsaM purAtanam putrArtham asurendreNa gItaM caiva sudhanvanA 85 yaH kAmamanyU prajahAti rAjA; pAtre pratiSThApayate dhanaM ca vizeSavic chrutavAn kSiprakArI; taM sarvalokaH kurute pramANam 86 jAnAti vizvAsayituM manuSyAn; vijJAta doSeSu dadhAti daNDam jAnAti mAtrAM ca tathA kSamAM ca; taM tAdRzaM zrIr juSate samagrA 87 sudurbalaM nAvajAnAti kaM cid; yukto ripuM sevate buddhipUrvam na vigrahaM rocayate balasthaiH; kAle ca yo vikramate sa dhIraH 88 prApyApadaM na vyathate kadA cid; udyogam anvicchati cApramattaH duHkhaM ca kAle sahate jitAtmA; dhuraMdharas tasya jitAH sapatnAH 89 anarthakaM vipra vAsaM gRhebhyaH; pApaiH saMdhiM paradArAbhimarzam dambhaM stainyaM paizunaM madya pAnaM; na sevate yaH sa sukhI sadaiva 90 na saMrambheNArabhate 'rthavargam; AkAritaH zaMsati tathyam eva na mAtrArthe rocayate vivAdaM; nApUjitaH kupyati cApy amUDhaH 91 na yo 'bhyasUyaty anukampate ca; na durbalaH prAtibhAvyaM karoti nAtyAha kiM cit kSamate vivAdaM; sarvatra tAdRg labhate prazaMsAm 92 yo noddhataM kurute jAtu veSaM; na pauruSeNApi vikatthate 'nyAn na mUrcchitaH kaTukAny Aha kiM cit; priyaM sadA taM kurute jano 'pi 93 na vairam uddIpayati prazAntaM; na darmam Arohati nAstam eti na durgato 'smIti karoti manyuM; tam Arya zIlaM param Ahur agryam 94 na sve sukhe vai kurute praharSaM; nAnyasya duHkhe bhavati pratItaH dattvA na pazcAt kurute 'nutApaM; na katthate satpuruSArya zIlaH 95 dezAcArAn samayAJ jAtidharmAn; bubhUSate yas tu parAvarajJaH sa tatra tatrAdhigataH sadaiva; mahAjanasyAdhipatyaM karoti 96 dambhaM mohaM matsaraM pApakRtyaM; rAjadviSTaM paizunaM pUgavairam mattonmattair durjanaiz cApi vAdaM; yaH prajJAvAn varjayet sa pradhAnaH 97 damaM zaucaM daivataM maGgalAni; prAyazcittaM vividhAm*l lokavAdAn etAni yaH kurute naityakAni; tasyotthAnaM devatA rAdhayanti 98 samair vivAhaM kurute na hInaiH; samaiH sakhyaM vyavahAraM kathAz ca guNair viziSTAMz ca puro dadhAti; vipazcitas tasya nayAH sunItAH 99 mitaM bhuGkte saMvibhajyAzritebhyo; mitaM svapity amitaM karmakRtvA dadAty amitreSv api yAcitaH saMs; tam AtmavantaM prajahAty anarthAH 100 cikIrSitaM viprakRtaM ca yasya; nAnye janAH karma jAnanti kiM cit mantre gupte samyag anuSThite ca; svalpo nAsya vyathate kaz cid arthaH 101 yaH sarvabhUtaprazame niviSTaH; satyo mRdur dAnakRc chuddha bhAvaH atIva saMjJAyate jJAtimadhye; mahAmaNir jAtya iva prasannaH 102 ya AtmanApatrapate bhRzaM naraH; sa sarvalokasya gurur bhavaty uta ananta tejAH sumanAH samAhitaH; svatejasA sUrya ivAvabhAsate 103 vane jAtAH zApadagdhasya rAjJaH; pANDoH putrAH paJca paJcendra kalpAH tvayaiva bAlA vardhitAH zikSitAz ca; tavAdezaM pAlayanty Ambikeya 104 pradAyaiSAm ucitaM tAta rAjyaM; sukhI putraiH sahito modamAnaH na devAnAM nApi ca mAnuSANAM; bhaviSyasi tvaM tarkaNIyo narendra | | 1 [dhR] jAgrato dahyamAnasya yat kAryam anupazyasi tad brUhi tvaM hi nas tAta dharmArthakuzalaH zuciH 2 tvaM mAM yathAvad vidura prazAdhi; prajJA pUrvaM sarvam ajAtazatroH yan manyase pathyam adInasattva; zreyaH karaM brUhi tad vai kurUNAm 3 pApAzaGgI pApam eva naupazyan; pRcchAmi tvAM vyAkulenAtmanAham kave tan me brUhi sarvaM yathAvan; manISitaM sarvam ajAtazatroH 4 zubhaM vA yadi vA pApaM dveSyaM vA yadi vA priyam apRSTas tasya tad brUyAd yasya necchet parAbhavam 5 tasmAd vakSyAmi te rAjan bhavam icchan kurUn prati vacaH zreyaH karaM dharmyaM bruvatas tan nibodha me 6 mithyopetAni karmANi sidhyeyur yAni bhArata anupAya prayuktAni mA sma teSu manaH kRthAH 7 tathaiva yogavihitaM na sidhyet karma yan nRpa upAyayuktaM medhAvI na tatra glapayen manaH 8 anubandhAn avekSeta sAnubandheSu karmasu saMpradhArya ca kurvIta na vegena samAcaret 9 anubandhaM ca saMprekSya vipAkAMz caiva karmaNAm utthAnam Atmanaz caiva dhIraH kurvIta vA na vA 10 yaH pramANaM na jAnAti sthAne vRddhau tathA kSaye koze janapade daNDe na sa rAjyAvatiSThate 11 yas tv etAni pramANAni yathoktAny anupazyati yukto dharmArthayor jJAne sa rAjyam adhigacchati 12 na rAjyaM prAptam ity eva vartitavyam asAMpratam zriyaM hy avinayo hanti jarA rUpam ivottamam 13 bhakSyottama praticchannaM matsyo baDizam Ayasam rUpAbhipAtI grasate nAnubandham avekSate 14 yac chakyaM grasituM grasyaM grastaM pariNamec ca yat hitaM ca pariNAme yat tad adyaM bhUtim icchatA 15 vanaspater apakvAni phalAni pracinoti yaH sa nApnoti rasaM tebhyo bIjaM cAsya vinazyati 16 yas tu pakvam upAdatte kAle pariNataM phalam phalAd rasaM sa labhate bIjAc caiva phalaM punaH 17 yathA madhu samAdatte rakSan puSpANi SaTpadaH tadvad arthAn manuSyebhya AdadyAd avihiMsayA 18 puSpaM puSpaM vicinvIta mUlacchedaM na kArayet mAlA kAra ivArAme na yathAGgAra kArakaH 19 kiM nu me syAd idaM kRtvA kiM nu me syAd akurvataH iti karmANi saMcintya kuryAd vA puruSo na vA 20 anArabhyA bhavanty arthAH ke cin nityaM tathAgatAH kRtaH puruSakAro 'pi bhaved yeSu nirarthakaH 21 kAMz cid arthAn naraH prAjJo labhu mUlAn mahAphalAn kSipram Arabhate kartuM na vighnayati tAdRzAn 22 Rju pazyati yaH sarvaM cakSuSAnupibann iva AsInam api tUSNIkam anurajyanti taM prajAH 23 cakSuSA manasA vAcA karmaNA ca caturvidham prasAdayati lokaM yas taM loko 'nuprasIdati 24 yasmAt trasyanti bhUtAni mRgavyAdhAn mRgA iva sAgarAntAm api mahIM labdhvA sa parihIyate 25 pitRpaitAmahaM rAjyaM prAptavAn svena tejasA vAyur abhram ivAsAdya bhraMzayaty anaye sthitaH 26 dharmam Acarato rAjJaH sadbhiz caritam AditaH vasudhA vasusaMpUrNA vardhate bhUtivardhanI 27 atha saMtyajato dharmam adharmaM cAnutiSThataH pratisaMveSTate bhUmir agnau carmAhitaM yathA 28 ya eva yatnaH kriyate prara rASTrAvamardane sa eva yatnaH kartavyaH svarASTra paripAlane 29 dharmeNa rAjyaM vindeta dharmeNa paripAlayet dharmamUlAM zriyaM prApya na jahAti na hIyate 30 apy unmattAt pralapato bAlAc ca parisarpataH sarvataH sAram AdadyAd azmabhya iva kAJcanam 31 suvyAhRtAni sudhiyAM sukRtAni tatas tataH saMcinvan dhIra AsIta zilA hArI zilaM yathA 32 gandhena gAvaH pazyanti vedaiH pazyanti brAhmaNAH cAraiH pazyanti rAjAnaz cakSurbhyAm itare janAH 33 bhUyAMsaM labhate klezaM yA gaur bhavati durduhA atha yA suduhA rAjan naiva tAM vinayanty api 34 yad ataptaM praNamati na tat saMtApayanty api yac ca svayaM nataM dAru na tat saMnAmayanty api 35 etayopamayA dhIraH saMnameta balIyase indrAya sa praNamate namate yo balIyase 36 parjanyanAthAH pazavo rAjAno mitra bAndhavAH patayo bAndhavAH strINAM brAhmaNA veda bAndhavAH 37 satyena rakSyate dharmo viyA yogena rakSyate mRjayA rakSyate rUpaM kulaM vRttena rakSyate 38 mAnena rakSyate dhAnyam azvAn rakSyaty anukramaH abhIkSNadarzanAd gAvaH striyo rakSyAH kucelataH 39 na kulaM vRtti hInasya pramANam iti me matiH antyeSv api hi jAtAnAM vRttam eva viziSyate 40 ya IrSyuH paravitteSu rUpe vIrye kulAnvaye sukhe saubhAgyasatkAre tasya vyAdhir anantakaH 41 akArya karaNAd bhItaH kAryANAM ca vivarjanAt akAle mantrabhedAc ca yena mAdyen na tat pibet 42 vidyAmado dhanamadas tRtIyo 'bhijano madaH ete madAvaliptAnAm eta eva satAM damAH 43 asanto 'bhyarthitAH sadbhiH kiM cit kAryaM kadA cana manyante santam AtmAnam asantam api vizrutam 44 gatir AtmavatAM santaH santa eva satAM gatiH asatAM ca gatiH santo na tv asantaH satAM gatiH 45 jitA sabhA vastravatA samAzA gomatA jitA adhvA jito yAnavatA sarvaM zIlavatA jitam 46 zIlaM pradhAnaM puruSe tad yasyeha praNazyati na tasya jIvitenArtho na dhanena na bandhubhiH 47 ADhyAnAM mAMsaparamaM madhyAnAM gorasottaram lavaNottaraM daridrANAM bhojanaM bharatarSabha 48 saMpannataram evAnnaM daridrA bhuJjate sadA kSut svAdutAM janayati sA cADhyeSu sudurlabhA 49 prAyeNa zrImatAM loke bhoktuM zaktir na vidyate daridrANAM tu rAjendra api kASThaM hi jIryate 50 avRttir bhayam antyAnAM madhyAnAM maraNAd bhayam uttamAnAM tu martyAnAm avamAnAt paraM bhayam 51 aizvaryamadapApiSThA madAH pAnamadAdayaH aizvaryamadamatto hi nApatitvA vibudhyate 52 indriyaur indriyArtheSu vartamAnair anigrahaiH tair ayaM tApyate loko nakSatrANi grahair iva 53 yo jitaH paJcavargeNa sahajenAtma karzinA Apadas tasya vardhante zuklapakSa ivoDurAD 54 avijitya ya AtmAnam amAtyAn vijigISate amitrAn vAjitAmAtyaH so 'vazaH parihIyate 55 AtmAnam eva prathamaM dezarUpeNa yo jayet tato 'mAtyAn amitrAMz ca na moghaM vijigISate 56 vazyendriyaM jitAmAtyaM dhRtadaNDaM vikAriSu parIkSya kAriNaM dhIram atyantaM zrIr niSevate 57 rathaH zarIraM puruSasya rAjan; nAtmA niyantendriyANy asya cAzvAH tair apramattaH kuzalaH sadazvair; dAntaiH sukhaM yAti rathIva dhIraH 58 etAny anigRhItAni vyApAdayitum apy alam avidheyA ivAdAntA hayAH pathi kusArathim 59 anartham arthataH pazyann artaM caivApy anarthataH indriyaiH prasRto bAlaH suduHkhaM manyate sukham 60 dharmArthau yaH parityajya syAd indriyavazAnugaH zrIprANadhanadArebhya kSipraM sa parihIyate 61 arthAnAm Izvaro yaH syAd indriyANAm anIzvaraH indriyANAm anaizvaryAd aizvaryAd bhrazyate hi saH 62 AtmanAtmAnam anvicchen mano buddhIndriyair yataiH Atmaiva hy Atmano bandhur Atmaiva ripur AtmanaH 63 kSudrAkSeNeva jAlena jhaSAv apihitAv ubhau kAmaz ca rAjan krodhaz ca tau prAjJAnaM vilumpataH 64 samavekSyeha dharmArthau saMbhArAn yo 'dhigacchati sa vai saMbhRta saMbhAraH satataM sukham edhate 65 yaH paJcAbhyantarAJ zatrUn avijitya matikSayAn jigISati ripUn anyAn ripavo 'bhibhavanti tam 66 dRzyante hi durAtmAno vadhyamAnAH svakarma bhiH indriyANAm anIzatvAd rAjAno rAjyavibhramaiH 67 asaMtyAgAt pApakRtAm apApAMs; tulyo daNDaH spRzate mizrabhAvAt zuSkeNArdraM dahyate mizrabhAvAt; tasmAt pApaiH saha saMdhiM na kuryAt 68 nijAn utpatataH zatrUn paJca paJca prayojanAn yo mohAn na nighRhNAti tam Apad grasate naram 69 anasUyArjavaM zaucaM saMtoSaH priyavAditA damaH satyam anAyAso na bhavanti durAtmanAm 70 AtmajJAnam anAyAsas titikSA dharmanityatA vAk caiva guptA dAnaM ca naitAny antyeSu bhArata 71 Akroza parivAdAbhyAM vihiMsanty abudhA budhAn vaktA pApam upAdatte kSamamANo vimucyate 72 hiMsA balam asAdhUnAM rAjJAM daNDavidhir balam zuzrUSA tu balaM strINAM kSamAguNavatAM balam 73 vAk saMyamo hi nRpate suduSkaratamo mataH arthavac ca vicitraM ca na zakyaM bahubhASitum 74 abhyAvahati kalyANaM vividhA vAk subhASitA saiva durbhASitA rAjann anarthAyopapadyate 75 saMrohati zarair viddhaM vanaM parazunA hatam vAcA duruktaM bIbhatsaM na saMrohati vAk kSatam 76 karNinAlIkanArAcA nirharanti zarIrataH vAkzalyas tu na nirhartuM zakyo hRdi zayo hi saH 77 vAk sAyakA vadanAn niSpatanti; yair AhataH zocati ratry ahAni parasya nAmarmasu te patanti; tAn paNDito nAvasRjet pareSu 78 yasmai devAH prayacchanti puruSAya parAbhavam buddhiM tasyApakarSanti so 'pAcInAni pazyati 79 buddhau kaluSa bhUtAyAM vinAze pratyupasthite anayo nayasaMkAzo hRdayAn nApasarpati 80 seyaM buddhiH parItA te putrANAM tava bhArata pANDavAnAM virodhena na cainAm avabudhyase 81 rAjA lakSaNasaMpannas trailokyasyApi yo bhavet ziSyas te zAsitA so 'stu dhRtarASTra yudhiSThiraH 82 atIva sarvAn putrAMs te bhAgadheya puraskRtaH tejasA prajJayA caiva yukto dharmArthatattvavit 83 AnRzaMsyAd anukrozAd yo 'sau dharmabhRtAM varaH gauravAt tava rAjendra bahUn klezAMs titikSati | | 1 [dhR] brUhi bhUyo mahAbuddhe dharmArthasahitaM vacaH zRNvato nAsti me tRptir vicitrANIha bhASase 2 sarvatIrtheSu vA snAnaM sarvabhUteSu cArjavam ubhe ete same syAtAm ArjavaM vA viziSyate 3 ArjavaM pratipadyasva putreSu satataM vibho iha kIrtiM parAM prApya pretya svargam avApsyasi 4 yAvat kIrtir manuSyasya puNyA lokeSu gIyate tAvat sa puruSavyAghra svargaloke mahIyate 5 atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam virocanasya saMvAdaM keziny arthe sudhanvanA 6 kiM brAhmaNAH svic chreyAMso ditijAH svid virocana atha kena sma paryaGkaM sudhanvA nAdhirohati 7 prAjApatyA hi vai zreSThA vayaM kezini sattamAH asmAkaM khalv ime lokAH ke devAH ke dvijAtayaH 8 ihaivAssva pratIkSAva upasthAne virocana sudhanvA prAtar AgantA pazyeyaM vAM samAgatau 9 tathA bhadre kariSyAmi yathA tvaM bhIru bhASase sudhanvAnaM ca mAM caiva prAtar draSTAsi saMgatau 10 anvAlabhe hiraNmayaM prAhrAde 'haM tavAsanam ekatvam upasaMpanno na tv AseyaM tvayA saha 11 anvAharantu phalakaM kUrcaM vApy atha vA bRsIm sudhanvan na tvam arho 'si mayA saha samAsanam 12 pitApi te samAsInam upAsItaiva mAm adhaH bAlaH sukhaidhito gehe na tvaM kiM cana budhyase 13 hiraNyaM ca gavAzvaM ca yad vittam asureSu naH sudhanvan vipaNe tena praznaM pRcchAva ye viduH 14 hiraNyaM ca gavAzvaM ca tavaivAstu virocana prANayos tu paNaM kRtvA praznaM pRcchAva ye viduH 15 AvAM kutra gamiSyAvaH prANayor vipaNe kRte na hi deveSv ahaM sthAtA na manuSyeSu karhi cit 16 pitaraM te gamiSyAvaH prANayor vipaNe kRte putrasyApi sa hetor hi prahrAdo nAnRtaM vadet 17 [prah] imau tau saMpradRzyete yAbhyAM na caritaM saha AzIviSAv iva kruddhAv ekamArgam ihAgatau 18 kiM vai sahaiva carato na purA carataH saha virocanaitat pRcchAmi kiM te sakhyaM sudhanvanA 19 na me sudhanvanA sakhyaM prANayor vipaNAvahe prahrAda tat tvAm RpcchAmi mA praznam anRtaM vadIH 20 [prah] udakaM madhuparkaM cApy Anayantu sudhanvane brahmann abhyarcanIyo 'si zvetA gauH pIvarI kRtA 21 udakaM madhuparkaM ca patha evArpitaM mama prahrAda tvaM tu nau praznaM tathyaM prabrUhi pRcchatoH 22 [prah] purto vAnyo bhavAn brahman sAkSye caiva bhavet sthitaH tayor vivadatoH praznaM katham asmad vibho vadet 23 atha yo naiva prabrUyAt satyaM vA yadi vAnRtam etat sudhanvan pRcchAmi durvivaktA sma kiM vaset 24 yAM rAtrim adhivinnA strI yAM caivAkSa parAjitaH yAM ca bhArAbhitaptAGgo durvivaktA sma tAM vaset 25 nagare pratiruddhaH san bahir dvAre bubhukSitaH amitrAn bhUyasaH pazyan durvivaktA sma tAM vaset 26 paJca pazvanRte hanti daza hanti gavAnRte zatam azvAnRte hanti sahasraM puruSAnRte 27 hanti jAtAn ajAtAMz ca hiraNyArtho 'nRtaM vadan sarvaM bhUmyanRte hanti mA sma bhUmyanRtaM vadIH 28 [prah] mattaH zreyAn aGgirA vai sudhanvA tvad virocana mAtAsya zreyasI mAtus tasmAt tvaM tena vai jitaH 29 virocana sudhanvAyaM prANAnAm Izvaras tava sudhanvan punar icchAmi tvayA dattaM virocanam 30 yad dharmam avRNIthAs tvaM na kAmAd anRtaM vadIH punar dadAmi te tasmAt putraM prahrAda durlabham 31 eSa prahrAda putras te mayA datto virocanaH pAdaprakSAlanaM kuryAt kumAryAH saMnidhau mama 32 tasmAd rAjendra bhUmyarthe nAnRtaM vaktum arhasi mA gamaH sa sutAmAtyo 'tyayaM putrAn anubhraman 33 na devA yaSTim AdAya rakSanti pazupAlavat yaM tu rakSitum icchanti buddhyA saMvibhajanti tam 34 yathA yathA hi puruSaH kalyANe kurute manaH tathA tathAsya sarvArthAH sidhyante nAtra saMzayaH 35 na chandAMsi vRjinAt tArayanti; AyAvinaM mAyayA vartamAnam nIDaM zakuntA iva jAtapakSAz; chandAMsy enaM prajahaty antakAle 36 mattApAnaM kalahaM pUgavairaM; bhAryApatyor antaraM jJAtibhedam rAjadviSTaM strIpumAMsor vivAdaM; varjyAny Ahur yaz ca panthAH praduSThaH 37 sAmudrikaM vaNijaM corapUrvaM; zalAka dhUrtaM ca cikitsakaM ca ariM ca mitraM ca kuzIlavaM ca; naitAn sAkhyeSv adhikurvIta sapta 38 mAnAgnihotram uta mAnamaunaM; mAnenAdhItam uta mAnayajJaH etAni catvAry abhayaMkarANi; bhayaM prayacchanty ayathA kRtAni 39 agAra dAhI garadaH kuNDAzI somavikrayI parva kAraz ca sUcI ca mitra dhruk pAradArikaH 40 bhrUNahA guru talpI ca yaz ca syAt pAnapo dvijaH atitIkSNaz ca kAkaz ca nAstiko veda nindakaH 41 sruva pragrahaNo vrAtyaH kInAzaz cArthavAn api rakSety uktaz ca yo hiMsyAt sarve brahmaNhaNaiH samAH 42 tRNoklayA jJAyate jAtarUpaM; yuge bhadro vyavahAreNa sAdhuH zUro bhayeSv arthakRcchreSu dhIraH; kRcchrAsv Apatsu suhRdaz cArayaz ca 43 jarA rUpaM harati hi dhairyam AzA; mRtyuH prANAn dharmacaryAm asUyA krodhaH zriyaM zIlam anArya sevA; hriyaM kAmaH sarvam evAbhimAnaH 44 zrIr maGgalAt prabhavati prAgalbhyAt saMpravardhate dAkSyAt tu kurute mUlaM saMyamAt pratitiSThati 45 aSTau guNAH puruSaM dIpayanti; prajJA ca kaulyaM ca damaH zrutaM ca parAkramaz cAbahu bhASitA ca; dAnaM yathAzakti kRtajJatA ca 46 etAn guNAMs tAta mahAnubhAvAn; eko guNaH saMzrayate prasahya rAjA yadA satkurute manuSyaM; sarvAn guNAn eSa guNo 'tibhAti 47 aSTau nRpemAni manuSyaloke; svargasya lokasya nidarzanAni catvAry eSAm anvavetAni sadbhiz; catvAry eSAm anvavayanti santaH 48 yajJo dAnam adhyayanaM tapaz ca; catvAry etAny anvavetAni sadbhiH damaH satyam Arjavam AnRzaMsyaM; catvAry etAny anvavayanti santaH 49 na sA sabhA yatra na santi vRddhA; na te vRddhA ye na vadanti dharmam nAsau harmo yatana satyam asti; na tat satyaM yac chalenAnuviddham 50 satyaM rUpaM zrutaM vidyA kaulyaM zIlaM balaM dhanam zauryaM ca cirabhASyaM ca dazaH saMsargayonayaH 51 pApaM kurvan pApakIrtiH pApam evAznute phalam puNyaM kurvan puNyakIrtiH puNyam evAznute phalam 52 pApaM prajJAM nAzayati kriyamANaM punaH punaH naSTaprajJaH pApam eva nityam Arabhate naraH 53 puNyaM prajJAM vardhayati kriyamANaM punaH punaH vRddhaprajJaH puNyam eva nityam Arabhate naraH 54 asUyako danda zUko niSThuro vairakRn naraH sa kRcchraM mahad Apnoto nacirAt pApam Acaran 55 anasUyaH kRtaprajJTaH zobhanAny Acaran sadA akRcchrAt sukham Apnoti sarvatra ca virAjate 56 prajJAm evAgamayati yaH prAjJebhyaH sa paNDitaH prAjJo hy avApya dharmArthau zaknoti sukham edhitum 57 divasenaiva tat kuryAd yena rAtau sukhaM vaset aSTa mAsena tat kuryAd yena varSAH sukhaM vaset 58 pUrve vayasi tat kuryAd yena vRddhasukhaM vaset yAvaj jIvena tat kuryAd yena pretya sukhaM vaset 59 jIrNam annaM prazaMsanti bhAryaM ca gatayauvanAm zUraM vigatasaMgrAmaM gatapAraM tapasvinam 60 dhanenAdharmalabdhena yac chidram apidhIyate asaMvRtaM tad bhavati tato 'nyad avadIryate 61 gurur AtmavatAM zAstA zAsA rAjA durAtmanAm atha pracchannapApAnAM zAstA vaivasvato yamaH 62 RSINAM ca nadInAM ca kulAnAM ca mahAmanAm prabhavo nAdhigantavyaH strINAM duzcaritasya ca 63 dvijAtipUjAbhirato dAtA jJAtiSu cArjavI kSatriyaH svargabhAg rAjaMz ciraM pAlayate mahIm 64 suvarNapuSpAM pRthivIM cinvanti puruSAs trayaH zUraz ca kRtavidyaz ca yaz ca jAnAti sevitum 65 buddhizreSThAni karmANi bAhumadhyAni bhArata tAni jaGghA jaghanyAni bhArapratyavarANi ca 66 duryodhane ca zakunau mUDhe duHzAsane tathA karNe caizvaryam AdhAya kathaM tvaM bhUtim icchasi 67 sarvair guNair upetAz ca pANDavA bharatarSabha pitRvat tvayi vartante teSu vartasva putravat | | 1 [vi] atraivodAharantImam itihAsaM purAtanam Atreyasya ca saMvAdaM sAdhyAnAM ceti naH zrutam 2 carantaM haMsarUpeNa maharSiM saMzitavratam sAdhyA devA mahAprAjJaM paryapRcchanta vai purA 3 sAdhyA devA vayam asmo maharSe; dRSTvA bhavantaM na zaknumo 'numAtum zrutena dhIro buddhimAMs tvaM mato naH; kAvyAM vAcaM vaktum arhasy udArAm 4 etat kAryam amarAH saMzrutaM me; dhRtiH zamaH satyadharmAnuvRttiH granthiM vinIya hRdayasya sarvaM; priyApriye cAtmavazaM nayIta 5 AkruzyamAno nAkrozen manyur eva titikSitaH AkroSTAraM nirdahati sukRtaM cAsya vindati 6 nAkrozI syAn nAvamAnI parasya; mitradrohI nota nIcopasevI na cAtimAnI na ca hInavRtto; rUkSAM vAcaM ruzatIM varjayIta 7 marmANy asthIni hRdayaM tathAsUn; ghorA vAco nirdahantIha puMsAm tasmAd vAcaM ruzatIM rUkSarUpAM; dharmArAmo nityazo varjayIta 8 aruM turaM paruSaM rUkSavAcaM; vAk kaNTakair vitudantaM manuSyAn vidyAd alakSmIkatamaM janAnAM; mukhe nibaddhAM nirRtiM vahantam 9 paraz ced enam adhividhyeta bANair; bhRzaM sutIkSNair analArka dIptaiH viricyamAno 'py atiricyamAno; vidyAt kaviH sukRtaM me dadhAti 10 yadi santaM sevate yady asantaM; tapasvinaM yadi vA stenam eva vAso yathA raGga vazaM prayAti; tathA sa teSAM vazam abhyupaiti 11 vAdaM tu yo na pravaden na vAdayed; yo nAhataH pratihanyAn na ghAtayet yo hantukAmasya na pApam icchet; tasmai devAH spRhayanty AgatAya 12 avyAhRtaM vyAhRtAc chreya AhuH; satyaM vaded vyAhRtaM tad dvitIyam priyaMvaded vyAhRtaM tat tRtIyaM; dharmyaM vaded vyAhRtaM tac caturtham 13 yAdRzaiH saMvivadate yAdRzAMz copasevate yAdRg icchec ca bhavituM tAdRg bhavati pUruSaH 14 yato yato nivartate tatas tato vimucyate nivartanAd dhi sarvato na vetti duHkham aNv api 15 na jIyate nota jigISate 'nyAn; na vairakkRc cApratighAtakaz ca nindA prazaMsAsu samasvabhAvo; na zocate hRSyati naiva cAyam 16 bhAvam icchati sarvasya nAbhAve kurute matim satyavAdI mRdur dAnto yaH sa uttamapUruSaH 17 nAnarthakaM sAntvayati pratijJAya dadAti ca rAddhAparAddhe jAnAti yaH sa madhyamapUruSaH 18 duHzAsanas tUpahantA na zAstA; nAvartate manyuvazAt kRtaghnaH na kasya cin mitram atho durAtmA; kalAz caitA adhamasyeha puMsaH 19 na zraddadhAti kalyANaM parebhyo 'py AtmazaGkitaH nirAkaroti mitrANi yo vai so 'dhama pUruSaH 20 uttamAn eva seveta prApte kAle tu madhyamAn adhamAMs tu na seveta ya icchec chreya AtmanaH 21 prApnoti vai vittam asad balena; nityotthAnAt prajJayA pauruSeNa na tv eva samyag labhate prazaMsAM; na vRttam Apnoti mahAkulAnAm 22 mahAkulAnAM spRhayanti devA; dharmArthavRddhAz ca bahuzrutAz ca pRcchAmi tvAM vidura praznam etaM; bhavanti vai kAni mahAkulAni 23 tamo damo brahmavit tvaM vitAnAH; puNyA vivAhAH satatAnna dAnam yeSv evaite saptaguNA bhavanti; samyag vRttAs tAni mahAkulAni 24 yeSAM na vRttaM vyathate na yonir; vRttaprasAdena caranti dharmam ye kIrtim icchanti kule viziSTAM; tyaktAnRtAs tAni mahAkulAni 25 anijyayAvivAhairz ca vedasyotsAdanena ca kulAny akulatAM yAnti dharmasyAtikrameNa ca 26 deva dravyavinAzena brahma svaharaNena ca kulAny akulatAM yAnti brAhmaNAtikrameNa ca 27 brAhmaNAnAM paribhavAt parivAdAc ca bhArata kulAny akulatAM yAnti nyAsApaharaNena ca 28 kulAni samupetAni gobhiH puruSato 'zvataH kulasaMkhyAM na gacchanti yAni hInAni vRttataH 29 vRttatas tv avihInAni kulAny alpadhanAny api kulasaMkhyAM tu gacchanti karSanti ca mayad yazaH 30 mA naH kule vairakRt kaz cid astu; rAjAmAtyo mA parasvApahArI mitradrohI naikRtiko 'nRtI vA; pUrvAzI vA pitRdevAtithibhyaH 31 yaz ca no brAhmaNaM hanyAd yaz ca no brAhmaNAn dviSet na naH sa samitiM gacched yaz ca no nirvapet kRSim 32 tRNAni bhUmir udakaM vAk caturthI ca sUnRtA satAm etAni geheSu nocchidyante kadA cana 33 zraddhayA parayA rAjann upanItAni satkRtim pravRttAni mahAprAjJa dharmiNAM puNyakarmaNAm 34 sUkSmo 'pi bhAraM nRpate syandano vai; zakto voDhuM na tathAnye mahIjAH evaM yuktA bhArasahA bhavanti; mahAkulInA na tathAnye manuSyAH 35 na tan mitraM yasya kopAd bibheti; yad vA mitraM zaGkitenopacaryam yasmin mitre pitarIvAzvasIta; tad vai mitraM saMgatAnItarANi 36 yadi ced apy asaMbandho mitrabhAvena vartate sa eva bandhus tan mitraM sA gatis tatparAyaNam 37 calacittasya vai puMso vRddhAn anupasevataH pAriplavamater nityam adhruvo mitra saMgrahaH 38 calacittam anAtmAnam indriyANAM vazAnugam arthAH samativartante haMsAH zuSkaM saro yathA 39 akasmAd eva kupyanti prasIdanty animittataH zIlam etad asAdhUnAm abhraM pAriplavaM yathA 40 satkRtAz ca kRtArthAz ca mitrANAM na bhavanti ye tAn mRtAn api kravyAdAH kRtaghnAn nopabhuJjate 41 arthayed eva mitrANi sati vAsati vA dhane nAnarthayan vijAnAti mitrANAM sAraphalgutAm 42 saMtApAd bhrazyate rUpaM saMtApAd bhrazyate balam saMtApAd bhrazyate jJAnaM saMtApAd vyAdhim Rcchati 43 anavApyaM ca zokena zarIraM copatapyate amitrAz ca prahRSyanti mA sma zoke manaH kRthAH 44 punar naro mriyate jAyate ca; punar naro hIyate vardhate punaH punar naro yAcati yAcyate ca; punar naraH zocati zocyate punaH 45 sukhaM ca duHkhaM ca bhavAbhavau ca; lAbhAlAbhau maraNaM jIvitaM ca paryAyazaH sarvam iha spRzanti; tasmAd dhIro naiva hRSyen na zocet 46 calAni hImAni SaDindriyANi; teSAM yad yad vartate yatra yatra tatas tataH sravate buddhir asya; chidroda kumbhAd iva nityam ambhaH 47 tanur ucchaH zikhI rAjA mithyopacarito mayA mandAnAM mama putrANAM yuddhenAntaM kariSyati 48 nityodvignam idaM sarvaM nityodvignam idaM manaH yat tat padam anudvignaM tan me vada mahAmate 49 nAnyatra vidyA tapasor nAnyatrendriya nigrahAt nAnyatra lobhasaMtyAgAc chAntiM pazyAma te 'nagha 50 buddhyA bhayaM praNudati tapasA vindate mahat guruzuzrUSayA jJAnaM zAntiM tyAgena vindati 51 anAzritA dAnapuNyaM veda puNyam anAzritAH rAgadveSavinirmuktA vicarantIha mokSiNaH 52 svadhItasya suyuddhasya sukRtasya ca karmaNaH tapasaz ca sutaptasya tasyAnte sukham edhate 53 svAstIrNAni zayanAni prapannA; na vai bhinnA jAtu nidrAM labhante na strISu rAjan ratim Apnuvanti; na mAgadhaiH stUyamAnA na sUtaiH 54 na vai bhinnA jAtu caranti dharmaM; na vai sukhaM prApnuvantIha bhinnAH na vai bhinnA gauravaM mAnayanti; na vai bhinnAH prazamaM rocayanti 55 na vai teSAM svadate pathyam uktaM; yogakSemaM kalpate nota teSAm bhinnAnAM vai manujendra parAyaNaM; na vidyate kiM cid anyad vinAzAt 56 saMbhAvyaM goSu saMpannaM saMbhAvyaM brAhmaNe tapaH saMbhAvyaM strISu cApalyaM saMbhAvyaM jJAtito bhayam 57 tantavo 'py AyatA nityaM tantavo bahulAH samAH bahUn bahutvAd AyAsAn sahantIty upamA satAm 58 dhUmAyante vyapetAni jvalanti sahitAni ca dhRtarASTrolmukAnIva jJAtayo bharatarSabha 59 brAhmaNeSu ca ye zUrAH strISu jJAtiSu goSu ca vRntAd iva phalaM pakvaM dhRtarASTra patanti te 60 mahAn apy ekajo vRkSo balavAn supratiSThitaH prasahya eva vAtena zAkhA skandhaM vimarditum 61 atha ye sahitA vRkSAH saMghazaH supratiSThitAH te hi zIghratamAn vAtAn sahante 'nyonyasaMzrayAt 62 evaM manuSyam apy ekaM guNair api samanvitam zakyaM dviSanto manyante vAyur drumam ivaukajam 63 anyonyasamupaSTambhAd anyonyApAzrayeNa ca jJAtayaH saMpravardhante sarasIvotpalAny uta 64 avadhyA brAhmaNA gAvo striyo bAlAz ca jJAtayaH yeSAM cAnnAni bhuJjIta ye ca syuH zaraNAgatAH 65 na manuSye guNaH kaz cid anyo dhanavatAm api anAturatvAd bhadraM te mRtakalpA hi rogiNaH 66 avyAdhijaM kaTukaM zIrSa rogaM; pApAnubandhaM paruSaM tIkSNam ugram satAM peyaM yan na pibanty asanto; manyuM mahArAja piba prazAmya 67 rogArditA na phalAny Adriyante; na vai labhante viSayeSu tattvam duHkhopetA rogiNo nityam eva; na budhyante dhanabhogAn na saukhyam 68 purA hy ukto nAkaros tvaM vaco me; dyUte jitAM draupadIM prekSya rAjan duryodhanaM vArayety akSavatyAM; kitavatvaM paNDitA varjayanti 69 na tad balaM yan mRdunA virudhyate; mizro dharmas tarasA sevitavyaH pradhvaMsinI krUrasamAhitA zrIr; mRduprauDhA gacchati putrapautrAn 70 dhArtarASTrAH pANDavAn pAlayantu; pANDoH sutAs tava putrAMz ca pAntu ekArimitrAH kuravo hy ekamantrA; jIvantu rAjan sukhinaH samRddhAH 71 meDhIbhUtaH kauravANAM tvam adya; tvayy AdhInaM kuru kulam AjamIDha pArthAn bAlAn vanavAsa prataptAn; gopAyasva svaM yazas tAta rakSan 72 saMdhatsva tvaM kauravAn pANDuputrair; mA te 'ntaraM ripavaH prArthayantu satye sthitAs te naradeva sarve; duryodhanaM sthApaya tvaM narendra | | 1 [vi] saptadazemAn rAjendra manuH svAyambhuvo 'bravIt vaicitravIrya puruSAn AkAzaM muSTibhir ghnataH 2 tAn ev indrasya hi dhanur anAmyaM namato 'bravIt atho marIcinaH pAdAn anAmyAn namatas tathA 3 yaz cAziSyaM zAsati yaz ca kupyate; yaz cAtivelaM bhajate dviSantam striyaz ca yo 'rakSati bhadram astu te; yaz cAyAcyaM yAcati yaz ca katthate 4 yaz cAbhijAtaH prakaroty akAryaM; yaz cAbalo balinA nityavairI azraddadhAnAya ca yo bravIti; yaz cAkAmyaM kAmayate narendra 5 vadhvA hAsaM zvazuro yaz ca manyate; vadhvA vasann uta yo mAnakAmaH parakSetre nirvapati yaz ca bIjaM; striyaM ca yaH parivadate 'tivelam 6 yaz caiva labdhvA na smarAmIty uvAca; dattvA ca yaH katthati yAcyamAnaH yaz cAsataH sAntvam upAsatIha; ete 'nuyAnty anilaM pAzahastAH 7 yasmin yathA vartate yo manuSyas; tasmiMs tathA vartitavyaM sa dharmaH mAyAcAro mAyayA vartitavyaH; sAdhv AcAraH sAdhunA pratyudeyaH 8 zatAyur uktaH puruSaH sarvavedeSu vai yadA nApnoty atha ca tat sarvam AyuH keneha hetunA 9 ativAdo 'timAnaz ca tathAtyAgo narAdhipaH krodhaz cAtivivitsA ca mitradrohaz ca tAni SaT 10 eta evAsayas tIkSNAH kRntanty AyUMSi dehinAm etAni mAnavAn ghnanti na mRtyur bhadram astu te 11 vizvastasyaiti yo dArAn yaz cApi guru takpagaH vRSalI patir dvijo yaz ca pAnapaz caiva bhArata 12 zaraNAgatahA caiva sarve brahmahaNaiH samAH etaiH sametya kartavyaM prAyazcittam iti zrutiH 13 gRhI vadAnyo 'napaviddha vAkyaH; zeSAnna bhokApy avihiMsakaz ca nAnarthakRt tyaktakaliH kRtajJaH; satyo mRduH svargam upaiti vidvAn 14 sulabhAH puruSA rAjan satataM priyavAdinaH apriyasya tu pathyasya vaktA zrotA ca durlabhaH 15 yo hi dharmaM vyapAzritya hitvA bhartuH priyApriye apriyANy Aha pathyAni tena rAjA sahAyavAn 16 tyajet kulArthe puruSaM grAmasyArthe kulaM tyajet grAmaM janapadasyArthe AtmArthe pRthivIM tyajet 17 Apad arthaM dhanaM rakSed dArAn rakSed dhanair api AtmAnaM satataM rakSed dArair api dhanair api 18 uktaM mayA dyUtakAle 'pi rAjan; naivaM yuktaM vacanaM prAtipIya tadauSadhaM pathyam ivAturasya; na rocate tava vaicitra vIrya 19 kAkair imAMz citrabarhAn mayUrAn; parAjaiSThAH pANDavAn dhArtarASTraiH hitvA siMhAn kroSTu kAn gUhamAnaH; prApte kAle zocitA tvaM narendra 20 yas tAta na krudhyati sarvakAlaM; bhRtyasya bhaktasya hite ratasya tasmin bhRtyA bhartari vizvasanti; na cainam Apatsu parityajanti 21 na bhRtyAnAM vRtti saMrodhanena; bAhyaM janaM saMjighRkSed apUrvam tyajanti hy enam ucitAvaruddhAH; snigdhA hy amAtyAH parihInabhogAH 22 kRtyAni pUrvaM parisaMkhyAya sarvANy; AyavyayAv anurUpAM ca vRttim saMgRhNIyAd anurUpAn sahAyAn; sahAyasAdhyAni hi duSkarANi 23 abhiprAyaM yo viditvA tu bhartuH; sarvANi kAryANi karoty atandrIH vaktA hitAnAm anurakta AryaH; zaktijJa Atmeva hi so 'nukampyaH 24 vAkyaM tu yo nAdriyate 'nuziSTaH; pratyAha yaz cApi niyujyamAnaH prajJAbhimAnI pratikUlavAdI; tyAjyaH sa tAdRk tvarayaiva bhRtyaH 25 astabdham aklIbam adIrghasUtraM; sAnukrozaM zlakSNam ahAryam anyaiH aroga jAtIyam udAravAkyaM; dUtaM vadanty aSTa guNopapannam 26 na vizvAsAj jAtu parasya gehaM; gacchen naraz cetayAno vikAle na catvare nizi tiSThen nigUDho; na rAjanyAM yoSitaM prArthayIta 27 na nihnavaM satra gatasya gacchet; saMsRSTa mantrasya kusaMgatasya na ca brUyAn nAzvasAmi tvayIti; sa kAraNaM vyapadezaM tu kuryAt 28 ghRNI rAjA puMzcalI rAjabhRtyaH; putro bhrAtA vidhavA bAla putrA senA jIvI coddhRta bhakta eva; vyavahAre vai varjanIyAH syur ete 29 guNA daza snAnazIlaM bhajante; balaM rUpaM svaravarNaprazuddhiH sparzaz ca gandhaz ca vizuddhatA ca; zrIH saukumAryaM pravarAz ca nAryaH 30 guNAz ca SaNmitabhuktaM bhajante; Arogyam Ayuz ca sukhaM balaM ca anAvilaM cAsya bhaved apatyaM; na cainam AdyUna iti kSipanti 31 akarma zIlaM ca mahAzanaM ca; lokadviSTaM bahu mAyaM nRzaMsam adezakAlajJam aniSTa veSam; etAn gRhe na prativAsayIta 32 kadaryam Akrozakam azrutaM ca; varAka saMbhUtam amAnya mAninam niSThUriNaM kRtavairaM kRtaghnam; etAn bhRtArto 'pi na jAtu yAcet 33 saMkliSTakarmANam atipravAdaM; nityAnRtaM cAdRDha bhaktikaM ca vikRSTarAgaM bahumAninaM cApy; etAn na seveta narAdhamAn SaT 34 sahAyabandhanA hy arthAH sahAyAz cArthabandhanAH anyonyabandhanAv etau vinAnyonyaM na sidhyataH 35 utpAdya putrAn anRNAMz ca kRtvA; vRttiM ca tebhyo 'nuvidhAya kAM cit sthAne kumArIH pratipAdya sarvA; araNyasaMstho munivad bubhUSet 36 hitaM yat sarvabhUtAnAm Atmanaz ca sukhAvaham tat kuryAd Izvaro hy etan mUlaM dharmArthasiddhaye 37 buddhiH prabhAvas tejaz ca sattvam utthAnam eva ca vyavasAyaz ca yasya syAt tasyAvRtti bhayaM kutaH 38 pazya doSAn pANDavair vigrahe tvaM; yatra vyatherann api devAH sa zakrAH putrair vairaM nityam udvignavAso; yazaH praNAzo dviSatAM ca harSaH 39 bhISmasya kopas tava cendra kalpa; droNasya rAjJaz ca yudhiSThirasya utsAdayel lokam imaM pravRddhaH; zveto grahas tiryag ivApatan khe 40 tava putrazataM caiva karNaH paJca ca pANDavAH pRthivIm anuzAseyur akhilAM sAgarAmbarAm 41 dhArtarASTrA vanaM rAjan vyAghrAH pANDusutA matAH mA vanaM chindhi sa vyAghraM mA vyAghrAn nInazo vanAt 42 na syAd vanam Rte vyAghrAn vyAghrA na syur Rte vanam vanaM hi rakSyate vyAghrair vyAghrAn rakSati kAnanam 43 na tathecchanty akalyANAH pareSAM vedituM guNAn yathaiSAM jJAtum icchanti nairguNyaM pApacetasaH 44 arthasiddhiM parAm icchan dharmam evAditaz caret na hi dharmAd apaity arthaH svargalokAd ivAmRtam 45 yasyAtmA virataH pApAt kalyANe ca nivezitaH tena sarvam idaM buddhaM prakRtir vikRtirz ca yA 46 yo dharmam arthaM kAmaM ca yathAkAlaM niSevate dharmArthakAmasaMyogaM yo 'mutreha ca vindati 47 saMniyacchati yo vegam utthitaM krodhaharSayoH sa zriyo bhAjanaM rAjanyaz cApatsu na muhyati 48 balaM paJca vidhaM nityaM puruSANAM nibodha me yat tu bAhubalaM nAma kaniSThaM balam ucyate 49 amAtyalAbho bhadraM te dvitIyaM balam ucyate dhanalAbhas tRtIyaM tu balam Ahur jigISavaH 50 yat tv asya sahajaM rAjan pitRpaitAmahaM balam abhijAta balaM nAma tac caturthaM balaM smRtam 51 yena tv etAni sarvANi saMgRhItAni bhArata yad balAnAM balaM zreSThaM tat prajJA balam ucyate 52 mahate yo 'pakArAya narasya prabhaven naraH tena vairaM samAsajya dUrastho 'smIti nAzvaset 53 strISu rAjasu sarpeSu svAdhyAye zatruseviSu bhoge cAyuSi vizvAsaM kaH prAjJaH kartum arhati 54 prajJA zareNAbhihatasya jantoz; cikitsakAH santi na cauSadhAni na homamantrA na ca maGgalAni; nAtharvaNA nApy agadAH susiddhAH 55 sarpaz cAgniz ca siMhaz ca kulaputraz ca bhArata nAvajJeyA manuSyeNa sarve te hy atitejasaH 56 agnis tejo mahal loke gUDhas tiSThati dAruSu na copayuGkte tad dAru yAvan no dIpyate paraiH 57 sa eva khalu dArubhyo yadA nirmathya dIpyate tadA tac ca vanaM cAnyan nirdahaty Azu tejasA 58 evam eva kule jAtAH pAvakopama tejasaH kSamAvanto nirAkArAH kASThe 'gnir iva zerate 59 latA dharmA tvaM saputraH zAlAH pANDusutA matAH na latA vardhate jAtu mahAdrumam anAzritA 60 vanaM rAjaMs tvaM saputro 'mbikeya; siMhAn vane pANDavAMs tAta viddhi siMhair vihInaM hi vanaM vinazyet; siMhA vinazyeyur Rte vanena | | 1 [vi] UrdhvaM prANA hy utkrAmanti yUnaH sthavira Ayati pratyutthAnAbhivAdAbhyAM punas tAn patipadyate 2 pIThaM dattvA sAdhave 'bhyAgatAya; AnIyApaH parinirNijya pAdau sukhaM pRSTvA prativedyAtma saMsthaM; tato dadyAd annam avekSya dhIraH 3 yasyodakaM madhuparkaM ca gAM ca; na mantravit pratigRhNAti gehe lobhAd bhayAd arthakArpaNyato vA; tasyAnarthaM jIvitam Ahur AryAH 4 cikitsakaH zakya kartAvakIrNI; stenaH krUro madyapo bhrUNahA ca senAjIvI zrutivikrAyakaz ca; bhRzaM priyo 'py atithir nodakArhaH 5 avikreyaM lavaNaM pakvam annaM dadhi; kSIraM madhu tailaM ghRtaM ca tilA mAMsaM mUlaphalAni zAkaM; raktaM vAsaH sarvagandhA guDaz ca 6 aroSaNo yaH samaloSTa kAJcanaH; prahINa zoko gatasaMdhi vigrahaH nindA prazaMsoparataH priyApriye; carann udAsInavad eSa bhikSukaH 7 nIvAra mUleGguda zAkavRttiH; susaMyatAtmAgnikAryeSv acodyaH vane vasann atithiSv apramatto; dhuraMdharaH puNyakRd eSa tApasaH 8 apakRtvA buddhimato dUrastho 'smIti nAzvaset dIrghau buddhimato bAhU yAbhyAM hiMsati hiMsitaH 9 na vizvased avizvaste vizvaste nAtivizvaset vizvAsAd bhayam utpannaM mUlAny api nikRntati 10 anIrSyur guptadAraH syAt saMvibhAgI priyaMvadaH zlakSNo madhuravAk strINAM na cAsAM vazago bhavet 11 pUjanIyA mahAbhAgAH puNyAz ca gRhadIptayaH striyaH zriyo gRhasyoktAs tasmAd rakSyA vizeSataH 12 pitur antaHpuraM dadyAn mAtur dadyAn mahAnasam goSu cAtmasamaM dadyAt svayam eva kRSiM vrajet bhRtyair vaNijyAcAraM ca putraiH seveta brAhmaNAn 13 adbhyo 'gnir brahmataH kSatram azmano loham utthitam teSAM sarvatragaM tejaH svAsu yoniSu zAmyati 14 nityaM santaH kule jAtAH pAvakopama tejasaH kSamAvanto nirAkArAH kASThe 'gnir iva zerate 15 yasya mantraM na jAnanti bAhyAz cAbhyantarAz ca ye sa rAjA sarvataz cakSuz ciram aizvaryam aznute 16 kariSyan na prabhASeta kRtAny eva ca darzayet dharmakAmArtha kAryANi tathA mantro na bhidyate 17 giripRSTham upAruhya prAsAdaM vA rahogataH araNye niHzalAke vA tatra mantro vidhIyate 18 nAsuhRt paramaM mantraM bhAratArhati veditum apaNDito vApi suhRt paNDito vApy anAtmavAn amAtye hy arthalipsA ca mantrarakSaNam eva ca 19 kRtAni sarvakAryANi yasya vA pArSadA viduH gUDhamantrasya nRpates tasya siddhir asaMzayam 20 aprazastAni karmANi yo mohAd anutiSThati sa teSAM viparibhraMze bhrazyate jIvitAd api 21 karmaNAM tu prazastAnAm anuSThAnaM sukhAvaham teSAm evAnanuSThAnaM pazcAt tApakaraM mahat 22 sthAnavRddha kSayajJasya SADguNya viditAtmanaH anavajJAta zIlasya svAdhInA pRthivI nRpa 23 amoghakrodhaharSasya svayaM kRtyAnvavekSiNaH Atmapratyaya kozasya vasudheyaM vasuMdharA 24 nAmamAtreNa tuSyeta chatreNa ca mahIpatiH bhRtyebhyo visRjed arthAn naikaH sarvaharo bhavet 25 brAhmaNo brAhmaNaM veda bhartA veda striyaM tathA amAtyaM nRpatir veda rAjA rAjAnam eva ca 26 na zatrur aGkam Apanno moktavyo vadhyatAM gataH ahatAd dhi bhayaM tasmAj jAyate nacirAd iva 27 daivateSu ca yatnena rAjasu brAhmaNeSu ca niyantavyaH sadA krodho vRddhabAlAtureSu ca 28 nirarthaM kalahaM prAjJo varjayen mUDha sevitam kIrtiM ca labhate loke na cAnarthena yujyate 29 prasAdo niSphalo yasya krodhaz cApi nirarthakaH na taM bhartAram icchanti SaNDhaM patim iva striyaH 30 na buddhir dhanalAbhAya na jADyam asamRddhaye lokaparyAya vRttAntaM prAjJo jAnAti netaraH 31 vidyA zIlavayovRddhAn buddhivRddhAMz ca bhArata dhanAbhijana vRddhAMz ca nityaM mUDho 'vamanyate 32 anArya vRttam aprAjJam asUyakam adhArmikam anarthAH kSipram AyAnti vAg duSTaM krodhanaM tathA 33 avisaMvAdanaM dAnaM samayasyAvyatikramaH Avartayanti bhUtAni samyak praNihitA ca vAk 34 avisaMvAdako dakSaH kRtajJo matimAn RjuH api saMkSINa kozo 'pi labhate parivAraNam 35 dhRtiH zamo damaH zaucaM kAruNyaM vAg aniSThurA mitrANAM cAnabhidrohaH sataitAH samidhaH zriyaH 36 asaMvibhAgI duSTAtmA kRtaghno nirapatrapaH tAdRG narAdhamo loke varjanIyo narAdhipa 37 na sa rAtrau sukhaM zete sa sarpa iva vezmani yaH kopayati nirdoSaM sa doSo 'bhyantaraM janam 38 yeSu duSTeSu doSaH syAd yogakSemasya bhArata sadA prasAdanaM teSAM devatAnAm ivAcaret 39 ye 'rthAH strISu samAsaktAH prathamotpatiteSu ca ye cAnArya samAsaktAH sarve te saMzayaM gatAH 40 yatra strI yatra kitavo yatra bAlo 'nuzAsti ca majjanti te 'vazA dezA nadyAm azmaplavA iva 41 prayojaneSu ye saktA na vizeSeSu bhArata tAn ahaM paNDitAn manye vizeSA hi prasaGginaH 42 yaM prazaMsanti kitavA yaM prazaMsanti cAraNAH yaM prazaMsanti bandhakyo na sa jIvati mAnavaH 43 hitvA tAn parameSvAsAn pANDavAn amitaujasaH AhitaM bhArataizvaryaM tvayA duryodhane mahat 44 taM drakSyasi paribhraSTaM tasmAt tvaM nacirAd iva aizvaryamadasaMmUDhaM baliM lokatrayAd iva | | 1 [dhR] anIzvaro 'yaM puruSo bhavAbhave; sUtraprotA dArumayIva yoSA dhAtrA hi diSTasya vaze kilAyaM; tasmAd vada tvaM zravaNe ghRto 'ham 2 aprAptakAlaM vacanaM bRhaspatir api bruvan labhate buddhyavajJAnam avamAnaM ca bhArata 3 priyo bhavati dAnena priyavAdena cAparaH mantraM mUlabalenAnyo yaH priyaH priya eva saH 4 dveSyo na sAdhur bhavati na medhAvI na paNDitaH priye zubhAni karmANi dveSye pApAni bhArata 5 na sa kSayo mahArAja yaH kSayo vRddhim Avahet kSayaH sa tv iha mantavyo yaM labdhvA bahu nAzayet 6 samRddhA guNataH ke cid bhavanti dhanato 'pare dhanavRddhAn guNair hInAn dhRtarASTra vivarjayet 7 [dhR] sarvaM tvam AyatI yuktaM bhASase prAjJasaMmatam na cotsahe sutaM tyaktuM yato dharmas tato jayaH 8 svabhAvaguNasaMpanno na jAtu vinayAnvitaH susUkSmam api bhUtAnAm upamardaM prayokSyate 9 parApavAda niratAH paraduHkhodayeSu ca parasparavirodhe ca yatante satatothitAH 10 sa doSaM darzanaM yeSAM saMvAse sumahad bhayam arthAdAne mahAn doSaH pradAne ca mahad bhayam 11 ye pApA iti vikhyAtAH saMvAse parigarhitAH yuktAz cAnyair mahAdoSair ye narAs tAn vivarjayet 12 nivartamAne sauhArde prItir nIce praNazyati yA caiva phalanirvRttiH sauhRde caiva yat sukham 13 yatate cApavAdAya yatnam Arabhate kSaye alpe 'py apakRte mohAn na zAntim upagacchati 14 tAdRzaiH saMgataM nIcair nRzaMsair akRtAtmabhiH nizAmya nipuNaM buddhyA vidvAn dUrAd vivarjayet 15 yo jJAtim anugRhNAti daridraM dInam Aturam saputrapazubhir vRddhiM yazaz cAvyayam aznute 16 jJAtayo vardhanIyAs tair ya icchanty AtmanaH zubham kulavRddhiM ca rAjendra tasmAt sAdhu samAcara 17 zreyasA yokSyase rAjan kurvANo jJAtisatkriyAm viguNA hy api saMrakSyA jJAtayo bharatarSabha 18 kiM punar guNavantas te tvatprasAdAbhikAGkSiNaH prasAdaM kuru dInAnAM pANDavAnAM vizAM pate 19 dIyantAM grAmakAH ke cit teSAM vRttyartham Izvara evaM loke yazaHprApto bhaviSyatsi narAdhipa 20 vRddhena hi tvayA kAryaM putrANAM tAta rakSaNam mayA cApi hitaM vAcyaM viddhi mAM tvaddhitaiSiNam 21 jJAtibhir vigrahas tAta na kartavyo bhavArthinA sukhAni saha bhojyAni jJAtibhir bharatarSabha 22 saMbhojanaM saMkathanaM saMprItiz ca parasparam jJAtibhiH saha kAryANi na virodhaH kathaM cana 23 jJAtayas tArayantIha jJAtayo majjayanti ca suvRttAs tArayantIha durvRttA majjayanti ca 24 suvRtto bhava rAjendra pANDavAn prati mAnada adharSaNIyaH zatrUNAM tair vRtas tvaM bhaviSyasi 25 zrImantaM jJAtim AsAdya yo jJAtir avasIdati digdhahastaM mRga iva sa enas tasya vindati 26 pazcAd api narazreSTha tava tApo bhaviSyati tAn vA hatAn sutAn vApi zrutvA tad anucintaya 27 yena khaTvAM samArUDhaH paritapyeta karmaNA AdAv eva na tat kuryAd adhruve jIvite sati 28 na kaz cin nApanayate pumAn anyatra bhArgavAt zeSasaMpratipattis tu buddhimatsv eva tiSThati 29 duryodhanena yady etat pApaM teSu purA kRtam tvayA tat kulavRddhena pratyAneyaM narezvara 30 tAMs tvaM pade pratiSThApya loke vigatakalmaSaH bhaviSyasi narazreSTha pUjanIyo manISiNAm 31 suvyAhRtAni dhIrANAM phalataH pravicintya yaH adhyavasyati kAryeSu ciraM yazasi tiSThati 32 avRttiM vinayo hanti hanty anarthaM parAkramaH hanti nityaM kSamA krodham AcAro hanty alakSaNam 33 paricchadena kSatreNa vezmanA paricaryayA parIkSeta kulaM rAjan bhojanAcchAdanena ca 34 yayoz cittena vA cittaM naibhRtaM naibhRtena vA sameti prajJayA prajJA tayor maitrI na jIryate 35 durbuddhim akRtaprajJaM channaM kUpaM tRNair iva vivarjayIta medhAvI tasmin maitrI praNazyati 36 avalipteSu mUrkheSu raudrasAhasikeSu ca tathaivApeta dharmeSu na maitrIm Acared budhaH 37 kRtajJaM dhArmikaM satyam akSudraM dRDhabhaktikam jitendriyaM sthitaM sthityAM mitram atyAgi ceSyate 38 indriyANAm anutsargo mRtyunA na viziSyate atyarthaM punar utsargaH sAdayed daivatAny api 39 mArdavaM sarvabhUtAnAm anasUyA kSamA dhRtiH AyuSyANi budhAH prAhur mitrANAM cAvimAnanA 40 apanItaM sunItena yo 'rthaM pratyAninISate matim AsthAya sudRDhAM tad akApuruSa vratam 41 AyatyAM pratikArajJas tadAtve dRDhanizcayaH atIte kAryazeSajJo naro 'rthair na prahIyate 42 karmaNA manasA vAcA yad abhIkSNaM niSevate tad evApaharaty enaM tasmAt kalyANam Acaret 43 maGgalAlambhanaM yogaH zrutam utthAnam Arjavam bhUtim etAni kurvanti satAM cAbhIkSNa darzanam 44 anirvedaH zriyo mUlaM duHkhanAze sukhasya ca mahAn bhavaty anirviNNaH sukhaM cAtyantam aznute 45 nAtaH zrImattaraM kiM cid anyat pathyatamaM tathA prabha viSNor yathA tAta kSamA sarvatra sarvadA 46 kSamed azaktaH sarvasya zaktimAn dharmakAraNAt arthAnarthau samau yasya tasya nityaM kSamA hitA 47 yat sukhaM sevamAno 'pi dharmArthAbhyAM na hIyate kAmaM tad upaseveta na mUDha vratam Acaret 48 duHkhArteSu pramatteSu nAstikeSv alaseSu ca na zrIr vasaty adAnteSu ye cotsAha vivarjitAH 49 Arjavena naraM yuktam ArjavAt savyapatrapam azaktimantaM manyanto dharSayanti kubuddhayaH 50 atyAryam atidAtAram atizUram ativratam prajJAbhimAninaM caiva zrIr bhayAn nopasarpati 51 agnihotraphalA vedAH zIlavRttaphalaM zrutam ratiputra phalA dArA dattabhukta phalaM dhanam 52 adharmopArjitair arthair yaH karoty aurdhva dehikam na sa tasya phalaM pretya bhuGkte 'rthasya durAgamAt 53 kAnAra vanadurgeSu kRcchrAsv Apatsu saMbhrame udyateSu ca zastreSu nAsti zeSavatAM bhayam 54 utthAnaM saMyamo dAkSyam apramAdo dhRtiH smRtiH samIkSya ca samArambho viddhi mUlaM bhavasya tat 55 tapobalaM tApasAnAM brahma brahmavidAM balam hiMsA balam asAdhUnAM kSamAguNavatAM balam 56 aSTau tAny avrataghnAni Apo mUlaM phalaM payaH havir brAhmaNa kAmyA ca guror vacanam auSadham 57 na tatparasya saMdadhyAt pratikUlaM yadAtmanaH saMgraheNaiSa dharmaH syAt kAmAd anyaH pravartate 58 akrodhena jayet krodham asAdhuM sAdhunA jayet jayet kadaryaM dAnena jayet satyena cAnRtam 59 strI dhUrtake 'lase bhIrau caNDe puruSamAnini caure kRtaghne vizvAso na kAryo na ca nAstike 60 abhivAdanazIlasya nityaM vRddhopasevinaH catvAri saMpravardhante kIrtir Ayur yazobalam 61 atiklezena ye 'rthAH syur dharmasyAtikrameNa ca arer vA praNipAtena mA sma teSu manaH kRthAH 62 avidyaH puruSaH zocyaH zocyaM mithunam aprajam nirAhArAH prajAH zocyAH zocyaM rASTram arAjakam 63 adhvA jarA dehavatAM parvatAnAM jalaM jarA asaMbhogo jarA strINAM vAkzalyaM manaso jarA 64 anAmnAya malA vedA brAhmaNasyAvrataM malam kautUhalamalA sAdhvI vipravAsa malAH striyaH 65 suvarNasya malaM rUpyaM rUpyasyApi malaM trapu jJeyaM trapu malaM sIsaM sIsasyApi malaM malam 66 na svapnena jayen nidrAM na kAmena striyaM jayet nendhanena jayed agniM na pAnena surAM jayet 67 yasya dAnajitaM mitram amitrA yudhi nirjitAH annapAnajitA dArAH saphalaM tasya jIvitam 68 sahasriNo 'pi jIvanti jIvanti zatinas tathA dhRtarASTraM vimuJcecchAM na kathaM cin na jIvyate 69 yat pRthivyAM vrIhi yavaM hiraNyaM pazavaH striyaH nAlam ekasya tat sarvam iti pazyan na muhyati 70 rAjan bhUyo bravImi tvAM putreSu samam Acara samatA yadi te rAjan sveSu pANDusuteSu ca | | 1 [vi] yo 'bhyarthitaH sadbhir asajjamAnaH; karoty arthaM zaktim ahApayitvA kSipraM yazas taM samupaiti santam alaM; prasannA hi sukhAya santaH 2 mahAntam apy artham adharmayuktaM; yaH saMtyajaty anupAkruSTa eva sukhaM sa duHkhAny avamucya zete; jIrNAM tvacaM sarpa ivAvamucya 3 anRtaM ca samutkarSe rAjagAmi ca paizunam guroz cAlIka nirbandhaH samAni brahmahatyayA 4 asUyaika padaM mRtyur ativAdaH zriyo vadhaH azuzrUSA tvarA zlAghA vidyAyAH zatravas trayaH 5 sukhArthinaH kuto vidyA nAsti vidyArthinaH sukham sukhArthI vA tyajed vidyAM vidyArthI vA sukhaM tyajet 6 nAgnis tRpyati kASThAnAM nApagAnAM mahodadhiH nAntakaH sarvabhUtAnAM na puMsAM vAmalocanA 7 AzA dhRtiM hanti samRddhim antakaH; krodhaH zriyaM hanti yazaH kadaryatA apAlanaM hanti pazUMz ca rAjann; ekaH kruddho brAhmaNo hanti rASTram 8 ajaz ca kAMsyaM ca rathaz ca nityaM; madhv AkarSaH zakuniH zrotriyaz ca vRddho jJAtir avasanno vayasya; etAni te santu gRhe sadaiva 9 ajokSA candanaM vINA Adarzo madhusarpiSI viSam audumbaraM zaGkhaH svarNaM nAbhiz ca rocanA 10 gRhe sthApayitavyAni dhanyAni manur abravIt deva brAhmaNa pUjArtham atithInAM ca bhArata 11 idaM ca tvAM sarvaparaM bravImi; puNyaM padaM tAta mahAviziSTam na jAtu kAmAn na bhayAn na lobhAd; dharmaM tyajej jIvitasyApi hetoH 12 nityo dharmaH sukhaduHkhe tv anitye; nityo jIvo dhAtur asya tv anityaH tyaktvAnityaM pratitiSThasva nitye; saMtuSya tvaM toSa paro hi lAbhaH 13 mahAbalAn pazya manAnubhAvAn; prazAsya bhUmiM dhanadhAnya pUrNAm rAjyAni hitvA vipulAMz ca bhogAn; gatAn narendrAn vazam antakasya 14 mRtaM putraM duHkhapuSTaM manuSyA; utkSipya rAjan svagRhAn nirharanti taM muktakezAH karuNaM rudantaz; citAmadhye kASTham iva kSipanti 15 anyo dhanaM pretagatasya bhuGkte; vayAMsi cAgniz ca zarIradhAtUn dvAbhyAm ayaM saha gacchaty amutra; puNyena pApena ca veSTyamAnaH 16 utsRjya vinivartante jJAtayaH suhRdaH sutAH agnau prAstaM tu puruSaM karmAnveti svayaM kRtam 17 asmAl lokAd Urdhvam amuSya cAdho; mahat tamas tiSThati hy andhakAram tad vai mahAmohanam indriyANAM; budhyasva mA tvAM pralabheta rAjan 18 idaM vacaH zakSyasi ced yathAvan; nizamya sarvaM pratipattum evam yazaH paraM prApsyasi jIvaloke; bhayaM na cAmutra na ceha te 'sti 19 AtmA nadI bhArata puNyatIrthA; satyodakA dhRtikUlA damormiH tasyAM snAtaH pUyate puNyakarmA; puNyo hy AtmA nityam ambho 'mbha eva 20 kAmakrodhagrAhavatIM paJcendriya jalAM nadIm kRtvA dhRtimayIM nAvaM janma durgANi saMtara 21 prajJA vRddhaM dharmavRddhaM svabandhuM; vidyA vRddhaM vayasA cApi vRddham kAryAkArye pUjayitvA prasAdya; yaH saMpRcchen na sa muhyet kadA cit 22 dhRtyA ziznodaraM rakSet pANipAdaM ca cakSuSA cakSuH zrotre ca manasA mano vAcaM ca karmaNA 23 nityodakI nityayajJopavItI; nityasvAdhyAyI patitAnna varjI RtaM bruvan gurave karma kurvan; na brAhmaNaz cyavate brahmalokAt 24 adhItya vedAn parisaMstIrya cAgnIn; iSTvA yajJaiH pAlayitvA prajAz ca gobrAhmaNArthe zastrapUtAntar AtmA; hataH saMgrAme kSatriyaH svargam eti 25 vaizyo 'dhItya brAhmaNAn kSatriyAMz ca; dhanaiH kAle saMvibhajyAzritAMz ca tretA pUtaM dhUmam AghrAya puNyaM; pretya svarge deva sukhAni bhuGkte 26 brahmakSatraM vaizya varNaM ca zUdraH; krameNaitAn nyAyataH pUjayAnaH tuSTeSv eteSv avyatho dagdhapApas; tyaktvA dehaM svargasukhAni bhuGkte 27 cAturvarNyasyaiSa dharmas tavokto; hetuM cAtra bruvato me nibodha kSAtrAd dharmAd dhIyate pANDuputras; taM tvaM rAjan rAjadharme niyuGkSva 28 evam etad yathA mAM tvam anuzAsati nityadA mamApi ca matiH saumya bhavaty evaM yathAttha mAm 29 sA tu buddiH kRtApy evaM pANDavAn rapti me sadA duryodhanaM samAsAdya punar viparivartate 30 na diSTam abhyatikrAntuM zakyaM martyena kena cit diSTam eva kRtaM manye pauruSaM tu nirarthakam | | 1 [dhR] anuktaM yadi te kiM cid vAcA vidura vidyate tan me zuzrUSave brUhi vicitrANi hi bhASase 2 dhRtarASTra kumAro vai yaH purANaH sanAtanaH sanatsujAtaH provAca mRtyur nAstIti bhArata 3 sa te guhyAn prakAzAMz ca sarvAn hRdayasaMzrayAn pravakSyati mahArAja sarvabuddhimatAM varaH 4 kiM tvaM na veda tad bhUyo yan me brUyAt sanAtanaH tvam eva vidura brUhi prajJA zeSo 'sti cet tava 5 zUdrayonAv ahaM jAto nAto 'nyad vaktum utsahe kumArasya tu yA buddhir veda tAM zAzvatIm aham 6 brAhmIM hi yonim ApannaH suguhyam api yo vadet na tena garhyo devAnAM tasmAd etad bravImi te 7 bravIhi vidura tvaM me purANaM taM sanAtanam katham etena dehena syAd ihaiva samAgamaH 8 cintayAm Asa viduras tam RSiM saMzitavratam sa ca tac cintitaM jJAtvA darzayAm Asa bhArata 9 sa cainaM pratijagrAha vidhidRSTena karmaNA sukhopaviSTaM vizrAntam athainaM viduro 'bravIt 10 bhagavan saMzayaH kaz cid dhRtarASTrasya mAnase yo na zakyo mayA vaktuM tam asmai vaktum arhasi yaM zrutvAyaM manuSyendraH sukhaduHkhAtigo bhavet 11 lAbhAlAbhau priya dveSyau yathainaM na jarAntakau viSaheran bhayAmarSau kSutpipAse madodbhavau aratiz caiva tandrI ca kAmakrodhau kSayodayau | | 1 [v] tato rAjA dhRtarASTro manISI; saMpUjya vAkyaM vidureritaM tat sanatsujAtaM rahite mahAtmA; papraccha buddhiM paramAM bubhUSan 2 sanatsujAta yadIdaM zRNomi; mRtyur hi nAsIha tavopadezam devAsurA hy Acaran brahmacaryam; amRtyave tat kataran na satyam 3 [san] amRtyuH karmaNA ke cin mRtyur nAstIti cApare zRNu me bruvato rAjan yathaitan mA vizaGkithAH 4 ubhe satye kSatriyAdya pravRtte; moho mRtyuH saMmato yaH kavInAm pramAdaM vai mRtyum ahaM bravImi; sadApramAdam amRtatvaM bravImi 5 pramAdAd vai asurAH parAbhavann; apramAdAd brahmabhUtA bhavanti na vai mRtyur vyAghra ivAtti jantUn; na hy asya rUpam upalabhyate ha 6 yamaM tv eke mRtyum ato 'nyam Ahur; AtmAvasannam amRtaM brahmacaryam pitRloke rAjyam anuzAsti devaH; zivaH zivAnAm azivo 'zivAnAm 7 AsyAd eSa niHsarate narANAM; krodhaH pramAdo moharUpaz ca mRtyuH te mohitAs tadvaze vartamAnA; itaH pretAs tatra punaH patanti 8 tatas taM devA anu viplavante; ato mRtyur maraNAkhyAm upaiti karmodaye karmaphalAnurAgAs; tatrAnu yAnti na taranti mRtyum 9 yo 'bhidhyAyann utpatiSNUn nihanyAd; anAdareNApratibudhyamAnaH sa vai mRtyur mRtyur ivAtti bhUtvA; evaM vidvAn yo vinihanti kAmAn 10 kAmAnusArI puruSaH kAmAn anu vinazyati kAmAn vyudasya dhunute yat kiM cit puruSo rajaH 11 tamo 'prakAzo bhUtAnAM narako 'yaM pradRzyate gRhyanta iva dhAvanti gacchantaH zvabhram unmukhAH 12 abhidhyA vai prathamaM hanti cainaM; kAmakrodhau gRhya cainaM tu pazcAt ete bAlAn mRtyave prApayanti; dhIrAs tu dhairyeNa taranti mRtyum 13 amanyamAnaH kSatriya kiM cid anyan; nAdhIyate tArNa ivAsya vyAghraH krodhAl lobhAn mohamayAntar AtmA; sa vai mRtyus tvac charIre ya eSaH 14 evaM mRtyuM jAyamAnaM viditvA; jJAne tiSThan na bibhetIha mRtyoH vinazyate viSaye tasya mRtyur; mRtyor yathA viSayaM prApya martyaH 15 ye 'smin dharmAn nAcarantIha ke cit; tathA dharmAn ke cid ihAcaranti dharmaH pApena pratihanyate sma; utAho dharmaH pratihanti pApam 16 [san] ubhayam eva tatropabhujyate phalaM; dharmasyaivetarasya ca dharmeNAdharmaM praNudatIha vidvAn; dharmo balIyAn iti tasya viddhi 17 yAn imAn AhuH svasya dharmasya lokAn; dvijAtInAM puNyakRtAM sanAtanAn teSAM parikramAn kathayantas tato 'nyAn; naitad vidvan naiva kRtaM ca karma 18 [san] yeSAM bale na vispardhA bale balavatAm iva te brAhmaNA itaH pretya svargaloke prakAzate 19 yatra manyeta bhUyiSThaM prAvRSIva tRNolapam annaM pAnaM ca brAhmaNas taj jIvan nAnusaMjvaret 20 yatrAkathayamAnasya prayacchaty azivaM bhayam atiriktam ivAkurvan sa zreyAn netaro janaH 21 yo vAkathayamAnasya AtmAnaM nAnusaMjvaret brahma svaM nopabhuJjed vA tadannaM saMmataM satAm 22 yathA svaM vAntam aznAti zvA vai nityam abhUtaye evaM te vAntam aznanti svavIryasyopajIvanAt 23 nityam ajJAtacaryA me iti manyeta brAhmaNaH jJAtInAM tu vasan madhye naiva vidyeta kiM cana 24 ko hy evam antarAtmAnaM brAhmaNo hantum arhati tasmAd dhi kiM cit kSatriya brahmAvasati pazyati 25 azrAntaH syAd anAdAnAt saMmato nirupadravaH ziSTo na ziSTavat sa syAd brAhmaNo brahmavit kaviH 26 anADhyA mAnuSe vitte ADhyA vedeSu ye dvijAH te durdharSA duSprakampyA vidyAt tAn brahmaNas tanum 27 sarvAn sviSTakRto devAn vidyAd ya iha kaz cana na samAno brAhmaNasya yasmin prayatate svayam 28 yama prayatamAnaM tu mAnayanti sa mAnitaH na mAnyamAno manyeta nAmAnAd abhisaMjvaret 29 vidvAMso mAnayantIha iti manyeta mAnitaH adharmaviduSo mUDhA lokazAstravizAradAH na mAnyaM mAnayiSyanti iti manyed amAnitaH 30 na vai mAnaM ca maunaM ca sahitau carataH sadA ayaM hi loko mAnasya asau mAnasya tad viduH 31 zrIH sukhasyeha saMvAsaH sA cApi paripanthinI brahmI sudurlabhA zrIr hi prajJA hInena kSatriya 32 dvArANi tasyA hivadanti santo; bahuprakArANi durAvarANi satyArjave hrIr damazaucavidyAH; SaN mAnamohapratibAdhanAni | | 1 [dhR] Rco yajUMSy adhIte yaH sAmavedaM ca yo dvijaH pApAni kurvan pApena lipyate na sa lipyate 2 [san] nainaM sAmAny Rco vApi na yajUMSi vicakSaNa trAyante karmaNaH pApAn na te mithyA bravImy aham 3 na chandAMsi vRjinAt tArayanti; mAyAvinaM mAyayA vartamAnam nIDaM zakuntA iva jAtapakSAz; chandAMsy enaM prajahaty antakAle 4 na ced vedA vedavidaM zaktAs trAtuM vicakSaNa atha kasmAt pralApo 'yaM brAhmaNAnAM sanAtanaH 5 [san] asmim*l loke tapas taptaM phalam anyatra dRzyate brAhmaNAnAm ime lokA Rddhe tapasi saMyatAH 6 kathaM samRddham apy RddhaM tapo bhavati kevalam sanatsujAta tad brUhi yathA vidyAma tad vayam 7 [san] krodhAdayo dvAdaza yasya doSAs; tathA nRzaMsAdi SaD atra rAjan dharmAdayo dvAdaza cAtatAnAH; zAstre guNA ye viditA dvijAnAm 8 krodhaH kAmo lobhamohau vivitsA; kRpAsUyA mAnazokau spRhA ca IrSyA jugupsA ca manuSyadoSA; varjyAH sadA dvAdazaite nareNa 9 ekaikam eta rAjendra manuSyAn paryupAsate lipsamAno 'ntaraM teSAM mRgANAm iva lubdhakaH 10 vikatthanaH spRhayAlur manasvI; bibhrat kopaM capalo 'rakSaNaz ca ete prAptAH SaN narAn pApadharmAn; prakurvate nota santaH sudurge 11 saMbhogasaMvid dviSam edhamAno; dattAnutApI kRpaNo 'balIyAn varga prazaMsI vanitAsu dveSTA; ete 'pare sapta nRzaMsadharmAH 12 dharmaz ca satyaM ca damas tapaz ca; amAtsaryaM hrIs titikSAnasUyA yajJaz ca dAnaM ca dhRtiH zrutaM ca; mahAvratA dvAdaza brAhmaNasya 13 yas tv etabhyaH pravased dvAdazebhyaH; sarvAm apImAM pRthivIM praziSyAt tribhir dvAbhyAm ekato vA viziSTo; nAsya svam astIti sa veditavyaH 14 damas tyAgo 'pramAdaz ca eteSv amRtam Ahitam tAni satyamukhAny Ahur brAhmaNA ye manISiNaH 15 damo 'STAdaza doSaH syAt pratikUlaM kRtAkRte anRtaM cAbhyasUyA ca kAmArthau ca tathA spRhA 16 krodhaH zokas tathA tRSNA lobhaH paizunyam eva ca matsaraz ca vivitsA ca paritApas tathA ratiH 17 apasmAraH sAtivAdas tathA saMbhAvanAtmani etair vimukto doSair yaH sa damaH sadbhir ucyate 18 zreyAMs tu SaD vidhas tyAgaH priyaM prApya na hRSyati apriye tu samutpanne vyathAM jAtu na cArcchati 19 iSTAn dArAMz ca putrAMz ca na cAnyaM yad vaco bhavet arhate yAcamAnAya pradeyaM tad vaco bhavet apy avAcyaM vadaty eva sa tRtIyo guNaH smRtaH 20 tyaktair dravyair yo bhavati nopayuGkte ca kAmataH na ca karmasu tad dhInaH ziSyabuddhir naro yathA sarvair eva guNair yukto dravyavAn api yo bhavet 21 apramAdo 'STa doSaH syAt tAn doSAn parivarjayet indriyebhyaz ca paJcabhyo manasaz caiva bhArata atItAnAgatebhyaz ca mukto hy etaiH sukhI bhavet 22 doSair etair vimuktaM tu guNair etaiH samanvitam etat samRddham apy RddhaM tapo bhavati kevalam yan mAM pRcchasi rAjendra kiM bhUyaH zrotum icchasi 23 AkhyAna paJcamair vedair bhUyiSThaM kathyate janaH tathaivAnye caturvedAs trivedAz ca tathApare 24 dvivedAz caikavedAz ca anRcaz ca tathApare teSAM tu katamaH sa syAd yam ahaM veda brAhmaNam 25 [san] ekasya vedasyAjJAnAd vedAs te bahavo 'bhavan satyasyaikasya rAjendra satye kaz cid avasthitaH evaM vedam anutsAdya prajJAM mahati kurvate 26 dAnam adhyayanaM yajJo lobhAd etat pravartate satyAt pracyavamAnAnAM saMkalpo vitatho bhavet 27 tato yajJaH pratAyeta satyasyaivAvadhAraNAt manasAnyasya bhavati vAcAnyasyota karmaNA saMkalpasiddhaH puruSaH saMkalpAn adhitiSThati 28 anaibhRtyena vai tasya dIkSita vratam Acaret nAmaitad dhAtunirvRttaM satyam eva satAM param jJAnaM vai nAma pratyakSaM parokSaM jAyate tapaH 29 vidyAd bahu paThantaM tu bahu pAThIti brAhmaNam tasmAt kSatriya mA maMsthA jalpitenaiva brAhmaNam ya eva satyAn nApaiti sa jJeyo brAhmaNas tvayA 30 chandAMsi nAma kSatriya tAny atharvA; jagau purastAd RSisarga eSaH chandovidas te ya u tAn adhItya; na vedya vedasya vidur na vedyam 31 na vedAnAM veditA kaz cid asti; kaz cid vedAn budhyate vApi rAjan yo veda vedAn na sa veda vedyaM; satye sthito yas tu sa veda vedyam 32 abhijAnAmi brAhmaNam AkhyAtAraM vicakSaNam yaz chinnavicikitsaH sann AcaSTe sarvasaMzayAn 33 tasya paryeSaNaM gacchet prAcInaM nota dakSiNam nArvAcInaM kutas tiryaG nAdizaM tu kathaM cana 34 tUSNIMbhUta upAsIta na ceSTen manasA api abhyAvarteta brahmAsya antarAtmani vai zritam 35 maunAd dhi sa munir bhavati nAraNya vasanAn muniH akSaraM tat tu yo veda sa muniH zreSTha ucyate 36 sarvArthAnAM vyAkaraNAd vaiyAkaraNa ucyate pratyakSadarzI lokAnAM sarvadarzI bhaven naraH 37 satye vai brAhmaNas tiSThan brahma pazyati kSatriya vedAnAM cAnupUrvyeNa etad vidvan bravImi te | | 1 [dhR] sanatsujAta yad imAM parArthAM; brAhmIM vAcaM pravadasi vizvarUpAm parAM hi kAmeSu sudurlabhAM kathAM; tad brUhi me vAkyam etat kumAra 2 [san] naitad brahma tvaramANena labhyaM; yan mAM pRcchasy abhihRSyasy atIva avyaktavidyAm abhidhAsye purANIM; buddhyA ca teSAM brahmacaryeNa siddhAm 3 avyaktavidyAm iti yat sanAtanIM; bravISi tvaM brahmacaryeNa siddhAm anArabhyA vasatIhArya kAle; kathaM brAhmaNyam amRtatvaM labheta 4 [san] ye 'smim*l loke vijayantIha kAmAn; brAhmIM sthitim anutitikSamANAH ta AtmAnaM nirharantIha dehAn; muJjAd iSIkAm iva sattvasaMsthAH 5 zarIram etau kurutaH pitA mAtA ca bhArata AcArya zAstA yA jAtiH sA satyA sAjarAmarA 6 AcArya yonim iha ye pravizya; bhUtvA garbhaM brahmacaryaM caranti ihaiva te zAstrakArA bhavanti; prahAya dehaM paramaM yAnti yogam 7 ya AvRNoty avitathena karNA; vRtaM kurvann amRtaM saMprayacchan taM manyeta pitaraM mAtaraM ca; tasmai na druhyet kRtam asya jAnan 8 guruM ziSyo nityam abhimanyamAnaH; svAdhyAyam icchec chucir apramattaH mAnaM na kuryAn na dadhIta roSam; eSa prathamo brahmacaryasya pAdaH 9 AcAryasya priyaM kuryAt prANair api dhanair api karmaNA manasA vAcA dvitIyaH pAda ucyate 10 samA gurau yathAvRttir guru patnyAM tathA bhavet yathoktakArI priyakRt tRtIyaH pAda ucyate 11 nAcAryAyehopakRtvA pravAdaM; prAjJaH kurvIta naitad ahaM karomi itIva manyeta na bhASayeta; sa vai caturtho brahmacaryasya pAdaH 12 evaM vasantaM yad upaplaved dhanam; AcAryAya tad anuprayacchet satAM vRddhiM bahuguNAm evam eti; guroH putre bhavati ca vRttir eSA 13 evaM vasan sarvato vardhatIha; bahUn putrAm*l labhate ca pratiSThAm varSanti cAsmai pradizo dizaz ca; vasanty asmin brahmacarye janAz ca 14 etana brahmacaryeNa devA devatvam Apnuvan RSayaz ca mahAbhAgA brahmalokaM manISiNaH 15 gandharvANAm anenaiva rUpam apsarasAm abhUt etena brahmacaryeNa sUryo ahnAya jAyate 16 ya Azayet pATayec cApi rAjan; sarvaM zarIraM tapasA tapyamAnaH etenAsau bAlyam atyeti vidvAn; mRtyuM tathA rodhayaty antakAle 17 antavantaH kSatriya te jayanti; lokAJ janAH karmaNA nirmitena brahmaiva vidvAMs tenAbhyeti sarvaM; nAnyaH panthA ayanAya vidyate 18 AbhAti zuklam iva lohitam iva; atho kRSNam athAJjanaM kAdravaM vA tad brAhmaNaH pazyati yo 'tra vidvAn; kathaMrUpaM tad amRtam akSaraM padam 19 nAbhAti zuklam iva lohitam iva; atho kRSNam Ayasam arkavarNam na pRthivyAM tiSThati nAntarikSe; naitat samudre salilaM bibharti 20 na tArakAsu na ca vidyud AzritaM; na cAbhreSu dRzyate rUpam asya na cApi vAyau na ca devatAsu; na tac candre dRzyate nota sUrye 21 naivarkSu tan na yajuHSu nApy atharvasu; na caiva dRzyaty amaleSu sAmasu rathaMtare bArhate cApi rAjan; mahAvrate naiva dRzyed dhruvaM tat 22 apAraNIyaM tamasaH parastAt; tad antako 'py eti vinAzakAle aNIya rUpaM kSura dhArayA tan; mahac ca rUpaM tv api parvatebhyaH 23 sA pratiSThA tad amRtaM lokAs tad brahma tad yazaH bhUtAni jajJire tasmAt pralayaM yAnti tatra ca 24 anAmayaM tan mahad udyataM yazo; vAco vikArAn kavayo vadanti tasmiJ jagat sarvam idaM pratiSThitaM; ye tad vidur amRtAs te bhavanti | | 1 [san] yat tac chukraM mahaj jyotir dIpyamAnaM mahad yazaH tad vai devA upAsante yasmAd arko virAjate yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 2 zukrAd brahma prabhavati brahma zukreNa vardhate tac chukraM jyotiSAM madhye 'taptaM tapati tApanam yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 3 Apo 'tha adbhyaH salilasya madhye; ubhau devau zizriyAte 'ntarikSe sa sadhrIcIH sa viSUcIr vasAnA; ubhe bibharti pRthivIM divaM ca yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 4 ubhau ca devau pRthivIM divaM ca; dizaz ca zukraM bhuvanaM bibharti tasmAd dizaH saritaz ca sravanti; tasmAt samudrA vihitA mahAntaH yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 5 cakre rathasya tiSThantaM dhruvasyAvyaya karmaNaH ketumantaM vahanty azvAs taM divyam ajaraM divi yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 6 na sAdRzye tiSThati rUpam asya; na cakSuSA pazyati kaz cid enam manISayAtho manasA hRdA ca; yaivaM vidur amRtAs te bhavanti yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 7 dvAdaza pUgAM saritaM deva rakSitam madhu Izantas tadA saMcaranti ghoram yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 8 tad ardhamAsaM pibati saMcitya bhramaro madhu IzAnaH sarvabhUteSu havir bhUtam akalpayat yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 9 hiraNyaparNam azvattham abhipatya apakSakAH yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 10 pUrNAt pUrNAny uddharanti pUrNAt pUrNAni cakrire haranti pUrNAt pUrNAni pUrNam evAvaziSyate yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 11 tasmAd vai vAyur AyAtas tasmiMz ca prayataH sadA tasmAd agniz ca somaz ca tasmiMz ca prANa AtataH 12 sarvam eva tato vidyAt tat tad vaktuM na zaknumaH yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 13 apAnaM girati prANaH prANaM girati candramAH Adityo girate candramAdityaM girate paraH yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 14 ekaM pAdaM notkSipati salilAd dhaMsa uccaran taM cet satatam RtvijaM na mRtyur nAmRtaM bhavet yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 15 evaM devo mahAtmA sa pAvakaM puruSo giran yo vai taM puruSaM veda tasyehAtmA na riSyate yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 16 yaH sahasraM sahasrANAM pakSAn saMtatya saMpatet madhyame madhya Agacched api cet syAn manojavaH yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 17 na darzane tiSThati rUpam asya; pazyanti cainaM suvizuddhasattvAH hito manISI manasAbhipazyed; ye taM zrayeyur amRtAs te bhavanti yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 18 gUhanti sarpA iva gahvarANi; svazikSayA svena vRttena martyAH teSu pramuhyanti janA vimUDhA; yathAdhvAnaM mohayante bhayAya yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 19 sadA sadAsatkRtaH syAn na mRtyur amRtaM kutaH satyAnRte satyasamAna bandhane; sataz ca yonir asataz caika eva yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 20 na sAdhunA nota asAdhunA vA; samAnam etad dRzyate mAnuSeSu samAnam etad amRtasya vidyAd; evaM yukto madhu tad vai parIpset yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 21 nAsyAtivAdA hRdayaM tApayanti; nAnadhItaM nAhutam agnihotram mano brAhmIM laghutAm AdadhIta; prajJAnam asya nAma dhIrA labhante yoginas taM prapazyanti bhagavantaM sanAtanam 22 evaM yaH sarvabhUteSu AtmAnam anupazyati anyatrAnyatra yukteSu kiM sa zocet tataH param 23 yathoda pAne mahati sarvataH saMplutodake evaM sarveSu vedeSu brAhmaNasya vijAnataH 24 aGguSTha mAtraH puruSo mahAtmA; na dRzyate 'sau hRdaye niviSTaH ajaz caro divArAtram atandritaz ca; sa taM matvA kavir Aste prasannaH 25 aham evAsmi vo mAtA pitA putro 'smy ahaM punaH AtmAham api sarvasya yac ca nAsti yad asti ca 26 pitAmaho 'smi sthaviraH pitA putraz ca bhArata mamaiva yUyam AtmasthA na me yUyaM na vo 'py aham 27 Atmaiva sthAnaM mama janma cAtmA; vedaprokto 'ham ajara pratiSThaH 28 aNor aNIyAn sumanAH sarvabhUteSu jAgRmi pitaraM sarvabhUtAnAM puSkare nihitaM viduH | | 1 [v] evaM sanatsujAtena vidureNa ca dhImatA sArdhaM kathayato rAjJaH sA vyatIyAya zarvarI 2 tasyAM rajanyAM vyuSTAyAM rAjAnaH sarva eva te sabhAm Avivizur hRSTAH sUtasyopadidRkSayA 3 zuzrUSamANAH pArthAnAM vaco dharmArthasaMhitam dhRtarASTra mukhAH sarve yayU rAjasabhAM zubhAm 4 sudhAvadAtAM vistIrNAM kanakAjira bhUSitAm candraprabhAM surucirAM siktAM paramavAriNA 5 rucirair AsanaiH stIrNAM kAJcanair dAravair api azmasAramayair dAntaiH svAstIrNaiH sottarac chadaiH 6 bhISmo droNaH kRpaH zalyaH kRtavarmA jayadrathaH azvatthAmA vikarNaz ca somadattaz ca bAhlikaH 7 viduraz ca mahAprAjJo yuyutsuz ca mahArathaH sarve ca sahitAH zUrAH pArthivA bharatarSabha dhRtarASTraM puraskRtya vivizus tAM sabhAM zubhAm 8 duHzAsanaz citrasenaH zakuniz cApi saubalaH durmukho duHsahaH karNa ulUko 'tha viviMzatiH 9 kururAjaM puraskRtya duryodhanam amarSaNam vivizus tAM sabhAM rAjan surAH zakra sado yathA 10 Avizadbhis tadA rAjaJ zUraiH parighabAhubhiH zuzubhe sA sabhA rAjan siMhair iva girer guhA 11 te pravizya maheSvAsAH sabhAM samitizobhanAH AsanAni mahArhANi bhejire sUryavarcasaH 12 AsanastheSu sarveSu teSu rAjasu bhArata dvAHstho nivedayAm Asa sUtaputram upasthitam 13 ayaM sa ratha AyAti yo 'yAsIt pANDavAn prati dUto nas tUrNam AyAtaH saindhavaiH sAdhu vAhibhiH 14 upayAya tu sa kSipraM rathAt praskandya kuNDalI praviveza sabhAM pUrNAM mahIpAlair mahAtmabhiH 15 [samjaya] prApto 'smi pANDavAn gatvA tad vijAnIta kauravAH yathA vayaH kurUn sarvAn pratinandanti pANDavAH 16 abhivAdayanti vRddhAMz ca vayasyAMz ca vayasyavat yUnaz cAbhyavadan pArthAH pratipUjya yathA vayaH 17 yathAhaM dhRtarASTreNa ziSTaH pUrvam ito gataH abruvaM pANDavAn gatvA tan nibodhata pArthivAH | | 1 [dhR] pRcchAmi tvAM saMjaya rAjamadhye; kim abravId vAkyam adInasattvaH dhanaMjayas tAta yudhAM praNetA; durAtmanAM jIvitacchin mahAtmA 2 duryodhano vAcam imAM zRNotu; yad abravId arjuno yotsyamAnaH yudhiSThirasyAnumate mahAtmA; dhanaMjayaH zRNvataH kezavasya 3 anvatrasto bAhuvIryaM vidAna; upahvare vAsudevasya dhIraH avocan mAM yotsyamAnaH kirITI; madhye brUyA dhArtarASTraM kurUNAm 4 ye vai rAjAnaH pANDavAyodhanAya; samAnItAH zRNvatAM cApi teSAm yathA samagraM vacanaM mayoktaM; sahAmAtyaM zrAvayethA nRpaM tam 5 yathA nUnaM devarAjasya devAH; zuzrUSante vajrahastasya sarve tathAzRNvan pANDavAH sRJjayAz ca; kirITinA vAcam uktAM samarthAm 6 ity abravId arjuno yotsyamAno; gANDIvadhanvA lohitapadmanetraH na ced rAjyaM muJcati dhArtarASTro; yudhiSThirasyAjamIDhasya rAjJaH asti nUnaM karmakRtaM purastAd; anirviSTaM pApakaM dhArtarASTraiH 7 yeSAM yuddhaM bhImasenArjunAbhyAM; tathAzvibhyAM vAsudevena caiva zaineyena dhruvam AttAyudhena; dhRSTadyumnenAtha zikhaNDinA ca yudhiSThireNendra kalpena caiva; yo 'padhyAnAn nirdahed gAM divaM ca 8 taiz ced yuddhaM manyate dhArtarASTro; nirvRtto 'rthaH sakalaH pANDavAnAm mA tat kArSIH pANDavArthAya hetor; upaihi yuddhaM yadi manyase tvam 9 yAM tAM vane duHkhazayyAm uvAsa; pravrAjitaH pANDavo dharmacArI AziSyate duHkhatarAm anarthAm; antyAM zayyAM dhArtarASTraH parAsuH 10 hriyA jJAnena tapasA damena; krodhenAtho dharmaguptyA dhanena anyAya vRtAH kurupANDaveyAn; adhyAtiSThad dhArtarASTro durAtmA 11 mAyopadhaH praNidhAnArjavAbhyAM; tapo damAbhyAM dharmaguptyA balena satyaM bruvan prItiyuktyAnRtena; titikSamANaH klizyamAno 'tivelam 12 yadA jyeSThaH pANDavaH saMzitAtmA; krodhaM yat taM varSapUgAn sughoram avasraSTA kuruSUdvRtta cetAs; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 13 kRSNa vartmeva jvalitaH samiddho; yathA dahet kakSam agnir nidAghe evaM dagdhA dhArtarASTrasya senAM; yudhiSThiraH krodhadIpto 'nuvIkSya 14 yadyA draSTA bhImasenaM raNasthaM; gadAhastaM krodhaviSaM vamantam durmarSaNaM pANDavaM bhImavegaM; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 15 mahAsiMho gAva iva pravizya; gadApANir dhArtarASTrAn upetya yadA bhImo bhImarUpo nihantA; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 16 mahAbhaye vItabhayaH kRtAstraH; samAgame zatrubalAvamardI sakRd rathena pratiyAd rathaughAn; padAtisaMghAn gadayAbhinighnan 17 sainyAn anekAMs tarasA vimRdnan; yadA kSeptA dhArtarASTrasya sainyam chindan vanaM parazuneva zUras; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 18 tRNaprAyaM jvalaneneva dagdhaM; grAmaM yathA dhArtarASTraH samIkSya pakvaM sasyaM vaidyuteneva dagdhaM; parAsiktaM vipulaM svaM balaugham 19 hatapravIraM vimukhaM bhayArtaM; parAGmukhaM prAyazo 'dhRSTa yodham zastrArciSA bhImasenena dagdhaM; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 20 upAsaGgAd uddharan dakSiNena; paraHzatAn nakulaz citrayodhI yadA rathAgryo rathinaH pracetA; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 21 sukhocito duHkhazayyAM vaneSu; dIrghaM kAlaM nakulo yAm azeta AzIviSaH kruddha iva zvasan bhRzaM; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 22 tyaktAtmAnaH pArthivAyodhanAya; samAdiSTA dharmarAjena vIrAH rathaiH zubhraiH sainyam abhidravanto; dRSTvA pazcAt tapsyate dhArtarASTraH 23 zizUn kRtAstrAn azizu prakAzAn; yadA draSTA kauravaH paJca zUrAn tyaktvA prANAn kekayAn Adravantas; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 24 yadA gatodvAham akUjanAkSaM; suvarNatAraM ratham AtatAyI dAntair yuktaM sahadevo 'dhirUDhaH; zirAMsi rAjJAM kSepsyate mArgaNaughaiH 25 mahAbhaye saMpravRtte rathasthaM; vivartamAnaM samare kRtAstram sarvAM dizaM saMpatantaM samIkSya; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 26 hrIniSedho nipuNaH satyavAdI; mahAbalaH sarvadharmopapannaH gAndhArim ArcchaMs tumule kSiprakArI; kSeptA janAn sahadevas tarasvI 27 yadA draSTA draupadeyAn maheSUJ; zUrAn kRtAstrAn rathayuddhakovidAn AzIviSAn ghoraviSAn ivAyatas; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 28 yadAbhimanyuH paravIra ghAtI; zaraiH parAn megha ivAbhivarSan vigAhitA kRSNa samaH kRtAstras; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 29 yadA draSTA bAlam abAla vIryaM; dviSac camUM mRtyum ivApatantam saubhadram indra pratimaM kRtAstraM; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 30 prabhadrakAH zIghratarA yuvAno; vizAradAH siMhasamAna vIryAH yadA kSeptAro dhArtarASTrAn sa sainyAMs; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 31 vRddhau virATadrupadau mahArathau; pRthak camUbhyAm abhivartamAnau yadA draSTArau dhArtarASTrAn sa sainyAMs; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 32 yadA kRtAstro drupadaH pracinvaJ; zirAMsi yUnAM samare rathasthaH kruddhaH zaraiz chetsyati cApamuktais; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 33 yadA virATaH paravIra ghAtI; marmAntare zatrucamUM praveSTA matsyaiH sArdham anRzaMsarUpais; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 34 jyeSThaM mAtsyAnAm anRzaMsa rUpaM; virATa putraM rathinaM purastAt yadA draSTA daMzitaM pANDavArthe; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 35 raNe hate kauravANAM pravIre; zikhaNDinA sattame zaMtanUje na jAtu naH zatravo dhArayeyur; asaMzayaM satyam etad bravImi 36 yadA zikhaNDI rathinaH pracinvan; bhISmaM rathenAbhiyAtA varUthI divyair hayair avamRdnan rathaughAMs; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 37 yadA draSTA sRJjayAnAm anIke; dhRSTadyumnaM pramukhe rocamAnam astraM yasmai guhyam uvAca dhImAn; droNas tadA tapsyati dhArtarASTraH 38 yadA sa senApatir aprameyaH; parAbhavann iSubhir dhArtarASTrAn droNaM raNe zatrusaho 'bhiyAtA; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 39 hrImAn manISI balavAn manasvI; sa lakSmIvAn somakAnAM prabarhaH na jAtu taM zatravo 'nye saheran; yeSAM sa syAd agraNIr vRSNisiMhaH 40 brUyAc ca mA pravRNISveti loke; yuddhe 'dvitIyaM sacivaM rathastham ziner naptAraM pravRNIma sAtyakiM; mahAbalaM vItabhayaM kRtAstram 41 yadA zinInAm adhipo mayoktaH; zaraiH parAn megha iva pravarSan pracchAdayiSyaJ zarajAlena yodhAMs; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 42 yadA dhRtiM kurute yotsyamAnaH; sa dIrghabAhur dRDhadhanvA mahAtmA siMhasyeva gandham AghrAya gAvaH; saMveSTante zatravo 'syAd yathAgneH 43 sa dIrghabAhur dRDhadhanvA mahAtmA; bhindyAd girIn saMharet sarvalokAn astre kRtI nipuNaH kSiprahasto; divi sthitaH sUrya ivAbhibhAti 44 citraH sUkSmaH sukRto yAvad asya; astre yogo vRSNisiMhasya bhUyAn yathAvidhaM yogam AhuH prazastaM; sarvair guNaiH sAtyakis tair upetaH 45 hiraNmayaM zvetahayaiz caturbhir; yadA yuktaM syandanaM mAdhavasya draSTA yuddhe sAtyaker vai suyodhanas; tadA tapsyaty akRtAtmA sa mandaH 46 yadA rathaM hemamaNiprakAzaM; zvetAzvayuktaM vAnaraketum ugram draSTA raNe saMyataM kezavena; tadA tapsyaty akRtAtmA sa mandaH 47 yadA maurvyAs talaniSpeSam ugraM; mahAzabdaM vajraniSpeSa tulyam vidhUyamAnasya mahAraNe mayA; gANDIvasya zroSyati mandabuddhiH 48 tato mUDho dhRtarASTrasya putras; taptA yuddhe durmatir duHsahAyaH dRSTvA sainyaM bANavarNAndha kAraM; prabhajyantaM gokulavad raNAgre 49 balAhakAd uccarantIva vidyut; sahasraghnI dviSatAM saMgameSu asthicchido marmabhido vamec charAMs; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 50 yadA draSTA jyA mukhAd vANa saMghAn; gANDIvamuktAn patataH zitAgrAn nAgAn hayAn varmiNaz cAdadAnAMs; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 51 yadA mandaH parabANAn vimuktAn; mameSubhir hriyamANAn pratIpam tiryag vidvAMz chidyamAnAn kSuraprais; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'navapsyat 52 yadA vipAThA mad bhujavipramuktA; dvijAH phalAnIva mahIruhAgrAt pracchettAra uttamAGgAni yUnAM; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatapsyat 53 yadA draSTA patataH syandanebhyo; mahAgajebhyo 'zvagatAMz ca yodhAn zarair hatAn pAtitAMz caiva raGge; tadA yuddhaM dhArtarASTro 'nvatasyat 54 padAtisaMghAn rathasaMghAn samantAd; vyAttAnanaH kAla ivAtateSuH praNotsyAmi jvalitair bANavarSaiH; zatrUMs tadA tapsyati mandabuddhiH 55 sarvA dizaH saMpatatA rathena; rajodhvastaM gANDivenApakRttam yadA draSTA svabalaM saMpramUDhaM; tadA pazcAt tapsyati mandabuddhiH 56 kAM dig bhUtaM chinnagAtraM visaMjJaM; duryodhano drakSyati sarvasainyam hatAzvavIrAgrya narendra nAgaM; pipAsitaM zrAntapatraM bhayArtam 57 ArtasvaraM hanyamAnaM hataM ca; vikIrNakezAsthi kapAlasaMgham prajApateH karma yathArdha niSThitaM; tadA dRSTvA tapsyate mandabuddhiH 58 yadA rathe gANDivaM vAsudevaM; divyaM zaGkhaM pAJcajanyaM hayAMz ca tUNAv akSayyau devadattaM ca mAM ca; draSTA yuddhe dhArtarASTraH sametAn 59 udvartayan dasyu saMghAn sametAn; pravartayan yugam anyad yugAnte yadA dhakSyAmy agnivat kauraveyAMs; tadA taptA dhRtarASTraH saputraH 60 saha bhrAtA saha putraH sa sainyo; bhraSTaizvaryaH krodhavazo 'lpacetAH darpasyAnte vihite vepamAnaH; pazcAn mandas tapsyati dhArtarASTraH 61 pUrvAhne mAM kRtajapyaM kadA cid; vipraH provAcodakAnte manojJam karavyaM te duSkaraM karma pArtha; yoddhavyaM te zatrubhiH savyasAcin 62 indro vA te harivAn vajrahastaH; purastAd yAtu samare 'rIn vinighnan sugrIva yuktena rathena vA te; pazcAt kRSNo rakSatu vAsudevaH 63 vavre cAhaM vajrahastAn mahendrAd; asmin yuddhe vAsudevaM sahAyam sa me labdho dasyuvadhAya kRSNo; manye caitad vihitaM daivatair me 64 ayudhyamAno manasApi yasya; jayaM kRSNaH puruSasyAbhinandet dhruvaM sarvAn so 'bhyatIyAd amitrAn; sendrAn devAn mAnuSe nAsti cintA 65 sa bAhubhyAM sAgaram uttitIrSen; mahodadhiM salilasyAprameyam tejasvinaM kRSNam atyantazUraM; yuddhena yo vAsudevaM jigISet 66 giriM ya iccheta talena bhettuM; ziloccayaM zvetam ati pramANam tasyaiva pANiH sa nakho vizIryen; na cApi kiM cit sa gires tu kuryAt 67 agniM samiddhaM zamayed bhujAbhyAM; candraM ca sUryaM ca nivArayeta hared devAnAm amRtaM prasahya; yuddhena yo vAsudevaM jigISet 68 yo rukmiNIm ekarathena bhojyAm; utsAdya rAjJAM viSayaM prasahya uvAha bhAryAM yazasA jvalantIM; yasyAM jajJe rakmiNeyo mahAtmA 69 ayaM gAndharAMs tarasA saMpramathya; jitvA putrAn nagna jitaH samagrAn baddhaM mumoca vinadantaM prasahya; sudarzanIyaM devatAnAM lalAmam 70 ayaM kavATe nijaghAna pANDyaM; tathA kaliGgAn dantakUre mamarda anena dagdhA varSapUgAn vinAthA; vArANasI nagarI saMbabhUva 71 yaM sma yuddhe manyate 'nyair ajeyam; ekalavyaM nAma niSAdarAjam vegeneva zailam abhihatya jambhaH; zete sa kRSNena hataH parAsuH 72 tathograsenasya sutaM praduSTaM; vRSNyandhakAnAM madhyagAM tapantam apAtayad baladeva dvitIyo; hatvA dadau cograsenAya rAjyam 73 ayaM saubhaM yodhayAm Asa svasthaM; vibhISaNaM mAyayA zAlvarAjam saubhadvAri pratyagRhNAc chataghnIM; dorbhyAM ka enaM viSaheta martyaH 74 prAgjyotiSaM nAma babhUva durgaM; puraM ghoram asurANAm asahyam mahAbalo narakas tatra bhaumo; jahArAdityA maNikuNDale zubhe 75 na taM devAH saha zakreNa sehire; samAgatAharaNAya bhItAH dRSTvA ca te vikramaM kezavasya; balaM tathaivAstram avAraNIyam 76 jAnanto 'sya prakRtiM kezavasya; nyayojayan dasyu vadhAya kRSNam sa tat karma pratizuzrAva duSkaram; aizvaryavAn siddhiSu vAsudevaH 77 nirmocane SaT sahasrANi hatvA; saMchidya pAzAn sahasA kSurAntAn muraM hatvA vinihatyaugharAkSasaM; nirmocanaM cApi jagAma vIraH 78 tatraiva tenAsya babhUva yuddhaM; mahAbalenAtibalasya viSNoH zete sa kRSNena hataH parAsur; vAteneva mathitaH karNikAraH 79 AhRtya kRSNo maNikuNDale te; hatvA ca bhaumaM narakaM muraM ca zriyA vRto yazasA caiva dhImAn; pratyAjagAmApratima prabhAvaH 80 tasmai varAn adadaMs tatra devA; dRSTvA bhImaM karma raNe kRtaM tat zramaz ca te yudhyamAnasya na syAd; AkAze vA apsu caiva kramaH syAt 81 zastrANi gAtre ca na te kramerann; ity eva kRSNaz ca tataH kRtArthaH evaMrUpe vAsudeve 'prameye; mahAbale guNasaMpat sadaiva 82 tam asahyaM viSNum anantavIryam; AzaMsate dhArarASTro balena yadA hy enaM tarkayate durAtmA; tac cApy ayaM sahate 'smAn samIkSya 83 paryAgataM mama kRSNasya caiva; yo manyate kalahaM saMprayujya zakyaM hartuM pANDavAnAM mamatvaM; tad veditA saMyugaM tatra gatvA 84 namaskRtvA zAMtanavAya rAjJe; droNAyAtho saha putrAya caiva zAradvatAyApratidvandvine ca; yotsyAmy ahaM rAjyam abhIpsamAnaH 85 dharmeNAstraM niyataM tasya manye; yo yotsyate pANDavair dharmacArI mithyA ghale nirjitA vai nRzaMsaiH; saMvatsarAn dvAdaza pANDuputrAH 86 avApya kRcchraM vihitaM hy araNye; dIrghaM kAlaM caikam ajJAtacaryAm te hy akasmAj jIvitaM pANDavAnAM; na mRSyante hArtarASTrAH padasthAH 87 te ced asmAn yudhyamAnAJ jayeyur; devair apIndra pramukhaiH sahAyaiH dharmAd adharmaz carito garIyAn; iti dhruvaM nAsti kRtaM na sAdhu 88 na ced imaM puruSaM karma baddhaM; na ced asmAn manyate 'sau viziSTAn AzaMse 'haM vAsudeva dvitIyo; duryodhanaM sAnubandhaM nihantum 89 na ced idaM karma nareSu baddhaM; na vidyate puruSasya svakarma idaM ca tac cApi samIkSya nUnaM; parAjayo dhArtarASTrasya sAdhuH 90 pratyakSaM vaH kuravo yad bravImi; yudhyamAnA dhArtarASTrA na santi anyatra yuddhAt kuravaH parIpsan; na yudhyatAM zeSa ihAsti kaz cit 91 hatvA tv ahaM dhArtarASTrAn sa karNAn; rAjyaM kurUNAm avajetA samagram yad vaH kAryaM tat kurudhvaM yathAsvam; iSTAn dArAn AtmajAMz copabhuGkte 92 apy evaM no brAhmaNAH santi vRddhA; bahuzrutAH zIlavantaH kulInAH sAMvatsarA jyotiSi cApi yuktA; nakSatrayogeSu ca nizcayajJAH 93 uccAvacaM daivayuktaM rahasyaM; divyAH praznA mRgacakrA muhUrtAH kSayaM mahAntaM kurusRJjayAnAM; nivedayante pANDavAnAM jayaM ca 94 tathA hi no manyate 'jAtazatruH; saMsiddhArtho dviSatAM nigrahAya janArdanaz cApy aparokSa vidyo; na saMzayaM pazyati vRSNisiMhaH 95 ahaM ca jAnAmi bhaviSya rUpaM; pazyAmi buddhyA svayam apramattaH dRSTiz ca me na vyathate purANI; yudhyamAnA dhArtarASTrA na santi 96 anAlabdhaM jRmbhati gANDivaM dhanur; anAlabdhA kampati me dhanurjyA bANAz ca me tUNamukhAd visRjya; muhur muhur gantum uzanti caiva 97 saikyaH kozAn niHsarati prasanno; hitveva jIrNAm uragas tvacaM svAm dhvaje vAco raudrarUpA vadanti; kadA ratho yokSyate te kirITin 98 gomAyusaMghAz ca vadanti rAtrau; rakSAMsy atho niSpatanty antarikSAt mRgAH zRgAlAH zitikaNThAz ca kAkA; gRdhrA baDAz caiva tarakSavaz ca 99 suparNapAtAz ca patanti pazcAd; dRSTvA rathaM zvetahayaprayuktam ahaM hy ekaH pArthivAn sarvayodhAJ; zarAn varSan mRtyulokaM nayeyam 100 samAdadAnaH pRthag astramArgAn; yathAgnir iddho gahanaM nidAghe sthUNAkarNaM pAzupataM ca ghoraM; tathA brahmAstraM yac ca zakro viveda 101 vadhe dhRto vegavataH pramuJcan; nAhaM prajAH kiM cid ivAvaziSye zAntiM lapsye paramo hy eSa bhAvaH; sthiro mama brUhi gAvalgaNe tAn 102 nityaM punaH sacivair yair avocad; devAn apIndra pramukhAn sahAyAn tair manyate kalahaM saMprayujya; sa dhArtarASTraH pazyata moham asya 103 vRddho bhISmaH zAMtanavaH kRpaz ca; droNaH saputro viduraz ca dhImAn ete sarve yadvad ante tad astu; AyuSmantaH kuravaH santu sarve | | 1 [v] samaveteSu sarveSu teSu rAjasu bhArata duryodhanam idaM vAkyaM bhISmaH zAMtanavo 'bravIt 2 bRhaspatiz cozanA ca brAhmaNaM paryupasthitau marutaz ca sahendreNa vasavaz ca sahAzvinau 3 AdityAz caiva sAdhyAz ca ye ca saptarSayo divi vizvAvasuz ca gandharvaH zubhAz cAparasAM gaNAH 4 namaskRtvopajagmus te lokavRddhaM pitAmaham parivArya ca vizvezaM paryAsata divaukasaH 5 teSAM manaz ca tejaz cApy AdadAnau divaukasAm pUrvadevau vyatikrAntau naranArAyaNAv RSI 6 bRhaspatiz ca papraccha brAhmaNaM kAv imAv iti bhavantaM nopatiSThete tau naH zaMsa pitAmaha 7 yAv etau pRthivIM dyAM ca bhAsayantau tapasvinau jvalantau rocamAnau ca vyApyAtItau mahAbalau 8 naranArAyaNAv etau lokAl lokaM samAsthitau Urjitau svena tapasA mahAsattvaparAkramau 9 etau hi karmaNA lokAn nandayAm Asatur dhruvau asurANAm abhAvAya devagandharvapUjitau 10 jagAma zakras tac chrutvA yatra tau tepatus tapaH sArdhaM devagaNaiH sarvair bRhaspatipurogamaiH 11 tadA devAsure ghore bhaye jAte divaukasAm ayAcata mahAtmAnau naranArAyaNau varam 12 tAv abrUtAM vRNISveti tadA bharatasattama athaitAv abravIc chakraH sAhyaM naH kriyatAm iti 13 tatas tau zakram abrUtAM kariSyAvo yad icchasi tAbhyAM sa sahitaH zakro vijigye daityadAnavAn 14 nara indrasya saMgrAme hatvA zatrUn paraMtapaH paulomAn kAlakhaJjAMz ca sahasrANi zatAni ca 15 eSa bhrAnte rathe tiSThan bhallenApaharac chiraH jambhasya grasamAnasya yajJam arjuna Ahave 16 eSa pAre samudrasya hiraNyapuram Arujat hatvA SaSTisahasrANi nivAtakavacAn raNe 17 eSa devAn sahendreNa jitvA parapuraMjayaH atarpayan mahAbAhur arjuno jAtavedasam nArAyaNas tathaivAtra bhUyaso 'nyAJ jaghAna ha 18 evam etau mahAvIryau tau pazyata samAgatau vAsudevArjunau vIrau samavetau mahArathau 19 naranArAyaNau devau pUrvadevAv iti zrutiH ajeyau mAnuSe loke sendrair api surAsuraiH 20 eSa nArAyaNaH kRSNaH phalgunas tu naraH smRtaH nArAyaNo naraz caiva sattvam ekaM dvidhAkRtam 21 etau hi karmaNA lokAn aznuvAte 'kSayAn dhruvAn tatra tatraiva jAyete yuddhakAle punaH punaH 22 tasmAt karmaiva kartavyam iti hovAca nAradaH etad dhi sarvam AcaSTa vRSNicakrasya vedavit 23 zaGkhacakragadAhastaM yadA drakSyasi kezavam paryAdadAnaM cAstrANi bhImadhanvAnam arjunam 24 sanAtanau mahAtmAnau kRSNAv ekarathe sthitau duryodhana tadA tAta smartAsi vacanaM mama 25 no ced ayam abhAvaH syAt kurUNAM pratyupasthitaH arthAc ca tAta dharmAc ca tava buddhir upaplutA 26 na ced grahISyase vAkyaM zrotAsi subahUn hatAn tavaiva hi mataM sarve kuravaH paryupAsate 27 trayANAm eva ca mataM tattvam eko 'numanyase rAmeNa caiva zaptasya karNasya bharatarSabha 28 durjAteH sUtaputrasya zakuneH saubalasya ca tathA kSudrasya pApasya bhrAtur duHzAsanasya ca 29 [karNa] naivam AyuSmatA vAcyaM yan mAm Attha pitAmaha kSatradharme sthito hy asmi svadharmAd anapeyivAn 30 kiM cAnyan mayi durvRttaM yena mAM parigarhase na hi me vRjinaM kiM cid dhArtarASTrA viduH kva cit 31 rAjJo hi dhRtarASTrasya sarvaM kAryaM priyaM mayA tathA duryodhanasyApi sa hi rAjye samAhitaH 32 karNasya tu vacaH zrutvA bhISmaH zAMtanavaH punaH dhRtarASTraM mahArAjam AbhASyedaM vaco 'bravIt 33 yad ayaM katthate nityaM hantAhaM pANDavAn iti nAyaM kalApi saMpUrNA pANDavAnAM mahAtmanAm 34 anayo yo 'yam AgantA putrANAM te durAtmanAm tad asya karma jAnIhi sUtaputrasya durmateH 35 enam Azritya putras te mandabuddhiH suyodhanaH avamanyata tAn vIrAn devaputrAn ariMdamAn 36 kiM cApy anena tat karmakRtaM pUrvaM suduSkaram tair yathA pANDavaiH sarvair ekaikena kRtaM purA 37 dRSTvA virATanagare bhrAtaraM nihataM priyam dhanaMjayena vikramya kim anena tadA kRtam 38 sahitAn hi kurUn sarvAn abhiyAto dhanaMjayaH pramathya cAcchinad gAvaH kim ayaM proSitas tadA 39 gandharvair ghoSayAtrAyAM hriyate yat sutas tava kva tadA sUtaputro 'bhUd ya idAnIM vRSAyate 40 nanu tatrApi pArthena bhImena ca mahAtmanA yamAbhyAm eva cAgamya gandharvAs te parAjitAH 41 etAny asya mRSoktAni bahUni bharatarSabha vikatthanasya bhadraM te sadA dharmArthalopinaH 42 bhISmasya tu vacaH zrutvA bhAradvAjo mahAmanAH dhRtarASTram uvAcedaM rAjamadhye 'bhipUjayan 43 yad Aha bharatazreSTho bhISmas tat kriyatAM nRpa na kAmam arthalipsUnAM vacanaM kartum arhasi 44 purA yuddhAt sAdhu manye pANDavaiH saha saMgama yad vAkyam arjunenoktaM saMjayena niveditam 45 sarvaM tad abhijAnAmi kariSyati ca pANDavaH na hy asya triSu lokeSu sadRzo 'sti dhanurdharaH 46 anAdRtya tu tad vAkyam arthavad droNa bhISmayoH tataH sa saMjayaM rAjA paryapRcchata pANDavam 47 tadaiva kuravaH sarve nirAzA jIvite 'bhavan bhISmadroNau yadA rAjA na samyag anubhASate | | 1 [dhR] kim asau pANDavo rAjA dharmaputro 'bhyabhASata zrutvemA bahulAH senAH pratyarthena samAgatAH 2 kim icchaty abhisaMrambhAd yotsyamAno yudhiSThiraH kasya svid bhrAtRputrANAM cintAsu mukham IkSate 3 ke svid enaM vArayanti zAmya yudhyeti vA punaH nikRtyA kopitaM mandair dharmajJaM dharmacAriNam 4 [samjaya] rAjJo mukham udIkSante pAJcAlAH pANDavaiH saha yudhiSThirasya bhadraM te sa sarvAn anuzAsti ca 5 pRthag bUtAH pANDavAnAM pAJcAlAnAM rathavrajAH AyAntam abhinandanti kuntIputraM yudhiSThiram 6 tamaH sUryam ivodyantaM kaunteyaM dIptatejasam pAJcAlAH pratinandanti tejorAzim ivodyatam 7 A gopAlAvi pAlebhyo nandamAnaM yudhiSThiram pAJcAlAH kekayA matsyAH pratinandanti pANDavam 8 brAhmaNyo rAjaputryaz ca vizAM duhitaraz ca yAH krIDantyo 'bhisamAyAnti pArthaM saMnaddham IkSitum 9 saMjayAcakSva kenAsmAn pANDavA abhyayuJjata dhRSTadyumnena senAnyA somakAH kiMbalA iva 10 gAvalgaNis tu tat pRSTaH sabhAyAM kurusaMsadi niHzvasya subhRzaM dIrghaM muhuH saMcintayann iva tatrAnimittato daivAt sUtaM kazmalam Avizat 11 tadAcacakSe puruSaH sabhAyAM rAjasaMsadi saMjayo 'yaM mahArAja mUrcchitaH patito bhuvi vAcaM na sRjate kAMcid dhIna prajJo 'lpacetanaH 12 apazyat saMjayo nUnaM kuntIputrAn mahArathAn tair asya puruSavyAghrair bhRzam udvejitaM manaH 13 saMjayaz cetanAM labdhvA pratyAzvasyedam abravIt dhRtarASTraM mahArAja sabhAyAM kurusaMsadi 14 dRSTavAn asmi rAjendra kuntIputrAn mahArathAn matsyarAjagRhAvAsAd avarodhena karzitAn zRNu yair hi mahArAja pANDavA abhyayuJjata 15 yo naiva roSAn na bhayAn na kAmAn nArthakAraNAt na hetuvAdAd dhamAtmA satyaM jahyAt kathaM cana 16 yaH pramANaM mahArAja dharme dharmabhRtAM varaH ajAtazatruNA tena pANDavA abhyayuJjata 17 yasya bAhubale tulyaH pRthivyAM nAsti kaz cana yo vai sarvAn mahIpAlAn vaze cakre dhanurdharaH tena vo bhImasenena pANDavA abhyayuJjata 18 niHsRtAnAM jatu gRhAd dhiDimbAt puruSAdakAt ya eSAm abhavad dvIpaH kuntIputro vRkodaraH 19 yAjJasenIm atho yatra sindhurAjo 'pakRSTavAn tatraiSAm abhavad dvIpaH kuntIputro vRkodaraH 20 yaz ca tAn saMgatAn sarvAn pANDavAn vAraNAvate dahyato mocayAm Asa tena vas te 'bhyayuJjata 21 kRSNAyAz caratA prItiM yena krodhavazA hatAH pravizya viSamaM ghoraM parvataM gandhamAdanam 22 yasya nAmAyutaM vIryaM bhujayoH sAram arpitam tena vo bhImasenena pANDavA abhyayuJjata 23 kRSNa dvitIyo vikramya tuSTyarthaM jAtavedasaH ajayad yaH purA vIro yudhyamAnaM puraMdaram 24 yaH sa sAkSAn mahAdevaM girizaM zUlapANinam toSayAm Asa yuddhena devadevam umApatim 25 yaz ca sarvAn vaze cakre lokapAlAn dhanurdharaH tena vo vijayenAjau pANDavA abhyayuJjata 26 yaH pratIcIM dizaM cakre vaze meccha ganAyutAm sa tatra nakulo yoddhA citrayodhI vyavasthitaH 27 tena vo darzanIyena vIreNAti dhanurbhRtA mAdrIputreNa kauravya pANDavA abhyayuJjata 28 yaH kAzIn aGgamagadhAn kaliGgAMz ca yudhAjayat tena vaH sahadevena pANDavA abhyayuJjata 29 yasya vIryeNa sadRzAz catvAro bhuvi mAnavAH azvatthAmA dhRSTaketuH pradyumno rukmir eva ca 30 tena vaH sahadevena pANDavA abhyayuJjata yavIyasA nRvIreNa mAdrI nandikareNa ca 31 tapaz cacAra yA ghoraM kAzikanyA purA satI bhISmasya vadham icchantI pretyApi bharatarSabha 32 pAJcAlasya sutA jajJe daivAc ca sa punaH pumAn strIpuMsoH puruSavyAghra yaH sa veda guNAguNAn 33 yaH kaliGgAn samApede pAJcAlo yuddhadurmadaH zikhaNDinA vaH kuravaH kRtAstreNAbhyayuJjata 34 yAM yakSaH puruSaM cakre bhISmasya nidhane kila maheSvAsena raudreNa pANDavA abhyayuJjata 35 maheSvAsA rAjaputrA bhArataH paJca kekayAH sumRSTakavacAH zUrAs taiz ca vas te 'bhyayuJjata 36 yo dIrghabAhuH kSiprAstro dhRtimAn satyavikramaH tena vo vRSNivIreNa yuyudhAnena saMgaraH 37 ya AsIc charaNaM kAle pANDavAnAM mahAtmanAm raNe tena virATena pANDavA abhyayuJjata 38 yaH sa kAzipatI rAjA vArANasyAM mahArathaH sa teSAm abhavad yodhA tena vas te 'bhyayuJjata 39 zizubhir durjayaiH saMkhye draupadeyair mahAtmabhiH AzIviSasamasparzaiH pANDavA abhyayuJjata 40 yaH kRSNa sadRzo vIrye yudhiSThira samo dame tenAbhimanyunA saMkhye pANDavA abhyayuJjata 41 yaz caivApratimo vIrye dhRSTaketur mahAyazAH duHsahaH samare kruddhaH zaizupAlir mahArathaH tena vaz cedirAjena pANDavA abhyayuJjata 42 yaH saMzrayaH pANDavAnAM devAnAm iva vAsavaH tena vo vAsudevena pANDavA abhyayuJjata 43 tathA cedipater bhrAtA zarabho bharatarSabha karakarSeNa sahitas tAbhyAM vas te 'bhyayuJjata 44 jArA saMdhiH sahadevo jayatsenaz ca tAv ubhau drupadaz ca mahAtejA balena mahatA vRtaH tyaktAtmA pANDavArthAya yotsyamAno vyavasthitaH 45 ete cAnye ca bahavaH prAcyodIcyA mahIkSitaH zatazo yAn apAzritya dharmarAjo vyavasthitaH | | 1 [dhR] sarva ete mahotsAhA ye tvayA parikIrtitAH ekatas tv eva te sarve sametA bhIma ekataH 2 bhImasenAd dhi me bhUyo bhayaM saMjAyate mahat kruddhAd amarSaNAt tAta vyAghrAd iva mahAruroH 3 jAgarmi rAtrayaH sarvA dIrgham uSNaM ca niHzvasan bhIto vRkodarAt tAta siMhAt pazur ivAbalaH 4 na hi tasya mahAbAhor akra pratimatejasaH sainye 'smin pratipazyAmi ya enaM viSahed yudhi 5 amarSaNaz ca kaunteyo dRDhavairaz ca pANDavaH anarma hAsI sonmAdas tiryak prekSI mahAsvanaH 6 mahAvego mahotsAho mahAbAhur mahAbalaH mandAnAM mama putrANAM yuddhenAntaM kariSyati 7 UrugrAhagRhItAnAM gadAM bibhrad vRkodaraH kurUNAm RSabho yuddhe daNDapANir ivAntakaH 8 saikyAyasamayIM ghorAM gadAM kAJcanabhUSitAm manasAhaM prapazyAmi brahmadaNDam ivodyatam 9 yathA rurUNAM yUtheSu siMho jAtabalaz caret mAmakeSu tathA bhImo baleSu vicariSyati 10 sarveSAM mama putrANAM sa ekaH krUra vikramaH bahv AzIvipratIpaz ca bAlye 'pi rabhasaH sadA 11 udvepate me hRdayaM yadA duryodhanAdayaH bAlye 'pi tena yudhyanto vAraNeneva marditAH 12 tasya vIryeNa saMkliSTA nityam eva sutA mama sa eva hetur bhedasya bhImo bhImaparAkramaH 13 grasamAnam anIkAni naravAraNavAjinAm pazyAmIvAgrato bhImaM krodhamUrchitam Ahave 14 astre droNArjuna samaM vAyuvegasamaM jave saMjayAcakSva me zUraM bhImasenam amarSaNam 15 atilAbhaM tu manye 'haM yat tena ripughAtinA tadaiva na hatAH sarve mama putrA manasvinA 16 yena bhImabalA yakSA rAkSasAz ca samAhatAH kathaM tasya raNe vegaM mAnuSaH prasahiSyati 17 na sa jAtu vaze tasthau mama bAlo 'pi saMjaya kiM punar mama duSputraiH kliSTaH saMprati pANDavaH 18 niSThuraH sa ca naiSThuryAd bhajyed api na saMnamet tiryak prekSI saMhatabhrUH kathaM zAmyed vRkodaraH 19 bRhad aMso 'pratibalo gauras tAla ivodgataH pramANato bhImasenaH prAdezenAdhiko 'rjunAt 20 javena vAjino 'tyeti balenAtyeti kuJjarAn avyaktajalpI madhv akSo madhyamaH pANDavo balI 21 iti bAlye zrutaH pUrvaM mayA vyAsa mukhAt purA rUpato vIryataz caiva yAthAtathyena pANDavaH 22 Ayasena sa daNDena rathAn nAgAn hayAn narAn haniSyati raNe kruddho bhImaH praharatAM varaH 23 amarSI nityasaMrabdho raudraH krUraparAkramaH mama tAta pratIpAni kurvan pUrvaM vimAnitaH 24 niSkIrNAm AyasIM sthUlAM suparvAM kAJcanIM gadAm zataghnIM zatanirhrAdAM kathaM zakSyanti me sutAH 25 apAram aplavAgAdhaM samudraM zaraveginam bhImasenamayaM durgaM tAta mandAs titIrSavaH 26 krozato me na zRNvanti bAlAH paNDitamAninaH viSamaM nAvabudhyante prapAtaM madhu darzinaH 27 saMyugaM ye kariSyanti nararUpeNa vAyunA niyataM coditA dhAtrA siMheneva mahAmRgAH 28 zaikyAM tAta catuSkiSkuM SaD asrim amitaujasam prahitAM duHkhasaMsparzAM kathaM zakSyanti me sutAH 29 gadAM bhrAmayatas tasya bhindato hastimastakAn sRkkiNI lelihAnasya bASpam utsRjato muhuH 30 uddizya pAtAn patataH kurvato bhairavAn ravAn pratIpAn patato mattAn kuJjarAn pratigarjataH 31 vigAhya rathamArgeSu varAn uddizya nighnataH agneH prajvalitasyeva api mucyeta me prajA 32 vIthIM kurvan mahAbAhur drAvayan mama vAhinIm nRtyann iva gadApANir yugAntaM darzayiSyati 33 prabhinna iva mAtaGgaH prabhaJjan puSpitAn drumAn pravekSyati raNe senAM putrANAM me vRkodaraH 34 kurvan rathAn vipuruSAn vidhvajAn bhagnapuSkarAn Arujan puruSavyAghro rathinaH sAdinas tathA 35 gaGgA vega ivAnUpAMs tIrajAn vividhAn drumAn pravekSyati mahAsenAM putrANAM mama saMjaya 36 vazaM nUnaM gamiSyanti bhImasenabalArditAH mama putrAz ca bhRtyAz ca rAjAnaz caiva saMjaya 37 yena rAjA mahAvIryaH pravizyAntaHpuraM purA vAsudevasahAyena jarAsaMdho nipAtitaH 38 kRtsneyaM pRthivI devI jarAsaMdhena dhImatA mAgadhendreNa balinA vaze kRtvA pratApitA 39 bhISma pratApAt kuravo nayenAndhakavRSNayaH te na tasya vazaM jagmuH kevalaM daivam eva vA 40 sa gatvA pANDuputreNa tarasA bAhuzAlinA anAyudhena vIreNa nihataH kiM tato 'dhikam 41 dIrghakAlena saMsiktaM viSam AzIviSo yathA sa mokSyati raNe tejaH putreSu mama saMjaya 42 mahendra iva vajreNa dAnavAn deva sattamaH bhImaseno gadApANiH sUdayiSyati me sutAn 43 aviSahyam anAvAryaM tIvravegaparAkramam pazyAmIvAtitAmrAkSam ApatantaM vRkodaram 44 agadasyApy adhanuSo virathasya vivarmaNaH bAhubhyAM yudhyamAnasya kas tiSThed agrataH pumAn 45 bhISmo droNaz ca vipro 'yaM kRpaH zAradvatas tathA jAnanty ete yathaivAhaM vIryajJas tasya dhImataH 46 Arya vrataM tu jAnantaH saMgarAn na bibhitsavaH senAmukheSu sthAsyanti mAmakAnAM nararSabhAH 47 balIyaH sarvato diSTaM puruSasya vizeSataH pazyann api jayaM teSAM na niyacchAmi yat sutAn 48 te purANaM maheSvAsA mArgam aindraM samAsthitAH tyakSyanti tumule prANAn rakSantaH pArthivaM yazaH 49 yathaiSAM mAmakAs tAta tathaiSAM pANDavA api pautrA bhISmasya ziSyAz ca droNasya ca kRpasya ca 50 yat tv asmad AzrayaM kiM cid dattam iSTaM ca saMjaya tasyApacitim AryatvAt kartAraH sthavirAs trayaH 51 AdadAnasya zastraM hi kSatradharmaM parIpsataH nidhanaM brAhmaNasyAjau varam evAhur uttamam 52 sa vai zocAmi sarvAn vai ye yuyutsanti pANDavAn vikruSTaM vidureNAdau tad etad bhayam Agatam 53 na tu manye vighAtAya jJAnaM duHkhasya saMjaya bhavaty atibale hy etaj jJAnam apy upaghAtakam 54 RSayo hy api nirmuktAH pazyanto lokasaMgrahAn sukhe bhavanti sukhinas tathA duHkhena duHkhitAH 55 kiM punar yo 'ham Asaktas tatra tatra sahasradhA putreSu rAjyadAreSu pautreSv api ca bandhuSu 56 saMzaye tu mahaty asmin kiM nu me kSamam uttamam vinAzaM hy eva pazyAmi kurUNAm anucintayan 57 dyUtapramukham AbhAti kurUNAM vyasanaM mahat mandenaizvaryakAmena lobhAt pApam idaM kRtam 58 manye paryAya dharmo 'yaM kAlasyAtyanta gAminaH cakre pradhir ivAsakto nAsya zakyaM palAyitum 59 kiM nu kAryaM kathaM kuryAM kva nu gacchAmi saMjaya ete nazyanti kuravo mandAH kAlavazaM gatAH 60 avazo 'haM purA tAta putrANAM nihate zate zroSyAmi ninadaM strINAM kathaM mAM maraNaM spRzet 61 yathA nidAghe jvalanaH samiddho; dahet kakSaM vAyunA codyamAnaH gadAhastaH pANDavas tadvad eva; hantA madIyAn sahito 'rjunena | | 1 [dhR] yasya vai nAnRtA vAcaH pravRttA anuzuzrumaH trailokyam api tasya syAd yodhA yasya dhanaMjayaH 2 tasyaiva ca na pazyAmi yudhi gANDIvadhanvanaH anizaM cintayAno 'pi yaH pratIyAd rathena tam 3 asyataH karNinAlIkAn mArgaNAn hRdayac chidaH pratyetA na samaH kaz cid yudhi gANDIvadhanvanaH 4 droNakarNau pratIyAtAM yadi vIrau nararSabhau mAhAtmyAt saMzayo loke na tv asti vijayo mama 5 ghRNI karNaH pramAdI ca AcAryaH sthaviro guruH samartho balavAn pArtho dRDhadhanvA jitaklamaH bhavet sutumulaM yuddhaM sarvazo 'py aparAjayaH 6 sarve hy astravidaH zUrAH sarve prAptA mahad yazaH api sarmAmaraizvaryaM tyajeyur na punar jayam vadhe nUnaM bhavec chAntis tayor vA phalgunasya vA 7 na tu jetArjunasyAsti hantA cAsya na vidyate manyus tasya kathaM zAmyen mandAn prati ya utthitaH 8 anye 'py astrANi jAnanti jIyante ca jayanti ca ekAntavijayas tv eva zrUyate phalgunasya ha 9 trayas triMzat samAhUya khANDave 'gnim atarpayat jigAya ca surAn sarvAn nAsya vedmi parAjayam 10 yasya yantA hRSIkezaH zIlavRttasamo yudhi dhruvas tasya jayas tAta yathendrasya jayas tathA 11 kRSNAv ekarathe yattAv adhijyaM gANDivaM dhanuH yugapat trINi tejAMsi sametAny anuzuzrumaH 12 naiva no 'sti dhanus tAdRG na yoddhA na ca sArathiH tac ca mandA na jAnanti duryodhana vazAnugAH 13 zeSayed azanir dIpto nipatan mUrdhni saMjaya na tu zeSaM zarAH kuryur astAs tAta kirITinA 14 api cAsyann ivAbhAti nighnann iva ca phalgunaH uddharann iva kAyebhyaH zirAMsi zaravRSTibhiH 15 api bANamayaM tejaH pradIptam iva sarvataH gANDIveddhaM dahetAjau putrANAM mama vAhinIm 16 api sA rathaghoSeNa bhayArtA savyasAcinaH vitrastA bahulA senA bhAratI pratibhAti me 17 yathA kakSaM dahaty agniH pravRddhaH sarvataz caran mahArcir aniloddhUtas tadvad dhakSyati mAmakAn 18 yadodvaman nizitAn bANasaMghAn; sthAtAtatAyI samare kirITI sRSTo 'ntakaH sarvaharo vidhAtrA; yathA bhavet tadvad avAraNIyaH 19 yadA hy abhIkSNaM subahUn prakArAJ; zrotAsmi tAn Avasathe kurUNAm teSAM samantAc ca tathA raNAgre; kSayaH kilAyaM bharatAn upaiti | | 1 [dhR] yathaiva pANDavAH sarve parAkrAntA jigISavaH tathaivAbhisarAs teSAM tyaktAtmAno jaye dhRtAH 2 tvam eva hi parAkrAntAn AcakSIthAH parAn mama pAJcAlAn kekayAn matsyAn mAgadhAn vatsabhUmipAn 3 yaz ca sendrAn imAm*l lokAn icchan kuryAd vaze balI sa zreSTho jagataH kRSNaH pANDavAnAM jaye dhRtaH 4 samastAm arjunAd vidyAM sAtyakiH kSipram AptavAn zaineyaH samare sthAtA bIjavat pravapaJ zarAn 5 dhRSTadyumnaz ca pAJcAlyaH krUrakarmA mahArathaH mAmakeSu raNaM kartA baleSu paramAstravit 6 yudhiSThirasya ca krodhAd arjunasya ca vikramAt yamAbhyAM bhImasenAc ca bhayaM me tAta jAyate 7 amAnuSaM manuSyendrair jAlaM vitatam antarA mama senAM haniSyanti tataH krozAmi saMjaya 8 darzanIyo manasvI ca lakSmIvAn brahma varcasI medhAvI sukRtaprajJo dharmAtmA pANDunandanaH 9 mitrAmAtyaiH susaMpannaH saMpanno yojya yojakaiH bhrAtRbhiH zvazuraiH putrair upapanno mahArathaiH 10 dhRtyA ca puruSavyAghor naibhRtyena ca pANDavaH anRzaMso vadAnyaz ca hrImAn satyaparAkramaH 11 bahuzrutaH kRtAtmA ca vRddhasevI jitendriyaH taM sarvaguNasaMpannaM samiddham iva pAvakam 12 tapantam iva ko mandaH patiSyati pataMgavat pANDavAgnim anAvAryaM mumUrSur mUDha cetanaH 13 tanur uccaH zikhI rAjA zuddhajAmbUnadaprabhaH mandAnAM mama putrANAM yuddhenAntaM kariSyati 14 tair ayuddhaM sAdhu manye kuravas tan nibodhata yuddhe vinAzaH kRtsnasya kulasya bhavitA dhruvam 15 eSA me paramA zAntir yayA zAmyati me manaH yadi tv ayuddham iSTaM vo vayaM zAntyai yatAmahe 16 na tu naH zikSamANAnAm upekSeta yudhiSThiraH jugupsati hy adharmeNa mAm evoddhizya kAraNam | | 1 [s] evam etan mahArAja yathA vadasi bhArata yuddhe vinAzaH kSatrasya gANDIvena pradRzyate 2 idaM tu nAbhijAnAmi tava dhIrasya nityazaH yat putra vazam AgaccheH sattvajJaH savyasAcinaH 3 naiSa kAlo mahArAja tava zazvat kRtAgamaH tvayA hy evAditaH pArthA nikRtA bharatarSabha 4 pitA zreSThaH suhRd yaz ca samyak praNihitAtmavAn AsthyeyaM hi hitaM tena na drogdhA gurur ucyate 5 idaM jitam idaM labdham iti zrutvA parAjitAn dyUtakAle mahArAja smayase sma kumAravat 6 paruSANy ucyamAnAn sma purA pArthAn upekSase kRtsnaM rAjyaM jayantIti prapAtaM nAnupazyasi 7 pitryaM rAjyaM mahArAja kuravas te sa jAGgalAH atha vIrair jitAM bhUmim akhilAM pratyapadyathAH 8 bAhuvIryArjitA bhUmis tava pArthair niveditA mayedaM kRtam ity eva manyase rAjasattama 9 grastAn gandharvarAjena majjato hy aplave 'mbhasi AninAya punaH pArthaH putrAMs te rAjasattama 10 kumAravac ca smayase dyUte vinikRteSu yat pANDaveSu vanaM rAjan pravrajatsu punaH punaH 11 pravarSataH zaravrAtAn arjunasya zitAn bahUn apy arNavA vizuSyeyuH kiM punar mAMsayonayaH 12 asyatAM phalgunaH zreSTho gANDIvaM dhanuSAM varam kezavaH sarvabhUtAnAM cakrANAM ca sudarzanam 13 vAnaro rocamAnaz ca ketuH ketumatAM varaH evam etAni sa ratho vahaJ zvetahayo raNe kSapayiSyati no rAjan kAlacakram ivodyatam 14 tasyAdya vasudhA rAjan nikhilA bharatarSabha yasya bhImArjunau yodhau sa rAjA rAjasattama 15 tathA bhIma hataprAyAM majjantIM tava vAhinIm duryodhanamukhA dRSTvA kSayaM yAsyanti kauravAH 16 na hi bhIma bhayAd bhItA lapsyante vijayaM vibho tava putrA mahArAja rAjAnaz cAnusAriNaH 17 matsyAs tvAm adya nArjanti pAJcAlAz ca sa kekayAH zAlveyAH zarasenAz ca sarve tvAm avajAnate pArthaM hy ete gatAH sarve vIryajJAs tasya dhImataH 18 anarhAn eva tu vadhe dharmayuktAn vikarmaNA sarvopAyair niyantavyaH sAnugaH pApapUruSaH tava putro mahArAja nAtra zocitum arhasi 19 dyUtakAle mayA coktaM vidureNa ca dhImatA yad idaM te vilapitaM pANDavAn prati bhArata anIzeneva rAjendra sarvam etan nirarthakam | | 1 [dur] na bhetavyaM mahArAja na zocyA bhavatA vayam samarthAH sma parAn rAjan vijetuM samare vibho 2 vanaM pravrAjitAn pArthAn yad AyAn madhusUdanaH mahatA balacakreNa pararASTrAvamardinA 3 kekayA dhRSTaketuz ca dhRSTadyumnaz ca pArSataH rAjAnaz cAnvayuH pArthAn bahavo 'nye 'nuyAyinaH 4 indraprasthasya cAdUrAt samAjagmur mahArathAH vyagarhayaMz ca saMgamya bhavantaM kurubhiH saha 5 te yudhiSThiram AsInam ajinaiH prativAsitam kRSNa pradhAnAH saMhatya paryupAsanta bhArata 6 pratyAdAnaM ca rAjyasya kAryam Ucur narAdhipAH bhavataH sAnubandhasya samucchedaM cikIrSavaH 7 zrutvA caitan mayoktAs tu bhISmadroNakRpAs tadA jJAtikSayabhayAd rAjan bhItena bharatarSabha 8 na te sthAsyanti samaye pANDavA iti me matiH samucchedaM hi naH kRtsnaM vAsudevaz cikIrSati 9 Rte ca viduraM sarve yUyaM vadhyA mahAtmanaH dhRtarASTraz ca dharmajJo na vadhyaH kurusattamaH 10 samucchedaM ca kRtsnaM naH kRtvA tAta janArdanaH ekarAjyaM kurUNAM sma cikIrSati yudhiSThire 11 tatra kiM prAptakAlaM naH praNipAtaH palAyanam prANAn vA saMparityajya pratiyudhyAmahe parAn 12 pratiyuddhe tu niyataH syAd asmAkaM parAjayaH yudhiSThirasya sarve hi pArthivA vazavartinaH 13 virakta rASTrAz ca vayaM mitrANi kupitAni naH dhikkRtAH pArthivaiH sarvaiH svajanena ca sarvazaH 14 praNipAte tu doSo 'sti bandhUnAM zAzvatIH samAH pitaraM tv eva zocAmi prajJA netraM janezvaram matkRte duHkham ApannaM klezaM prAptam anantakam 15 kRtaM hi tava putraiz ca pareSAm avarodhanam matpriyArthaM puraivaitad viditaM te narottama 16 te rAjJo dhRtarASTrasya sAmAtyasya mahArathAH vairaM patikariSyanti kulocchedena pANDavAH 17 tato droNo 'bravId bhISmaH kRpo drauNiz ca bhArata matvA mAM mahatIM cintAm AsthitaM vyathitendriyam 18 abhidrugdhAH pare cen no na bhetavyaM paraMtapa asamarthAH pare jetum asmAn yudhi janezvara 19 ekaikazaH samarthAH smo vijetuM sarvapArthivAn Agacchantu vineSyAmo darpam eSAM zitaiH zaraiH 20 puraikena hi bhISmeNa vijitAH sarvapArthivAH mRte pitary abhikruddho rathenaikena bhArata 21 jaghAna subahUMs teSAM saMrabdhaH kurusattamaH tatas te zaraNaM jagmur devavratam imaM bhayAt 22 sa bhISmaH susamartho 'yam asmAbhiH sahito raNe parAn vijetuM tasmAt te vyetu bhIr bharatarSabha ity eSAM nizcayo hy AsIt tat kAlam amitaujasAm 23 purA pareSAM pRthivI kRtsnAsId vazavartinI asmAn punar amI nAdya samarthA jetum Ahave chinnapakSAH pare hy adya vIryahInAz ca pANDavAH 24 asmat saMsthA ca pRthivI vartate bharatarSabha ekArthAH sukhaduHkheSu mayAnItAz ca pArthivAH 25 apy agniM pravizeyus te samudraM vA paraMtapa madarthe pArthivAH sarve tad viddhi kurusattama 26 unmattam iva cApi tvAM prahasantIha duHkhitam vilapantaM bahuvidhaM bhItaM paravikatthane 27 eSAM hy ekaikazo rAjJAM samarthaH pANDavAn prati AtmAnaM manyate sarvo vyetu te bhayam Agatam 28 sarvAM samagrAM senAM me vAsavo 'pi na zaknuyAt hantum akSayya rUpeyaM brahmaNApi svayambhuvA 29 yudhiSThiraH puraM hitvA paJca grAmAn sa yAcati bhIto hi mAmakAt sainyAt prabhAvAc caiva me prabho 30 samarthaM manyase yac ca kuntIputraM vRkodaram tan mithyA na hi me kRtsnaM prabhAvaM vettha bhArata 31 matsamo hi gadAyuddhe pRthivyAM nAsti kaz cana nAsIt kaz cid atikrAnto bhavitA na ca kaz cana 32 yukto duHkhocitaz cAhaM vidyA pAragatas tathA tasmAn na bhImAn nAnyebhyo bhayaM me vidyate kva cit 33 duryodhana samo nAsti gadAyAm iti nizcayaH saMkarSaNasya bhadraM te yat tadainam upAvasam 34 yuddhe saMkarSaNa samo balenAbhyadhiko bhuvi gadAprahAraM bhImo me na jAtu viSahed yudhi 35 ekaM prahAraM yaM dadyAM bhImAya ruSito nRpa sa evainaM nayed ghoraM kSipraM vaivasvatakSayam 36 iccheyaM ca gadAhastaM rAjan draSTuM vRkodaram suciraM prArthito hy eSa mama nityaM manorathaH 37 gadayA nihato hy Ajau mama pArtho vRkodaraH vizIrNagAtraH pRthivIM parAsuH prapatiSyati 38 gadAprahArAbhihato himavAn api parvataH sakRn mayA vizIryeta giriH zatasahasradhA 39 sa cApy etad vijAnAti vAsudevArjunau tathA duryodhana samo nAsti gadAyAm iti nizcayaH 40 tat te vRkodaramayaM bhayaM vyRtu mahAhave vyapaneSyAmy ahaM hy enaM mA rAjan vimanA bhava 41 tasmin mayA hate kSipram arjunaM bahavo rathAH tulyarUpA viziSTAz ca kSepsyanti bharatarSabha 42 bhISmo droNaH kRpo drauNiH karNo bhUrizravAs tathA prAgjyotiSAdhipaH zalyaH sindhurAjo jayadrathaH 43 ekaika eSAM zaktas tu hantuM bhArata pANDavAn samastAs tu kSaNenaitAn neSyanti yamasAdanam 44 samagrA pArthivI senA pArtham ekaM dhanaMjayam kasmAd azaktA nirjetum iti hetur na vidyate 45 zaravrAtais tu bhISmeNa zatazo 'tha sahasrazaH droNa drauNikRpaiz caiva gantA pArtho yamakSayam 46 pitAmaho hi gAGgeyaH zaMtanor adhi bhArata brahmarSisadRzo jajJe devair api durutsahaH pitrA hy uktaH prasannena nAkAmas tvaM mariSyasi 47 brahmarSez ca bharadvAjAd droNyAM droNo vyajAyata droNAj jajJe mahArAja drauNiz ca paramAstravit 48 kRpaz cAcAya mukhyo 'yaM maharSer gautamAd api zarastambodbhavaH zrImAn avadhya iti me matiH 49 ayonijaM trayaM hy etat pitA mAtA ca mAtulaH azvatthAmno mahArAja sa ca zUraH sthito mama 50 sarva ete mahArAja devakalpA mahArathAH zakrasyApi vyathAM kuryuH saMyuge bharatarSabha 51 bhISmadroNakRpANAM ca tulyaH karNo mato mama anujJAtaz ca rAmeNa matsamo 'sIti bhArata 52 kuNDale rucire cAstAM karNasya sahaje zubhe te zacy arthe mahendreNa yAcitaH sa paraMtapaH amoghayA mahArAja zaktyA paramabhImayA 53 tasya zaktyopagUDhasya kasmAj jIved dhanaMjayaH vijayo me dhruvaM rAjan phalaM pANAv ivAhitam abhivyaktaH pareSAM ca kRtsno bhuvi parAjayaH 54 ahnA hy ekena bhISmo 'yam ayutaM hanti bhArata tat samAz ca maheSvAsA droNa drauNikRpA api 55 saMzaptAni ca vRndAni kSatriyANAM paraMtapa arjunaM vayam asmAn vA dhanaMjaya iti sma ha 56 tAMz cAlam iti manyante savyasAci vadhe vibho pArthivAH sa bhavAn rAjann akasmAd vyathate katham 57 bhImasene ca nihate ko 'nyo yudhyeta bhArata pareSAM tan mamAcakSva yadi vettha paraMtapa 58 paJca te bhrAtaraH sarve dhRSTadyumno 'tha sAtyakiH pareSAM sapta ye rAjan yodhAH paramakaM balam 59 asmAkaM tu viziSTA ye bhISmadroNakRpAdayaH drauNir vaikartanaH karNaH somadatto 'tha bAhlikaH 60 prAgjyotiSAdhipaH zalya Avantyo 'tha jayadrathaH duHzAsano durmukhaz ca duHsahaz ca vizAM pate 61 zrutAyuz citrasenaz ca purumitro viviMzatiH zalo bhUrizravAz cobhau vikarNaz ca tavAtmajaH 62 akSauhiNyo hi me rAjan dazaikA ca samAhRtAH nyUnAH pareSAM saptaiva kasmAn me syAt parAjayaH 63 balaM triguNato hInaM yodhyaM prAha bRhaspatiH parebhyas triguNA ceyaM mama rAjann anIkinI 64 guNahInaM pareSAM ca bahu pazyAmi bhArata guNodayaM bahuguNam Atmanaz ca vizAM pate 65 etat sarvaM samAjJAya balAgryaM mama bhArata nyUnatAM pANDavAnAM ca na mohaM gantum arhasi 66 ity uktvA saMjayaM bhUyaH paryapRcchata bhArata vidhitsuH prAptakAlAni jJAtvA parapuraMjayaH | | 1 [dur] akSauhiNIH sapta labdhvA rAjabhiH saha saMjaya kiM svid icchati kaunteyo yuddhaprepsur yudhiSThiraH 2 atIva mudito rAjan yuddhaprepsur yudhiSThiraH bhImasenArjunau cobhau yamAv api na bibhyataH 3 rathaM tu divyaM kaunteyaH sarvA vibhrAjayan dizaH mantraM jijJAsamAnaH san bIbhatsuH samayojayat 4 tam apazyAma saMnaddhaM meghaM vidyutprabhaM yathA sa mantrAn samabhidhyAya hRSyamANo 'bhyabhASata 5 pUrvarUpam idaM pazya vayaM jeSyAma saMjaya bIbhatsur mAM yathovAca tathAvaimy aham apy uta 6 [dur] prazaMsasy abhinandaMs tAn pArthAn akSaparAjitAn arjunasya rathe brUhi katham azvAH kathaM dhvajaH 7 bhauvanaH saha zakreNa bahu citraM vizAM pate rUpANi kalpayAm Asa tvaSTA dhAtrA sahAbhibho 8 dhvaje hi tasmin rUpANi cakrus te deva mAyayA mahAdhanAni divyAni mahAnti ca laghUni ca 9 sarvA dizo yojanamAtram antaraM; sa tiryag UrdhvaM ca rurodha vai dhvajaH na saMsajjet tarubhiH saMvRto 'pi; tathA hi mAyAvihitA bhauvanena 10 yathAkAze zakradhanuHprakAzate; na caikavarNaM na ca vidma kiM nu tat tathA dhvajo vihito bhauvanena; bahv AkAraM dRzyate rUpam asya 11 yathAgnidhUmo divam eti ruddhvA; varNAn bibhrat taijasaM tac charIram tathA dhvajo vihito bhauvanena; na ced bhAro bhavitA nota rodhaH 12 zvetAs tasmin vAtavegAH sadazvA; divyA yuktAz citrarathena dattAH zataM yat tat pUryate nityakAlaM; hataM hataM dattavaraM purastAt 13 tathA rAjJo dantavarNA bRhanto; rathe yuktA bhAnti tad vIryatulyAH Rzya prakhyA bhImasenasya vAhA; raNe vAyos tulyavegA babhUvuH 14 kalmASAGgAs tittiri citrapRSThA; bhrAtrA dattAH prIyatA phalgunena bhrAtur vIrasya svais turaMgair viziSTA; mudA yuktAH sahadevaM vahanti 15 mAdrIputraM nakulaM tv AjamIDhaM; mahendradattA harayo vAjimukhyAH samA vAyor balavantas tarasvino; vahanti vIraM vRtra zatruM yathendram 16 tulyAz caibhir vayasA vikrameNa; javena caivApratirUpAH sadazvAH saubhadrAdIn draupadeyAn kumArAn; vahanty azvA devadattA bRhantaH | | 1 [dhR] kAMs tatra saMjayApazyaH pratyarthena samAgatAn ye yotsyante pANDavArthe putrasya mama vAhinIm 2 mukhyam andhakavRSNInAm apazyaM kRSNam Agatam cekitAnaM ca tatraiva yuyudhAnaM ca satyakim 3 pRthag akSauhiNIbhyAM tau pANDavAn abhisaMzritau mahArathau samAkhyAtAv ubhau puruSamAninau 4 akSauhiNyAtha pAJcAlyo dazabhis tanayair vRtaH satyajit pramukhair vIrair dhRSTadyumnapurogamaiH 5 drupado vardhayan mAnaM zikhaNDiparipAlitaH upAyAt sarvasainyAnAM praticchAdya tadA vapuH 6 virATaH saha putrAbhyAM zaGkhenaiv uttareNa ca sUryadattAdibhir vIrair madirAzvapurogamaiH 7 sahitaH pRthivIpAlo bhrAtRbhis tanayais tathA akSauhiNyaiva sainyasya vRtaH pArthaM samAzritaH 8 jArAsaMdhir mAgadhaz ca dhRSTaketuz ca cedirAT pRthakpRthag anuprAptau pRthag akSauhiNI vRtau 9 kekayA bhrAtaraH paJca sarve lohitaka dhvajAH akSauhiNIparivRtAH pANDavAn abhisaMzritAH 10 etAn etAvatas tatra yAn apazyaM samAgatAn ye pANDavArthe yotsyanti dhArtarASTrasya vAhinIm 11 yo veda mAnuSaM vyUhaM daivam Andharvam Asuram sa tasya senA pramukhe dhRSTadyumno mahAmanAH 12 bhISmaH zAMtanavo rAjan bhAgaH klRptaH zikhaNDinaH taM virATo 'nu saMyAtA saha matsyaiH prahAribhiH 13 jyeSTaHsya pANDuputrasya bhAgo madrAdhipo balI tau tu tatrAbruvan ke cid viSamau no matAv iti 14 duryodhanaH saha sutaH sArdhaM bhrAtRzatena ca prAcyAz ca dAkSiNAtyAz ca bhImasenasya bhAgataH 15 arjunasya tu bhAgena karNo vaikartano mataH azvatthAmA vikarNaz ca saindhavaz ca jayadrathaH 16 azakyAz caiva ye ke cit pRthivyAM zUramAninaH sarvAMs tAn arjunaH pArthaH kalpayAm Asa bhAgataH 17 maheSvAsA rAjaputrA bhrAtaraH paJca kekayAH kekayAn eva bhAgena kRtvA yotsyanti saMyuge 18 teSAm eva kRto bhAgo mAlavAH zAlva kekayAH trigartAnAM ca dvau mukhyau yau tau saMzaptakAv iti 19 duryodhana sutAH sarve tathA duHzAsanasya ca saubhadreNa kRto bhAgo rAjA caiva bRhadbalaH 20 drupadeyA maheSvAsAH suvarNavikRtadhvajAH dhRSTadyumnamukhA droNam abhiyAsyanti bhArata 21 cekitAnaH somadattaM dvairathe yoddhum icchati bhojaM tu kRtavarmANaM yuyudhAno yuyutsati 22 sahadevas tu mAdreyaH zUraH saMkrandano yudhi svam aMzaM kalpayAm Asa zyAlaM te subalAtmajam 23 ulUkaM cApi kaitavyaM ye ca sArasvatA gaNAH nakulaH kalpayAm Asa bhAgaM mAdravatIsutaH 24 ye cAnye pArthivA rAjan pratyudyAsyanti saMyuge samAhvAnena tAMz cApi pANDuputrA akalpayan 25 evam eSAm anIkAni pravibhaktAni bhAgazaH yat te kAryaM saputrasya kriyatAM tad akAlikam 26 na santi sarve putrA me mUDhA durdyUta devinaH yeSAM yuddhaM balavatA bhImena raNamUrdhani 27 rAjAnaH pArthivAH sarve prokSitAH kAladharmaNA gANDIvAgniM pravekSyanti pataGgA iva pAvakam 28 vidurtAM vAhinIM manye kRtavairair mahAtmabhiH tAM raNe ke 'nuyAsyanti prabhagnAM pANDavair yudhi 29 sarve hy atirathAH zUrAH kIrtimantaH pratApinaH sUryapAvakayos tulyAs tejasA samitiMjayAH 30 yeSAM yudhiSThiro netA guptA ca madhusUdanaH yodhau ca pANDavau vIrau savyasAci vRkodarau 31 nakulaH sahadevaz ca dhRSTadyumnaz ca pArSataH sAtyakir drupadaz caiva dhRSTadyumnasya cAtmajaH 32 uttamaujAz ca pAJcAlyo yudhAmanyuz ca durjayaH zikhaNDI kSatradevaz ca tathA vairATir uttaraH 33 kAzayaz cedayaz caiva matsyAH sarve ca sRJjayAH virATa putro babhrUz ca pAJcAlAz ca prabhadrakAH 34 yeSAm indro 'py akAmAnAM na haret pRthivIm imAm vIrANAM raNadIrANAM ye bhindyuH parvatAn api 35 tAn sarvAn guNasaMpannAn amanuSyapratApinaH krozato mama duSputro yoddhum icchati saMjaya 36 [dur] ubhau sva ekajAtIyau tathobhau bhUmigocarau atha kasmAt pANDavAnAm ekato manyase jayam 37 pitAmahaM ca droNaM ca kRpaM karNaM ca durjayam jayadrathaM somadattam azvatthAmAnam eva ca 38 sucetaso maheSvAsAn indro 'pi sahito 'maraiH azaktaH samare jetuM kiM punar tAta pANDavAH 39 sarvA ca pRthivI sRSTA madarthe tAta pANDavAn AryAn dhRtimataH zUrAn agnikalpAn prabAdhitum 40 na mAmakAn pANDavAs te samarthAH prativIkSitum parAkrAnto hy ahaM pANDUn saputrAn yoddhum Ahave 41 matpriyaM pArthivAH sarve ye cikIrSanti bhArata te tAn AvArayiSyanti aiNeyAn iva tantunA 42 mahatA rathavaMzena zarajAlaiz ca mAmakaiH abhidrutA bhaviSyanti pAJcAlAH pAnavaiH saha 43 unmatta iva me putro vilapaty eSa saMjaya na hi zakto yudhA jetuM dharmarAjaM yudhiSThiram 44 jAnAti hi sadA bhISmaH pANDavAnAM yazasvinAm balavattAM saputrANAM dharmajJAnAM mahAtmanAm 45 yato nArocayam ahaM vigrahaM tair mahAtmabhiH kiM tu saMjaya me brUhi punas teSAM viceSTitam 46 kas tAMs tarasvino bhUyaH saMdIpayati pANDavAn arciSmato mahaiSvAsAn haviSA pAvakAn iva 47 dhRSTadyumnaH sadaivaitAn saMdIpayati bhArata yudhyadhvam iti mA bhaiSTa yuddhAd bharatasattamAH 48 ye ke cit pArthivAs tatra dhArtarASTreNa saMvRtAH yuddhe samAgamiSyanti tumule kavacahrade 49 tAn sarvAn Ahave kruddhAn sAnubandhAn samAgatAn aham ekaH samAdAsye timir matsyAn ivaudakAn 50 bhISmaM droNaM kRpaM karNaM drauNiM zalyaM suyodhanam etAMz cApi nirotsyAmi veleva makarAlayam 51 tathA bruvANaM dharmAtmA prAha rAjA yudhiSThiraH tava dhairyaM ca vIryaM ca pAJcAlAH pANDavaiH saha sarve samadhirUDhAH sma saMgrAmAn naH samuddhara 52 jAnAmi tvAM mahAbAho kSatradharme vyavasthitam samartham ekaM paryAptaM kauravANAM yuyutsatAm bhavatA yad vidhAtavyaM tan naH zreyaH paraMtapa 53 saMgrAmAd apayAtAnAM bhagnAnAM zaraNaiSiNAm pauruSaM darzayaJ zUro yas tiSThed agrataH pumAn krINIyAt taM sahasreNa nItiman nAma tat padam 54 sa tvaM zUraz ca vIraz ca vikrAntaz ca nararSabha bhayArtAnAM paritrAtA saMyugeSu na saMzayaH 55 evaM bruvati kaunteye dharmAtmani yudhiSThire dhRSTadyumna uvAcedaM mAM vaco gatasAdhvasaH 56 sarvAJ janapadAn sUta yodhA duryodhanasya ye sa bAhlIkAn kurUn brUyAH prAtipeyAJ zaradvataH 57 sUtaputraM tathA droNaM saha putraM jayadratham duHzAsanaM vikarNaM ca tathA duryodhanaM nRpam 58 bhISmaM caiva brUhi gatvA tvam Azu; yudhiSThiraM sAdhunaivAbhyupeta mA vo vadhId arjuno deva guptaH; kSipraM yAcadhvaM pANDavaM lokavIram 59 naitAdRzo hi yodho 'sti pRthivyAm iha kaz cana yathAvidhaH savyasAcI pANDavaH zastravittamaH 60 devair hi saMbhRto divyo ratho gANDIvadhanvanaH na sa jeyo manuSyeNa mA sma kRdhvaM mano yudhi | | 1 [dhR] kSatratejA brahma cArI kaumArAd api pANDavaH tena saMyugam eSyanti mandA vilapato mama 2 duryodhana nivartasva yuddhAd bharatasattama na hi yuddhaM prazaMsanti sarvAvastham ariMdama 3 alam ardhaM pRthivyAs te sahAmAtyasya jIvitum prayaccha pANDuputrANAM yathocitam ariMdama 4 etad dhi kuravaH sarve manyante dharmasaMhitam yat tvaM prazAntim icchethAH pANDuputrair mahAtmabhiH 5 aGgemAM samavekSasva putra svAm eva vAhinIm jAta eva tava srAvas tvaM tu mohAn na budhyase 6 na hy ahaM yuddham icchAmi naitad icchati bAhlikaH na ca bhISmo na ca droNo nAzvatthAmA na saMjayaH 7 na somadatto na zalyo na kRpo yuddham icchati satyavrataH purumitro jayo bhUrizravAs tathA 8 yeSu saMpratitiSTheyuH kuravaH pIDitAH paraiH te yuddhaM nAbhinandanti ta tubhyaM tAta rocatAm 9 na tvaM karoSi kAmena karNaH kArayitA tava duHzAsanaz ca pApAtmA zakuniz cApi saubalaH 10 nAhaM bhavati na droNe nAzvatthAmni na saMjaye na vikarNe na kAmboje na kRpe na ca bAhlike 11 satyavrate purumitre bhUrizravasi vA punaH anyeSu vA tAvakeSu bhAraM kRtvA samAhvaye 12 ahaM ca tAta karNaz ca raNayajJaM vitatya vai yudhiSThiraM pazuM kRtvA dIkSitau bharatarSabha 13 ratho vedI sruvaH khaDgo gadA sruk kavacaM sadaH cAturhotraM ca dhuryo me zarA darbhA havir yazaH 14 AtmayajJena nRpate iSTvA vaivasvataM raNe vijitya svayam eSyAvo hatAmitrau zriyA vRtau 15 ahaM ca tAta karNaz ca bhrAtA duHzAsanaz ca me ete vayaM haniSyAmaH pANDavAn samare trayaH 16 ahaM hi pANDavAn hatvA prazAstA pRthivIm imAm mAM vA hatvA pANDuputrA bhoktAraH pRthivIm imAm 17 tyaktaM me jIvitaM rAjan dhanaM rAjyaM ca pArthiva na jAtu pANDavaiH sArdhaM vaseyam aham acyuta 18 yAvad dhi sUcyAs tIkSNAyA vidhyed agreNa mAriSa tAvad apy aparityAjyaM bhUmer naH pANDavAn prati 19 sarvAn vas tAta zocAmi tyakto duryodhano mayA ye mandam anuyAsyadhvaM yAntaM vaivasvatakSayam 20 rurUNAm iva yUtheSu vyAghrAH praharatAM varAH varAn varAn haniSyanti sametA yudhi pANDavAH 21 pratIpam iva me bhAti yuyudhAnena bhAratI vyatA sImantinI trastA pramRSTA dIrghavAhunA 22 saMpUrNaM pUrayan bhUyo balaM pArthasya mAdhavaH zaineyaH samare sthAtA bIjavat pravapaJ zarAn 23 senAmukhe prayuddhAnAM bhImaseno bhaviSyati taM sarve saMzrayiSyanti prAkAram akutobhayam 24 yadA draSkyasi bhImena kuJjarAn vinipAtitAn vizIrNadantAn giryAbhAn bhinnakumbhAn sa zoNitAn 25 tAn abhiprekSya saMgrAme vizIrNAn iva parvatAn bhIto bhImasya saMsparzAt smartAsi vacanasya me 26 nirdagdhaM bhImasenena sainyaM hatarathadvipam gatim agner iva prekSya smartAsi vacanasya me 27 mahad vo bhayam AgAmi na cec chAmyatha pANDavaiH gadayA bhImasenena hatAH zamam upaiSyatha 28 mahAvanam iva chinnaM yadA drakSyasi pAtitam balaM kurUNAM saMgrAme tadA smartAsi me vacaH 29 etAvad uktvA rAjA tu sa sarvAn pRthivIpatIn anubhASya mahArAja punaH papraccha saMjayam | | 1 [dhR] yad abrUtAM mahAtmAnau vAsudevadhanaMjayau tan me brUhi mahAprAjJa zuzrUSe vacanaM tava 2 zRNu rAjan yathAdRSTau mayA kRSNa dhanaMjayau Ucatuz cApi yad vIrau tat te vakSyAmi bhArata 3 pAdAGgulIr abhiprekSan prayato 'haM kRtAJjaliH zuddhAntaM prAvizaM rAjann AkhyAtuM naradevayoH 4 naivAbhimanyur na yamau taM dezam abhiyAnti vai yatra kRSNau ca kRSNA ca satyabhAmA ca bhAminI 5 ubhau madhvAsavakSIbAv ubhau candanarUSitau sragviNau varavastrau tau divyAbharaNabhUSitau 6 naikaratnavicitraM tu kAJcanaM mahad Asanam vividhAstaraNAstIrNaM yatrAsAtAm ariMdamau 7 arjunotsaGgamau pAdau kezavasyopalakSaye arjunasya ca kRSNAyAM satyAyAM ca mahAtmanaH 8 kAJcanaM pAdapIThaM tu pArtho me prAdizat tadA tad ahaM pANinA spRSTvA tato bhUmAv upAvizam 9 Urdhvarekha talau pAdau pArthasya zuba lakSaNau pAdapIThAd ahapRtau tatrApazyam ahaM zubhau 10 zyAmau bRhantau taruNau zAlaskandhAv ivodgatau ekAsana gatau dRSTvA bhayaM mAM mahad Avizat 11 indra viSNusamAvetau mandAtmA nAvabudhyate saMzrayAd droNa bhISmAbhyAM karNasya ca vikatthanAt 12 nidezasthAv imau yasya mAnasas tasya setsyate saMkalpo dharmarAjasya nizcayo me tadAbhavat 13 satkRtaz cAnna pAnAbhyAm Acchanno labdhasatkriyaH aJjaliM mUrdhni saMdhAya tau saMdezam acodayam 14 dhanur bANocitenaika pANinA zubhalakSaNam pAdam Anamayan pArthaH kezavaM samacodayat 15 indraketur ivotthAya sarvAbharaNabhUSitaH indravIryopamaH kRSNaH saMviSTo mAbhyabhASata 16 vAcaM sa vadatAM zreSTho hlAdinIM vacanakSamAm trAsanIM dhArtarASTrANAM mRdupUrvAM sudAruNAm 17 vAcaM tAM vacanArhasya zikSAkSara samanvitAm azrauSam aham iSTArthAM pazcAd dhRdaya zoSiNIm 18 [vAsu] saMjayedaM vaco brUyA dhRtarASTraM manISiNam zRNvataH kurumukhyasya droNasyApi ca zRNvataH 19 yajadhvaM vipulair yajJair viprebhyo dattadakSiNAH putrair dAraiz ca modadhvaM mahad vo bhayam Agatam 20 arthAMs tyajata pAtrebhyaH sutAn prApnuta kAmajAn priyaM priyebhyaz carata rAjA hi tvarate jaye 21 RNam etat pravRddhaM me hRdayAn nApasarpati yad govindeti cukroza kRSNA mAM dUravAsinam 22 tejomayaM durAdharSaM gANDIvaM yasya kArmukam maddvitIyena teneha vairaM vaH savyasAcinA 23 maddvitIyaM punaH pArthaM kaH prArthayitum icchati yo na kAlaparIto vApy api sAkSAt puraMdaraH 24 bAhubhyAm udvahed bhUmiM dahet kruddha imAH prajAH pAtayet tridivAd devAn yo 'rjunaM samare jayet 25 devAsuramanuSyeSu yakSagandharvabhogiSu na taM pazyAmy ahaM yuddhe pANDavaM yo 'bhyayAd raNe 26 yat tad virATanagare zrUyate mahad adbhutam ekasya ca bahUnAM ca paryAptaM tannidarzanam 27 ekena pANDuputreNa virATanagare yadA bhagnAH palAyanta dizaH paryAptaM tannidarzanam 28 balaM vIryaM ca tejaz ca zIghratA laghuhastatA aviSAdaz ca dhairyaM ca pArthAn nAnyatha vidyate 29 ity abravId dhRSIkezaH pArtham uddharSayan girA garjan samayavarSIva gagane pAkazAsanaH 30 kezavasya vacaH zrutvA kirITI zvetavAhanaH arjunas tan mahad vAkyam abravIl lomaharSaNam | | 1 [v] saMjayasya vacaH zrutvA prajJA cakSur narezvaraH tataH saMkhyAtum Arebhe tad vaco guNadoSataH 2 prasaMkhyAya ca saukSmyeNa guNadoSAn vicakSaNaH yathAvan matitattvena jaya kAmaH sutAn prati 3 balAbale vinizcitya yAthAtathyena buddhimAn zaktiM saMkhyAtum Arebhe tadA vai manujAdhipaH 4 deva mAnuSayoH zaktyA tejasA caiva pANDavAn kurUJ zaktyAlpatarayA duryodhanam athAbravIt 5 duryodhaneyaM cintA me zazvan nApy upazAmyati satyaM hy etad ahaM manye pratyakSaM nAnumAnataH 6 AtmajeSu paraM snehaM sarvabhUtAni kurvate priyANi caiSAM kurvanti yathAzakti hitAni ca 7 evam evopakartRRNAM prAyazo lakSayAmahe icchanti bahulaM santaH pratikartuM mahat priyam 8 agniH sAcivya kartA syAt khANDave tat kRtaM smaran arjunasyAtibhIme 'smin kuru pANDusamAgame 9 jAtagRdhyAbhipannAz ca pANDavAnAm anekazaH dharmAdayo bhaviSyanti samAhUtA divaukasaH 10 bhISmadroNakRpAdInAM bhayAd azanisaMmitam rirakSiSantaH saMrambhaM gamiSyantIti me matiH 11 te deva sahitAH pArthA na zakyAH prativIkSitum mAnuSeNa naravyAghrA vIryavanto 'strapAragAH 12 durAsadaM yasya divyaM gANDIvaM dhanur uttamam vAruNau cAkSayau divyau zarapUrNau maheSudhI 13 vAnaraz ca dhvajo divyo niHsaGgo dhUmavad gatiH rathaz ca caturantAyAM yasya nAsti samas tviSA 14 mahAmeghanibhaz cApi nirghoSaH zrUyate janaiH mahAzani samaH zabdaH zAtravANAM bhayaMkaraH 15 yaM cAtimAnuSaM vIrye kRtsno loko vyavasyati devAnAm api jetAraM yaM viduH pArthivA raNe 16 zatAni paJca caiveSUn udvapann iva dRzyate nimeSAntaramAtreNa muJcan dUraM ca pAtayan 17 yam Aha bhISmo droNaz ca kRpo drauNis tathaiva ca madrarAjas tathA zalyo madhyasthA ye ca mAnavAH 18 yuddhAyAvasthitaM pArthaM pArthivair atimAnuSaiH azakyaM rathazArdUlaM parAjetum ariMdamam 19 kSipaty ekena vegena paJcabANazatAni yaH sadRzaM bAhuvIryeNa kArtavIryasya pANDavam 20 tam arjunaM maheSvAsaM mahendropendra rakSitam nighnantam iva pazyAmi vimarde 'smin mahAmRdhe 21 ity evaM cintayan kRtsnam ahorAtrANi bhArata anidro niHsukhaz cAsmi kurUNAM zama cintayA 22 kSayodayo 'yaM sumahAn kurUNAM pratyupasthitaH asya cet kalahasyAntaH zamAd anyo na vidyate 23 zamo me rocate nityaM pArthais tAta na vigrahaH kurubhyo hi sadA manye pANDavAJ zaktimattarAn | | 1 [v] pitur etad vacaH zrutvA dhArtarASTro 'tyamarSaNaH AdhAya vipulaM krodhaM punar evedam abravIt 2 azakyA deva sacivAH pArthAH syur iti yad bhavAn manyate tadbhayaM vyetu bhavato rAjasattama 3 akAma dveSasaMyogAd rohAl lobhAc ca bhArata upekSayA ca bhAvAnAM devA devatvam Apnuvan 4 iti dvaipAyano vyAso nAradaz ca mahAtapAH jAmadagnyaz ca rAmo naH kathAm akathayat purA 5 naiva mAnuSavad devAH pravartante kadA cana kAmAl lobhAd anukrozAd dveSAc ca bharatarSabha 6 yadi hy agniz ca vAyuz ca dharma indro 'zvinAv api kAmayogAt pravarteran na pArthA duHkham ApnuyuH 7 tasmAn na bhavatA cintA kAryaiSA syAt kadA cana daiveSv apekSakA hy ete zazvad bhAveSu bhArata 8 atha cet kAmasaMyogAd dveSAl lobhAc ca lakSyate deveSu deva prAmANyaM naiva tad vikramiSyati 9 mayAbhimantritaH zazvaj jAtavedAH prazaMsati didhakSuH sakalAm*l lokAn parikSipya samantataH 10 yad vA paramakaM tejo yena yuktA divaukasaH mamApy anupamaM bhUyo devebhyo viddhi bhArata 11 pradIryamANAM vasudhAM girINAM zikharANi ca lokasya pazyato rAjan sthApayAmy abhimantraNAt 12 cetanAcetanasyAsya jaGgama sthAvarasya ca vinAzAya samutpannaM mahAghoraM mahAsvanam 13 azmavarSaM ca vAyuM ca zamayAmIha nityazaH jagataH pazyato 'bhIkSNaM bhUtAnAm anukampayA 14 stambhitAsv apsu gacchanti mayA rathapadAtayaH devAsurANAM bhAvAnAm aham ekaH pravartitA 15 akSauhiNIbhir yAn dezAn yAmi kAryeNa kena cit tatrApo me pravartante yatra yatrAbhikAmaye 16 bhayAni viSaye rAjan vyAlAdIni na santi me mattaH suptAni bhUtAni na hiMsanti bhayaMkarAH 17 nikAmavarNI parjanyo rAjan viSayavAsinAm dharmiSThAz ca prajAH sarvA Itayaz ca na santi me 18 azvinAv atha vAyvagnI marudbhiH saha vRtrahA dharmaz caiva mayA dviSTAn notsahante 'bhirakSitum 19 yadi hy ete samarthAH syur mad dviSas trAtum ojasA na sma trayodaza samAH pArthA duHkham avApnuyuH 20 naiva devA na gandharvA nAsurA na ca rAkSasAH zaktAs trAtuM mayA dviSTaM satyam etad bravImi te 21 yad abhidhyAmy ahaM zazvac chubhaM vA yadi vAzubham naitad vipannapUrvaM me mitreSv ariSu cobhayoH 22 bhaviSyatIdam iti vA yad bravImi paraMtapa nAnyathA bhUtapUrvaM tat satyavAg iti mAM viduH 23 lokasAkSikam etan me mAhAtmyaM diSku vizrutam AzvAsanArthaM bhavataH proktaM na zlAghayA nRpa 24 na hy ahaM zlAghano rAjan bhUtapUrvaH kadA cana asad AcaritaM hy etad yad AtmAnaM prazaMsati 25 pANDavAMz caiva matsyAMz ca pAJcAlAn kekayaiH saha sAtyakiM vAsudevaM ca zrotAsi vijitAn mayA 26 saritaH sAgaraM prApya yathA nazyanti sarvazaH tathaiva te vinaGkSyanti mAm AsAdya sahAnvayAH 27 parA buddhiH paraM tejo vIryaM ca paramaM mayi parA vidyA paro yogo mama tebhyo viziSyate 28 pitAmahaz ca droNaz ca kRpaH zalyaH zalas tathA astreSu yat prajAnanti sarvaM tan mayi vidyate 29 ity uktvA saMjayaM bhUyaH paryapRcchata bhArata jJAtvA yuyutsuH kAryANi prAptakAlam ariMdama | | 1 [v] tathA tu pRcchantam atIva pArthAn; vaicitravIryaM tam acintayitvA uvAca karNo dhRtarASTra putraM; praharSayan saMsadi kauravANAm 2 mithyApratijJAya mayA yad astraM; rAmAd dhRtaM brahma puraM purastAt vijJAya tenAsmi tadaivam uktas; tavAnta kAle 'pratibhAsyatIti 3 mahAparAdhe hy api saMnatena; maharSiNAhaM guruNA ca zaptaH zaktaH pradagdhuM hy api tigmatejAH; sa sAgarAm apy avaniM maharSiH 4 prasAditaM hy asya mayA mano 'bhUc; chuzrUSayA svena ca pauruSeNa tatas tad astraM mama sAvazeSaM; tasmAt samartho 'smi mamaiSa bhAraH 5 nimeSa mAtraM tam RSiprasAdam; avApya pAJcAla karUSamatsyAn nihatya pArthAMz ca saputrapautrAm*l; lokAn ahaM zastrajitAn prapatsye 6 pitAmahas tiSThatu te samIpe; droNaz ca sarve ca narendramukhyAH yathApradhAnena balena yAtvA; pArthAn haniSyAmi mamaiSa bhAraH 7 evaM bruvANaM tam uvAca bhISmaH; kiM katthase kAlaparIta buddhe na karNa jAnAsi yathA pradhAne; hate hatAH syur dhRtarASTra putrAH 8 yat khANDavaM dAhayatA kRtaM hi; kRSNa dvitIyena dhanaMjayena zrutvaiva tat karma niyantum AtmA; zakyas tvayA vai saha bAndhavena 9 yAM cApi zaktiM tridazAdhipas te; dadau mahAmA bhagavAn mahendraH bhasmIkRtAM tAM patitAM vizIrNAM; cakrAhatAM drakSyasi kezavena 10 yas te zaraH sarpamukho vibhAti; sadAgrya mAlyair mahitaH prayatnAt sa pANDuputrAbhihataH zaraughaiH; saha tvayA yAsyati karNa nAzam 11 bANasya bhaumasya ca karNa hantA; kirITinaM rakSati vAsudevaH yas tvAdRzAnAM ca garIyasAM ca; hantA ripUNAM tumule pragADhe 12 [karNa] asaMzayaM vRSNipatir yathoktas; tathA ca bhUyaz ca tato mahAtmA ahaM yad uktaH paruSaM tu kiM cit; pitAmahas tasya phalaM zRNotu 13 nyasyAmi zastrANi na jAtu saMkhye; pitAmaho drakSyati mAM sabhAyAm tvayi prazAnte tu mama prabhAvaM; drakSyanti sarve bhuvi bhUmipAlAH 14 ity evam uktvA sa mahAdhanuSmAn; hitvA sabhAM svaM bhavanaM jagAma bhISmas tu duryodhanam eva rAjan; madhye kurUNAM prahasann uvAca 15 satyapratijJaH kila sUtaputras; tathA sa bhAraM viSaheta kasmAt vyUhaM prativyUhya zirAMsi bhittvA; lokakSayaM pazyata bhImasenAt 16 AvantyakAliGgajayadratheSu; vedidhvaje tiSThati bAhlike ca ahaM haniSyAmi sadA pareSAM; sahasrazaz cAyutazaz ca yodhAn 17 yadaiva rAme bhagavaty anindye; brahma bruvANaH kRtavAMs tad astram tadaiva dharmaz ca tapaz ca naSTaM; vaikartanasyAdhama puruSasya 18 athokta vAkye nRpatau tu bhISme; nikSipya zastrANi gate ca karNe vaicitravIryasya suto 'lpabuddhir; duryodhanaH zAMtanavaM babhASe | | 1 [dur] sadRzAnAM manuSyeSu sarveSAM tulyajanmanAm katham ekAntatas teSAM pArthAnAM manyase jayam 2 sarve sma samajAtIyAH sarve mAnuSayonayaH pitAmaha vijAnISe pArtheSu vijayaM katham 3 nAhaM bhavati na droNe na kRpe na ca bAhlike anyeSu ca narendreSu parAkramya samArabhe 4 ahaM vaikartanaH karNo bhrAtA duHzAsanaz ca me pANDavAn samare paJca haniSyAmaH zitaiH zaraiH 5 tato rAjan mahAyajJair vividhair bhUridakSiNaiH brAhmaNAMs tarpayiSyAmi gobhir azvair dhanena ca 6 zakunInAm ihArthAya pAzaM bhUmAv ayojayat kaz cic chAkunikas tAtha pUrveSAm iti zuzruma 7 tasmin dvau zakunau baddhau yugapat samapauruSau tAv upAdAya taM pAzaM jagmatuH khacarAv ubhau 8 tau vihAyasam AkrAntau dRSTvA zAkunikas tadA anvadhAvad anirviNNo yena yena sma gacchataH 9 tathA tam anudhAvantaM mRgayuM zakunArthinam Azramastho muniH kaz cid dadarzAtha kRtAhnikaH 10 tAv antarikSagau zIghram anuyAntaM mahI caram zlokenAnena kauravya papraccha sa munis tadA 11 vicitram idam AzcaryaM mRgahan pratibhAti me plavamAnau hi khacarau padAtir anudhAvasi 12 [SAkunika] pAzam ekam ubhAv etau sahitau harato mama yatra vai vivadiSyete tatra me vazam eSyataH 13 tau vivAdam anuprAptau zakunau mRtyusaMdhitau vigRhya ca sudurbuddhI pRthivyAM saMnipetatuH 14 tau yudhyamAnau saMrabdhau mRtyupAzavazAnugau upasRtyAparijJAto jagrAha mRgayus tadA 15 evaM ye jJAtayo 'rtheSu mitho gacchanti vigraham te 'mitravazam AyAnti zakunAv iva vigrahAt 16 saMbhojanaM saMkathanaM saMprazno 'tha samAgamaH etAni jJAtikAryANi na virodhaH kadA cana 17 yasmin kAle sumanasaH sarve vRddhAn upAsate siMhaguptam ivAraNyam apradhRSyA bhavanti te 18 ye 'rthaM saMtatam AsAdya dInA iva samAsate zriyaM te saMprayacchanti dviSadbhyo bharatarSabha 19 dhUmAyante vyapetAni jvalanti sahitAni ca dhRtarASTrolmukAnIva jJAtayo bharatarSabha 20 idam anyat pravakSyAmi yathAdRSTaM girau mayA zrutvA tad api kauravya yathA zreyas tathA kuru 21 vayaM kirAtaiH sahitA gacchAmo girim uttaram brAhmaNair devakalpaiz ca vidyA jambhaka vAtikaiH 22 kuJja bhUtaM giriM sarvam abhito gandhamAdanam dIpyamAnauSadhi gaNaM siddhagandharvasevitam 23 tatra pazyAmahe sarve madhu pItam amAkSikam maru prapAte viSame niviSTaM kumbhasaMmitam 24 AzIviSai rakSyamANaM kubera dayitaM bhRzam yat prAzya puruSo martyo amaratvaM nigacchati 25 acakSur labhate cakSur vRddho bhavati vai yuvA iti te kathayanti sma brAhmaNA jambha sAdhakAH 26 tataH kirAtAs tad dRSTvA prArthayanto mahIpate vinezur viSame tasmin sasarpe girigahvare 27 tathaiva tava putro 'yaM pRthivIm eka icchati madhu pazyati saMmohAt prapAtaM nAnupazyati 28 duryodhano yoddhumanAH samare savyasAcinA na ca pazyAmi tejo 'sya vikramaM vA tathAvidham 29 ekena ratham AsthAya pRthivI yena nirjitA pratIkSamANo yo vIraH kSamate vIkSitaM tava 30 drupado matsyarAjaz ca saMkruddhaz ca dhanaMjayaH na zeSayeyuH samare vAyuyuktA ivAgnayaH 31 aGke kuruSva rAjAnaM dhRtarASTra yudhiSThiram yudhyator hi dvayor yuddhe naikAntena bhavej jayaH | | 1 [dhR] duryodhana vijAnIhi yat tvAM vakSyAmi putraka utpathaM manyase mArgam anabhijJa ivAdhvagaH 2 paJcAnAM pANDuputrANAM yat tejaH pramimISasi paJcAnAm iva bhUtAnAM mahatAM sumahAtmanAm 3 yudhiSThiraM hi kaunteyaM paraM dharmam ihAsthitam parAM gatim asaMprekSya na tvaM vettum ihArhasi 4 bhImasenaM ca kaunteyaM yasya nAsti samo bale raNAntakaM tarkayase mahAvAtam iva drumaH 5 sarvazastrabhRtAM zreSThaM meruM zikhariNAm iva yudhi gANDIvadhanvAnaM ko nu yudhyeta buddhimAn 6 dhRSTadyumnaz ca pAJcAlyaH kam ivAdya na zAtayet zatrumadhye zarAn muJcan devarAD azanIm iva 7 sAtyakiz cApi durdharSaH saMmato 'ndhakavRSNiSu dhvaMsayiSyati te senAM pANDaveya hite rataH 8 yaH punaH pratimAnena trIm*l lokAn atiricyate taM kRSNaM puNDarIkAkSaM ko nu yudhyeta buddhimAn 9 ekato hy asya dArAz ca jJAtayaz ca sa bAndhavAH AtmA ca pRthivI ceyam ekataz ca dhanaMjayaH 10 vAsudevo 'pi durdharSo yatAtmA yatra pANDavaH aviSahyaM pRthivyApi tad balaM yatra kezavaH 11 tiSTha tAta satAM vAkye suhRdAm arthavAdinAm vRddhaM zAMtanavaM bhISmaM titikSasva pitAmaham 12 mAM ca bruvANaM zuzrUSa kurUNAm arthavAdinam droNaM kRpaM vikarNaM ca mahArAjaM ca bAhlikam 13 ete hy api yathaivAhaM mantum arhasi tAMs tathA sarve dharmavido hy ete tulyasnehAz ca bhArata 14 yat tad virATanagare saha bhrAtRbhir agrataH utsRjya gAH susaMtrastaM balaM te samazIryata 15 yac caiva tasmin nagare zrUyate mahad adbhutam ekasya ca bahUnAM ca paryAptaM tannidarzanam 16 arjunas tat tathAkArSIt kiM punaH sarva eva te sa bhrAtRRn abhijAnIhi vRttyA ca pratipAdaya | | 1 [v] evam uktvA mahAprAjJo dhRtarASTraH suyodhanam punar eva mahAbhAgaH saMjayaM paryapRcchata 2 brUhi saMjaya yac cheSaM vAsudevAd anantaram yad arjuna uvAca tvAM paraM kautUhalaM hi me 3 vAsudeva vacaH zrutvA kuntIputro dhanaMjayaH uvAca kAle durdharSo vAsudevasya zRNvataH 4 pitAmahaM zAMtanavaM dhRtarASTraM ca saMjaya droNaM kRpaM ca karNaM ca mahArAjaM ca bAhlikam 5 drauNiM ca somadattaM ca zakuniM cApi saubalam duHzAsanaM zalaM caiva purumitraM viviMzatim 6 vikarNaM citrasenaM ca jayatsenaM ca pArthivam vindAnuvindAv Avantyau durmukhaM cApi kauravam 7 saindhavaM duHsahaM caiva bhUrizravasam eva ca bhagadattaM ca rAjAnaM jalasaMdhaM ca pArthivam 8 ye cApy anye pArthivAs tatra yoddhuM; samAgatAH kauravANAM priyArtham mumUrSavaH pANDavAgnau pradIpte; samAnItA dhArtarASTreNa sUta 9 yathAnyAyaM kauzalaM vandanaM ca; samAgatA madvacanena vAcyAH idaM brUyAH saMjaya rAjamadhye; suyodhanaM pApakRtAM pradhAnam 10 amarSaNaM durmatiM rAjaputraM; pApAtmAnaM dhArtarASTraM sulubdham sarvaM mamaitad vacanaM samagraM; sahAmAtyaM saMjaya zrAvayethAH 11 evaM pratiSThApya dhanaMjayo mAM; tato 'rthavad dharmavac cApi vAkyam provAcedaM vAsudevaM samIkSya; pArtho dhImAm*l lohitAntAyatAkSaH 12 yathA zrutaM te vadato mahAtmano; madhu pravIrasya vacaH samAhitam tathaiva vAcyaM bhavatA hi madvacaH; samAgateSu kSitipeSu sarvazaH 13 zarAgnidhUme rathanemi nAdite; dhanuH sruveNAstra balApahAriNA yathA na homaH kriyate mahAmRdhe; tathA sametya prayatadhvam AdRtAH 14 na cet prayacchadhvam amitraghAtino; yudhiSThirasyAMzam abhIpsitaM svakam nayAmi vaH svAzvapadAtikuJjarAn; dizaM pitRRNAm azivAM zitaiH zaraiH 15 tato 'ham Amantrya caturbhujaM hariM; dhanaMjayaM caiva namasya sa tvaraH javena saMprApta ihAmara dyute; tavAntikaM prApayituM vaco mahat | | 1 [v] duryodhane dhArtarASTre tad vaco 'pratinandati tUSNIMbhUteSu sarveSu samuttasthur narezvarAH 2 utthiteSu mahArAja pRthivyAM sarvarAjasu rahite saMjayaM rAjA paripraSTuM pracakrame 3 AzaMsamAno vijayaM teSAM putra vazAnugAH Atmanaz ca pareSAM ca pANDavAnAM ca nizcayam 4 gAvalgaNe brUhi naH sAraphalgu; svasenAyAM yAvad ihAsti kiM cit tvaM pANDavAnAM nipuNaM vettha sarvaM; kim eSAM jyAyaH kim u teSAM kanIyaH 5 tvam etayoH sAravit sarvadarzI; dharmArthayor nipuNo nizcayajJaH sa me pRSTaH saMjaya brUhi sarvaM; yudhyamAnAH katare 'smin na santi 6 na tvAM brUyAM rahite jAtu kiM cid; asUyA hi tvAM prasaheta rAjan Anayasva pitaraM saMzitavrataM; gAMdhArIM ca mahiSIm AjamIDha 7 tau te 'suyAM vinayetAM narendra; dharmajJau tau nipuNau nizcayajJau tayos tu tvAM saMmidhau tad vadeyaM; kRtsnaM mataM vAsudevArjunAbhyAm 8 tatas tan matam AjJAya saMjayasyAtmajasya ca abhyupetya mahAprAjJaH kRSNadvaipAyano 'bravIt 9 saMpRcchate dhRtarASTrAya saMjaya; AcakSva sarvaM yAvad eSo 'nuyuGkte sarvaM yAvad vettha tasmin yathAvad; yAthAtathyaM vAsudeve 'rjune ca | | 1 [s] arjuno vAsudevaz ca dhanvinau paramArcitau kAmAd anyatra saMbhUtau sarvAbhAvAya saMmitau 2 dyAm antaraM samAsthAya yathA yuktaM manasvinaH cakraM tad vAsudevasya mAyayA vartate vibho 3 sApahnavaM pANDaveSu pANDavAnAM susaMmatam sArAsAra balaM jJAtvA tat samAsena me zRNu 4 narakaM zambaraM caiva kaMsaM caidyaM ca mAdhavaH jitavAn ghorasaMkAzAn krIDann iva janArdanaH 5 pRthivIM cAntarikSaM ca dyAM caiva puruSottamaH manasaiva viziSTAtmA nayaty AtmavazaM vazI 6 bhUyo bhUyo hi yad rAjan pRcchase pANDavAn prati sArAsAra balaM jJAtuM tan me nigadataH zRNu 7 ekato vA jagat kRtsnam ekato vA janArdanaH sArato jagataH kRtsnAd atirikto janArdanaH 8 bhasma kuryAj jagad idaM manasaiva janArdanaH na tu kRtsnaM jagac chaktaM bhasma kartuM janArdanam 9 yataH satyaM yato dharmo yato hrIr ArjavaM yataH tato bhavati govindo yataH kRSNas tato jayaH 10 pRthivIM cAntarikSaM ca divaM ca puruSottamaH viceSTayati bhUtAtmA krIDann iva janArdanaH 11 sa kRtvA pANDavAn satraM lokaM saMmohayann iva adharmaniratAn mUDhAn dagdhum icchati te sutAn 12 kAlacakraM jagac cakraM yugacakraM ca kezavaH Atmayogena bhagavAn parivartayate 'nizam 13 kAlasya ca hi mRtyoz ca jaGgama sthAvarasya ca Izate bhagavAn ekaH satyam etad bravImi te 14 Izann api mahAyogI sarvasya jagato hariH karmANy Arabhate kartuM kInAza iva durbalaH 15 tena vaJcayate lokAn mAyAyogena kezavaH ye tam eva prapadyante na te muhyanti mAnavAH | | 1 [dhR] kathaM tvaM mAdhavaM vettha sarvalokamahezvaram katham enaM na vedAhaM tan mamAcakSva saMjaya 2 vidyA rAjan na te vidyA mama vidyA na hIyate vidyA hInas tamo dhvasto nAbhijAnAti kezavam 3 vidyayA tAta jAnAmi triyugaM madhusUdanam kartAram akRtaM devaM bhUtAnAM prabhavApyayam 4 gAvalgaNe 'tra kA bhaktir yA te nityA janArdane yayA tvam abhijAnAsi triyugaM madhusUdanam 5 mAyAM na seve bhadraM te na vRthAdharmam Acare zuddhabhAvaM gato bhaktyA zAstrAd vedmi janArdanam 6 duryodhana hRSIkezaM prapadyasva janArdanam Apto naH saMjayas tAta zaraNaM gaccha kezavam 7 bhagavAn devakIputro lokaM cen nihaniSyati pravadann arjune sakhyaM nAhaM gacche 'dya kezavam 8 [tDhR] avAg gAndhAri putrAs te gacchaty eSa sudurmatiH IrSyur durAtmA mAnI ca zreyasAM vacanAtigaH 9 [g] aizvaryakAmaduSTAtman vRddhAnAM zAsanAtiga aizvaryajIvite hitvA pitaraM mAM ca bAliza 10 vardhayan durhRdAM prItiM mAM ca zokena vardhayan nihato bhImasenena smartAsi vacanaM pituH 11 dayito 'si rAjan kRSNasya dhRtarASTra nibodha me yasya te saMjayo dUto yas tvAM zreyasi yokSyate 12 jAnAty eSa hRSIkezaM purANaM yac ca vai navam zuzrUSamANam ekAgraM mokSyate mahato bhayAt 13 vaicitravIrya puruSAH krodhaharSatamo vRtAH sitA bahuvidhaiH pAzair ye na tuSTAH svakair dhanaiH 14 yamasya vazam AyAnti kAmamUDhAH punaH punaH andhanetrA yathaivAndhA nIyamAnAH svakarmabhiH 15 eSa ekAyanaH panthA yena yAnti manISiNaH taM dRSTvA mRtyum atyeti mahAMs tatra na sajjate 16 aGgasaMjaya me zaMsa panthAnam akutobhayam yena gatvA hRSIkezaM prApnuyAM zAntim uttamAm 17 nAkRtAtmA kRtAtmAnaM jAtu vidyAj janArdanam Atmanas tu kriyopAyo nAnyatrendriya nigrahAt 18 indriyANAm udIrNAnAM kAmatyAgo 'pramAdataH apramAdo 'vihiMsA ca jJAnayonir asaMzayam 19 indriyANAM yame yatto bhava rAjann atandritaH buddhiz ca mA te cyavatu niyacchaitAM yatas tataH 20 etaj jJAnaM vidur viprA dhruvam indriyadhAraNam etaj jJAnaM ca panthAz ca yena yAnti manISiNaH 21 aprApyaH kezavo rAjann indriyaur ajitair nRbhiH AgamAdhigato yogAd vazItattve prasIdati | | 1 [dhR] bhUyo me puNDarIkAkSaM saMjayAcakSva pRcchate nAma karmArthavit tAta prApnuyAM puruSottamam 2 zrutaM me tasya devasya nAma nirvacanaM zubham yAvat tatrAbhijAne 'ham aprameyo hi kezavaH 3 vasanAt sarvabhUtAnAM vasutvAd deva yonitaH vAsudevas tato vedyo vRSatvAd vRSNir ucyate 4 maunAd dhyAnAc ca yogAc ca viddhi bhArata mAdhavam sarvatattvalayAc caiva madhuhA madhusUdanaH 5 kRSir bhUvAcakaH zabdo Naz ca nirvRti vAcakaH kRSNas tadbhAvayogAc ca kRSNo bhavati zAzvataH 6 puNDarIkaM paraM dhAma nityam akSayam akSaram tadbhAvAt puNDarIkAkSo dasyu trAsAj janArdanaH 7 yataH sattvaM na cyavate yac ca sattvAn na hIyate sattvataH sAtvatas tasmAd arSabhAd vRSabhekSaNaH 8 na jAyate janitryAM yad ajas tasmAd anIkajit devAnAM svaprakAzatvAd damAd dAmodaraM viduH 9 harSAt saukhyAt sukhaizvaryAd dhRSIkezatvam aznute bAhubhyAM rodasI bibhran mahAbAhur iti smRtaH 10 adho na kSIyate jAtu yasmAt tasmAd adhokSajaH narANAm ayanAc cApi tena nArAyaNaH smRtaH pUraNAt sadanAc caiva tato 'sau puruSottamaH 11 asataz ca sataz caiva sarvasya prabhavApyayAt sarvasya ca sadA jJAnAt sarvam enaM pracakSate 12 satye pratiSThitaH kRSNaH satyam atra pratiSThitam satyAt satyaM ca govindas tasmAt satyo 'pi nAmataH 13 viSNur vikramaNAd eva jayanAj jiSNur ucyate zAzvatatvAd anantaz ca govindo vedanAd gavAm 14 atattvaM kurute tattvaM tena mohayate prajAH evaMvidho dharmanityo bhagavAn munibhiH saha AgantA himahA bAhur AnRzaMsyArtham acyutaH | | 1 [dhR] cakSuSmatAM vai spRhayAmi saMjaya; drakSyanti ye vAsudevaM samIpe vibhrAjamAnaM vapuSA pareNa; prakAzayantaM pardizo dizaz ca 2 IrayantaM bhAratIM bhAratAnAm; abhyarcanIyAM zaMkarIM sRJjayAnAm bubhUSadbhir grahaNIyAm anindyAM; parAsUnAm agrahaNIya rUpAm 3 samudyantaM sAtvatam ekavIraM; praNetAram RSabhaM yAdavAnAm nihantAraM kSobhaNaM zAtravANAM; muSNantaM ca dviSatAM vai yazAMsi 4 draSTAro hi kuravas taM sametA; mahAtmAnaM zatruhaNaM vareNyam bruvantaM vAcam anRzaMsa rUpAM; vRSNizreSThaM mohayantaM madIyAn 5 RSiM sanAtanatamaM vipazcitaM; vAcaH samudraM kalazaM yatInAm ariSTanemiM garuDaM suparNaM; patiM prajAnAM bhuvanasya dhAma 6 sahasrazIrSaM puruSaM purANam; anAdimadhyAntam ananta kIrtim zukrasya dhAtAram ajaM janitraM; paraM parebhyaH zaraNaM prapadye 7 trailokyanirmANa karaM janitraM; devAsurANAm atha nAgarakSasAm narAdhipAnAM viduSAM pradhAnam; indrAnujaM taM zaraNaM prapadye | | 1 [v] saMjaye pratiyAte tu dharmarAjo yudhiSThiraH abhyabhASata dAzArham RSabhaM sarvasAtvatAm 2 ayaM sa kAlaH saMprApto mitrANAM me janArdana na ca tvadanyaM pazyAmi yo na Apatsu tArayet 3 tvAM hi mAdhava saMzritya nirbhayA mohadarpitam dhArtarASTraM sahAmAtyaM svam aMzam anuyuJjmahe 4 yathA hi sarvAsv Apatsu pAsi vRSNIn ariMdama tathA te pANDavA rakSyAH pAhy asmAn mahato bhayAt 5 [bhagavAn] ayam asmi mahAbAho brUhi yat te vivakSitam kariSyAmi hi tat sarvaM yat tvaM vakSyasi bhArata 6 zrutaM te dhRtarASTrasya saputrasya cikIrSitam etad dhi sakalaM kRSNa saMjayo mAM yad abravIt 7 tan mataM dhRtarASTrasya so 'syAtmA vivRtAntaraH yathoktaM dUta AcaSTe vadhyaH syAd anyathA bruvan 8 apradAnena rAjyasya zAntim asmAsu mArgati lubdhaH pApena manasA carann asamam AtmanaH 9 yat tad dvAdaza varSANi vane nirvyuSitA vayam chadmanA zaradaM caikAM dhRtarASTrasya zAsanAt 10 sthAtA naH samaye tasmin dhRtarASTra iti prabho nAhAsma samayaM kRSNa tad dhi no brAhmaNA viduH 11 vRddho rAjA dhRtarASTraH svadharmaM nAnupazyati pazyan vA putragRddhitvAn mandasyAnveti zAsanam 12 suyodhana mate tiSThan rAjAsmAsu janArdana mithyA carati lubdhaH saMz caran priyam ivAtmanaH 13 ito duHkhataraM kiM nu yatrAhaM mAtaraM tataH saMvidhAtuM na zaknomi mitrANAM vA janArdana 14 kAzibhiz cedipAJcAlair matsyaiz ca madhusUdana bhavatA caiva nAthena paJca grAmA vRtA mayA 15 kuza sthalaM vRkasthalam AsandI vAraNAvatam avasAnaM ca govinda kiM cid evAtra paJcamam 16 paJca nas tAta dIyantAM grAmA vA nagarANi vA vasema sahitA yeSu mA ca no bharatA nazan 17 na ca tAn api duSTAtmA dhArtarASTro 'numanyate svAmyam Atmani matvAsAv ato duHkhataraM nu kim 18 kule jAtasya vRddhasya paravitteSu gRdhyataH lobhaH prajJAnam Ahanti prajJA hanti hatA hriyam 19 hrIr hatA bAdhate dharmaM dharmo hanti hataH zriyam zrIr hatA puruSaM hanti puruSasyAsvatA vadhaH 20 asvato hi nivartante jJAtayaH suhRdartvijaH apuSpAd aphalAd vRkSAd yathA tAta patatriNaH 21 etac ca maraNaM tAta yad asmAt patitAd iva jJAtayo vinivartante pretasattvAd ivAsavaH 22 nAtaH pApIyasIM kAM cid avasthAM zambaro 'bravIt yatra naivAdya na prAtar bhojanaM patidRzyate 23 dhanam AhuH paraM dharmaM dhane sarvaM pratiSThitam jIvanti dhanino loke mRtA ye tv adhanA narAH 24 ye dhanAd apakarSanti naraM svabalam AzritAH te dharmam arthaM kAmaM ca pramathnanti naraM ca tam 25 etAm avasthAM prApyaike maraNaM vavrire janAH grAmAyaike vanAyaike nAzAyaike pavavrajuH 26 unmAdam eke puSyanti yAnty anye dviSatAM vazam dAsyam eke nigacchanti pareSAm arthahetunA 27 Apad evAsya maraNAt puruSasya garIyasI zriyo vinAzas tad dhyasya nimittaM dharmakAmayoH 28 yad asya dharmyaM maraNaM zAzvataM lokavartma tat samantAt sarvabhUtAnAM na tad atyeti kaz cana 29 na tathA bAdhyate kRSNa prakRtyA nirdhano janaH yathA bhadrAM zriyaM prApya tayA hInaH sukhaidhitaH 30 sa tadAtmAparAdhena saMprApto vyasanaM mahat sendrAn garhayate devAn nAtmAnaM ca kathaM cana 31 na cAsmin sarvazAstrANi prataranti nigarhaNAm so 'bhikrudhyati bhRtyAnAM suhRdaz cAbhyasUyati 32 taM tadA manyur evaiti sa bhUyaH saMpramuhyati sa mohavazam ApannaH krUraM karma niSevate 33 pApakarmAtyayAyaiva saMkaraM tena puSyati saMkaro narakAyaiva sA kASThA pApakarmaNAm 34 na cet prabudhyate kRSNa narakAyaiva gacchati tasya prabodhaH prajJaiva prajJA cakSur na riSyati 35 prajJA lAbhe hi puruSaH zAstrANy evAnvavekSate zAstranityaH punar dharmaM tasya hrIr aGgam uttamam 36 hrImAn hi pApaM pradveSTi tasya zrIr abhivardhate zrImAn sa yAvad bhavati tAvad bhavati pUruSaH 37 dharmanityaH prazAntAtmA kAryayogavahaH sadA nAdharme kurute buddhiM na ca pApeSu vartate 38 ahrIko vA vimUDho vA naiva strI na punaH pumAn nAsyAdhikAro dharme 'sti yathA zUdras tathaiva saH 39 hrImAn avati devAMz ca pitRRn AtmAnam eva ca tenAmRtatvaM vrajati sA kASThA puNyakarmaNAm 40 tad idaM mayi te dRSTaM pratyakSaM madhusUdana yathA rAjyAt paribhraSTo vasAmi vasatIr imAH 41 te vayaM na zriyaM hAtum alaM nyAyena kena cit atra no yatamAnAnAM vadhaz ced api sAdhu tat 42 tatra naH prathamaH kalpo yad vayaM te ca mAdhava prazAntAH samabhUtAz ca zriyaM tAn aznuvImahi 43 tatraiSA paramA kASThA raudrakarma kSayodayA yad vayaM hauravAn hatvA tAni rASTrANy azImahi 44 ye punaH syur asaMbaddhA anAryAH kRSNa zatravaH teSAm apy avadhaH kAryaH kiM punar ye syur IdRzAH 45 jJAtayaz ca hi bhUyiSThAH sahAyA guravaz ca naH teSAM vadho 'tipApIyAn kiM nu yuddhe 'sti zobhanam 46 pApaH kSatriya dharmo 'yaM vayaM ca kSatrabAndhavAH sa naH svadharmo 'dharmo vA vRttir anyA vigarhitA 47 zUdraH karoti zuzrUSAM vaizyA vipaNi jIvinaH vayaM vadhena jIvAmaH kapAlaM brAhmaNair vRtam 48 kSatriyaH kSatriyaM hanti matsyo matsyena jIvati zvA zvAnaM hanti dAzArha pazya dharmo yathAgataH 49 yuddhe kRSNa kalir nityaM prANAH sIdanti saMyuge balaM tu nItimAtrAya haThe jayaparAjayau 50 nAtmac chandena bhUtAnAM jIvitaM maraNaM tathA nApy akAle sukhaM prApyaM duHkhaM vApi yadUttama 51 eko hy api bahUn hanti ghnanty ekaM bahavo 'py uta zUraM kApuruSo hanti ayazasvI yazasvinam 52 jayaz caivobhayor dRSTa ubhayoz ca parAjayaH tathaivApacayo dRSTo vyapayAne kSayavyayau 53 sarvathA vRjinaM yuddhaM ko ghnan na pratihanyate hatasya ca hRSIkeza samau jayaparAjayau 54 parAjayaz ca maraNAn manye naiva viziSyate yasya syAd vijayaH kRSNa tasyApy apacayo dhruvam 55 antato dayitaM ghnanti ke cid apy apare janAH tasyAGgabalahInasya putrAn bhrAtRRn apazyataH nirvedo jIvite kRSNa sarvataz copajAyate 56 ye hy eva vIrA hrImanta AryAH karuNavedinaH ta eva yuddhe hanyante yavIyAn mucyate janaH 57 hatvApy anuzayo nityaM parAn api janArdana anubandhaz ca pApo 'tra zeSaz cApy avaziSyate 58 zeSe hi balam AsAdya na zeSam avaSeSayet sarvocchede ca yatate vairasyAnta vidhitsayA 59 jayo vairaM prasRjati duHkham Aste parAjitaH sukhaM prazAntaH svapiti hitvA jayaparAjayau 60 jAtavairaz ca puruSo duHkhaM svapiti nityadA anirvRtena manasA sa sarpa iva vezmani 61 utsAdayati yaH sarvaM yazasA sa viyujyate akIrtiM sarvabhUteSu zAzvatIM sa niyacchati 62 na hi vairANi zAmyanti dIrghakAlakRtAny api AkhyAtAraz ca vidyante pumAMz cotpadyate kule 63 na cApi vairaM vaireNa kezava vyupazAmyati haviSAgnir yathA kRSNa bhUya evAbhivardhate 64 ato 'nyathA nAsti zAntir nityam antaram antataH antaraM lipsamAnAnAm ayaM doSo nirantaraH 65 pauruSeyo hi balavAn Adhir hRdayabAdhanaH tasya tyAgena vA zAntir nivRttyA manaso 'pi vA 66 atha vA mUlaghAtena dviSatAM madhusUdana phalanirvRttir iddhA syAt tan nRzaMsataraM bhavet 67 yA tu tyAgena zAntiH syAt tad Rte vadha eva saH saMzayAc ca samucchedAd dviSatAm Atmanas tathA 68 na ca tyaktuM tad icchAmo na cecchAmaH kulakSayam atra yA praNipAtena zAntiH saiva garIyasI 69 sarvathA yatamAnAnAm ayuddham abhikAGkSatAm sAntve pratihate yuddhaM prasiddham aparAkramam 70 pratighAtena sAntvasya dAruNaM saMpravartate tac chunAm iva gopAde paNDitair upalakSitam 71 lAGgUlacAlanaM kSveDaH pratirAvo vivartanam dantadarzanam ArAvas tato yuddhaM pravartate 72 tatra yo balavAn kRSNa jitvA so 'tti tad AmiSam evam eva manuSyeSu vizeSo nAsti kaz cana 73 sarvathA tv etad ucitaM durbaleSu balIyasAm anAdaro virodhaz ca praNipAtI hi durbalaH 74 pitA rAjA ca vRddhaz ca sarvathA mAnam arhati tasmAn mAnyaz ca pUjyaz ca dhRtarASTro janArdana 75 putrasnehas tu balavAn dhRtarASTrasya mAdhava saputravazam ApannaH praNipAtaM prahAsyati 76 tatra kiM manyase kRSNa prAptakAlam anantaram katham arthAc ca dharmAc ca na hIyemahi mAdhava 77 IdRze hy arthakRcchre 'smin kam anyaM madhusUdana upasaMpraSTum arhAmi tvAm Rte puruSottama 78 priyaz ca priyakAmaz ca gatijJaH sarvakarmaNAm ko hi kRSNAsti nas tvAdRk sarvanizcayavit suhRt 79 evam uktaH pratyuvAca dharmarAjaM janArdanaH ubhayor eva vAm arthe yAsyAmi kurusaMsadam 80 zamaM tatra labheyaM ced yuSmadartham ahApayan puNyaM me sumahad rAjaMz caritaM syAn mahAphalam 81 mocayeyaM mRtyupAzAt saMrabdhAn kurusRJjayAn pANDavAn dhArtarASTrAMz ca sarvAM ca pRthivIm imAm 82 na mamaitan mataM kRSNa yat tvaM yAyAH kurUn prati suyodhanaH sUktam api na kariSyati te vacaH 83 sametaM pArthivaM kSatraM suyodhana vazAnugam teSAM madhyAvataraNaM tava kRSNa na rocaye 84 na hi naH prINayed dravyaM na devatvaM kutaH sukham na ca sarvAmaraizvaryaM tava rodhena mAdhava 85 [bhagavAn] jAnAmy etAM mahArAja dhArtarASTrasya pApatAm avAcyAs tu bhaviSyAmaH sarvaloke mahIkSitAm 86 na cApi mama paryAptAH sahitAH sarvapArthivAH kruddhasya pramukhe sthAtuM siMhasyevetare mRgAH 87 atha cet te pravarteran mayi kiM cid asAMpratam nirdaheyaM kurUn sarvAn iti me dhIyate matiH 88 na jAtu gamanaM tatra bhavet pArtha nirarthakam arthaprAptiH kadA cit syAd antato vApy avAcyatA 89 yat tubhyaM rocate kRSNa svasti prApnuhi kauravAn kRtArthaM svastimantaM tvAM drakSyAmi punarAgatam 90 viSvaksena kurUn gatvA bhAratAJ zamayeH prabho yathA sarve sumanasaH saha syAmaH sucetasaH 91 bhrAtA cAsi sakhA cAsi bIbhatsor mama ca priyaH sauhRdenAvizaGkyo 'si svasti prApnuhi bhUtaye 92 asmAn vettha parAn vettha vetthArthaM vettha bhASitam yad yad asmaddhitaM kRSNa tat tad vAcyaH suyodhanaH 93 yad yad dharmeNa saMyuktam upapadyed dhitaM vacaH tat tat kezava bhASethAH sAntvaM vA yadi vetarat | | 1 [bhagavAn] saMjayasya zrutaM vAkyaM bhavataz ca zrutaM mayA sarvaM jAnAmy abhiprAyaM teSAM ca bhavataz ca yaH 2 tava dharmAzritA buddhis teSAM vairAzritA matiH yad ayuddhena labhyeta tat te bahumataM bhavet 3 na ca tan naiSThikaM karma kSatriyasya vizAM pate Ahur AzramiNaH sarve yad bhaikSaM kSatriyaz caret 4 jayo vadho vA saMgrAme dhAtrA diSTaH sanAtanaH svadharmaH kSatriyasyaiSa kArpaNyaM na prazasyate 5 na hi kArpaNyam AsthAya zakyA vRttir yudhiSThira vikramasva mahAbAho jahi zatrUn ariMdama 6 atigRddhAH kRtasnehA dIrghakAlaM sahoSitAH kRtamitrAH kRtabalA dhArtarASTrAH paraMtapa 7 na paryAyo 'sti yat sAmyaM tvayi kuryur vizAM pate balavattAM hi manyante bhISmadroNakRpAdibhiH 8 yAvac ca mArdavenaitAn rAjann upacariSyasi tAvad ete hariSyanti tava rAjyam ariMdama 9 nAnukrozAn na kArpaNyAn na ca dharmArthakAraNAt alaM kartuM dhArarASTrAs tava kAmam ariMdama 10 etad eva nimittaM te pANDavAs tu yathA tvayi nAnvatapyanta kaupInaM tAvat kRtvApi duSkaram 11 pitAmahasya droNasya vidurasya ca dhImataH pazyatAM kurumukhyAnAM sarveSAm eva tattvataH 12 dAnazIlaM mRduM dAntaM dharmakAmam anuvratam yat tvAm upadhinA rAjan dyUtenAvaJcayat tadA na cApatrapate pApo nRzaMsas tena karmaNA 13 tathAzIra samAcAre rAjan mA praNayaM kRthAH vadhyAs te sarvalokasya kiM punas tava bhArata 14 vAgbhis tv apratirUpAbhir atudat sa kanIyasam zlAghamAnaH prahRSTaH san bhASate bhrAtRbhiH saha 15 etAvat pANDavAnAM hi nAsti kiM cid iha svakam nAmadheyaM ca gotraM ca tad apy eSAM na ziSyate 16 kAlena mahatA caiSAM bhaviSyati parAbhavaH prakRtiM te bhajiSyanti naSTaprakRtayo janAH 17 etAz cAnyAz ca paruSA vAcaH sa samudIrayan zlAghate jJAtimadhye sma tvayi pavrajite vanam 18 ye tatrAsan samAnItAs te dRSTvA tvAm anAgasam azrukaNThA rudantaz ca sabhAyAm Asate tadA 19 na cainam abhyanandaMs te rAjAno brAhmaNaiH saha sarve duryodhanaM tatra nindanti sma sabhAsadaH 20 kulInasya ca yA nindA vadhaz cAmitrakarzana mahAguNo vadho rAjan na tu nindA kujIvikA 21 tadaiva nihato rAjan yadaiva nirapatrapaH ninditaz ca mahArAja pRthivyAM sarvarAjasu 22 ISatkAryo vadhas tasya yasya cAritram IdRzam praskambhana pratistabdhaz chinnamUla iva drumaH 23 vadhyaH sarpa ivAnAryaH sarvalokasya durmatiH jahy enaM tvam amitraghna mA rAjan vicikitsithAH 24 sarvathA tvat kSamaM caitad rocate ca mamAnagha yat tvaM pitari bhISme ca praNipAtaM samAcareH 25 ahaM tu sarvalokasya gatvA chetsyAmi saMzayam yeSAm asti dvidhA bhAvo rAjan duryodhanaM prati 26 madhye rAjJAm ahaM tatra prAtipauruSikAn guNAn tava saMkIrtayiSyAmi ye ca tasya vyatikramAH 27 bruvatas tatra me vAkyaM dharmArthasahitaM hitam nizamya pArthivAH sarve nAnAjanapadezvarAH 28 tvayi saMpratipatsyante dharmAtmA satyavAg iti tasmiMz cAdhigamiSyanti yathA lobhAd avartata 29 garhayiSyAmi caivainaM paurajAnapadeSv api vRddhabAlAn upAdAya cAturvarNyasamAgame 30 zamaM ced yAcamAnas tvaM na dharmaM tatra lapsyase kurUn vigarhayiSyanti dhRtarASTraM ca pArthivAH 31 tasmim*l lokaparityakte kiM kAryam avaziSyate hate duryodhane rAjan yad anyat kriyatAm iti 32 yAtvA cAhaM kurUn sarvAn yuSmadartham ahApayan yatiSye prazamaM kartuM lakSayiSye ca ceSTitam 33 kauravANAM pravRttiM ca gatvA yuddhAdhikArikAm nizAmya vinivartiSye jayAya tava bhArata 34 sarvathA yuddham evAham AzaMsAmi paraiH saha nimittAni hi sarvANi tathA prAdurbhavanti me 35 mRgAH zakuntAz ca vadanti ghoraM; hastyazvamukhyeSu nizAmukheSu ghorANi rUpANi tathaiva cAgnir; varNAn bahUn puSyati ghorarUpAn manuSyalokakSapaNo 'tha ghoro; no ced anuprApta ihAntakaH syAt 36 zastrANi patraM kavacAn rathAMz ca; nAgAn dhvajAMz ca pratipAdayitvA yodhAz ca sarve kRtanizramAs te; bhavantu hastyazvaratheSu yattAH sAMgrAmikaM te yad upArjanIyaM; sarvaM samagraM kuru tan narendra 37 duryodhano na hy alam adya dAtuM; jIvaMs tavaitan nRpate kathaM cit yat te purastAd abhavat samRddhaM; dyUte hRtaM pANDavamukhyarAjyam | | 1 [bhIma] yathA yathaiva zAntiH syAt kurUNAM madhusUdana tathA tathaiva bhASethA mA sma yuddhena bhISayeH 2 amarSI nityasaMrabdhaH zreyo dveSI mahAmanAH nograM duryodhano vAcyaH sAmnaivainaM samAcareH 3 prakRtyA pApasattvaz ca tulyacetAz ca dasyubhiH aizvaryamadamattaz ca kRtavairaz ca pANDavaiH 4 adIrghadarzI niSThUrI kSeptA krUraparAkramaH dIrghamanyur aneyaz ca pApAtmA nikRtipriyaH 5 mriyetApi na bhajyeta naiva jahyAt svakaM matam tAdRzena zamaM kRSNa maye paramaduSkaram 6 suhRdAm apy avAcInas tyaktadharmaH priyAnRtaH pratihanty eva suhRdAM vAcaz caiva manAMsi ca 7 sa manyuvazam ApannaH svabhAvaM duSTam AsthitaH svabhAvAt pApam anveti tRNais tunna ivoragaH 8 duryodhano hi yat senaH sarvathA viditas tava yac chIlo yat svabhAvaz ca yad balo yat parAkramaH 9 purA prasannAH kuravaH saha putrAs tathA vayam indra jyeSThA ivAbhUma modamAnAH sa bAndhavAH 10 duryodhanasya krodhena bhAratA madhusUdana dhakSyante zizirApAye vanAnIva hutAzanaiH 11 aSTAdazeme rAjAnaH prakhyAtA madhusUdana ye samuccicchidur jJAtIn suhRdaz ca sa bAndhavAn 12 asurANAM samRddhAnAM jvalatAm iva tejasA paryAya kAle dharmasya prApte balir ajAyata 13 haihayAnAm udAvarto nIpAnAM janamejayaH bahulas tAlajaGghAnAM kRmINAm uddhato vasuH 14 aja binduH suvIrANAM surASTrANAM kuzarddhikaH arkajaz ca balIhAnAM cInAnAM dhautamUlakaH 15 hayagrIvo videhAnAM varapraz ca mahaujasAm bAhuH sundara vegAnAM dIptAkSANAM purUravAH 16 sahajaz cedimatsyAnAM pracetAnAM bRhadbalaH dhAraNaz cendra vatsAnAM mukuTAnAM vigAhanaH 17 zamaz ca nandivegAnAm ity ete kulapAMsanAH yugAnte kRSNa saMbhUtAH kuleSu puruSAdhamAH 18 apy ayaM naH kurUNAM syAd yugAnte kAlasaMbhRtaH duryodhanaH kulAGgAro jaghanyaH pApapUruSaH 19 tasmAn mRdu zanair enaM brUyA dharmArthasaMhitam kAmAnubandha bahulaM nogram ugraparAkramam 20 api duryodhanaM kRSNa sarve vayam adhaz carAH nIcair bhUtvAnuyAsyAmo mA sma no bharatA nazan 21 apy udAsInavRttiH syAd yathA naH kurubhiH saha vAsudeva tathA kAryaM na kurUn anayaH spRzet 22 vAcyaH pitAmaho vRddho ye ca kRSNa sabhAsadaH bhrAtRRNAm astu saubhrAtraM dhArtarASTraH prazAmyatAm 23 aham etad bravImy evaM rAjA caiva prazaMsati arjuno naiva yuddhArthI bhUyasI hi dayArjune | | 1 [vai] etac chrutvA mahAbAhuH kezavaH prahasann iva abhUtapUrvaM bhImasya mArdavopagataM vacaH 2 girer iva laghutvaM tac chItatvam iva pAvake matvA rAmAnujaH zauriH zArGgadhanvA vRkodaram 3 saMtejayaMs tadA vAgbhir mAtarizveva pAvakam uvAca bhImam AsInaM kRpayAbhipariplutam 4 tvam anyadA bhImasena yuddham eva prazaMsasi vadhAbhinandinaH krUrAn dhArtarASTrAn mimardiSuH 5 na ca svapiSi jAgarSi nyubjaH zeSe paraMtapa ghorAm azAntAM ruzatIM sadA vAcaM prabhASase 6 niHzvasann agnivarNena sataptaH svena manyunA aprazAnta manA bhIma sa dhUma iva pAvakaH 7 ekAnte niSTanaJ zeSe bhArArta iva durbalaH api tvAM ke cid unmattaM manyante 'tadvido janAH 8 Arujya vRkSAn nirmUlAn gajaH paribhujann iva nighnan padbhiH kSitiM bhIma niSTanan paridhAvasi 9 nAsmiJ jane 'bhiramase rahaH kSiyasi pANDava nAnyaM nizi divA vApi kadA cid abhinandasi 10 akasmAt smayamAnaz ca rahasy Asse rudann iva jAnvor mUrdhAnam AdhAya ciram Asse pramIlitaH 11 bhrukuTiM ca punaH kurvann oSThau ca vilihann iva abhIkSNaM dRzyase bhIma sarvaM tan manyukAritam 12 yathA purastAt savitA dRzyate zukram uccaran yathA ca pazcAn nirmukto dhruvaM paryeti razmivAn 13 tathA satyaM bravImy etan nAsti tasya vyatikramaH hantAhaM gadayAbhyetya duryodhanam amarSaNam 14 iti sma madhye bhrAtRRNAM satyenAlabhase gadAm tasya te pazame buddhir dhIyate 'dya paraMtapa 15 aho yuddhapratIpAni yuddhakAla upasthite pazyasIvApratIpAni kiM tvAM bhIr bhIma vindati 16 aho pArtha nimittAni viparItAni pazyasi svapnAnte jAgarAnte ca tasmAt prazamam icchasi 17 aho nAzaMsase kiM cit puMstvaM klIba ivAtmani kazmalenAbhipanno 'si tena te vikRtaM manaH 18 udvepate te hRdayaM manas te praviSIdati UrustambhagRhIto 'si tasmAt prazamam icchasi 19 anityaM kila martyasya cittaM pArtha calAcalam vAtavegapracalitA aSThIlA zAlmaler iva 20 tavaiSA vikRtA buddhir gavAM vAg iva mAnuSI manAMsi pANDuputrANAM majjayaty aplavAn iva 21 idaM me mahad AzcaryaM parvatasyeva sarpaNam yadIdRzaM prabhASethA bhImasenAsamaM vacaH 22 sa dRSTvA svAni karmANi kule janma ca bhArata uttiSThasva viSAdaM mA kRthA vIra sthiro bhava 23 na caitad anurUpaM te yat te glAnir ariMdama yad ojasA na labhate kSatriyo na tad aznute | | 1 [v] tathokto vAsudevena nityamanyur amarSaNaH sadazvavat samAdhAvad babhASe tadanantaram 2 anyathA mAM cikIrSantam anyathA manyase 'cyuta praNIta bhAvam atyantaM yudhi satyaparAkramam 3 vettha dAzArha sattvaM me dIrghakAlaM sahoSitaH uta vA mAM na jAnAsi plavan hrada ivAlpavaH tasmAd apratirUpAbhir vAgbhir mAM tvaM samarchasi 4 kathaM hi bhImasenaM mAM jAnan kaz cana mAdhava brUyAd apratirUpANi yathA mAM vaktum arhasi 5 tasmAd idaM pravakSyAmi vacanaM vRSNinandana AtmanaH pauruSaM caiva balaM ca na samaM paraiH 6 sarvathA nArya karmaitat prazaMsA svayam AtmanaH ativAdApaviddhas tu vakSyAmi balam AtmanaH 7 pazyeme rodasI kRSNa yayor Asann imAH prajAH acale cApy anante ca pratiSThe sarvamAtarau 8 yadIme sahasA kruddhe sameyAtAM zile iva amam ete nigRhNIyAM bAhubhyAM sacarAcare 9 pazyaitad antaraM bAhvor mahAparighayor iva ya etat prApya mucyeta na taM pazyAmi pUruSam 10 himavAMz ca samudraz ca vajrI ca balabhit svayam mayAbhipannaM trAyeran balam AsthAya na trayaH 11 yudhyeyaM kSatriyAn sarvAn pANDaveSv AtatAyinaH adhaH pAdatalenaitAn adhiSThAsyAmi bhUtale 12 na hi tvaM nAbhijAnAsi mama vikramam acyuta yathA mayA vinirjitya rAjAno vazagAH kRtAH 13 atha cen mAM na jAnAsi sUryasyevodyataH prabhAm vigADhe yudhi saMbAdhe vetsyase mAM janArdana 14 kiM mAtyavAkSIH paruSair vraNaM sUcyA ivAnagha yathAmati bravImy etad viddhi mAm adhikaM tataH 15 draSTAsi yudhi saMbAdhe pravRtte vaizase 'hani mayA praNunnAn mAtaGgAn rathinaH sAdinas tathA 16 tathA narAn abhikruddhaM nighnantaM kSatriyarSabhAn draSTA mAM tvaM ca lokaz ca vikarSantaM varAn varAn 17 na me sIdanti majjAno na mamodvepate manaH sarvalokAd abhikruddhAn na bhayaM vidyate mama 18 kiM tu sauhRdam evaitat kRpayA madhusUdana sarvAMs titikSe saMklezAn mA sma no bharatA nazan | | 1 [bhagavAn] bhAvaM jijJAsamAno 'haM praNayAd idam abruvam na cAkSepAn na pANDityAn na krodhAn na vivakSayA 2 vedAhaM tava mAhAtmyam uta te veda yad balam uta te veda karmANi na tvAM paribhavAmy aham 3 yathA cAtmani kalyANaM saMbhAvayasi pANDava sahasraguNam apy etat tvayi saMbhAvayAmy aham 4 yAdRze ca kule janma sarvarAjAbhipUjite bandhubhiz ca suhRdbhiz ca bhIma tvam asi tAdRzaH 5 jijJAsanto hi dharmasya saMdigdhasya vRkodara paryAyaM na vyavasyanti daivamAnuSayor janAH 6 sa eva hetur bhUtvA hi puruSasyArtasiddhiSu vinAze 'pi sa evAsya saMdigdhaM karma pauruSam 7 anyathA paridRSTAni kavibhir doSadarzibhiH anyathA parivartante vegA iva nabhasvataH 8 sumantritaM sunItaM ca nyAyataz copapAditam kRtaM mAnuSyakaM karma daivenApi virudhyate 9 daivam apy akRtaM karma pauruSeNa vihanyate zItam uSNaM tathA varSaM kSutpipAse ca bhArata 10 yad anyad diSTa bhAvasya puruSasya svayaM kRtam tasmAd anavarodhaz ca vidyate tatra lakSaNam 11 lokasya nAnyato vRttiH pANDavAnyatra karmaNaH evaM buddhiH pravarteta phalaM syAd ubhayAnvayAt 12 ya evaM kRtabuddhiH san karmasv eva pravartate nAsiddhau vyathate tasya na siddhau harSam aznute 13 tatreyam arthamAtrA me bhImasena vivakSitA naikAnta siddhir mantavyA kurubhiH saha saMyuge 14 nAtipraNIta razmiH syAt tathA bhavati paryaye viSAdam arched glAniM vA etadarthaM bravImi te 15 zvobhUte dhRtarASTrasya samIpaM prApya pANDava yatiSye prazamaM kartuM yuSmadartham ahApayan 16 zamaM cet te kariSyanti tato 'nantaM yazo mama bhavatAM ca kRtaH kAmas teSAM ca zreya uttamam 17 te ced abhinivekSyanti nAbhyupaiSyanti me vacaH kuravo yuddham evAtra raudraM karma bhaviSyati 18 asmin yuddhe bhImasena tvayi bhAraH samAhitaH dhUr arjunena dhAryA syAd voDhavya itaro janaH 19 ahaM hi yantA bIbhatsor bhavitA saMyuge sati dhanaMjayasyaiSa kAmo na hi yuddhaM na kAmaye 20 tasmAd AzaGkamAno 'haM vRkodara matiM tava tudann aklIbayA vAcA tejas te samadIpayam | | 1 [arjuna] uktaM yudhiSThireNaiva yAvad vAcyaM janArdana tava vAkyaM tu me zrutvA pratibhAti paraMtapa 2 naiva prazamam atra tvaM manyase sukaraM prabho lobhAd vA dhRtarASTrasya dainyAd vA samupasthitAt 3 aphalaM manyase cApi puruSasya parAkramam na cAntareNa karmANi pauruSeNa phalodayaH 4 tad idaM bhASitaM vAkyaM tathA ca na tathaiva ca na caitad evaM draSTavyam asAdhyam iti kiM cana 5 kiM caitan manyase kRcchram asmAkaM pApam AditaH kurvanti teSAM karmANi yeSAM nAsti phalodayaH 6 saMpAdyamAnaM samyak ca syAt karma saphalaM prabho sa tathA kRSNa vartasva yathA zarma bhavet paraiH 7 pANDavAnAM kurUNAM ca bhavAn paramakaH suhRt surANAm asurANAM ca yathA vIra prajApatiH 8 kurUNAM pANDavAnAM ca pratipatsva nirAmayam asmaddhitam anuSThAtuM na manye tava duSkaram 9 evaM cet kAryatAm eti kAryaM tava janArdana gamanAd evam eva tvaM kariSyasi na saMzayaH 10 cikIrSitam athAnyat te tasmin vIra durAtmani bhaviSyati tathA sarvaM yathA tava cikIrSitam 11 zarma taiH saha vA no 'stu tava vA yac cikIrSitam vicAryamANo yaH kAmas tava kRSNa sa no guruH 12 na sa nArhati duSTAtmA vadhaM sasuta bAndhavaH yena dharmasute dRSTvA na sA zrIr upamarSitA 13 yac cApy apazyatopAyaM dharmiSThaM madhusUdana upAyena nRzaMsena hRtA durdyUta devinA 14 kathaM hi puruSo jAtaH kSatriyeSu dhanurdharaH samAhUto nivarteta prANatyAge 'py upasthite 15 adhameNa jitAn dRSTvA vane pravrajitAMs tathA vadhyatAM mama vArSNeya nirgato 'sau suyodhanaH 16 na caitad adbhutaM kRSNa mitrArthe yac cikIrSasi kriyA kathaM nu mukhyA syAn mRdunA vetareNa vA 17 atha vA manyase jyAyAn vadhas teSAm anantaram tad eva kriyatAm Azu na vicAryam atas tvayA 18 jAnAsi hi yathA tena draupadI pApabuddhinA parikliSTA sabhAmadhye tac ca tasyApi marSitam 19 sa nAma samyag varteta pANDaveSv iti mAdhava na me saMjAyate buddhir bIjam uptam ivoSare 20 tasmAd yan manyase yuktaM pANDavAnAM ca yad dhitam tad Azu kuru vArSNeya yan naH kAryam anantaram | | 1 [bhagavAn] evam etan mahAbAho yathA vadasi pANDava sarvaM tv idaM samAyattaM bIbhatso karmaNor dvayoH 2 kSetraM hi rasavac chuddhaM karSakeNopapAditam Rte varSaM na kaunteya jAtu nirvartayet phalam 3 tatra vai pauruSaM brUyur AsekaM yatnakAritam tatra cApi dhruvaM pazyec choSaNaM daivakAritam 4 tad idaM nizcitaM buddhyA pUrvair api mahAtmabhiH daive ca mAnuSe caiva saMyuktaM lokakAraNam 5 ahaM hi tat kariSyAmi paraM puruSakArataH daivaM tu na mayA zakyaM karma kartuM kathaM cana 6 sa hi dharmaM ca satyaM ca tyaktvA carati durmatiH na hi saMtapyate tena tathArUpeNa karmaNA 7 tAM cApi buddhiM pApiSThAM vardhayanty asya mantriNaH zakuniH sUtaputraz ca bhrAtA duHzAsanas tathA 8 sa hi tyAgena rAjyasya na zamaM samupeSyati antareNa vadhAt pArtha sAnubandhaH suyodhanaH 9 na cApi praNipAtena tyaktum icchati dharmarAT yAcyamAnas tu rAjyaM sa na pradAsyati durmatiH 10 na tu manye sa tad vAcyo yad yudhiSThira zAsanam uktaM prayojanaM tatra dharmarAjena bhArata 11 tathA pApas tu tat sarvaM na kariSyati kauravaH tasmiMz cAkriyamANe 'sau lokavadhyo bhaviSyati 12 mama cApi sa vadhyo vai jagataz cApi bhArata yena kaumArake yUyaM sarve viprakRtAs tathA 13 vipraluptaM ca vo rAjyaM nRzaMsena durAtmanA na copazAmyate pApaH zriyaM dRSTvA yudhiSThire 14 asakRc cApy ahaM tena tvatkRte pArtha bheditaH na mayA tadgRhItaM ca pApaM tasya cikIrSitam 15 jAnAsi hi mahAbAho tvam apy asya paraM matam priyaM cikIrSamANaM ca dharmarAjasya mAm api 16 sa jAnaMs tasya cAtmAnaM mama caiva paraM matam ajAnann iva cAkasmAd arjunAdyAbhizaGkase 17 yac cApi paramaM divyaM tac cApy avagataM tvayA vidhAnavihitaM pArtha kathaM zarma bhavet paraiH 18 yat tu vAcA mayA zakyaM karmaNA cApi pANDava kariSye tad ahaM pArtha na tv AzaMse zamaM paraiH 19 kathaM goharaNe brUyAd icchaJ zarma tathAvidham yAcyamAno 'pi bhISmeNa saMvatsaragate 'dhvani 20 tadaiva te parAbhUtA yadA saMkalpitAs tvayA lavazaH kSaNazaz cApi na ca tuSTaH suyodhanaH 21 sarvathA tu mayA kAryaM dharmarAjasya zAsanam vibhAvyaM tasya bhUyaz ca karma pApaM durAtmanaH | | 1 [nakula] uktaM bahuvidhaM vAkyaM dharmarAjena mAdhava dharmajJena vadAnyena dharmayuktaM ca tattvataH 2 matam AjJAya rAjJaz ca bhImasenena mAdhava saMzamo bAhuvIryaM ca khyApitaM mAdhavAtmanaH 3 tathaiva phalgunenApi yad uktaM tat tvayA zrutam Atmanaz ca mataM vIra kathitaM bhavatAsakRt 4 sarvam etad atikramya zrutvA paramataM bhavAn yat prAptakAlaM manyethAs tat kuryAH puruSottama 5 tasmiMs tasmin nimitte hi mataM bhavati kezava prAptakAlaM manuSyeNa svayaM kAryam ariMdama 6 anyathA cintito hy arthaH punar bhavati so 'nyathA anitya matayo loke narAH puruSasattama 7 anyathA buddhayo hy Asann asmAsu vanavAsiSu adRzyeSv anyathA kRSNa dRzyeSu punar anyathA 8 asmAkam api vArSNeya vane vicaratAM tadA na tathA praNayo rAjye yathA saMprati vartate 9 nivRttavanavAsAn naH zrutvA vIra samAgatAH akSauhiNyo hi saptemAs tvatprasAdAj janArdana 10 imAn hi puruSavyAghrAn acintyabalapauruSAn AttazastrAn raNe dRSTvA na vyathed iha kaH pumAn 11 sa bhavAn kurumadhye taM sAntvapUrvaM bhayAnvitam brUyAd vAkyaM yathA mando na vyatheta suyodhanaH 12 yudhiSThiraM bhImasenaM bIbhatsuM cAparAjitam sahadevaM ca mAM caiva tvAM ca rAmaM ca kezava 13 sAtyakiM ca mahAvIryaM virATaM ca sahAtmajam drupadaM ca sahAmAtyaM dhRSTadyumnaM ca pArSatam 14 kAzirAjaM ca vikrAntaM dhRSTaketuM ca cedipam mAMsazoNitabhRn martyaH pratiyudhyeta ko yudhi 15 sa bhavAn gamanAd eva sAdhayiSyaty asaMzayam iSTam arthaM mahAbAho dharmarAjasya kevalam 16 viduraz caiva bhISmaz ca droNaz ca saha bAhlikaH zreyaH samarthA vijJAtum ucyamAnaM tvayAnagha 17 te cainam anuneSyanti dhRtarASTraM janAdhipam taM ca pApasamAcAraM sahAmAtyaM suyodhanam 18 zrotA cArthasya viduras tvaM ca vaktA janArdana kam ivArthaM vivartantaM sthApayetAM na vartmani | | 1 [sahadeva] yad etat kathitaM rAjJA dharma eSa sanAtanaH yathA tu yuddham eva syAt tathA kAryam ariMdama 2 yadi prazamam iccheyuH kuravaH pANDavaiH saha tathApi yuddhaM dAzArha yojayethAH sahaiva taiH 3 kathaM nu dRSTvA pAJcAlIM tathA kliSTAM sabhA gatAm avadhena prazAmyeta mama manyuH suyodhane 4 yadi bhImArjunau kRSNa dharmarAjaz ca dhArmikaH dharmam utsRjya tenAhaM yoddhum icchAmi saMyuge 5 [sAtyaki] satyam Aha mahAbAho sahadevo mahAmatiH duryodhana vadhe zAntis tasya kopasya me bhavet 6 jAnAsi hi yathAdRSTvA cIrAjinadharAn vane tavApi manyur udbhUto duHkhitAn prekSya pANDavAn 7 tasmAn mAdrI sutaH zUro yad Aha puruSarSabhaH vacanaM sarvayodhAnAM tan mataM puruSottama 8 [v] evaM vadati vAkyaM tu yuyudhAne mahAmatau subhImaH siMhanAdo 'bhUd yodhAnAM tatra sarvazaH 9 sarve hi sarvato vIrAs tad vacaH pratyapUjayan sAdhu sAdhv iti zaineyaM harSayanto yuyutsavaH | | 1 [v] rAjJas tu vacanaM zrutvA dharmArthasahitaM hitam kRSNA dAzArham AsInam abravIc chokakarSitA 2 sutA drupadarAjasya svasitAyata mUrdhajA saMpUjya sahadevaM ca sAtyakiM ca mahAratham 3 bhImasenaM ca saMzAntaM dRSTvA paramadurmanAH azrupUrNekSaNA vAkyam uvAcedaM manasvinI 4 viditaM te mahAbAho dharmajJa madhusUdana yathA nikRtim AsthAya bhraMzitAH pANDavAH sukhAt 5 dhRtarASTrasya putreNa sAmAtyena janArdana yathA ca saMjayo rAjJA mantraM rahasi zrAvitaH 6 yudhiSThireNa dAzArha tac cApi viditaM tava yathoktaH saMjayaz caiva tac ca sarvaM zrutaM tvayA 7 paJca nas tAta dIyantAM grAmA iti mahAdyute kuza sthalaM vRkasthalam AsandI vAraNAvatam 8 avasAnaM mahAbAho kiM cid eva tu paJcamam iti duryodhano vAcyaH suhRdaz cAsya kezava 9 tac cApi nAkarod vAkyaM zrutvA kRSNa suyodhanaH yudhiSThirasya dAzArha hrImataH saMdhim icchataH 10 apradAnena rAjyasya yadi kRSNa suyodhanaH saMdhim icchen na kartavyas tatra gatvA kathaM cana 11 zakSyanti hi mahAbAho pANDavAH sRJjayaiH saha dhArtarASTra balaM ghoraM kruddhaM pratisamAsitum 12 na hi sAmnA na dAnena zakyo 'rthas teSu kaz cana tasmAt teSu na kartavyA kRpA te madhusUdana 13 sAmnA dAnena vA kRSNa ye na zAmyanti zatravaH moktavyas teSu daNDaH syAj jIvitaM parirakSatA 14 tasmAt teSu mahAdaNDaH kSeptavyaH kSipram acyuta tvayA caiva mahAbAho pANDavaiH saha sRjJjayaiH 15 etat samarthaM pArthAnAM tava caiva yazaH karam kriyamANaM bhavet kRSNa kSatrasya ca sukhAvaham 16 kSatriyeNa hi hantavyaH kSatriyo lobham AsthitaH akSatriyo vA dAzArha svadharmam anutiSThatA 17 anyatra brAhmaNAt tAta sarvapApeSv avasthitAt gurur hi sarvavarNAnAM brAhmaNaH prasRtAgra bhuj 18 yathA vadhye bhaved doSo vadhyamAne janArdana sa vadhyasyAvadhe dRSTa iti dharmavido viduH 19 yathA tvAM na spRzed eSa doSaH kRSNa tathA kuru pANDavaiH saha dAzArha sRJjayaiz ca sasainikaiH 20 punar uktaM ca vakSyAmi vizrambheNa janArdana kA nu sImantinI mAdRk pRthivyAm asti kezava 21 sutA drupadarAjasya vedimadhyAt samutthitA dhRSTadyumnasya bhaginI tava kRSNa priyA sakhI 22 AjamIDha kulaM prAptA snuSA pANDor mahAtmanaH mahiSI pANDuputrANAM paJcendra samavarcasAm 23 sutA me paJcabhir vIraiH paJca jAtA mahArathAH abhimanyur yathA kRSNa tathA te tava dharmataH 24 sAhaM kezagrahaM prAptA parikliSTA sabhAM gatA pazyatAM pANDuputrANAM tvayi jIvati kezava 25 jIvatsu kauraveyeSu pAJcAleSv atha vRSNiSu dAsI bhUtAsmi pApAnAM sabhAmadhye vyavasthitA 26 nirAmarSeSv aceSTeSu prekSamANeSu pANDuSu trAhi mAm iti govinda manasA kAGkSito 'si me 27 yatra mAM bhagavAn rAjA zvazuro vAkyam abravIt varaM vRNISva pAJcAli varArhAsi matAsi me 28 adAsAH pANDavAH santu sarathAH sAyudhA iti mayokte yatra nirmuktA vanavAsAya kezava 29 evaMvidhAnAM duHkhAnAm abhijJo 'si janArdana trAhi mAM puNDarIkAkSa sabhartRjJAtibAndhavAm 30 nanv ahaM kRSNa bhISmasya dhRtarASTrasya cobhayoH snuSA bhavAmi dharmeNa sAhaM dAsI kRtAbhavam 31 dhig balaM bhImasenasya dhik pArthasya dhanuSmatAm yatra duryodhanaH kRSNa muhUrtam api jIvati 32 yadi te 'ham anugrAhyA yadi te 'sti kRpA mayi dhArtarASTreSu vai kopaH sarvaH kRSNa vidhIyatAm 33 ity uktvA mRdu saMhAraM vRjinAgraM sudarzanam sunIlam asitApAGgI puNyagandhAdhivAsitam 34 sarvalakSaNasaMpannaM mahAbhujaga varcasam kezapakSaM varArohA gRhya savyena pANinA 35 padmAkSI puNDarIkAkSam upetya gajagAminI azrupUrNekSaNA kRSNA kRSNaM vacanam abravIt 36 ayaM te puNDarIkAkSa duHzAsana karoddhRtaH smartavyaH sarvakAleSu pareSAM saMdhim icchatA 37 yadi bhImArjunau kRSNa kRpaNau saMdhikAmukau pitA me yotsyate vRddhaH saha putrair mahArathaiH 38 paJca caiva mahAvIryAH putrA me madhusUdana abhimanyuM puraskRtya yotsyanti kurubhiH saha 39 duHzAsana bhujaM zyAmaM saMchinnaM pAMsuguNThitam yady ahaM taM na pazyAmi kA zAntir hRdayasya me 40 trayodaza hi varSANi pratIkSantyA gatAni me nidhAya hRdaye manyuM pradIptam iva pAvakam 41 vidIryate me hRdayaM bhIma vAkzalya pIDitam yo 'yam adya mahAbAhur dharmaM samanupazyati 42 ity uktvA bASpasannena kaNThenAyata locanA ruroda kRSNA sotkampaM sasvaraM bASpagadgadam 43 stanau pInAyatazroNI sahitAv abhivarSatI dravI bhUtam ivAtyuSNam utsRjad vAri netrajam 44 tAm uvAca mahAbAhuH kezavaH parisAntvayan acirAd drakSyase kRSNe rudatIr bharata striyaH 45 evaM tA bhIru rotsyanti nihatajJAtibAndhavAH hatamitrA hatabalA yeSAM kruddhAsi bhAmini 46 ahaM ca tat kariSyAmi bhIMmArjuna yamaiH saha yudhiSThira niyogena daivAc ca vidhinirmitAt 47 dhArtarASTrAH kAlapakvA na cec chRNvanti me vacaH zeSyante nihatA bhUmau zvazRgAlAdanI kRtAH 48 caled dhi himavAJ zailo medinI zatadhA bhavet dyauH patec ca sanakSatrA na me moghaM vaco bhavet 49 satyaM te pratijAnAmi kRSNe bASpo nigRhyatAm hatAmitrAJ zriyA yuktAn acirAd drakSyase patIn | | 1 [arjuna] kurUNAm adya sarveSAM bhavAn suhRd anuttamaH saMbandhI dayito nityam ubhayoH pakSayor api 2 pANDavair dhArtarASTrANAM pratipAdyam anAmayam samartha prazamaM caiSAM kartuM tvam asi kezava 3 tvam itaH puNDarIkAkSa suyodhanam amarSaNam zAnty arthaM bhArataM brUyA yat tad vAcyam amitrahan 4 tvayA dharmArthayuktaM ced uktaM zivam anAmayam hitaM nAdAsyate bAlo diSTasya vazam eSyati 5 [bha] dharmyam asmaddhitaM caiva kurUNAM yad anAmayam eSa yAsyAmi rAjAnaM dhRtarASTram abhISpsayA 6 [v] tato vyapete tamasi sUrye vimala udgate maitre muhUrte saMprApte mRdv arciSi divAkare 7 kaumude mAsi revatyAM zarad ante himAgame sphItasasyamukhe kAle kalyaH sattvavatAM varaH 8 maGgalyAH puNyanirghoSA vAcaH zRNvaMz ca sUnRtAH brAhmaNAnAM pratItAnAm RSINAm iva vAsavaH 9 kRtvA paurvAhNikaM kRtyaM snAtaH zucir alaMkRtaH upatasthe vivasvantaM pAvakaM ca janArdanaH 10 RSabhaM pRSTha Alabhya brAhmaNAn abhivAdya ca agniM pradakSiNaM kRtvA pazyan kalyANam agrataH 11 tat pratijJAya vacanaM pANDavasya janArdanaH ziner naptAram AsInam abhyabhASata sAtyakim 12 ratha AropyatAM zaGkhaz cakraM ca gadayA saha upAsaGgAz ca zaktyaz ca sarvapraharaNAni ca 13 duryodhano hi duSTAtmA karNaz ca saha saubalaH na ca zatrur avajJeyaH prAkRto 'pi balIyasA 14 tatas tan matam AjJAya kezavasya puraHsarAH prasasrur yojayiSyanto rathaM cakragadAbhRtaH 15 taM dIptam iva kAlAgnim AkAzagam ivAdhvagam candrasUryaprakAzAbhyAM cakrAbhyAM samalaMkRtam 16 ardhacandraiz ca candraiz ca matsyaiH samRgapakSibhiH puSpaiz ca vividhaiz citraM maNiratnaiz ca sarvazaH 17 taruNAdityasaMkAzaM bRhantaM cArudarzanam maNihemavicitrAGgaM sudhvajaM supatAkinam 18 sUpaskaram anAdhRSyaM vaiyAghraparivAraNam yazoghnaM pratyamitrANAM yadUnAM nandivardhanam 19 vAjibhiH sainyasugrIvam edha puSpabalAhakaiH snAtaiH saMpAdayAM cakruH saMpannaiH sarvasaMpadA 20 mahimAnaM tu kRSNasya bhUya evAbhivardhayan sughoSaH patagendreNa dhvajena yuyuje rathaH 21 taM meruzikharaprakhyaM meghadundubhi nisvanam Aruroha rathaM zaurir vimAnam iva puNyakRt 22 tataH sAtyakim Aropya prayayau puruSottamaH pRthivIM cAntarikSaM ca rathagoSeNa nAdayan 23 vyapoDhAbhra ghanaH kAlaH kSaNena samapadyata zivaz cAnuvavau vAyuH prazAntam abhavad raviH 24 pradakSiNAnulomAz ca maGgalyA mRgapakSiNaH prayANe vAsudevasya babhUvur anuyAyinaH 25 maGgalyArtha padaiH zabdair anvavartanta sarvazaH sArasAH zatapatrAz ca haMsAz ca madhusUdanam 26 mantrAhuti mahAhomair hUyamAnaz ca pAvakaH pradakSiNazikho bhUtvA vidhUmaH samapadyata 27 vasiSTho vAmadevaz ca bhUridyumno gayaH krathaH zukranArada vAlmIkA marutaH kuziko bhRguH 28 brahma devarSayaz caiva kRSNaM yadusukhAvaham pradakSiNam avartanta sahitA vAsavAnujam 29 evam etair mahAbhAgair maharSigaNasAdhubhiH pUjitaH prayayau kRSNaH kurUNAM sadanaM prati 30 taM prayAntam anuprAyAt kuntIputro yudhiSThiraH bhImasenArjunau cobhau mAdrIputrau ca pANDavau 31 cekitAnaz ca vikrAnto dhRSTaketuz ca cedipaH drupadaH kAzirAjaz ca zikhaNDI ca mahArathaH 32 dhRSTadyumnaH saputraz ca virATaH kekayaiH saha saMsAdhanArthaM prayayuH kSatriyAH kSatriyarSabham 33 tato 'nuvrajya govindaM dharmarAjo yudhiSThiraH rAjJAM sakAze dyutimAn uvAcedaM vacas tadA 34 yo naiva kAmAn na bhayAn na lobhAn nArthakAraNAt anyAyam anuvarteta sthirabuddhir alolupaH 35 dharmajJo dhRtimAn prAjJaH sarvabhUteSu kezavaH IzvaraH sarvabhUtAnAM devadevaH pratApavAn 36 taM sarvaguNasaMpannaM zrIvatsa kRtalakSaNam saMpariSvajya kaunteyaH saMdeSTum upacakrame 37 yA sA bAlyAt prabhRty asmAn paryavardhayatAbalA upavAsatapaH zIlA sadA svastyayane ratA 38 devatAtithipUjAsu guruzuzrUSaNe ratA vatsalA priyaputrA ca priyAsmAkaM janArdana 39 suyodhana bhayAd yA no 'trAyatAmitrakarzana mahato mRtyusaMbAdhAd uttaran naur ivArNavAt 40 asmat kRte ca satataM yayA duHkhAni mAdhava anubhUtAny aduHkhArhA tAM sma pRccher anAmayam 41 bhRzam AzvAsayez cainAM putrazokapariplutAm abhivAdya svajethAz ca pANDavAn parikIrtayan 42 UDhAt prabhRti duHkhAni zvazurANAm ariMdama nikArAn atadarhA ca pazyantI duHkham aznute 43 api jAtu sa kAlaH syAt kRSNa duHkhaviparyayaH yad ahaM mAtaraM kliSTAM sukhe dadhyAm ariMdama 44 pravrajanto 'nvadhAvat sA kRpaNA putragRddhinI rudatIm apahAyainAm upagacchAma yad vanam 45 na nUnaM mriyate duHkhaiH sA cej jIvati kezava tathA putrAdhibhir gADham ArtA hy Anarta satkRtA 46 abhivAdyA tu sA kRSNa tvayA madvacanAd vibho dhRtarASTraz ca kauravyo rAjAnaz ca vayo 'dhikAH 47 bhISmaM droNaM kRpaM caiva mahArAjaM ca bAhlikam drauNiM ca somadattaM ca sarvAMz ca bharatAn pRthak 48 viduraM ca mahAprAjJaM kurUNAM mantradhAriNam agAdha buddhiM dharmajJaM svajethA madhusUdana 49 ity uktvA kezavaM tatra rAjamadhye yudhiSThiraH anujJAto nivavRte kRSNaM kRtvA pradakSiNam 50 vrajann eva tu bIbhatsuH sakhAyaM puruSarSabham abravIt paravIraghnaM dAzArham aparAjitam 51 yad asmAkaM vibho vRttaM purA vai mantranizcaye ardharAjyasya govinda viditaM sarvarAjasu 52 tac ced dadyAd asaGgena satkRtyAnavamanya ca priyaM me syAn mahAbAho mucyeran mahato bhayAt 53 ataz ced anyathA kartA dhArtarASTro 'nupAyavit antaM nUnaM kariSyAmi kSatriyANAM janArdana 54 evam ukte pANDavena paryahRSyad vRkodaraH muhur muhuH krodhavazAt pravepata ca pANDavaH 55 vepamAnaz ca kaunteyaH prAkrozan mahato ravAn dhanaMjaya vacaH zrutvA harSotsika manA bhRzam 56 tasya taM ninadaM zrutvA saMprAvepanta dhanvinaH vAhanAni ca sarvANi zakRn mUtraM prasusruvuH 57 ity uktvA kezavaM tatra tathA coktvA vinizcayam anujJAto nivavRte pariSvajya janArdanam 58 teSu rAjasu sarveSu nivRtteSu janArdanaH tUrNam abhyapatad dhRSTaH sainyasugrIva vAhanaH 59 te hayA vAsudevasya dArukeNa pracoditAH panthAnam Acemur iva grasamAnA ivAmbaram 60 athApazyan mahAbAhur RSIn adhvani kezavaH brAhmyA zriyA dIpyamAnAn sthitAn ubhayataH pathi 61 so 'vatIrya rathAt tUrNam abhivAdya janArdanaH yathAvat tAn RSIn sarvAn abhyabhASata pUjayan 62 kac cil lokeSu kuzalaM kac cid dharmaH svanuSThitaH brAhmaNAnAM trayo varNAH kac cit tiSThanti zAsane 63 tebhyaH prayujya tAM pUjAM provAca madhusUdanaH bhagavantaH kva saMsiddhAH kA vIthI bhavatAm iha 64 kiM vA bhagavatAM kAryam ahaM kiM karavANi vaH kenArthenopasaMprAptA bhagavanto mahItalam 65 tam abravIj jAmadagnya upetya madhusUdanam pariSvajya ca govindaM purA sucarite sakhA 66 devarSayaH puNyakRto brAhmaNAz ca bahuzrutAH rAjarSayaz ca dAzArha mAnayantas tapasvinaH 67 devAsurasya draSTAraH purANasya mahAdyute sametaM pArthivaM kSatraM didRkSantaz ca sarvataH 68 sabhAsadaz ca rAjAnas tvAM ca satyaM janArdana etan mahat prekSaNIyaM draSTuM gacchAma kezava 69 dharmArthasahitA vAcaH zrotum icchAmi mAdhava tvayocyamAnAH kuruSu rAjamadhye paraMtapa 70 bhISmadroNAdayaz caiva viduraz ca mahAmatiH tvaM ca yAdava zArdUlasabhAyAM vai sameSyatha 71 tava vAkyAni divyAni tatra teSAM ca mAdhava zrotum icchAmi govinda satyAni ca zubhAni ca 72 ApRSTo 'si mahAbAho punar drakSyAmahe vayam yAhy avighnena vai vIra drakSyAmas tvAM sabhA gatam | | 1 [v] prayAntaM devakIputraM paravIra rujo daza mahArathA mahAbAhum anvayuH zastrapANayaH 2 padAtInAM sahasraM ca sAdinAM ca paraMtapa bhojyaM ca vipulaM rAjan preSyAz ca zatazo 'pare 3 [j] kathaM prayAto dAzArho mahAtmA madhusUdanaH kAni vA vrajatas tasya nimittAni mahaujasaH 4 [v] tasya prayANe yAny Asann adbhutAni mahAtmanaH tAni me zRNu divyAni daivAny autpAtikAni ca 5 anabhre 'zaninirghoSaH savidyutsamajAyata anvag eva ca parjanyaH prAvarSad vighane bhRzam 6 pratyag Uhur mahAnadyaH prAGmukhAH sindhusattamAH vipArItA dizaH sarvA na prAjJAyata kiM cana 7 prAjvalann agnayo rAjan pRthivIsamakampata udapAnAz ca kumbhAz ca prAsiJcaJ zatazo jalam 8 tamaH saMvRtam apy AsIt sarvaM jagad idaM tadA na dizo nAdizo rAjan prajJAyante sma reNunA 9 prAdurAsIn mahAJ zabdaH khe zarIraM na dRzyate sarveSu rAjan dezeSu tad adbhutam ivAbhavat 10 prAmathnAd dhAstina puraM vAto dakSiNapazcimaH Arujan gaNazo vRkSAn paruSo bhImanisvanaH 11 yatra yatra tu vArSNeyo vartate pathi bhArata tatra tatra sukho vAyuH sarvaM cAsIt pradakSiNam 12 vavarSa puSpavarSaM ca kamalAni ca bhUrizaH samaz ca panthA nirduHkho vyapetakuza kaNTakaH 13 sa gacchan brAhmaNai rAjaMs tatra tatra mahAbhujaH arcyate madhuparkaiz ca sumanobhir vasu pradaH 14 taM kiranti mahAtmAnaM vanyaiH puSpaiH sugandhibhiH striyaH pathi samAgamya sarvabhUtahite ratam 15 sa zAlibhavanaM ramyaM sarvasasya samAcitam sukhaM paramadharmiSTham atyagAd bharatarSabha 16 pazyan bahu pazUn grAmAn ramyAn hRdayatoSaNAn purANi ca vyatikrAman rASTrANi vividhAni ca 17 nityahRSTAH sumanaso bhAratair abhirakSitAH nodvignAH paracakrANAm anayAnAm akovidAH 18 upaplavyAd athAyAntaM janAH puranivAsinaH pathy atiSThanta sahitA viSvaksena didRkSayA 19 te tu sarve sunAmAnam agnim iddham iva prabhum arcayAm Asur arcyaM taM dezAtithim upasthitam 20 vRkasthalaM samAsAdya kezavaH paravIrahA prakIrNarazmAv Aditye vimale lohitAyati 21 avatIrya rathAt tUrNaM kRtvA zaucaM yathAvidhi rathamocanam Adizya saMdhyAm upaviveza ha 22 dAruko 'pi hayAn muktvA paricarya ca zAstrataH mumoca sarvaM varmANi muktvA cainAn avAsRjat 23 abhyatItya tu tat sarvam uvAca madhusUdanaH yudhiSThirasya kAryArtham iha vatsyAmahe kSapAm 24 tasya tan matam AjJAya cakrur AvasathaM narAH kSaNena cAnna pAnAni guNavanti samArjayan 25 tasmin grAme pradhAnAs tu ya Asan brAhmaNA nRpa AryAH kulInA hrImanto brAhmIM vRttim anuSThitAH 26 te 'bhigamya mahAtmAnaM hRSIkezam ariMdamam pUjAM cakrur yathAnyAyam AzIr maGgalasaMyutAm 27 te pUjayitvA dAzArhaM sarvalokeSu pUjitam nyavedayanta vezmAni ratnavanti mahAtmane 28 tAn prabhuH kRtam ity uktvA satkRtya ca yathArhataH abhyetya teSAM vezmAni punar AyAt sahaiva taiH 29 sumRSTaM bhojayitvA ca brAhmaNAMs tatra kezavaH bhuktvA ca saha taiH sarvair avasat tAM kSapAM sukham | | 1 [v] tathA dUtaiH samAjJAya AyAntaM madhusUdanam dhRtarASTro 'bravId bhISmam arcayitvA mahAbhujam 2 droNaM ca saMjayaM caiva viduraM ca mahAmatim duryodhanaM ca sAmAtyaM hRSTaromAbravId idam 3 adbhutaM mahad AzcaryaM zrUyate kurunandana striyo bAlAz ca vRddhAz ca kathayanti gRhe gRhe 4 satkRtyAcakSate cAnye tathaivAnye samAgatAH pRthag vAdAz ca vartante catvareSu sabhAsu ca 5 upayAsyati dAzArhaH pANDavArthe parAkramI sa no mAnyaz ca pUjyaz ca sarvathA madhusUdanaH 6 tasmin hi yAtrA lokasya bhUtAnAm Izvaro hi saH tasmin dhRtiz ca vIryaM ca prajJA caujaz ca mAdhave 7 sa mAnyatAM narazreSThaH sa hi dharmaH sanAtanaH pUjito hi sukhAya syAd asukhaH syAd apUjitaH 8 sa cet tuSyati dAzArha upacArair ariMdamaH kRtsnAn sarvAn abhiprAyAn prApsyAmaH sarvarAjasu 9 tasya pUjArtham adyaiva saMvidhatsva paraMtapa sabhAH pathi vidhIyantAM sarvakAmasamAhitAH 10 yathA prItir mahAbAho tvayi jAyeta tasya vai tathA kuruSva gAndhAre kathaM vA bhISma manyase 11 tato bhISmAdayaH sarve dhRtarASTraM janAdhipam UcuH paramam ity evaM pUjayanto 'sya tad vacaH 12 teSAm anumataM jJAtvA rAjA duryodhanas tadA sabhA vAstUni ramyANi pradeSTum upacakrame 13 tato dezeSu dezeSu ramaNIyeSu bhAgazaH sarvaratnasamAkIrNAH sabhAz cakrur anekazaH 14 AsanAni vicitrANi yuktAni vividhair guNaiH striyo gandhAn alaMkArAn sUkSmANi vasanAni ca 15 guNavanty annapAnAni bhojyAni vividhAni ca mAlyAni ca sugandhIni tAni rAjA dadau tataH 16 vizeSataz ca vAsArthaM sabhAM grAme vRkasthale vidadhe kauravo rAjA bahuratnAM manoramAm 17 etad vidhAya vai sarvaM devArham atimAnuSam Acakhyau dhRtarASTrAya rAjA duryodhanas tadA 18 tAH sabhAH kezavaH sarvA ratnAni vividhAni ca asamIkSyaiva dAzArha upAyAt kuru sadma tat | | 1 [dhR] upaplavyAd iha kSattar upayAto janArdanaH vRkasthale nivasati sa ca prAtar ihaiSati 2 AhukAnAm adhipatiH purogaH sarvasAtvatAm mahAmanA mahAvIryo mahAmAtro janArdanaH 3 sphItasya vRSNivaMzasya bhartA goptA ca mAdhavaH trayANAm api lokAnAM bhagavAn prapitAmahaH 4 vRSNyandhakAH sumanaso yasya prajJAm upAsate AdityA vasavo rudrA yathAbuddhiM bRhaspateH 5 tasmai pUjAM prayokSyAmi dAzArhAya mahAtmane pratyakSaM tava dharmajJa tan me kathayataH zRNu 6 ekavarNaiH sukRSNAGgair bAhlijAtair hayottamaiH caturyuktAn rathAMs tasmai raukmAn dAsyAmi SoDaza 7 nityaprabhinnAn mAtaGgAn ISA dantAn prahAriNaH aSTAnucaram ekaikam aSTau dAsyAmi kezave 8 dAsInAm aprajAtAnAM zubhAnAM rukmavarcasAm zatam asmai pradAsyAmi dAsAnAm api tAvataH 9 AvikaM bhahu susparzaM pArvatIyair upAhRtam tad apy asmai pradAsyAmi sahasrANi dazASTa ca 10 ajinAnAM sahasrANi cIna dezodbhavAni ca tAny apy asmai pradAsyAmi yAvad arhati kezavaH 11 divArAtrau ca bhAty eSa sutejA vimalo maNiH tam apy asmai pradAsyAmi tam apy arhati kezavaH 12 ekenApi pataty ahnA yojanAni caturdaza yAnam azvatarI yuktaM dAsye tasmai tad apy aham 13 yAvanti vAhanAny asya yAvantaH puruSAz ca te tato 'STa guNam apy asmai bhojyaM dAsyAmy ahaM sadA 14 mama putrAz ca pautrAz ca sarve duryodhanAd Rte pratyudyAsyanti dAzArhaM rathair mRSTair alaMkRtAH 15 svalaMkRtAz ca kalyANyaH pAdair eva sahasrazaH vAra mukhyA mahAbhAgaM prayudyAsyanti kezavam 16 nagarAd api yAH kAz cid gamiSyanti janArdanam draSTuM kanyAz ca kalyANyas tAz ca yAsyanty anAvRtAH 17 sastrI puruSabAlaM hi nagaraM madhusUdanam udIkSate mahAtmAnaM bhAnumantam iva prajAH 18 mahAdhvajapatAkAz ca kriyantAM sarvatodizam jalAvasikto virajAH panthAs tasyeti cAnvazAt 19 duHzAsanasya ca gRhaM duryodhana gRhAd varam tad asya kriyatAM kSipraM susaMmRSTam alaMkRtam 20 etad dhi rucir AkAraiH prAsAdair upazobhitam zivaM ca ramaNIyaM ca sarvartusu mahAdhanam 21 sarvam asmin gRhe ratnaM mama duryodhanasya ca yad yad arhet sa vArSNeyas tat tad deyam asaMzayam | | 1 [vi] rAjan bahumataz cAsi trailokyasyApi sattamaH saMbhAvitaz ca lokasya saMmataz cAsi bhArata 2 yat tvam evaMgate brUyAH pazcime vayasi sthitaH zAstrAd vA supratarkAd vA susthiraH sthaviro hy asi 3 lokhAzmanIva bhAH sUrye mahormir iva sAgare dharmas tvayi mahAn rAjann iti vyavasitAH prajAH 4 sadaiva bhAvito loko guNaughais tava pArthiva guNAnAM rakSaNe nityaM prayatasva sabAndhavaH 5 ArjavaM pratipadyasva mA bAlyAd bahudhA nazIH rAjyaM putrAMz ca pautrAMz ca suhRdaz cApi supriyAn 6 yat tvaM ditsasi kRSNAya rAjann atithaye bahu etad anyac ca dAzArhaH pRthivIm api cArhati 7 na tu tvaM dharmam uddhizya tasya vA priyakAraNAt etad icchasi kRSNAya satyenAtmAnam Alabhe 8 mAyaiSAtattvam evaitac chadmaitad bhUridakSiNa jAnAmi te mataM rAjan gUDhaM bAhyena karmaNA 9 paJca paJcaiva lipsanti grAmakAn pAnavA nRpa na ca ditsasi tebhyas tAMs tac chamaM kaH kariSyati 10 arthena tu mahAbAhuM vArSNeyaM tvaM jihIrSasi anenaivAbhyupAyena pANDavebhyo bibhitsasi 11 na ca vittena zakyo 'sau nodyamena na garhayA anyo dhanaMjayAt kartum etat tattvaM bravImi te 12 veda kRSNasya mAhAtmyaM vedAsya dRDhabhaktitAm atyAjyam asya jAnAmi prANais tulyaM dhanaMjayam 13 anyat kumbhAd apAM purNAd anyat pAdAvasecanAt anyat kuzalasaMpraznAn naiSiSyati janArdanaH 14 yat tv asya priyam AtithyaM mAnArhasya mahAtmanaH tad asmai kriyatAM rAjan mAnArho hi janArdanaH 15 AzaMsamAnaH kalyANaM kurUn abhyeti kezavaH yenaiva rAjann arthena tad evAsmA upAkuru 16 zamam icchati dAzArhas tava duryodhanasya ca pANDavAnAM ca rAjendra tad asya vacanaM kuru 17 pitAsi rAjan putrAs te vRddhas tvaM zizavaH pare vartasva pitRvat teSu vartante te hi putravat | | 1 [dur] yad Aha virudaH kRSNe sarvaM tat satyam ucyate anurakto hy asaMhAryaH pArthAn prati janArdanaH 2 yat tu satkArasaMyuktaM deyaM vasu janArdane anekarUpaM rAjendra na tad deyaM kadA cana 3 dezaH kAlas tathAyukto na hi nArhati kezavaH maMsyaty adhokSajo rAjan bhayAd arcati mAm iti 4 avamAnaz ca yatra syAt kSatriyasya vizAM pate na tat kuryAd budhaH kAryam iti me nizcitA matiH 5 sa hi pUjyatamo devaH kRSNaH kamalalocanaH trayANAm api lokAnAM viditaM mama sarvathA 6 na tu tasmin pradeyaM syAt tathA kAryagatiH prabho vigrahaH samupArabdho na hi zAmyaty avigrahAt 7 [v] tasya tad vacanaM zrutvA bhISmaH kurupitAmahaH vaicitravIryaM rAjAnam idaM vacanam abravIt 8 satkRto 'satkRto vApi na krudhyeta janArdanaH nAlam anyam avajJAtum avajJAto 'pi kezavaH 9 yat tu kAryaM mahAbAho manasA kAryatAM gatam sarvopAyair na tac chakyaM kena cit kartum anyathA 10 sa yad brUyAn mahAbAhus tat kAryam avizaGkayA vAsudevena tIrthena kSipraM saMzAmya pANDavaiH 11 dharmyam arthyaM sa dharmAtmA dhruvaM vaktA janArdanaH tasmin vAcyAH priyA vAco bhavatA bAndhavaiH saha 12 [dur] na paryAyo 'sti yad rAjaJ zriyaM niSkevalAm aham taiH sahemAm upAznIyAM jIvaJ jIvaiH pitAmaha 13 idaM tu sumahat kAryaM zRNu me yat samarthitam parAyaNaM pANDavAnAM niyaMsyAmi janArdanam 14 tasmin baddhe bhaviSyanti vRSNayaH pRthivI tathA pANDavAz ca vidheyA me sa ca prAtar ihaiSyati 15 atropAyaM yathA samyaG na budhyeta janArdanaH na cApAyo bhavet kaz cit tad bhavAn prabravItu me 16 [v] tasya tad vacanaM zrutvA ghoraM kRSNAbhisaMhitam dhRtarASTraH sahAmAtyo vyathito vimanAbhavat 17 tato duryodhanam idaM dhRtarASTro 'bravId vacaH maivaM vocaH prajA pAla naiSa dharmaH sanAtanaH 18 dUtaz ca hi hRSIkezaH saMbandhI ca priyaz ca naH apApaH kauraveyeSu kathaM bandhanam arhati 19 [bhIsma] parIto dhRtarASTrAyaM tava putraH sumandadhIH vRNoty anarthaM natv arthaM yAcyamAnaH suhRdgaNaiH 20 imam utpathi vartantaM pApaM pApAnubandhinam vAkyAni suhRdAM hitvA tvam apy asyAnuvartase 21 kRSNam akliSTakarmANam AsAdyAyaM sudurmatiH tava putraH sahAmAtyaH kSaNena na bhaviSyati 22 pApasyAsya nRzaMsasya tyaktaharmasya durmateH notsahe 'narthasaMyuktAM vAcaM zrotuM kathaM cana 23 [v] ity uktvA bharatazreSTho vRddhaH paramamanyumAn utthAya tasmAt prAtiSThad bhISmaH satyaparAkramaH | | 1 [v] prAtar utthAya kRSNas tu kRtavAn sarvam Ahnikam brAhmaNair abhyanujJAtaH prayayau nagaraM prati 2 taM prayAntaM mahAbAhum anujJApya tato nRpa paryavartanta te sarve vRkasthalanivAsinaH 3 dhArtarASTrAs tam AyAntaM pratyujjagmuH svalaMkRtAH duryodhanam Rte sarve bhISmadroNakRpAdayaH 4 paurAz ca bahulA rAjan hRSIkezaM didRkSavaH yAnair bahuvidhair anye padbhir eva tathApare 5 sa vai pathi samAgamya bhISmeNAkliSTa karmaNA droNena dhArtarASTraiz ca tair vRto nagaraM yayau 6 kRSNa saMmAnanArthaM ca nagaraM samalaMkRtam babhUvU rAjamArgAz ca bahuratnasamAcitAH 7 na sma kaz cid gRhe rAjaMs tad AsId bharatarSabha na strI na vRddho na zizur vAsudeva didRkSayA 8 rAjamArge narA na sma saMbhavanty avaniM gatAH tathA hi sumahad rAjan hRSIkeza pravezane 9 AvRtAni varastrIbhir gRhANi sumahAnty api pracalantIva bhAreNa dRzyante sma mahItale 10 tathA ca gatimantas te vAsudevasya vAjinaH pranaSTagatayo 'bhUvan rAjamArge narair vRte 11 sa gRhaM dhRtarASTrasya prAvizac chatrukarzanaH pANDuraM puNDarIkAkSaH prAsAdair upazobhitam 12 tisraH kakSyA vyatikramya kezavo rAjavezmanaH vaicitra vIryaM rAjAnam abhyagacchad ariMdamaH 13 ahyAgacchati dAzArhe prajJA cakSur narezvaraH sahaiva droNa bhISmAbhyAm udatiSThan mahAyazAH 14 kRpaz ca somadattaz ca mahArAjaz ca bAhlikaH Asanebhyo 'calan sarve pUjayanto janArdanam 15 tato rAjAnam AsAdya dhRtarASTraM yazasvinam sa bhISmaM pUjayAm Asa vArSNeyo vAgbhir aJjasA 16 teSu dharmAnupUrvIM tAM prayujya madhusUdanaH yathA vayaH samIyAya rAjabhis tatra mAdhavaH 17 atha droNaM saputraM sa bAhlIkaM ca yazasvinam kRpaM ca somadattaM ca samIyAya janArdanaH 18 tatrAsId UrjitaM mRSTaM kAJcanaM mahad Asanam zAsanAd dhRtarASTrasya tatropAvizad acyutaH 19 atha gAM madhuparkaM cApy udakaM ca janArdane upajahrur yathAnyAyaM dhRtarASTra purohitAH 20 kRtAtithyas tu govindaH sarvAn parihasan kurUn Aste saMbandhakaM kurvan kurubhiH parivAritaH 21 so 'rcito dhRtarASTreNa pUjitaz ca mahAyazAH rAjAnaM samanujJApya nirAkrAmad ariMdamaH 22 taiH sametya yathAnyAyaM kurubhiH kurusaMsadi vidurAvasathaM ramyam upAtiSThata mAdhavaH 23 viduraH sarvakalyANair abhigamya janArdanam arcayAm Asa dAzArhaM sarvakAmair upasthitam 24 kRtAtithyaM tu govindaM viduraH sarvadharmavit kuzalaM pANDuputrANAm apRcchan madhusUdanam 25 prIyamANasya suhRdo viduSo buddhisattamaH dharmanityasya ca tadA gatadoSasya dhImataH 26 tasya sarvaM savistAraM pANDavAnAM viceSTitam kSattur AcaSTa dAzArhaH sarvapratyakSadarzivAn | | 1 [v] athopagamya viduram apahAhNe janArdanaH pitRSvasAraM govindaH so 'bhyagacchad ariMdamaH 2 sA dRSTvA kRSNam AyAntaM prasannAditya varcasam kaNThe gRhItvA prAkrozat pRthA pArthAn anusmaran 3 teSAM sattvavatAM madhye govindaM sahacAriNam cirasya dRSTvA vArSNeyaM bASpam AhArayat pRthA 4 sAbravIt kRSNam AsInaM kRtAtithyaM yudhAM patim bASpagadgada pUrNena mukhena parizuSyatA 5 ye te bAlyAt prabhRtyeva guruzuzrUSaNe ratAH parasparasya suhRdaH saMmatAH samacetasaH 6 nikRtyA bhraMzitA rAjyAj janArhA nirjanaM gatAH vinItakrodhaharzAz ca brahmaNyAH satyavAdinaH 7 tyaktvA priya sukhe pArthA rudantIm apahAya mAm ahArSuz ca vanaM yAntaH samUlaM hRdayaM mama 8 atadarhA mahAtmAnaH kathaM kezava pANDavAH USur mahAvane tAta siMhavyAghra gajAkule 9 bAlA vihInAH pitrA te mayA satatalAlitAH apazyantaH svapitarau katham USur mahAvane 10 zaGkhadundubhinirghoSair mRdaGgair vaiNavair api pANDavAH samabodhyanta bAlyAt prabhRti kezava 11 ye sma vAraNazabdena hayAnAM heSitena ca rathanemi ninAdaiz ca vyabodhyanta sadA gRhe 12 zaGkhabherI ninAdena veNuvINAnunAdinA puNyAhaghoSamizreNa pUjyamAnA dvijAtibhiH 13 vastrai ratnair alaMkAraiH pUjayanto dvijanmanaH gIrbhir maGgalayuktAbhir bAhmaNAnAM mahAtmanAm 14 arcitair arcanArhairz ca stubvadbhir abhinanditAH prAsAdAgreSv abodhyanta rAGka vAjina zAyinaH 15 te nUnaM ninadaM zrutvA zvApadAnAM mahAvane na smopayAnti nidrAM vai atadarhA janArdana 16 bherImRdaGganinanaiH zaGkhavaiNava nisvanaiH strINAM gItaninAdaiz ca madhurair madhusUdana 17 bandi mAgadha sUtaiz ca stuvadbhir bodhitAH katham mahAvane vyabodhyanta zvApadAnAM rutena te 18 hrImAn satyadhRtir dAnto bhUtAnAm anukampitA kAmadveSau vaze kRtvA satAM vartmAnuvartate 19 ambarISasya mAndhAtur yayAter nahuSasya ca bharatasya dilIpasya ziber auzInarasya ca 20 rAjarSINAM purANAnAM dhuraM dhatte durudvahAm zIlavRttopasaMpanno dharmajJaH satyasaMgaraH 21 rAjA sarvaguNopetas trailokyasyApi yo bhavet ajAtazatrur dharmAtmA zuddhajAmbUnadaprabhaH 22 zreSThaH kuruSu sarveSu dharmataH zrutavRttataH priyadarzano dIrghabhujaH kathaM kRSNa yudhiSThiraH 23 yaH sa nAgAyuta prANo vAtaraMhA vRkodaraH amarSI pANDavo nityaM priyo bhrAtuH priyaM karaH 24 kIcakasya ca sajJAter yo hantA madhusUdana zUraH krodhavazAnAM ca hiDimbasya bakasya ca 25 parAkrame zakrasamo vAyuvegasamo jave mahezvara samaH krodhe bhImaH praharatAM varaH 26 krodhaM balam amarSaM ca yo nidhAya paraMtapaH jitAtmA pANDavo 'marSI bhrAtus tiSThati zAsane 27 tejorAziM mahAtmAnaM balaugham amitaujasam bhImaM pradarzanenApi bhImasenaM janArdana taM mamAcakSva vArSNeya katham adya vRkodaraH 28 Aste parighabAhuH sa madhyamaH pANDavo 'cyuta arjunenArjuno yaH sa kRSNa bAhusahasriNA dvibAhuH spardhate nityam atItenApi kezava 29 kSipaty ekena vegena paJcabANazatAni yaH iSvastre sadRze rAjJaH kArtavIryasya pANDavaH 30 tejasAdityasadRzo maharSipratimo dame kSamayA pRthivI tulyaM mahendrasamavikramaH 31 AdhirAjyaM mahad dIptaM prathitaM madhusUdana AhRtaM yena vIryeNa kurUNAM sarvarAjasu 32 yasya bAhubalaM ghoraM kauravAH paryupAsate sa sarvarathinAM zreSTha pANDavaH satyavikramaH 33 yo 'pAzrayaH pANDavAnAM devAnAm iva vAsavaH sa te bhrAtA sakhA caiva katham adya dhanaMjayaH 34 dayAvAn sarvabhUteSu hrIniSedho mahAstravit mRduz ca sukumAraz ca dhArmikaz ca priyaz ca me 35 sahadevo maheSvAsaH zUraH samitizobhanaH bhrAtRRNAM kRSNa zuzrUSur dharmArthakuzalo yuvA 36 sadaiva sahadevasya bhrAtaro madhusUdana vRttaM kalyANa vRttasya pUjayanti mahAtmanaH 37 jyeSThApacAyinaM vIraM sahadevaM yudhAM patim zuzrUSuM mama vArSNeya mAdrIputraM pracakSva me 38 sukumAro yuvA zUro darzanIyaz ca pANDavaH bhrAtRRNAM kRSNa sarveSAM priyaH prANo bahizcaraH 39 citrayodhI ca nakulo maheSvAso mahAbalaH kac cit sa kuzalI kRSNa vatso mama sukhaidhitaH 40 sukhocitam aduHkhArhaM sukumAraM mahAratham api jAtu mahAbAho pazyeyaM nakulaM punaH 41 pakSma saMpAtaje kAle nakulena vinAkRtA na labhAmi sukhaM vIra sAdya jIvAmi pazya mAm 42 sarvaiH putraiH priyatamA draupadI me janArdana kulInA zIlasaMpannA sarvaiH samuditA guNaiH 43 putra lokAt patilokAn vRNvAnA satyavAdinI priyAn putrAn parityajya pANDavAn anvapadyata 44 mahAbhijana saMpannA sarvakAmaiH supUjitA IzvarI sarvakalyANI draupadI katham acyuta 45 patibhiH paJcabhiH zUrair agnikalpaiH prahAribhiH upapannA maharSvAsair draupadI duHkhabhAginI 46 caturdazam imaM varSaM yan nApazyam ariMdama putrAdhibhiH paridyUnAM draupadIM satyavAdinIm 47 na nUnaM karmabhiH puNyair aznute puruSaH sukham draupadI cet tathA vRttA nAznute sukham avyayam 48 na priyo mama kRSNAya bIbhatsur na yudhiSThiraH bhImaseno yamau vApi yad apazyaM sabhA gatAm 49 na me duHkhataraM kiM cid bhUtapUrvaM tato 'dhikam yad draupadIM nivAtasthAM zvazurANAM samIpagAm 50 AnAyitAm anAryeNa krodhalobhAnuvartinA sarve praikSanta kurava ekavastrAM sabhA gatAm 51 tatraiva dhRtarASTraz ca mahArAjaz ca bAhlikaH kRpaz ca somadattaz ca nirviNNAH kuravas tathA 52 tasyAM saMsadi sarvasyAM kSattAraM pUjayAmy aham vRttena hi bhavaty Aryo na dhanena na vidyayA 53 tasya kRSNa mahAbuddher gambhIrasya mahAmanaH kSattuH zIlam alaMkAro lokAn viSTabhya tiSThati 54 sA zokArtA ca hRSTA ca dRSTvA govindam Agatam nAnAvidhAni duHkhAni sarvANy evAnvakIrtayat 55 pUrvair AcaritaM yat tat kurAjabhir ariMdama akSadyUtaM mRgavadhaH kac cid eSAM sukhAvaham 56 tan mAM dahati yat kRSNA sabhAyAM kuru saMnidhau dhArtarASTraiH parikliSTA yathA na kuzalaM tathA 57 nirvAsanaM ca nagarAt pravrajyA ca paraMtapa nAnAvidhAnAM duHkhAnAm AvAso 'smi janArdana ajJAtacaryA bAlAnAm avarodhaz ca kezava 58 na sma klezatamaM me syAt putraiH saha paraMtapa duryodhanena nikRtA varSam adya caturdazam 59 duHkhAd api sukhaM na syAd yadi puNyaphalakSayaH na me vizeSo jAtv AsId dhArtarASTreSu pANDavaiH 60 tena satyena kRSNa tvAM hatAmitraM zriyA vRtam asmAd vimuktaM saMgrAmAt pazyeyaM pANDavaiH saha naiva zakyAH parAjetuM sattvaM hy eSAM tathAgatam 61 pitaraM tv eva garheyaM nAtmAnaM na suyodhanam yenAhaM kuntibhojAya dhanaM dhUrtair ivArpitA 62 bAlAM mAm Aryakas tubhyaM krIDantIM kandu hastakAm adadAt kuntibhojAya sakhA sakhye mahAtmane 63 sAhaM pitrA ca nikRtA zvazuraiz ca paraMtapa atyantaduHkhitA kRSNa kiM jIvitaphalaM mama 64 yan mA vAg abravIn naktaM sUtake savyasAcinaH putras te pRthivIM jetA yazaz cAsya divaM spRzet 65 hatvA kurUn grAmajanye rAjyaM prApya dhanaMjayaH bhrAtRbhiH saha kaunteyas trIn medhAn AhariSyati 66 nAhaM tAm abhyasUyAmi namo dharmAya vedhase kRSNAya mahate nityaM dharmo dhArayati prajAH 67 dharmaz ced asti vArSNeya tathA satyaM bhaviSyati tvaM cApi tat tathA kRSNa sarvaM saMpAdayiSyasi 68 na mAM mAdhava vaidhavyaM nArthanAzo na vairitA tathA zokAya bhavati yathA putrair vinAbhavaH 69 yAhaM gANDIvadhanvAnaM sarvazastrabhRtAM varam dhanaMjayaM na pazyAmi kA zAntir hRdayasya me 70 idaM caturdazaM varSaM yan nApazyaM yudhiSThiram dhanaMjayaM ca govinda yamau taM ca vRkodaram 71 jIvanAzaM pranaSTAnAM zrAddhaM kurvanti mAnavAH arthatas te mama mRtAs teSAM cAhaM janArdana 72 brUyA mAdhava rAjAnaM dharmAtmAnaM yudhiSThiram bhUyAMs te hIyate dharmo mA putraka vRthA kRthAH 73 parAzrayA vAsudeva yA jIvAmi dhig astu mAm vRtteH kRpaNa labdhAyA apratiSThaiva jyAyasI 74 atho dhanaMjayaM brUyA nityodyuktaM vRkodaram yadarthaM kSatriyA sUte tasya vo 'tikramiSyati 75 asmiMz ced Agate kAle kAlo vo'tikramiSyati lokasaMbhAvitAH santaH sunRzaMsaM kariSyatha 76 nRzaMsena ca vo yuktAMs tyajeyaM zAzvatIH samAH kAle hi samanuprApte tyaktavyam api jIvitam 77 mAdrIputrau ca vaktavyau kSatradharmaratau sadA vikrameNArjitAn bhogAn vRNItaM jIvitAd api 78 vikramAdhigatA hy arthAH kSatradharmeNa jIvataH mano manuSyasya sadA prINanti puruSottama 79 gatvA brUhi mahAbAho sarvazastrabhRtAM varam arjunaM pANDavaM vIraM draupadyAH padavIM cara 80 viditau hi tavAtyantaM kruddhAv iva yathAntakau bhImArjunau nayetAM hi devAn api parAM gatim 81 tayoz caitad avajJAnaM yat sA kRSNA sabhAM gatA duHzAsanaz ca karNaz ca paruSANy abhyabhASatAm 82 duryodhano bhImasenam abhyagacchan manasvinam pazyatAM kurumukhyAnAM tasya drakSyati yat phalam 83 na hi vairaM samAsAdya prazAmyati vRkodaraH sucirAd api bhImasya na hi vairaM prazAmyati yAvadantaM na nayati zAtravAJ zatrukarzanaH 84 na duHkhaM rAjyaharaNaM na ca dyUte parAjayaH pravrAjanaM ca putrANAM na me tadduHkhakAraNam 85 yat tu sA bRhatI zyAmA ekavastrA sabhAM gatA azRNot paruSA vAcas tato duHkhataraM nu kim 86 strI dharmiNI varArohA kSatradharmaratA sadA nAdhyagacchat tathA nAthaM kRSNA nAthavatI satI 87 yasyA mama saputrAyAs tvaM nAtho madhusUdana rAmaz ca balinAM zreSThaH pradyumnaz ca mahArathaH 88 sAham evaMvidhaM duHkhaM sahe 'dya puruSottama bhIme jIvati durdharSe vijaye cApalAyini 89 tata AzvAsayAm Asa putrAdhibhir abhiplutAm pitRSvasAraM zocantIM zauriH pArtha sakhaH pRthAm 90 kA nu sImantinI tvAdRg lokeSv asti pitRSvasaH zUrasya rAjJo duhitA AjamIDha kulaM gatA 91 mahAkulInA bhavatI drahAd dhradam ivAgatA IzvarI sarvakalyANI bhartA paramapUjitA 92 vIrasUr vIra patnI ca sarvaiH samuditA guNaiH sukhaduHkhe mahAprAjJe tvAdRzI soDhum arhati 93 nidrA tandrI krodhaharSau kSutpipAse himAtapau etAni pArthA nirjitya nityaM vIrAH sukhe ratAH 94 tyaktagrAmya sukhAH pArthA nityaM vIra sukhapriyAH na te svalpena tuSyeyur mahotsAhA mahAbalAH 95 antaM dhIrA niSevante madhyaM grAmyasukhapriyAH uttamAMz ca pariklezAn bhogAMz cAtIva mAnuSAn 96 anteSu remire dhIrA na te madhyeSu remire antaprAptiM sukhAm Ahur duHkham antaram antayoH 97 abhivAdayanti bhavatIM pANDavAH saha kRSNayA AtmAnaM ca kuzalinaM nivedyAhur anAmayam 98 arogAn sarvasiddhArthAn kSipraM drakSyasi pANDavAn IzvarAn sarvalokasya hatAmitrAJ zriyA vRtAn 99 evam AzvAsitA kuntI pratyuvAca janArdanam putrAdhibhir abhidhvastA nigRhyAbuddhijaM tamaH 100 yad yat teSAM mahAbAho pathyaM syAn madhusUdana yathA yathA tvaM manyethAH kuryAH kRSNa tathA tathA 101 avilopena dharmasya anikRtyA paraMtapa prabhAvajJAsmi te kRSNa satyasyAbhijanasya ca 102 vyavasthAyAM ca mitreSu buddhivikramayos tathA tvam eva naH kule dharmas tvaM satyaM tvaM tapo mahat 103 tvaM trAtA tvaM mahad brahma tvayi sarvaM pratiSThitam yathaivAttha tathaivaitat tvayi satyaM bhaviSyati 104 tAm Amantrya ca govindaH kRtvA cAbhipradakSiNam prAtiSThata mahAbAhur duryodhana gRhAn prati | | 1 [v] pRthAm Amantrya govindaH kRtvA cApi pradakSiNam duryodhana gRhaM zaurir abhyagacchad ariMdamaH 2 lakSmyA paramayA yuktaM puraMdara gRhopamam tasya kakSyA vyatikramya tisro dvAHsthair avAritaH 3 tato 'bhraghanasaMkAzaM girikUTam ivocchritam zriyA jvalantaM prAsAdam Aruroha mahAyazAH 4 tatra rAjasahasraiz ca kurubhiz cAbhisaMvRtam dhArtarASTraM mahAbAhuM dadarzAsInam Asane 5 duHzAsanaM ca karNaM ca zakuniM cApi saubalam duryodhana samIpe tAn AsanasthAn dadarza saH 6 abhyAgacchati dAzArhe dhArtarASTro mahAyazAH udatiSThat sahAmAtyaH pUjayan madhusUdanam 7 sametya dhArtarASTreNa sahAmAtyena kezavaH rAjabhis tatra vArSNeyaH samAgacchad yathA vayaH 8 tatra jAmbUnadamayaM paryaGkaM supariSkRtam vividhAstaraNAstIrNam abhyupAvizad acyutaH 9 tasmin gAM madhuparkaM ca upahRtya janArdane nivedayAm Asa tadA gRhAn rAjyaM ca kauravaH 10 tatra govindam AsInaM prasannAditya varcasam upAsAM cakrire sarve kuravo rAjabhiH saha 11 tato duryodhano rAjA vArSNeyaM jayatAM varam nyamantrayad bhojanena nAbhyanandac ca kezavaH 12 tato duryodhanaH kRSNam abravId rAjasaMsadi mRdupUrvaM zaThodarkaM karNam AbhASya kauravaH 13 kasmAd annAni pAnAni vAsAMsi zayanAni ca tvadartham upanItAni nAgrahIs tvaM janArdana 14 ubhayoz cAdadaH sAhyam ubhayoz ca hate rataH saMbandhI dayitaz cAsi dhRtarASTrasya mAdhava 15 tvaM hi govinda dharmArthau vettha tattvena sarvazaH tatra kAraNam icchAmi zrotuM cakragadAdhara 16 sa evam ukto govindaH pratyuvAca mahAmanAH oghameghasvanaH kAle pragRhya vipulaM bhujam 17 anambU kRtam agrastam anirastam asaMkulam rAjIvanetro rAjAnaM hetumadvAkyam uttamam 18 kRtArthA bhuJjate dUtAH pUjAM gRhNanti caiva hi kRtArthaM mAM sahAmAtyas tvam arciSyasi bhArata 19 evam uktaH pratyuvAca dhArtarASTro janArdanam na yuktaM bhavatAsmAsu pratipattum asAMpratam 20 kRtArthaM cAkRtArthaM ca tvAM vayaM madhusUdana yatAmahe pUjayituM govinda na ca zaknumaH 21 na ca tat kAraNaM vidmo yasmin no madhusUdana pUjAM kRtAM prIyamANair nAmaMsthAH puruSottama 22 vairaM no nAsti bhavatA govinda na ca vigrahaH sa bhavAn prasamIkSyaitan nedRzaM vaktum arhati 23 evam uktaH pratyuvAca dhArtarASTraM janArdanaH abhivIkSya sahAmAtyaM dAzArhaH prahasann iva 24 nAhaM kAmAn na saMrambhAn na dveSAn nArthakAraNAt na hetuvAdAl lobhAd vA dharmaM jahyAM kathaM cana 25 saMprIti bhojyAny annAni Apad bhojyAni vA punaH na ca saMprIyase rAjan na cApy Apad gatA vayam 26 akasmAd dviSase rAjaJ janmaprabhRti pANDavAn priyAnuvartino bhrAtRRn sarvaiH samuditAn guNaiH 27 akasmAc caiva pArthAnAM dveSaNaM nopapadyate dharme sthitAH pANDaveyAH kas tAn kiM vaktum arhati 28 yas tAn dveSTi sa mAM dveSTi yas tAn anu sa mAm anu aikAtmyaM mAM gataM viddhi pANDavair dharmacAribhiH 29 kAmakrodhAnuvartI hi yo mohAd virurutsate guNavantaM ca yo dveSTi tam AhuH puruSAdhamam 30 yaH kalyANa guNAJ jJAtIn mohAl lobhAd didRkSate so 'jitAtmAjita krodho naciraM tiSThati zriyam 31 atha yo guNasaMpannAn hRdayasyApriyAn api priyeNa kurute vazyAMz ciraM yazasi tiSThati 32 sarvam etad abhoktavyam annaM duSTAbhisaMhitam kSattur ekasya bhoktavyam iti me dhIyate matiH 33 evam uktvA mahAbAhur duryodhanam amarSaNam nizcakrAma tataH zubhrAd dhArtarASTra nivezanAt 34 niryAya ca mahAbAhur vAsudevo mahAmanAH nivezAya yayau vezma virudasya mahAtmanaH 35 tam abhyagacchad droNaz ca kRpo bhISmo 'tha bAhlikaH kuravaz ca mahAbAhuM virudasya gRhe sthitam 36 te 'bhigamyAbruvaMs tatra kuravo madhusUdanam nivedayAmo vArSNeya saratnAMs te gRhAnvayam 37 tAn uvAca mahAtejAH kauravAn madhusUdanaH sarve bhavanto gacchantu sarvA me 'pacitiH kRtA 38 yAteSu kuruSu kSattA dAzArham aparAjitam abhyarcayAm Asa tadA sarvakAmaiH prayatnavAn 39 tataH kSattAnna pAnAni zucIni guNavanti ca upAharad anekAni kezavAya mahAtmane 40 tair tarpayitvA prathamaM brAhmaNAn madhusUdanaH vedavidbhyo dadau kRSNaH paramadraviNAny api 41 tato 'nuyAyibhiH sArdhaM marudbhir iva vAsavaH vidurAnnAni bubhuje zucIni guNavanti ca | | 1 [v] taM bhuktavantam AzvastaM nizAyAM viduro 'bravIt nedaM samyag vyavasitaM kezavAgamanaM tava 2 ardhadharmAtigo mUDhaH saMrambhI ca janArdana mAnaghno mAnakAmaz ca vRddhAnAM zAsanAtigaH 3 dharmazAstrAtigo mando durAtmA pragrahaM gataH aneyaH zreyasAM pApo dhArtarASTro janArdana 4 kAmAtmA prAjJamAnI ca mitradhruk sarvazaGkitaH akartA cAkRtajJaz ca tyaktadharmaH priyAnRtaH 5 etaiz cAnyaiz ca bahubhir doSair eSa samanvitaH tvayocyamAnaH zreyo 'pi saMrambhAn na grahISyati 6 senA samudayaM dRSTvA pArthivaM madhusUdana kRtArthaM manyate bAla AtmAnam avicakSaNaH 7 ekaH karNaH parAJ jetuM samartha iti nizcitam dhArtarASTrasya durbuddheH sa zamaM nopayAsyati 8 bhISme droNe kRpe karNe droNaputre jayadrathe bhUyasIM vartate vRttiM na zame kurute manaH 9 nizcitaM dhArtarASTrANAM sakarNAnAM janArdana bhISmadroNakRpAn pArthA na zaktAH prativIkSitum 10 saMvic ca dhArtarASTrANAM sarveSAm eva kezava zame prayatamAnasya tava saubhrAtra kAGkSiNaH 11 na pANDavAnAm asmAbhiH pratideyaM yathocitam iti vyavasitAs teSu vacanaM syAn nirarthakam 12 yatra sUktaM duruktaM ca samaM syAn madhusUdana na tatra pralapet prAjJo badhireSv iva gAyanaH 13 avijAnatsu mUDheSu nirmaryAdeSu mAdhava na tvaM vAkyaM bruvan yuktaz cANDAleSu dvijo yathA 14 so 'yaM balastho mUDhaz ca na kariSyati te vacaH tasmin nirarthakaM vAkyam uktaM saMpatsyate tava 15 teSAM samupaviSTAnAM sarveSAM pApacetasAm tava madhyAvataraNaM mama kRSNa na rocate 16 durbuddhInAm aziSTAnAM bahUnAM pApacetasAm pratIpaM vacanaM madhye tava kRSNa na rocate 17 anupAsitavRddhatvAc chriyA mohAc ca darpitaH vayo darpAd amarSAc ca na te zreyo grahISyati 18 balaM balavad apy asya yadi vakSyasi mAdhava tvayy asya mahatI zaGkA na kariSyati te vacaH 19 nedam adya yudhA zakyam indreNApi sahAmaraiH iti vyavasitAH sarve dhArtarASTrA janArdana 20 teSv evam upapanneSu kAmakrodhAnuvartiSu samartham api te vAkyam asamarthaM bhaviSyati 21 madhye tiSThan hastyanIkasya mando; rathAzvayuktasya balasya mUDhaH duryodhano manyate vItamanyuH; kRtsnA mayeyaM pRthivI jiteti 22 AzaMsate dhRtarASTrasya putro; mahArAjyam asapatnaM pRthivyAm tasmiJ zamaH kevalo nopalabhyo; baddhaM santam AgataM manyate 'rtham 23 paryasteyaM pRthivI kAlapakvA; duryodhanArthe pANDavAn yoddhukAmAH samAgatAH sarvayodhAH pRthivyAM; rAjAnaz ca kSitipAlaiH sametAH 24 sarve caite kRtavairAH purastAt; tvayA rAjAno hRtasArAz ca kRSNa tavodvegAt saMzritA dhArtarASTrAn; susaMhatAH saha karNena vIrAH 25 tyaktAtmAnaH saha duryodhanena; sRSTA yoddhuM pANDavAn sarvayodhAH teSAM madhye pravizethA yadi tvaM; na tan mataM mama dAzArha vIra 26 teSAM samupaviSTAnAM bahUnAM duSTacetasAm kathaM madhyaM prapadyethAH zatrUNAM zatrukarzana 27 sarvathA tvaM mahAbAho devair api durutsahaH prabhAvaM pauruSaM buddhiM jAnAmi tava zatruhan 28 yA me prItiH pANDaveSu bhUyaH sA tvayi mAdhava premNA ca bahumAnAc ca sauhRdAc ca bravImy aham | | 1 [bha] yathA brUyAn mahAprAjJo yathA brUyAd vicakSaNaH yathA vAcyas tvadvidhena suhRdA madvidhaH suhRt 2 dharmArthayuktaM tathyaM ca yathA tvayy upapadyate tathA vacanam ukto 'smi tvayaitat pitRmAtRvat 3 satyaM prAptaM ca yuktaM cApy evam eva yathAttha mAm zRNuSvAgamane hetuM vidurAvahito bhava 4 daurAtmyaM dhArtarASTrasya kSatriyANAM ca vairitAm sarvam etad ahaM jAnan kSattaH prApto 'dya kauravAn 5 paryastAM pRthivIM sarvAM sAzvAM saratha kuJjarAm yo mocayen mRtyupAzAt prApnuyAd dharmam uttamam 6 dharmakAryaM yataJ zaktyA na cec chaknoti mAnavaH prApto bhavati tat puNyam atra me nAsti saMzayaH 7 manasA cintayan pApaM karmaNA nAbhirocayan na prApnoti phalaM tasya evaM dharmavido viduH 8 so 'haM yatiSye prazamaM kSattaH kartum amAyayA kurUNAM sRJjayAnAM ca saMgrAme vinaziSyatAm 9 seyam Apan mahAghorA kuruSv eva samutthitA karNa duryodhana kRtA sarve hy ete tad anvayAH 10 vyasanaiH klizyamAnaM hi yo mitraM nAbhipadyate anunIya yathAzakti taM nRzaMsaM vidur budhAH 11 A kezagrahaNAn mitram akAryAt saMnivartayan avAcyaH kasya cid bhavati kRtayatno yathAbalam 12 tat samarthaM zubhaM vAkyaM dharmArthasahitaM hitam dhArtarASTraH sahAmAtyo grahItuM vidurArhati 13 hitaM hi dhArtarASTrANAM pANDavAnAM tathaiva ca pRthivyAM kSatriyANAM ca yatiSye 'ham amAyayA 14 hite prayatamAnaM mAM zaGked duryodhano yadi hRdayasya ca me prItir AnRNyaM ca bhaviSyati 15 jJAtInAM hi mitho bhede yan mitraM nAbhipadyate sarvayatnena madhyasthaM na tan mitraM vidur budhAH 16 na mAM brUyur adharmajJA mUDhA asuhRdas tathA zakto nAvArayat kRSNaH saMrabdhAn kurupANDavAn 17 ubhayoH sAdhayann artham aham Agata ity uta tatra yatnam ahaM kRtvA gaccheyaM nRSv avAcyatAm 18 mama dharmArthayuktaM hi zrutvA vAkyam anAmayam na ced AdAsyate bAlo diSTasya vazam eSyati 19 ahApayan pANDavArthaM yathAvac; chamaM kurUNAM yadi cAcareyam puNyaM ca me syAc caritaM mahArthaM; mucyeraMz ca kuravo mRtyupAzAt 20 api vAcaM bhASamANasya kAvyAM; dharmArAmAm arthavatIm ahiMsrAm avekSeran dhArtarASTrAH samarthAM; mAM ca prAptaM kuravaH pUjayeyuH 21 na cApi mama paryAptAH sahitAH sarvapArthivAH kruddhasya pramukhe sthAtuM siMhasyevetare mRgAH 22 [v] ity evam uktvA vacanaM vRSNInAm RSabhas tadA zayane sukhasaMsparze zizye yadusukhAvahaH | | 1 [v] tathA kathayator eva tayor buddhimatos tadA zivA nakSatrasaMpannA sA vyatIyAya zarvarI 2 dharmArthakAmayuktAz ca vicitrArthapadAkSarAH zRNvato vividhA vAco vidurasya mahAtmanaH 3 kathAbhir anurUpAbhiH kRSNasyAmita tejasaH akAmasyeva kRSNasya sA vyatIyAya zarvarI 4 tatas tu svarasaMpannA bahavaH sUtamAgadhAH zaGkhadundubhinirghoSaiH kezavaM pratyabodhayan 5 tata utthAya dAzArha RSabhaH sarvasAtvatAm sarvam AvazyakaM cakre prAtaH kAryaM janArdanaH 6 kRtoda kAryajapyaH sa hutAgniH samalaMkRtaH tata Adityam udyantam upAtiSThata mAdhavaH 7 atha duryodhanaH kRSNaM zakuniz cApi saubalaH saMdhyAM tiSThantam abhyetya dAzArham aparAjitam 8 AcakSetAM tu kRSNasya dhRtarASTraM sabhA gatam kurUMz ca bhISma pramukhAn rAjJaH sarvAMz ca pArthivAn 9 tvAm arthayante govinda divi zakram ivAmarAH tAv abhyanandad govindaH sAmnA paramavalgunA 10 tato vimala Aditye brAhmaNebhyo janArdanaH dadau hiraNyaM vAsAMsi gAz cAzvAMz ca paraMtapaH 11 visRSTavantaM ratnAni dAzArham aparAjitam tiSThantam upasaMgamya vavande sArathis tadA 12 tam upasthitam AjJAya rathaM divyaM mahAmanAH mahAbhraghananirghoSaM sarvaratnavibhUSitam 13 agniM pradakSiNaM kRtvA brAhmaNAMz ca janArdanaH kaustubhaM maNim Amucya zriyA paramayA jvalan 14 kurubhiH saMvRtaH kRSNo vRSNibhiz cAbhirakSitaH AtiSThata rathaM zauriH sarvayAdavanandanaH 15 anvAruroha dAzArhaM viduraH sarvadharmavit sarvaprANabhRtAM zreSThaM sarvadharmabhRtAM varam 16 tato duryodhanaH kRSNaM zakuniz cApi saubalaH dvitIyena rathenainam anvayAtAM paraMtapam 17 sAtyakiH kRtavarmA ca vRSNInAM ca mahArathAH pRSThato 'nuyayuH kRSNaM rathair azvair gajair api 18 teSAM hemapariSkArA yuktAH paramavAjibhiH gacchatAM ghoSiNaz citrAz cAru babhrAjire rathAH 19 saMmRSTasaMsikta rajaH pratipede mahApatham rAjarSicaritaM kAle kRSNo dhImAJ zriyA jvalan 20 tataH prayAte dAzArhe prAvAdyantaika puSkarAH zaGkhAz ca dadhmire tatra vAdyAny anyAni yAni ca 21 pravIrAH sarvalokasya yuvAnaH siMhavikramAH parivArya rathaM zaurer agacchanta paraMtapAH 22 tato 'nye bahusAhasrA vicitrAdbhuta vAsasaH asi prAsAyudha dharAH kRSNasyAsan puraHsarAH 23 gajAH paraHzatAs tatra varAz cAzvAH sahasrazaH prayAntam anvayur vIraM dAzArham aparAjitam 24 puraM kurUNAM saMvRttaM draSTukAmaM janArdanam savRddhabAlaM sastrIkaM rathyA gatam ariMdamam 25 vedikApAzritAbhiz ca samAkrAntAny anekazaH pracalantIva bhAreNa yoSidbhir bhavanAny uta 26 saMpUjyamAnaH kurubhiH saMzRNvan vividhAH kathAH yathArhaM pratisatkurvan prekSamANaH zanair yayau 27 tataH sabhAM samAsAdya kezavasyAnuyAyinaH sazaGkhair veNunirghoSair dizaH sarvA vyanAdayan 28 tataH sA samitiH sarvA rAjJAm amitatejasAm saMprAkampata harSeNa kRSNAgamana kAGkSayA 29 tato 'bhyAzagate kRSNe samahRSyan narAdhipAH zrutvA taM rathanirghoSaM paryajJya ninadopamam 30 AsAdya tu sabhA dvAram RSabhaH sarvasAtvatAm avatIrya rathAc chauriH kailAsazikharopamAt 31 nagameghapratIkAzAM jvalantIm iva tejasA mahendra sadana prakhyAM praviveza sabhAM tataH 32 pANau gRhItvA viduraM sAtyakiM ca mahAyazAH jyotIMSy Adityavad rAjan kurUn pracchAdayaJ zriyA 33 agrato vAsudevasya karNaduryodhanAv ubhau vRSNayaH kRtavarmA ca Asan kRSNasya pRSThataH 34 dhRtarASTraM puraskRtya bhISmadroNAdayas tataH Asanebhyo 'calan sarve pUjayanto janArdanam 35 abhyAgacchati dAzArhe prajJA cakSur mahAmanAH sahaiva bhISmadroNAbhyAm udatiSThan mahAyazAH 36 uttiSThati mahArAje dhRtarASTre janezvare tAni rAjasahasrANi samuttasthuH samantataH 37 AsanaM sarvatobhadraM jAmbUnadapariSkRtam kRSNArthe kalpitaM tatra dhRtarASTrasya zAsanAt 38 smayamAnas tu rAjAnaM bhISmadroNau ca mAdhavaH abhyabhASata dharmAtmA rAjJaz cAnyAn yathA vayaH 39 tatra kezavam AnarcuH samyag abhyAgataM sabhAm rAjAnaH pArthivAH sarve kuravaz ca janArdanam 40 tatra tiSThan sa dAzArho rAjamadhye paraMtapaH apazyad antarikSasthAn RSIn parapuraMjayaH 41 tatas tAn abhisaMprekSya nAradapramukhAn RSIn abhyabhASata dAzArho bhISmaM zAMtanavaM zanaiH 42 pArthivIM samitiM draSTum RSayo 'bhyAgatA nRpa nimantryatAm Asanaiz ca satkAreNa ca bhUyasA 43 naiteSv anupaviSTeSu zakyaM kena cid Asitum pUjA prayujyatAm Azu munInAM bhAvitAtmanAm 44 RSIJ zAMtanavo dRSTvA sabhA dvAram upasthitAn tvaramANas tato bhRtyAn AsanAnIty acodayat 45 AsanAny atha mRSTAni mahAnti vipulAni ca maNikAJcanacitrANi samAjahrus tatas tataH 46 teSu tatropaviSTeSu gRhItArdheSu bhArata niSasAdAsane kRSNo rAjAnaz ca yathAsanam 47 duHzAsanaH sAtyakaye dadAv Asanam uttamam viviMzatir dadau pIThaM kAJcanaM kRtavarmaNe 48 avidUre 'tha kRSNasya karNaduryodhanAv ubhau ekAsane mahAtmAnau niSIdatur amarSaNau 49 gAndhArarAjaH zakunir gAndhArair abhirakSitaH niSasAdAsane rAjA saha putro vizAM pate 50 viduro maNipIThe tu zuklaspardhyAjinottare saMspRzann AsanaM zaurer mahAmatir upAvizat 51 cirasya dRSTvA dAzArhaM rAjAnaH sarvapArthivAH amRtasyeva nAtRpyan prekSamANA janArdanam 52 atasI puSpasaMkAzaH pItavAsA janArdanaH vyabhrAjata sabhAmadhye hemnIvopahito maNiH 53 tatas tUSNIM sarvam AsId govinda gatamAnasam na tatra kaz cit kiM cid dhi vyAjahAra pumAn kva cit | | 1 [v] teSv AsIneSu sarveSu tUSNIMbhUteSu rAjasu vAkyam abhyAdade kRSNaH sudaMSTro dundubhisvanaH 2 jImUta iva dharmAnte sarvAM saMzrAvayan sabhAm dhRtarASTram abhiprekSya samabhASata mAdhavaH 3 kurUNAM pANDavAnAM ca zamaH syAd iti bhArata aprayatnena vIrANAm etad yatitum AgataH 4 rAjan nAnyat pravaktavyaM tava niHzreyasaM vacaH viditaM hy eva te sarvaM veditavyam ariMdama 5 idam adya kulaM zreSThaM sarvarAjasu pArthiva zrutavRttopasaMpannaM sarvaiH samuditaM guNaiH 6 kRpAnukampA kAruNyam AnRzaMsyaM ca bhArata tathArjavaM kSamA satyaM kuruSv etad viziSyate 7 tasminn evaMvidhe rAjan kule mahati tiSThati tvannimittaM vizeSeNa neha yuktam asAMpratam 8 tvaM hi vArayitA zreSThaH kurUNAM kurusattama mithyA pracaratAM tAta bAhyeSv AbhyantareSu ca 9 te putrAs tava kauravya duryodhana purogamAH dharmArthau pRSThataH kRtvA pracaranti nRzaMsavat 10 aziSTA gatamaryAdA lobhena hRtacetasaH sveSu bandhuSu mukhyeSu tad vettha bharatarSabha 11 seyam Apan mahAghorA kuruSv eva samutthitA upekSyamANA kauravya pRthivIM ghAtayiSyati 12 zakyA ceyaM zamayituM tvaM ced icchasi bhArata na duSkaro hy atra zamo mato me bharatarSabha 13 tvayy adhInaH zamo rAjan mayi caiva vizAM pate putrAn sthApaya kauravya sthApayiSyAmy ahaM parAn 14 AjJA tava hi rAjendra kAryA putraiH sahAnvayaiH hitaM balavad apy eSAM tiSThatAM tava zAsane 15 tava caiva hitaM rAjan pANDavAnAm atho hitam zame prayatamAnasya mama zAsanakAGkSiNAm 16 svayaM niSkalam AlakSya saMvidhatsva vizAM pate saha bhUtAs tu bharatAs tavaiva syur janezvara 17 dharmArthayor tiSTha rAjan pANDavair abhirakSitaH na hi zakyAs tathA bhUtA yatnAd api narAdhipa 18 na hi tvAM pANDavair jetuM rakSyamANaM mahAtmabhiH indro 'pi devaiH sahitaH prasaheta kuto nRpAH 19 yatra bhISmaz ca droNaz ca kRpaH karNo viviMzatiH azvatthAmA vikarNaz ca somadatto 'tha bAhlikaH 20 saindhavaz ca kaliGgaz ca kAmbojaz ca sudakSiNaH yudhiSThiro bhImasenaH savyasAcI yamau tathA 21 sAtyakiz ca mahAtejA yuyutsuz ca mahAratha ko nu tAn viparItAtmA yudhyeta bharatarSabha 22 lokasyezvaratAM bhUyaH zatrubhiz cApradhRSyatAm prApsyasi tvam amitraghna sahitaH kurupANDavaiH 23 tasya te pRthivIpAlAs tvatsamAH pRthivIpate zreyAMsaz caiva rAjAnaH saMdhAsyante paraMtapa 24 sa tvaM putraiz ca pautraiz ca bhrAtRbhiH pitRbhis tathA suhRdbhiH sarvato guptaH sukhaM zakSyasi jIvitum 25 etAn eva purodhAya satkRtya ca yathA purA akhilAM bhikSyase sarvAM pRthivIM pRthivIpate 26 etair hi sahitaH sarvaiH pANDavaiH svaiz ca bhArata anyAn vijeSyase zatrUn eSa svArthas tavAkhilaH 27 tair evopArjitAM bhUmiM bhokSyase ca paraMtapa yadi saMpatsyase putraiH sahAmAtyair narAdhipa 28 saMyuge vai mahArAja dRzyate sumahAn kSayaH kSaye cobhayato rAjan kaM dharmam anupazyasi 29 pANDavair nihataiH saMkhye putrair vApi mahAbalaiH yad vindethAH sukhaM rAjaMs tad brUhi bharatarSabha 30 zUrAz ca hi kRtAstrAz ca sarve yuddhAbhikAGkSiNaH pANDavAs tAvakAz caiva tAn rakSa mahato bhayAt 31 na pazyema kurUn sarvAn pANDavAMz caiva saMyuge kSINAn ubhayataH zUrAn rathebhyo rathibhir hatAn 32 samavetAH pRthivyAM hi rAjAno rAjasattama amarSavazam ApannA nAzayeyur imAH prajAH 33 trAhi rAjann imaM lokaM na nazyeyur imAH prajAH tvayi prakRtim Apanne zeSaM syAt kurunandana 34 zuklA vadAnyA hrImanta AryAH puNyAbhijAtayaH anyonyasacivA rAjaMs tAn pAhi mahato bhayAt 35 ziveneme bhUmipAlAH samAgamya parasparam saha bhuktvA ca pItvA ca pratiyAntu yathA gRham 36 suvAsasaH sragviNaz ca satkRtya bharatarSabha amarSAMz ca nirAkRtya vairANi ca paraMtapa 37 hArdaM yat pANDaveSv AsIt prApte 'sminn AyuSaH kSaye tad eva te bhavaty adya zazvac ca bharatarSabha 38 bAlA vihInAH pitrA te tvayaiva parivardhitAH tAn pAlaya yathAnyAyaM putrAMz ca bharatarSabha 39 bhavataiva hi rakSyAs te vyasaneSu vizeSataH mA te dharmas tathaivArtho nazyeta bharatarSabha 40 Ahus tvAM pANDavA rAjann abhivAdya prasAdya ca bhavataH zAsanAd duHkham anubhUtaM sahAnugaiH 41 dvAdazemAni varSANi vane nirvyuSitAni naH trayodazaM tathAjJAtaiH sajane parivatsaram 42 sthAtA naH samaye tasmin piteti kRtanizcayAH nAhAsma samayaM tAta tac ca no brAhmaNA viduH 43 tasmin naH samaye tiSTha sthitAnAM bharatarSabha nityaM saMklezitA rAjan svarAjyAMzaM labhemahi 44 tvaM dharmam arthaM yuJjAnaH samyaG nas trAtum arhasi gurutvaM bhavati prekSya bahUn klezAMs titikSmahe 45 sa bhavAn mAtRpitRvad asmAsu pratipadyatAm guror garIyasI vRttir yA ca ziSyasya bhArata 46 pitrA sthApayitavyA hi vayam utpatham AsthitAH saMsthApaya pathiSv asmAMs tiSTha rAjan svavartmani 47 Ahuz cemAM pariSadaM putrAs te bharatarSabha dharmajJeSu sabhAsatsu neha yuktam asAMpratam 48 yatra dharmo hy adharmeNa satyaM yatrAnRtena ca hanyate prekSamANAnAM hatAs tatra sabhAsadaH 49 viddho dharmo hy adharmeNa sabhAM yatra prapadyate na cAsya zalyaM kRntanti viddhAs tatra sabhAsadaH dharma etAn Arujati yathA nady anukUlajAn 50 ye dharmam anupazyantas tUSNIM dhyAyanta Asate te satyam Ahur dharmaM ca nyAyyaM ca bharatarSabha 51 zakyaM kim anyad vaktuM te dAnAd anyaj janezvara bruvantu vA mahIpAlAH sabhAyAM ye samAsate dharmArthau saMpradhAryaiva yadi satyaM bravImy aham 52 pramuJcemAn mRtyupAzAt kSatriyAn kSatriyarSabha prazAmya bharatazreSTha mA manyuvazam anvagAH 53 pitryaM tebhyaH pradAyAMzaM pANDavebhyo yathocitam tataH saputraH siddhArtho bhuGkSva bhogAn paraMtapa 54 ajAtazatruM jAnISe sthitaM dharme satAM sadA saputre tvayi vRttiM ca vartate yAM narAdhipa 55 dAhitaz ca nirastaz ca tvAm evopAzritaH punaH indraprasthaM tvayaivAsau saputreNa vivAsitaH 56 sa tatra nivasan sarvAn vazam AnIya pArthivAn tvan mukhAn akarod rAjan na ca tvAm atyavartata 57 tasyaivaM vartamAnasya saubalena jihIrSatA rASTrANi dhanadhAnyaM ca prayuktaH paramopadhiH 58 sa tAm avasthAM saMprApya kRSNAM prekSya sabhA gatAm kSatradharmAd ameyAtmA nAkampata yudhiSThiraH 59 ahaM tu tava teSAM ca zreya icchAmi bhArata dharmAd arthAt sukhAc caiva mA rAjan nInazaH prajAH 60 anartham arthaM manvAnA arthaM vAnartham AtmanaH lobhe 'tiprasRtAn putrAn nigRhNISva vizAM pate 61 sthitAH zuzrUSituM pArthAH sthitA yoddhum ariMdamAH yat te pathyatamaM rAjaMs tasmiMs tiSTha paraMtapa 62 tad vAkyaM pArthivAH sarve hRdayaiH samapUjayan na tatra kaz cid vaktuM hi vAcaM prAkAmad agrataH | | 1 [v] tasminn abhihite vAkye kezavena mahAtmanA stimitA hRSTaromANa Asan sarve sabhAsadaH 2 kaH svid uttaram etasmAd vaktum utsahate pumAn iti sarve manobhis te cintayanti sma pArthivAH 3 tathA teSu ca sarveSu tUSNIMbhUteSu rAjasu jAmadagnya idaM vAkyam abravIt kurusaMsadi 4 imAm ekopamAM rAjaJ zRNu satyAm azaGkitaH tAM zrutvA zreya Adatsva yadi sAdhv iti manyase 5 rAjA dambhodbhavo nAma sArvabhaumaH purAbhavat akhilAM bubhuje sarvAM pRthivIm iti naH zrutam 6 sa sma nityaM nizApAye prAtar utthAya vIryavAn brAhmaNAn kSatriyAMz caiva pRcchann Aste mahArathaH 7 asti kaz cid viziSTo vA madvidho vA bhaved yudhi zudro vaizyaH kSatriyo vA brAhmaNo vApi zastrabhRt 8 iti bruvann anvacarat sa rAjA pRthivIm imAm darpeNa mahatA mattaH kaM cid anyam acintayan 9 taM sma vaidyA akRpaNA brAhmaNAH sarvato 'bhayAH pratyaSedhanta rAjAnaM zlAghamAnaM punaH punaH 10 pratiSidhyamAno 'py asakRt pRcchaty eva sa vai dvijAn abhimAnI zriyA mattas tam Ucur brAhmaNAs tadA 11 tapasvino mahAtmAno veda vratasamanvitAH udIryamANaM rAjAnaM krodhadIptA dvijAtayaH 12 anekajananaM sakhyaM yayoH puruSasiMhayoH tayos tvaM na samo rAjan bhavitAsi kadA cana 13 evam uktaH sa rAjA tu punaH papraccha tAn dvijAn kva tau vIrau kva janmAnau kiM karmANau ca kau ca tau 14 [brAhmaNAh] naro nArAyaNaz caiva tApasAv iti naH zrutam AyAtau mAnuSe loke tAbhyAM yudhyasva pArthiva 15 zrUyate tau mahAtmAnau naranArAyaNAv ubhau tapo ghoram anirdezyaM tapyete gandhamAdane 16 [rAma] sa rAjA mahatIM senAM yojayitvA SaDaGginIm amRSyamANaH saMprAyAd yatra tAv aparAjitau 17 sa gatvA viSamaM ghoraM parvataM gandhamAdanam mRgayANo 'nvagacchat tau tApasAv aparAjitau 18 tau dRSTvA kSutpipAsAbhyAM kRzau dhamani saMtatau zItavAtAtapaiz caiva karzitau puruSottamau abhigamyopasaMgRhya paryapRcchad anAmayam 19 tam arcitvA mUlaphalair Asanenodakena ca nyamantrayetAM rAjAnaM kiM kAryaM kriyatAm iti 20 [dambhaudbhava] bAhubhyAM me jitA bhUmir nihatAH sarvazatravaH bhavadbhyAM yuddham AkAGkSann upayAto 'smi parvatam AtithyaM dIyatAm etat kAGkSitaM me ciraM prati 21 [naranArAyaNau] apetakrodhalobho 'yam Azramo rAjasattama na hy asminn Azrame yuddhaM kutaH zastraM kuto 'nRjuH anyatra yuddham AkAGkSva bahavaH kSatriyA kSitau 22 [r] ucyamAnas tathApi sma bhUya evAbhyabhASata punaH punaH kSamyamANaH sAntvyamAnaz ca bhArata dambhodbhavo yuddham icchann Ahvayaty eva tApasau 23 tato naras tv iSIkANAM muSTim AdAya kaurava abravId ehi yudhyasva yuddhakAmuka kSatriya 24 sarvazastrANi cAdatsva yojayasva ca vAhinIm ahaM hi te vineSyAmi yuddhazraddhAm itaH param 25 [d] yady etad astram asmAsu yuktaM tApasa manyase etenApi tvayA yotsye yuddhArthI hy aham AgataH 26 [r] ity uktvA zaravarSeNa sarvataH samavAkirat dambhodbhavas tApasaM taM jighAMsuH saha sainikaH 27 tasya tAn asyato ghorAn iSUn paratanuc chidaH kadarthI kRtyasa munir iSIkAbhir apAnudat 28 tato 'smai prAsRjad ghoram aiSIkam aparAjitaH astram apratisaMdheyaM tad adbhutam ivAbhavat 29 teSAm akSINi karNAMz ca nastakAMz caiva mAyayA nimittavedhI sa munir iSIkAbhiH samarpayat 30 sa dRSTvA zvetam AkAzam iSIkAbhiH samAcitam pAdayor nyapatad rAjA svasti me 'stv iti cAbravIt 31 tam abravIn naro rAjaJ zaraNyaH zaraNaiSiNAm brahmaNyo bhava dharmAtmA mA ca smaivaM punaH kRthAH 32 mA ca darpasamAviSTaH kSepsIH kAMz cit kadA cana alpIyAMsaM viziSTaM vA tat te rAjan paraM hitam 33 kRtaprajJo vItalobho nirahaMkAra AtmavAn dAntaH kSAnto mRduH kSemaH prajAH pAlaya pArthiva 34 anujJAtaH svasti gaccha maivaM bhUyaH samAcareH kuzalaM brAhmaNAn pRccher Avayor vacanAd bhRzam 35 tato rAjA tayoH pAdAv abhivAdya mahAtmanoH pratyAjagAma svapuraM dharmaM caivAcinod bhRzam 36 sumahac cApi tat karma yan nareNa kRtaM purA tato guNaiH subahubhiH zreSTho nArAyaNo 'bhavat 37 tasmAd yAvad dhanuHzreSThe gANDIve 'svraM na yujyate tAvat tvaM mAnam utsRjya gaccha rAjan dhanaMjayam 38 kAkudIkaM zukaM nAkam akSisaMtarjanaM tathA saMtAnaM nartanaM ghoram Asyam odakam aSTamam 39 etair viddhAH sarva eva maraNaM yAnti mAnavAH unmattAz ca viceSTante naSTasaMjJA vicetasaH 40 svapante ca plavante ca chardayanti ca mAnavAH mUtrayante ca satataM rudanti ca hasanti ca 41 asaMkhyeyA guNAH pArthe tad viziSTo janArdanaH tvam eva bhUyo jAnAsi kuntIputraM dhanaMjayam 42 naranArAyaNau yau tau tAv evArjuna kezavau vinAjIhi mahArAja pravIrau puruSarSabhau 43 yady etad evaM jAnAsi na ca mAm atizaGkase AryAM matiM samAsthAya zAmya bhArata pANDavaiH 44 atha cen manyase zreyo na me bhedo bhaved iti prazAmya bharata zreSTho mA ca yuddhe manaH kRthAH 45 bhavatAM ca kuruzreSTha kulaM bahumataM bhuvi tat tathaivAstu bhadraM te svArtham evAnucintaya | | 1 [v] jAmadagnyavacaH zrutvA kaNvo 'pi bhagavAn RSiH duryodhanam idaM vAkyam abravIt kurusaMsadi 2 akSayaz cAvyayaz caiva brahmA lokapitAmahaH tathaiva bhagavantau tau naranArAyaNAv RSI 3 AdityAnAM hi sarveSAM viSNur ekaH sanAtanaH ajayyaz cAvyayaz caiva zAzvataH prabhur IzvaraH 4 nimittamaraNAs tv anye candrasUryau mahI jalam vAyur agnis tathAkAzaM grahAs tArAgaNAs tathA 5 te ca kSayAnte jagato hitvA lokatrayaM sadA kSayaM gacchanti vai sarve sRjyante ca punaH punaH 6 muhUrtamaraNAs tv anye mAnuSA mRgapakSiNaH triyag yonyaz ca ye cAnye jIvalokacarAH smRtAH 7 bhUyiSThena tu rAjAnaH zriyaM bhuktvAyuSaH kSaye maraNaM pratigacchanti bhoktuM sukRtaduSkRtam 8 sa bhavAn dharmaputreNa zama kartum ihArhati pANDavAH kuravaz caiva pAlayantu vasuMdharAm 9 balavAn aham ity eva na mantavyaM suyodhana balavanto hi balibhir dRzyante puruSarSabha 10 na balaM balinAM madhye balaM bhavati kaurava balavanto hi te sarve pANDavA deva vikramAH 11 atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam mAtaler dAtukAmasya kanyAM mRgayato varam 12 matas trailokyarAjasya mAtalir nAma sArathiH tasyaikaiva kule kanyA rUpato lokavizrutA 13 guNakezIti vikhyAtA nAmnA sA devarUpiNI zriyA ca vapuSA caiva striyo 'nyAH sAtiricyate 14 tasyAH pradAnasamayaM mAtaliH saha bhAryayA jJAtvA vimamRze rAjaMs tatparaH paricintayan 15 dhik khalv alaghu zIlAnAm ucchritAnAM yazasvinAm narANAm RddhasattvAnAM kule kanyA prarohaNam 16 mAtuH kulaM pitRkulaM yatra caiva pradIyate kulatrayaM saMzayitaM kurute kanyakA satAm 17 deva mAnuSalokau dvau mAnasenaiva cakSuSA avagAhyaiva vicitau na ca me rocate varaH 18 na devAn naiva ditijAn na gandharvAn na mAnuSAn arocayaM varakRte tathaiva bahulAn RSIn 19 bhAryayA tu sa saMmantrya saha rAtrau sudharmayA mAtalir nAgalokAya cakAra gamane matim 20 na me devamanuSyeSu guNakezyAH samo varaH rUpato dRzyate kaz cin nAgeSu bhavitA dhruvam 21 ity Amantrya sudharmAM sa kRtvA cAbhipradakSiNam kanyAM zirasy upAghrAya praviveza mahItalam | | 1 [kaNva] mAtalis tu vrajan mArge nAradena maharSiNA varuNaM gacchatA draSTuM samAgacchad yadRcchayA 2 nArado 'thAbravId enaM kva bhavAn gantum udyataH svena vA sUta kAryeNa zAsanAd vA zatakratoH 3 mAtalir nAradenaivaM saMpRSTaH pathi gacchatA yathAvat sarvam AcaSTa svakAryaM varuNaM prati 4 tam uvAcAtha sa munir gacchAvaH sahitAv iti salileza didekSArtham aham apy udyato divaH 5 ahaM te sarvam AkhyAsye darzayan vasudhAtalam dRSTvA tatra varaM kaM cid rocayiSyAva mAtale 6 avagAhya tato bhUmim ubhau mAtalinAradau dadRzAte mahAtmAnau lokapAlam apAM patim 7 tatra devarSisadRzIM pUjAM prApa sa nAradaH mahendrasadRzIM caiva mAtaliH patyapadyata 8 tAv ubhau prItamanasau kAryavattAM nivedya ha varuNenAbhyanujJAtau nAgalokaM viceratuH 9 nAradaH sarvabhUtAnAm antar bhUminivAsinAm jAnaMz cakAra vyAkhyAnaM yantuH sarvam azeSataH 10 [nArada] dRSTas te varuNas tAta putrapautra samAvRtaH pazyodaka pateH sthAnaM sarvatobhadram Rddhimat 11 eSa putro mahAprAjJo varuNasyeha gopateH eSa taM zIlavRttena zaucena ca viziSyate 12 eSo 'sya putro 'bhimataH puSkaraH puSkarekSaNaH rUpavAn darzanIyaz ca somaputryA vRtaH patiH 13 jyotsnA kAlIti yAm Ahur dvitIyAM rUpataH zriyam Adityasyaiva goH putro jyeSTaH putraH kRtaH smRtaH 14 bhavanaM pazya vAruNyA yad etat sarvakAJcanam yAM prApya suratAM prAptAH surAH surapateH sakhe 15 etAni hRtarAjyAnAM daiteyAnAM sma mAtale dIpyamAnAni dRzyante sarvapraharaNAny uta 16 akSayANi kilaitAni vivartante sma mAtale anubhAva prayuktAni surair avajitAni ha 17 atra rAkSasa jAtyaz ca bhUtajAtyaz ca mAtale divyapraharaNAz cAsan pUrvadaivatanirmitAH 18 agnir eSa mahArciSmAJ jAgarti varuNa hrade vaiSNavaM cakram AviddhaM vidhUmena haviSmatA 19 eSa gANDImayaz cApo lokasaMhAra saMbhRtaH rakSyate daivatair nityaM yatas tad gANDivaM dhanuH 20 eSa kRtye samutpanne tat tad dhArayate balam sahasrazatasaMkhyena prANena satataM dhruvam 21 azAsyAn api zAsty eSa rakSo bandhuSu rAjasu sRSTaH prathamajo daNDo brAhmaNA brahmavAdinA 22 etac chatraM narendrANAM mahac chakreNa bhASitam putrAH salilarAjasya dhArayanti mahodayam 23 etat salilarAjasya chatraM chatragRhe sthitam sarvataH salilaM zItaM jImUta iva varSati 24 etac chatrAt paribhraSTaM salilaM somanirmalam tamasA mUrchitaM yAti yena nArchati darzanam 25 bahUny adbhutarUpANi draSTavyAnIha mAtale tava kAryoparodhas tu tasmAd gacchAva mAciram | | 1 [nArada] etat tu nAgalokasya nAbhisthAne sthitaM puram pAtAlam iti vikhyAtaM daityadAnava sevitam 2 idam adbhiH samaM prAptA ye ke cid dhruvajaGgamAH pravizanto mahAnAdaM nadanti bhayapIDitAH 3 atrAsuro 'gniH satataM dIpyate vAri bhojanaH vyApAreNa dhRtAtmAnaM nibaddhaM samabudhyata 4 atrAmRtaM suraiH pItvA nihitaM nihatAribhiH ataH somasya hAniz ca vRddhiz caiva pradRzyate 5 atra divyaM hayaziraH kAle parvaNi parvaNi uttiSThati suvarNAbhaM vArbhir ApUrayaJ jagat 6 yasmAd atra samagrAs tAH patanti jalamUrtayaH tasmAt pAtAlam ity etat khyAyate puram uttamam 7 airAvato 'smAt salilaM gRhItvA jagato hitaH megheSv AmuJcate zItaM yan mahendraH pravarSati 8 atra nAnAvidhAkArAs timayo naikarUpiNaH apsu somaprabhAM pItvA vasanti jalacAriNaH 9 atra sUryAMzubhir bhinnAH pAtAlatalam AzritAH mRtA divasataH sUta punar jIvanti te nizi 10 udaye nityazaz cAtra candramA razmibhir vRtaH amRtaM spRzya saMsparzAt saMjIvayati dehinaH 11 atra te 'dharmaniratA baddhAH kAlena pIDitAH daiteyA nivasanti sma vAsavena hRtazriyaH 12 atra bhUtapatir nAma sarvabhUtamahezvaraH bhUtaye sarvabhUtAnAm acarat tapa uttamam 13 atra govratino viprAH svAdhyAyAmnAya karzitAH tyaktaprANA jitasvargA nivasanti maharSayaH 14 yatra tatra zayo nityaM yena kena cid AzitaH yena kena cid AcchannaH sa govrata ihocyate 15 airAvato nAgarAjo vAmanaH kumudo 'JjanaH prasUtAH supratIkasya vaMze vAraNasattamAH 16 pazya yady atra te kaz cid rocate guNato varaH varayiSyAva taM gatvA yatnam AsthAya mAtale 17 aNDam etaj jale nyastaM dIpyamAnam iva zriyA A prajAnAM nisargAd vai nodbhidyati na sarpati 18 nAsya jAtiM nisargaM vA kathyamAnaM zRNomi vai pitaraM mAtaraM vApi nAsya jAnAti kaz cana 19 ataH kila mahAn agnir antakAle samutthitaH dhakSyate mAtale sarvaM trailokyaM sacarAcaram 20 [kaNva] mAtalis tv abravIc chrutvA nAradasyAtha bhASitam na me 'tra rocate kaz cid anyato vraja mAciram | | 1 [n] hiraNyapuram ity etat khyAtaM puravaraM mahat daityAnAM dAnavAnAM ca mAyA zatavicAriNAm 2 analpena prayatnena nirmitaM vizvakarmaNA mayena manasA sRSTaM pAtAlatalam Azritam 3 atra mAyA sahasrANi vikurvANA mahaujasaH dAnavA nivasanti sma zUrA dattavarAH purA 4 naite zakreNa nAnyena varuNena yamena vA zakyante vazam AnetuM tathaiva dhanadena ca 5 asurAH kAlakhaJjAz ca tathA viSNupadodbhavAH nairRtA yAtudhAnAz ca brahma vedodbhavAz ca ye 6 daMSTriNo bhImarUpAz ca nivasanty AtmarakSiNaH mAyAvIryopasaMpannA nivasanty AtmarakSiNaH nivAtakavacA nAma dAnavA yuddhadurmadAH 7 jAnAsi ca yathA zakro naitAJ zaknoti vAdhitum 8 bahuzo mAtale tvaM ca tava putraz ca gomukhaH nirbhagno devarAjaz ca saha putraH zacIpatiH 9 pazya vezmAni raukmANi mAtale rAjatAni ca karmaNA vidhiyuktena yuktAny upagatAni ca 10 vaiDUrya haritAnIva pravAlarucirANi ca arkasphaTika zubhrANi varja sArojjvalAni ca 11 pArthivAnIva cAbhAnti punar nagamayAni ca zailAnIva ca dRzyante tArakANIva cApy uta 12 sUryarUpANi cAbhAnti dIptAgnisadRzAni ca maNijAlavicitrANi prAMzUni nibiDAni ca 13 naitAni zakyaM nirdeSTuM rUpato dravyatas tathA guNataz caiva siddhAni pramANa guNavanti ca 14 AkrIDAn pazya daityAnAM tathaiva zayanAny uta ratnavanti mahArhANi bhAjanAny AsanAni ca 15 jaladAbhAMs tathA zailAMs toyaprasravaNAnvitAn kAmapuSpaphalAMz caiva pAdapAn kAmacAriNaH 16 mAtale kaz cid atrApi rucitas te varo bhavet atha vAnyAM dizaM bhUmer gacchAva yadi manyase 17 [kaNva] mAtalis tv abravId enaM bhASamANaM tathAvidham devarSe naiva me kAryaM vipriyaM tridivaukasAm 18 nityAnuSakta vairA hi bhrAtaro devadAnavAH aripakSeNa saMbandhaM rocayiSyAmy ahaM katham 19 anyatra sAdhu gacchAvo draSTuM nArhAmi dAnavAn jAnAmi tu tathAtmAnaM ditsAtma kamalaM yathA | | 1 [n] ayaM lokaH suparNAnAM pakSiNAM pannagAzinAm vikrame gamane bhAre naiSAm asti parizramaH 2 vainateya sutaiH sUta SaDbhis tatam idaM kulam sumukhena sunAmnA ca sunetreNa suvarcasA 3 surUpa pakSirAjena subalena ca mAtale varthitAni prasUtyA vai vinatA kulakartRbhiH 4 pakSirAjAbhijAtyAnAM sahasrANi zatAni ca kazyapasya tato vaMze jAtair bhUtivivardhanaiH 5 sarve hy ete zriyA yuktAH sarve zrIvatsa lakSaNAH sarve zriyam abhIpsanto dhArayanti balAny uta 6 karmaNA kSatriyAz caite nirghRNA bhogi bhojinaH jJAtisaMkSaya kartRtvAd brAhmaNyaM na labhanti vai 7 nAmAni caiSAM vakSyAmi yathA prAdhAnyataH zRNu mAtale zlAghyam etad dhi kulaM viSNuparigraham 8 daivataM viSNur eteSAM viSNur eva parAyaNam hRdi caiSAM sadA viSNur viSNur eva gatiH sadA 9 suvarNacUDo nAgAzI dAruNaz caNDatuNDakaH analaz cAnilaz caiva vizAlAkSo 'tha kuNDalI 10 kAzyapir dhvajaviSkambho vainateyAtha vAmanaH vAtavego dizA cakSur nimeSo nimiSas tathA 11 trivAraH sapta vAraz ca vAlmIkir dvIpakas tathA daitya dvIpaH sarid dvIpaH sArasaH padmakesaraH 12 sumukhaH sukhaketuz ca citrabarhas tathAnaghaH meghakRt kumudo dakSaH sarpAntaH somabhojanaH 13 gurubhAraH kapotaz ca sUryanetraz cirAntakaH viSNudhanvA kumAraz ca paribarho haris tathA 14 susvaro madhuparkaz ca hemavarNas tathaiva ca malayo mAtarizvA ca nizAkaradivAkarau 15 ete pradeza mAtreNa mayoktA garuDAtmajAH prAdhAnyato 'tha yazasA kIrtitAH prANataz ca te 16 yady atra na ruciH kA cid ehi gacchAva mAtale taM nayiSyAmi dezaM tvAM ruciM yatropalapsyase | | 1 [n] idaM rasAtalaM nAma saptamaM pRthivItalam yatrAste surabhir mAtA gavAm amRtasaMbhavA 2 kSarantI satataM kSIraM pRthivI sArasaMbhavam SaNNAM rasAnAM sAreNa rasam ekam anuttamam 3 amRtenAbhitRptasya sAram udgirataH purA pitAmahasya vadanAd udatiSThad aninditA 4 yasyAH kSIrasya dhArAyA nipatantyA mahItale hradaH kRtaH kSIranidhiH pavitraM param uttamam 5 puSpitasyeva phenasya paryantam anuveSTitam pibanto nivasanty atra phenapA munisattamAH 6 phenapA nAma nAmnA te phenAhArAz ca mAtale ugre tapasi vartante yeSAM bibhyati devatAH 7 asyAz catasro dhenvo 'nyA dikSu sarvAsu mAtale nivasanti dizApAlyo dhArayantyo dizaH smRtAH 8 pUrvAM dizaM dhArayate surUpA nAma saurabhI dakSiNAM haMsakA nAma dhArayaty aparAM dizam 9 pazcimA vAruNI dik ca dhAryate vai subhadrayA mahAnubhAvayA nityaM mAtale vizvarUpayA 10 sarvakAmadughA nAma dhenur dhArayate dizam uttarAM mAtale dharmyAM tathailavila saMjJitAm 11 AsAM tu payasA mizraM payo nirmathya sAgare manthAnaM mandaraM kRtvA devair asurasaMhitaiH 12 uddhRtA vAruNI lakSmIr amRtaM cApi mAtale uccaiHzravAz cAzvarAjo maNiratnaM ca kaustubham 13 sudhA hAreSu ca sudhAM svadhA bhojiSu ca svadhAm amRtaM cAmRtAzeSu surabhiH kSarate payaH 14 atra gAthA purA gItA rasAtalanivAsibhiH paurANI zrUyate loke gIyate yA manISibhiH 15 na nAgaloke na svarge na vimAne triviSTape parivAsaH sukhas tAdRg rasAtalatale yathA | | 1 [n] iyaM bhogavatI nAma purI vAsukipAlitA yAdRzI devarAjasya purI varyAmarAvatI 2 eSa zeSaH sthito nAgo yeneyaM dhAryate sadA tapasA lokamukhyena prabhAvamahatA mahI 3 zvetoccaya nibhAkAro nAnAvidha vibhUSaNaH sahasraM dhArayan mUrdhnA jvAlA jihvo mahAbalaH 4 iha nAnAvidhAkArA nAnAvidha vibhUSaNAH surasAyAH sutA nAgA nivasanti gatavyathAH 5 maNisvastika cakrAGkAH kamaNDaluka lakSaNAH sahasrasaMkhyA balinaH sarve raudrAH svabhAvataH 6 sahasrazirasaH ke cit ke cit paJcazatAnanAH zatazIrSAs tathA ke cit ke cit triziraso 'pi ca 7 dvipaJca zirasaH ke cit ke cit sapta mukhAs tathA mahAbhogA mahAkAyAH parvatAbhogabhoginaH 8 bahUnIha sahasrANi prayutAny arbudAni ca nAgAnAm ekavaMzAnAM yathA zreSThAMs tu me zRNu 9 vAsukis takSakaz caiva karkoTaka dhanaMjayau kAlIyo nahuSaz caiva kambalAzvatarAv ubhau 10 bAhyakuNDo maNir nAgas tathaivApUraNaH khagaH vAmanaz caila patraz ca kukuraH kukuNas tathA 11 Aryako nandakaz caiva tathA kalazapotakau kailAsakaH piJjarako nAgaz cairAvatas tathA 12 sumanomukho dadhimukhaH zaGkho nandopanandakau AptaH koTanakaz caiva zikhI niSThUrikas tathA 13 tittirir hastibhadraz ca kumudo mAlyapiNDakaH dvau padmau puNDarIkaz ca puSpo mudgaraparNakaH 14 karavIraH pITharakaH saMvRtto vRtta eva ca piNDAro bilvapatraz ca mUSikAdaH zirISakaH 15 dilIpaH zaGkhazIrSaz ca jyotiSko 'thAparAjitaH kauravyo dhRtarASTraz ca kumAraH kuzakas tathA 16 virajA dhAraNaz caiva subAhur mukharo jayaH badhirAndhau vikuNDaz ca virasaH surasas tathA 17 ete cAnye ca bahavaH kazyapasyAtmajAH smRtAH mAtale pazya yady atra kaz cit te rocate varaH 18 [kaNva] mAtalis tv ekam avyagraH satataM saMnirIkSya vai papraccha nAradaM tatra prItimAn iva cAbhavat 19 sthito ya eSa purataH kauravyasyAryakasya ca dyutimAn darzanIyaz ca kasyaiSa kulanandanaH 20 kaH pitA jananI cAsya katamasyaiSa bhoginaH vaMzasya kasyaiSa mahAn ketubhUta iva sthitaH 21 praNidhAnena dhairyeNa rUpeNa vayasA ca me manaH praviSTo devarSe guNakezyAH patir varaH 22 mAtaliM prItimanasaM dRSTvA sumukha darzanAt nivedayAm Asa tadA mAhAtmyaM janma karma ca 23 airAvata kule jAtaH sumukho nAma nAgarAT Aryakasya mataH pautro dauhitro vAmanasya ca 24 etasya hi pitA nAgaz cikuro nAma mAtale nacirAd vainateyena paJcatvam upapAditaH 25 tato 'bravIt prItamanA mAtalir nAradaM vacaH eSa me rucitas tAta jAmAtA bhujagottamaH 26 kriyatAm atra yatno hi prItimAn asmy anena vai asya nAgapater dAtuM priyAM duhitaraM mune | | 1 [nArada] sUto 'yaM mAtalir nAma zakrasya dayitaH suhRt zuciH zIlaguNopetas tejasvI vIryavAn balI 2 zakrasyAyaM sakhA caiva mantrI sArathir eva ca alpAntaraprabhAvaz ca vAsavena raNe raNe 3 ayaM harisahasreNa yuktaM jaitraM rathottamam devAsureSu yuddheSu manasaiva niyacchati 4 anena vijitAn azvair dorbhyAM jayati vAsavaH anena prahRte pUrvaM balabhit praharaty uta 5 asya kanyA varArohA rUpeNAsadRzI bhuvi sattvazIlaguNopetA guNakezIti vizrutA 6 tasyAsya yatnAc caratas trailokyam amara dyute sumukho bhavataH pautro rocate duhituH patiH 7 yadi te rocate saumya bhujagottama mAciram kriyatAm Aryaka kSipraM buddhiH kanyA pratigrahe 8 yathA viSNukule lakSmIr yathA svAhA vibhAvasoH kule tava tathaivAstu guNakezI pratIcchatu 9 pautrasyArthe bhavAMs tasmAd guNakezI pratIcchatu sadRzIM pratirUpasya vAsavasya zacIm iva 10 pitRhInam api hy enaM guNato varayAmahe bahumAnAc ca bhavatas tathaivairAvatasya ca sumukhasya guNaiz caiva zIlazaucadamAdibhiH 11 abhigamya svayaM kanyAm ayaM dAtuM samudyataH mAlates tasya saMmAnaM kartum arho bhavAn api 12 sa tu dInaH prahRSTaz ca prAha nAradam AryakaH vriyamANe tathA pautre putre ca nidhanaM gate 13 na me naitad bahumataM devarSe vacanaM tava sakhA zakrasya saMyuktaH kasyAyaM nepsito bhavet 14 kAraNasya tu daurbalyAc cintayAmi mahAmune bhakSito vainateyena duHkhArtAs tena vai vayam 15 punar eva ca tenoktaM vainateyena gacchatA mAsenAnyena sumukhaM bhakSayiSya iti prabho 16 dhruvaM tathA tad bhavitA jAnImas tasya nizcayam tena harSaH pranaSTo me suparNavacanena vai 17 mAtalis tv abravId enaM buddhir atra kRtA mayA jAmAtRbhAvena vRtaH sumukhas tava putrajaH 18 so 'yaM mayA ca sahito nAradena ca pannagaH trilokezaM surapatiM gatvA pazyatu vAsavam 19 zeSeNaivAsya kAryeNa prajJAsyAmy aham AyuSaH suparNasya vighAte ca prayatiSyAmi sattama 20 sumukhaz ca mayA sArdhaM devezam abhigacchatu kAryasaMsAdhanArthAya svasti te 'stu bhujaMgama 21 tatas te sumukhaM gRhya sarva eva mahaujasaH dadRzuH zakram AsInaM devarAjaM mahAdyutim 22 saMgatyA tatra bhagavAn viSNur AsIc caturbhujaH tatas tat sarvam Acakhyau nArado mAtaliM prati 23 tataH puraMdaraM viSNur uvAca bhuvanezvaram amRtaM dIyatAm asmai kriyatAm amaraiH samaH 24 mAtalir nAradaz caiva sumukhaz caiva vAsava labhantAM bhavataH kAmAt kAmam etaM yathepsitam 25 puraMdaro 'tha saMcintya vainateya parAkramam viSNum evAbravId enaM bhavAn eva dadAtv iti 26 Izas tvam asi lokAnAM carANAm acarAz ca ye tvayA dattam adattaM kaH kartum utsahate vibho 27 prAdAc chakras tatas tasmai pannagAyAyur uttamam na tv enam amRtaprAzaM cakAra balavRtrahA 28 labdhvA varaM tu sumukhaH sumukhaH saMbabhUva ha kRtadAro yathAkAmaM jagAma ca gRhAn prati 29 nAradas tv Aryakaz caiva kRtakAryau mudA yutau pratijagmatur abhyarcya devarAjaM mahAdyutim | | 1 [kaNva] garuDas tat tu zuzrAva yathAvRttaM mahAbalaH AyuH pradAnaM zakreNa kRtaM nAgasya bhArata 2 pakSavAtena mahatA ruddhvA tribhuvanaM khagaH suparNaH paramakruddho vAsavaM samupAdravat 3 bhagavan kim avajJAnAt kSudhAM prati bhaye mama kAmakAra varaM dattvA punaz calitavAn asi 4 nisargAt sarvabhUtAnAM sarvabhUtezvareNa me AhAro vihito dhAtrA kimarthaM vAryate tvayA 5 vRtaz caiSa mahAnAgaH sthApitaH samayaz ca me anena ca mayA deva bhartavyaH prasavo mahAn 6 etasmiMs tv anyathA bhUte nAnyaM hiMsitum utsahe krIDase kAmakAreNa devarAjayathecchakam 7 so 'haM prANAn vimokSyAmi tathA parijano mama ye ca bhRtyA mama gRhe prItimAn bhava vAsava 8 etac caivAham arhAmi bhUyaz ca balavRtrahan trailokyasyezvaro yo 'haM parabhRtyatvam AgataH 9 tvayi tiSThati deveza na viSNuH kAraNaM mama trailokyA rAjarAjyaM hi tvayi vAsava zAzvatam 10 mamApi dakSasya sutA jananI kazyapaH pitA aham apy utsahe lokAn samastAn voDhum aJjasA 11 asahyaM sarvabhUtAnAM mamApi vipulaM balam mayApi sumahat karmakRtaM daiteya vigrahe 12 zrutazrIH zrutasenaz ca vivasvAn rocanA mukhaH prasabhaH kAlakAkSAz ca mayApi ditijA hatAH 13 yat tu dhvajasthAna gato yatnAt paricarAmy aham vahAmi caivAnujaM te tena mAm avamanyase 14 ko 'nyo bhArasaho hy asti ko 'nyo 'sti balavattaraH mayA yo 'haM viziSTaH san vahAmImaM sabAndhavam 15 avajJAya tu yat te 'haM bhojanAd vyaparopitaH tena me gauravaM naSTaM tvattaz cAsmAc ca vAsava 16 adityAM ya ime jAtA balavikrama zAlinaH tvam eSAM kila sarveSAM vizeSAd balavattaraH 17 so 'haM pakSaika dezena vahAmi tvAM gataklamaH vimRza tvaM zanais tAta ko nv atra balavAn iti 18 tasya tad vacanaM zrutvA khagasyodarka dAruNam akSobhyaM kSobhayaMs tArkSyam uvAca rathacakrabhRt 19 garutman manyasa AtmAnaM balavantaM sudurbalam alam asmat samakSaM te stotum AtmAnam aNDaja 20 trailokyam api me kRtsnam azaktaM dehadhAraNe aham evAtmanAtmAnaM vahAmi tvAM ca dhAraye 21 imaM tAvan mamaikaM tvaM bAhuM savyetaraM vaha yady enaM dhArayasy ekaM saphalaM te vikatthitam 22 tataH sa bhagavAMs tasya skandhe bAhuM samAsajat nipapAta sa bhArArto vihvalo naSTacetanaH 23 yAvAn hi bhAraH kRtsnAyAH pRthivyAH parvataiH saha ekasyA dehazAkhAyAs tAvad bhAram amanyata 24 na tv enaM pIDayAm Asa balena balavattaraH tato hi jIvitaM tasya na vyanInazad acyutaH 25 vipakSaH srastakAyaz ca vicetA vihvalaH khagaH mumoca patrANi tadA gurubhAraprapIDitaH 26 sa viSNuM zirasA pakSI praNamya vinatAsutaH vicetA vihvalo dInaH kiM cid vacanam abravIt 27 bhagavam*l lokasArasya sadRzena vapuSmatA bhujena svairamuktena niSpiSTo 'smi mahItale 28 kSantum arhasi me deva vihvalasyAlpa cetasaH baladAha vidagdhasya pakSiNo dhvajavAsinaH 29 na vijJAtaM balaM deva mayA te paramaM vibho tena manyAmy ahaM vIryam Atmano 'sadRzaM paraiH 30 tataz cakre sa bhagavAn prasAdaM vai garutmataH maivaM bhUya iti snehAt tadA cainam uvAca ha 31 tathA tvam api gAndhAre yAvat pANDusutAn raNe nAsAdayasi tAn vIrAMs tAvaj jIvasi putraka 32 bhImaH praharatAM zreSTho vAyuputro mahAbalaH dhanaMjayaz cendra suto na hanyAtAM tu kaM raNe 33 viSNur vAyuz ca zakraz ca dharmas tau cAzvinAv ubhau ete devAs tvayA kena hetunA zakyam IkSitum 34 tad alaM te virodhena zamaM gaccha nRpAtmaja vAsudevena tIrthena kulaM rakSitum arhasi 35 pratyakSo hy asya sarvasya nArado 'yaM mahAtapAH mAhAtmyaM yat tadA viSNur yo 'yaM cakragadAdharaH 36 duryodhanas tu tac chrutvA niHzvasan bhRkuTI mukhaH rAdheyam abhisaMprekSya jahAsa svanavat tadA 37 kadarthI kRtyatad vAkyam RSeH kaNvasya durmatiH UruM gajakarAkAraM tADayann idam abravIt 38 yathaivezvara sRSTo 'smi yad bhAvi yA ca me gatiH tathA maharSe vartAmi kiM pralApaH kariSyati | | 1 [j] anarthe jAtanirbandhaM parArthe lobhamohitam anAryakeSv abhirataM maraNe kRtanizcayam 2 jJAtInAM duHkhakartAraM bandhUnAM zokavardhanam suhRdAM klezadAtAraM dviSatAM harSavardhanam 3 kathaM nainaM vimArgasthaM vArayantIha bAndhavAH sauhRdAd vA suhRtsnigdho bhagavAn vA pitAmahaH 4 uktaM bhagavatA vAkyam uktaM bhISmeNa yat kSamam uktaM bahuvidhaM caiva nAradenApi tac chRNu 5 durlabho vai suhRc chrotA durlabhaz ca hitaH suhRt tiSThate hi suhRd yatra na bandhus tatra tiSThati 6 zrotavyam api pazyAmi suhRdAM kurunandana na kartavyaz ca nirbandho nirbandho hi sudAruNaH 7 atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam yathA nirbandhataH prApto gAlavena parAjayaH 8 vizvAmitraM tapasyantaM dharmo jijJAsayA purA abhyagacchat svayaM bhUtvA vasiSTho bhagavAn RSiH 9 saptarSINAm anyatamaM veSam asthAya bhArata bubhukSuH kSudhito rAjann AzramaM kauzikasya ha 10 vizvAmitro 'tha saMbhrAntaH zrapayAm Asa vai caru paramAnnasya yatnena na ca sa pratyapAlayat 11 annaM tena yadA bhuktam anyair dattaM tapasvibhiH atha gRhyAn namaty uSNaM vizvAmitro 'bhyupAgamat 12 bhuktaM me tiSTha tAvat tvam ity uktvA bhagavAn yayau vizvAmitras tato rAjan sthita eva mahAdyutiH 13 bhaktaM pragRhya mUrdhnA tad bAhubhyAM pArzvato 'gamat sthitaH sthANur ivAbhyAze nizceSTo mArutAzanaH 14 tasya zuzrUSaNe yatnam akarod gAlavo muniH gauravAd bahumAnAc ca hArdena priyakAmyayA 15 atha varSazate pUrNe dharmaH punar upAgamat vAsiSThaM veSam AsthAya kauzikaM bhojanepsayA 16 sa dRSTvA zirasA bhaktaM dhriyamANaM maharSiNA tiSThatA vAyubhakSeNa vizvAmitreNa dhImatA 17 pratigRhya tato dharmas tathaivoSNaM tathA navam bhuktvA prIto 'smi viprarSe tam uktvA sa munir gataH 18 kSatrabhAvAd apagato vizvAmitras tadAbhavat dharmasya vacanAt prIto vizvAmitras tadAbhavat 19 vizvAmitras tu ziSyasya gAlavasya tapasvinaH zuzrUSayA ca bhaktyA ca prItimAn ity uvAca tam anujJAto mayA vatsa yatheSTaM gaccha gAlava 20 ity uktaH pratyuvAcedaM gAlavo munisattamam prIto madhurayA vAcA vizvAmitraM mahAdyutim 21 dakSiNAM kAM prayacchAmi bhavate guru karmaNi dakSiNAbhir upetaM hi karma sidhyati mAnavam 22 dakSiNAnAM hi sRSTAnAm apavargeNa bhujyate svarge kratuphalaM sadbhir dakSiNA zAntir ucyate kim AharAmi gurvarthaM bravItu bhagavAn iti 23 jAnamAnas tu bhagavAJ jitaH zuzrUSaNena ca vizvAmitras tam asakRd gaccha gacchety acodayat 24 asakRd gaccha gaccheti vizvAmitreNa bhASitaH kiM dadAnIti bahuzo gAlavaH pratyabhASata 25 nirbandhatas tu bahuzo gAlavasya tapasvinaH kiM cid AgatasaMrambho vizvAmitro 'bravId idam 26 ekataH zyAma karNAnAM zatAny aSTau dadasva me hayAnAM candra zubhrANAM gaccha gAlava mAciram | | 1 [n] evam uktas tadA tena vizvAmitreNa dhImatA nAste na zete nAhAraM kurute gAlavas tadA 2 tvag asthi bhUto hariNaz cintAzokaparAyaNaH zocamAno 'timAtraM sa dahyamAnaz ca manyunA 3 kutaH puSTAni mitrANi kuto 'rthAH saMcayaH kutaH hayAnAM candra zubhrANAM zatAny aSTau kuto mama 4 kuto me bhojanazraddhA sukhazraddhA kutaz ca me zraddhA me jIvitasyApi chinnA kiM jIvitena me 5 ahaM pAraM samudrasya pRthivyA vA paraM parAt gatvAtmAnaM vimuJcAmi kiM phalaM jIvitena me 6 adhanasyAkRtArthasya tyaktasya vividhaiH phalaiH RNaM dhArayamANasya kutaH sukham anIhayA 7 suhRdAM hi dhanaM bhuktvA kRtvA praNayam Ipsitam pratikartum azaktasya jIvitAn maraNaM varam 8 pratizrutya kariSyeti kartavyaM tad akurvataH mithyAvacanadagdhasya iSTApUrtaM praNazyati 9 na rUpam anRtasyAsti nAnRtasyAsti saMtatiH nAnRtasyAdhipatyaM ca kuta eva gatiH zubhA 10 kutaH kRtaghnasya yazaH kutaH sthAnaM kutaH sukham azraddheyaH kRtaghno hi kRtaghne nAsti niSkRtiH 11 na jIvaty adhanaH pApaH kutaH pApasya tantraNam pApo dhruvam avApnoti vinAzaM nAzayan kRtam 12 so 'haM pApaH kRtaghnaz ca kRpaNaz cAnRto 'pi ca guror yaH kRtakAryaH saMs tat karomi na bhASitam so 'haM prANAn vimokSyAmi kRtvA yatnam anuttamam 13 arthanA ca mayA kA cit kRtapUrvA divaukasAm mAnayanti ca mAM sarve tridazA yajJasaMstare 14 ahaM tu vibudhazreSThaM devaM tribhuvanezvaram viSNuM gacchAmy ahaM kRSNaM gatiM gatimatAM varam 15 bhogA yasmAt pratiSThante vyApya sarvAn surAsurAn prayato draSTum icchAmi mahAyoginam avyayam 16 evam ukte sakhA tasya garuDo vinatAtmajaH darzayAm Asa taM prAha saMhRSTaH priyakAmyayA 17 suhRd bhavAn mama mataH suhRdAM ca mataH suhRt IpsitenAbhilASeNa yoktavyo vibhave sati 18 vibhavaz cAsti me vipra vAsavAvarajo dvija pUrvam uktas tvadarthaM ca kRtaH kAmaz ca tena me 19 sa bhavAn etu gacchAva nayiSye tvAM yathAsukham dezaM pAraM pRthivyA vA gaccha gAlava mAciram | | 1 [suparNa] anuziSTo 'smi devena gAlavAjJAta yoninA brUhi kAm anusaMyAmi draSTuM prathamato dizam 2 pUrvAM vA dakSiNAM vAham atha vA pazcimAM dizam uttarAM vA dvijazreSTha kuto gacchAmi gAlava 3 yasyAm udayate pUrvaM sarvalokaprabhAvanaH savitA yatra saMdhyAyAM sAdhyAnAM vartate tapaH 4 yasyAM pUrvaM matir jAtA yayA vyAptam idaM jagat cakSuSI yatra dharmasya yatra caiSa pratiSThitaH 5 hutaM yato mukhair havyaM sarpate sarvatodizam etad dvAraM dvijazreSTha divasasya tathAdhvanaH 6 yatra pUrvaM prasUtA vai dAkSAyaNyaH prajAH striyaH yasyAM dizi pravRddhAz ca kazyapasyAtmasaMbhavAH 7 yatomUlA surANAM zrIr yatra zakro 'bhyaSicyatA surarAjyena viprarSe devaiz cAtra tapaz citam 8 etasmAt kAraNAd brahman pUrvety eSA dug ucyate yasmAt pUrvatare kAle pUrvam eSAvRtA suraiH 9 ata eva ca pUrveSAM pUrvAm AzAm avekSatAm pUrvakAryANi kAryANi daivAni sukham IpsatA 10 atra vedAJ jagau pUrvaM bhagavAm*l lokabhAvanaH atraivoktA savitrAsIt sAvitrI brahmavAdiSu 11 atra dattAni sUryeNa yajUMSi dvijasattama atra labdhavaraiH somaH suraiH kratuSu pIyate 12 atra tRptA hutavahAH svAM yonim upabhuJjate atra pAtAlam Azritya varuNaH zriyam Apa ca 13 atra pUrvaM vasiSThasya paurANasya dvijarSabha sUtiz caiva pratiSThA ca nidhanaM ca prakAzate 14 oMkArasyAtra jAyante sUtayo dazatIr daza pibanti munayo yatra havirdhAne sma somapAH 15 prokSitA yatra bahavo varAhAdyA mRgA vane zakreNa yatra bhAgArthe daivateSu prakalpitAH 16 atrAhitAH kRtaghnAz ca mAnuSAz cAsurAz ca ye udayaMs tAn hi sarvAn vai krodhAd dhanti vibhAvasuH 17 etad dvAraM trilokasya svargasya ca mukhasya ca eSa pUrvo dizA bhAgo vizAvainaM yadIcchasi 18 priyaM kAryaM hi me tasya yasyAsmi vacane sthitaH brUhi gAlava yAsyAmi zRNu cApy aparAM dizam | | 1 [suparNa] iyaM vivasvatA pUrvaM zrautena vidhinA kila gurave dakSiNA dattA dakSiNety ucyate 'tha dik 2 atra lokatrayasyAsya pitRpakSaH pratiSThitaH atroSmapAnAM devAnAM nivAsaH zrUyate dvija 3 atra vizve sadA devAH pitRbhiH sArdham Asate ijyamAnAH sma lokeSu saMprAptAs tulyabhAgatAm 4 etad dvitIyaM dharmasya dvAram AcakSate dvija truTizo lavazaz cAtra gaNyate kAlanizcayaH 5 atra devarSayo nityaM pitRlokarSayas tathA tathA rAjarSayaH sarve nivasanti gatavyathAH 6 atra dharmaz ca satyaM ca karma cAtra nizAmyate gatir eSA dvijazreSTha karmaNAtmAvasAdinaH 7 eSA dik sA dvijazreSTha yAM sarvaH pratipadyate vRtA tv anavabodhena sukhaM tena na gamyate 8 nairRtAnAM sahasrANi bahUny atra dvijarSabha sRSTAni pratikUlAni draSTavyAny akRtAtmabhiH 9 atra mandarakuJjeSu viprarSisadaneSu ca gandharvA gAnti gAthA vai cittabuddhiharA dvija 10 atra sAmAni gAthAbhiH zrutvA gItAni raivataH gatadAro gatAmAtyo gatarAjyo vanaM gataH 11 atra sAvarNinA caiva yavakrItAtmajena ca maryAdA sthApitA brahman yAM sUryo nAtivartate 12 atra rAkSasarAjena paulasthyena mahAtmanA rAvaNena tapaz cIrtvA surebhyo 'maratA vRtA 13 atra vRttena vRtro 'pi zakrazatrutvam IyivAn atra sarvAsavaH prAptAH punar gacchanti paJcadhA 14 atra duSkRtakarmANo narAH pacyanti gAlava atra vaitaraNI nAma nadI vitaraNair vRtA atra gatvA sukhasyAntaM duHkhasyAntaM prapadyate 15 atrAvRtto dinakaraH kSarate surasaM payaH kASThAM cAsAdya dhAniSThAM himam utsRjate punaH 16 atrAhaM gAlava purA kSudhArtaH paricintayan labdhavAn yudhyamAnau dvau bRhantau gala kacchapau 17 atra zakradhanur nAma sUryAj jAto mahAn RSiH vidur yaM kapilaM devaM yenAttAH sagarAtmajAH 18 atra siddhAH zivA nAma brAhmaNA vedapAragAH adhItya sakhilAn vedAn Alabhante yamakSayam 19 atra bhogavatI nAma purI vAsukipAlitA takSakeNa ca nAgena tathaivairAvatena ca 20 atra niryANakAleSu tamaH saMprApyate mahat abhedyaM bhAskareNApi svayaM vA kRSNavartmanA 21 eSa tasyApi te mArgaH paritApasya gAlava brUhi me yadi gantavyaM pratIcIM zRNu vA mama | | 1 [suparNa] iyaM dig dayitA rAjJo varuNasya tu gopateH sadA salilarAjasya pratiSThA cAdir eva ca 2 atra pazcAd ahaH sUryo visarjayati bhAH svayam pazcimety abhivikhyAtA dig iyaM dvijasattama 3 yAdasAm atra rAjyena salilasya ca guptaye kazyapo bhagavAn devo varuNaM smAbhyaSecayat 4 atra pItvA samastAn vai varuNasya rasAMs tu SaT jAyate taruNaH somaH zuklasyAdau tamisrahA 5 atra pazcAt kRtA daityA vAyunA saMyatAs tadA niHzvasanto mahAnAgair arditAH suSupur dvija 6 atra sUryaM praNayinaM pratigRhNAti parvataH asto nAma yataH saMdhyA pazcimA pratisarpati 7 ato rAtriz ca nidrA ca nirgatA divasakSaye jAyate jIvalokasya hartum ardham ivAyuSaH 8 atra devIM ditiM suptAm Atmaprasava dhAriNIm vigarbhAm akaroc chakro yatra jAto marudgaNaH 9 atra mUlaM himavato mandaraM yAti zAzvatam api varSasahasreNa na cAsyAnto 'dhigamyate 10 atra kAJcanazailasya kAJcanAmbuvahasya ca udadhes tIram AsAdya surabhiH kSarate payaH 11 atra madhye samudrasya kabandhaH pratidRzyate svarbhAnoH sUryakalpasya somasUryau jighAMsataH 12 suvarNaziraso 'py atra hariromNaH pragAyataH adRzyasyAprameyasya zrUyate vipulo dhvaniH 13 atra dhvajavatI nAma kumArI hari medhasaH AkAze tiSTha tiSTheti tasthau sUryasya zAsanAt 14 atra vAyus tathA vahnir ApaH khaM caiva gAlava AhnikaM caiva naizaM ca duHkhasparzaM vimuJcati ataH prabhRti sUryasya tiryag Avartate gatiH 15 atra jyotIMSi sarvANi vizanty AdityamaNDalam aSTAviMzati rAtraM ca caGkramya saha bhAnunA niSpatanti punaH sUryAt somasaMyogayogataH 16 atra nityaM sravantInAM prabhavaH sAgarodayaH atra lokatrayasyApas tiSThanti varuNAzrayAH 17 atra pannagarAjasyApy anantasya nivezanam anAdi nidhanasyAtra viSNoH sthAnam anuttamam 18 atrAnala sakhasyApi pavanasya nivezanam maharSeH kazyapasyAtra mArIcasya nivezanam 19 eSa te pazcimo mArgo dig dvAreNa prakIrtitaH brUhi gAlava gacchAvo buddhiH kA dvijasattama | | 1 [suparNa] yasmAd uttAryate pApAd yasmAn niHzreyaso 'znute tasmAd uttAraNa phalAd uttarety ucyate budhaiH 2 uttarasya hiraNyasya parivApasya gAlava mArgaH pazcimapUrvAbhyAM digbhyAM vai madhyamaH smRtaH 3 asyAM dizi variSThAyAm uttarAyAM dvijarSabha nAsaumyo nAvidheyAtmA nAdharmyo vasate janaH 4 atra nArAyaNaH kRSNo juSNuz caiva narottamaH badaryAm Azramapade tathA brahmA ca zAzvataH 5 atra vai himavatpRSThe nityam Aste mahezvaraH atra rAjyena viprANAM candramAz cAbhyaSicyata 6 atra gaGgAM mahAdevaH patantIM gaganAc cyutAm pratigRhya dadau loke mAnuSe brahmavittama 7 atra devyA tapas taptaM mahezvara parIpsayA atra kAmaz ca roSaz ca zailaz comA ca saMbabhuH 8 atra rAkSasa yakSANAM gandharvANAM ca gAlava Adhipatyena kailAse dhanado 'py abhiSecitaH 9 atra caitrarathaM ramyam atra vaikhAnasAzramaH atra mandAkinI caiva mandaraz ca dvijarSabha 10 atra saugandhika vanaM nairRtair abhirakSyate zADvalaM kadalI skandham atra saMtAnakA nagAH 11 atra saMyamanityAnAM siddhAnAM svairacAriNAm vimAnAny anurUpANi kAmabhogyAni gAlava 12 atra te RSayaH sapta devI cArundhatI tathA atra tiSThati vai svAtir atrAsyA udayaH smRtaH 13 atra yajJaM samAruhya dhruvaM sthAtA pitAmaha jyotIMSi candrasUryau ca parivartanti nityazaH 14 atra gAyantikA dvAraM rakSanti dvijasattamAH dhAmA nAma mahAtmAno munayaH satyavAdinaH 15 na teSAM jJAyate sUtir nAkRtir na tapaz citam aprivarta sahasrANi kAmabhogyAni gAlava 16 yathA yathA pravizati tasmAt parataraM naraH tathA tathA dvijazreSTha pravilIyati gAlava 17 na tat kena cid anyena gatapUrvaM dvijarSabha Rte nArAyaNaM devaM naraM vA jiSNum avyayam 18 atra kailAsam ity uktaM sthAnam ailavilasya tat atra vidyutprabhA nAma jajJire 'psaraso daza 19 atra viSNupadaM nAma kramatA viSNunA kRtam trilokavikrame brahmann uttarAM dizam Azritam 20 atra rAjJA maruttena yajJeneSTaM dvijottama uzIrabIje viprarSe yatra jAmbUnadaM saraH 21 jImUtasyAtra viprarSer upatasthe mahAtmanaH sAkSAd dhaimavataH puNyo vimalaH kamalAkaraH 22 brAhmaNeSu ca yatkRtsnaM svantaM kRtvA dhanaM mahat vavre vanaM maharSiH sa jaimUtaM tad vanaM tataH 23 atra nityaM dizApAlAH sAyaMprAtar dvijarSabha kasya kAryaM kim iti vai karikrozanti gAlava 24 evam eSA dvijazreSThaguNair anyair dig uttarA uttareti parikhyAtA sarvakarmasu cottarA 25 etA vistarazas tAta tava saMkIrtitA dizaH catasraH kramayogena kAmAzAM gantum icchasi 26 udyato 'haM dvijazreSTha tava darzayituM dizaH pRthivIM cAkhilAM brahmaMs tasmAd Aroha mAM dvija | | 1 [gAlava] garutman bhujagendrAre suparNavinatAtmaja nayamAM tArkSya pUrveNa yatra dharmasya cakSuSI 2 pUrvam etAM dizaM gaccha yA pUrvaM parikIrtitA daivatAnAM hi sAMnidhyam atra kIrtitavAn asi 3 atra satyaM ca dharmaz ca tvayA samyak prakIrtitaH iccheyaM tu samAgantuM samastair daivatair aham bhUyaz ca tAn surAn draSTum iccheyam aruNAnuja 4 tam Aha vinatA sUnur Arohasveti vai dvijam ArurohAtha sa munir garuDaM gAlavas tadA 5 kramamANasya te rUpaM dRzyate pannagAzana bhAskarasyeva pUrvAhNe sahasrAMzor vivasvataH 6 pakSavAtapraNunnAnAM vRkSANAm anugAminAm prasthitAnAm iva samaM pazyAmIha gatiM khaga 7 sasAgaravanAm urvIM sazailavanakAnanAm AkarSann iva cAbhAsi pakSavAtena khecara 8 samInanAganakraM ca kham ivAropyate jalam vAyunA caiva mahatA pakSavAtena cAnizam 9 tulyarUpAnanAn matsyAMs timimatsyAMs timiMgilAn nAgAMz ca naravaktrAMz ca pazyAmy unmathitAn iva 10 mahArNavasya ca ravaiH zrotre me badhirI kRte na zRNomi na pazyAmi nAtmano vedmi kAraNam 11 zanaiH sAdhu bhavAn yAtu brahmahatyAm anusmaran na dRzyate ravis tAta na dizo na ca khaM khaga 12 tama eva tu pazyAmi zarIraM te na lakSaye maNIva jAtyau pazyAmi cakSuSI te 'ham aNDaja 13 zarIre tu na pazyAmi tava caivAtmanaz ca ha pade pade tu pazyAmi salilAd agnim utthitam 14 sa me nirvApya sahasA cakSuSI zAmyate punaH tan nivarta mahAn kAlo gacchato vinatAtmaja 15 na me prayojanaM kiM cid gamane pannagAzana saMnivarta mahAvegana vegaM viSahAmi te 16 gurave saMzrutAnIha zatAny aSTau hi vAjinAm ekataH zyAma karNAnAM zubhrANAM candra varcasAm 17 teSAM caivApavargAya mArgaM pazyAmi nANDaja tato 'yaM jIvitatyAge dRSTo mArgo mayAtmanaH 18 naiva me 'sti dhanaM kiM cin na dhanenAnvitaH suhRt na cArthenApi mahatA zakyam etad vyapohitum 19 evaM bahu ca dInaM ca bruvANaM gAlavaM tadA pratyuvAca vrajann eva prahasan vinatAtmajaH 20 nAtiprajJo 'si viprarSe yo ''tmAnaM tyaktum icchasi na cApi kRtrimaH kAlaH kAlo hi paramezvaraH 21 kim ahaM pUrvam eveha bhavatA nAbhicoditaH upAyo 'tra mahAn asti yenaitad upapadyate 22 tad eSa RSabho nAma parvataH sAgarorasi atra vizramya bhuktvA ca nivartiSyAva gAlava | | 1 [n] RSabhasya tataH zRGge nipatya dvija pakSiNau zANDilIM brAhmaNIM tatra dadRzAte tapo'nvitAm 2 abhivAdya suparNas tu gAlavaz cAbhipUjya tAm tayA ca svAgatenoktau viSTare saMniSIdatuH 3 siddham annaM tayA kSipraM balimantropabRMhitam bhuktvA tRptAv ubhau bhUmau suptau tAv annamohitau 4 muhUrtAt pratibuddhas tu suparNo gamanepsayA atha bhraSTatanUjAGgam AtmAnaM dadRze khagaH 5 mAMsapiNDopamo 'bhUt sa mukhapAdAnvitaH khagaH gAlavas taM tathA dRSTvA viSaNNaH paryapRcchata 6 kim idaM bhavatA prAptam ihAgamanajaM phalam vAso 'yam iha kAlaM tu kiyantaM nau bhaviSyati 7 kiM nu te manasA dhyAtam azubhaM dharmadUSaNam na hy ayaM bhavataH svalpo vyabhicAro bhaviSyati 8 suparNo 'thAbravId vipraM pradhyAtaM vai mayA dvija imAM siddhAm ito netuM tatra yatra prajApatiH 9 yatra devo mahAdevo yatra viSNuH sanAtanaH yatra dharmaz ca yajJaz ca tatreyaM nivased iti 10 so 'haM bhagavatIM yAce praNataH priyakAmyayA mayaitan nAma pradhyAtaM manasA zocatA kila 11 tad evaM bahumAnAt te mayehAnIpsitaM kRtam sukRtaM duSkRtaM vA tvaM mAhAtmyAt kSantum arhasi 12 sA tau tadAbravIt tuSTA patagendra dvijarSabhau na bhetavyaM suparNo 'si suparNa tyaja saMbhramam 13 ninditAsmi tvayA vatsa na ca nindAM kSamAmy aham lokebhyaH sa paribhrazyed yo mAM nindeta pApakRt 14 hInayAkalSaNaiH sarvais tathAninditayA mayA AcAraM pratigRhNantyA siddhiH prApteyam uttamA 15 AcArAl labhate dharmam AcArAl labhate dhanam AcArAc chriyam Apnoti AcAro hanty alakSaNam 16 tadAyuSman khaga pate yatheSTaM gamyatAm itaH na ca te garhaNIyApi harhitavyAH striyaH kva cit 17 bhavitAsi yathApUrvaM balavIryasamanvitaH babhUvatus tatas tasya pakSau draviNavattarau 18 anujJAtaz ca zANDilyA yathAgatam upAgamat naiva cAsAdayAm Asa tathArUpAMs turaMgamAn 19 vizvAmitro 'tha taM dRSTvA gAlavaM cAdhvani sthitam uvAca vadatAM zreSTho vainateyasya saMnidhau 20 yas tvayA svayam evArthaH pratijJAto mama dvija tasya kAlo 'pavargasya yathA vA manyate bhavAn 21 pratIkSiSyAmy ahaM kAlam etAvantaM tathA param yathA saMsidhyate vipra sa mArgas tu nizamyatAm 22 suparNo 'thAbravId dInaM gAlavaM bhRzaduHkhitam pratyakSaM khalv idAnIM me vizvAmitro yad uktavAn 23 tad Agaccha dvijazreSTha mantrayiSyAva gAlava nAdattvA gurave zakyaM kRtsnam arthaM tvayAsitum | | 1 [n] athAha gAlavaM dInaM suparNaH patatAM varaH nirmitaM vahninA bhUmau vAyunA vaidhitaM tathA yasmAd dhiraNmayaM sarvaM hiraNyaM tena cocyate 2 dhatte dhArayate cedam etasmAt kAraNAd dhanam tad etat triSu lokeSu dhanaM tiSThati zAzvatam 3 nityaM proSThapadAbhyAM ca zukre dhanapatau tathA manuSyebhyaH samAdatte zukraz cittArjitaM dhanam 4 ajaika pAd ahir budhnyai rakSyate dhanadena ca evaM na zakyate labdhum alabdhavyaM dvijarSabha 5 Rte ca dhanam azvAnAM nAvAptir vidyate tava arthaM yAcAtra rAjAnaM kaM cid rAjarSivaMzajam apIDya rAjA paurAn hi yo nau kuryAt kRtAthinau 6 asti somAnvavAye me jAtaH kaz cin nRpaH sakhA abhigacchAvahe taM vai tasyAsti vibhavo bhuvi 7 yayAtir nAma rAjarSir nAhuSaH satyavikramaH sa dAsyati mayA cokto bhavatA cArthitaH svayam 8 vibhavaz cAsya sumahAn AsId dhanapater iva evaM sa tu dhanaM vidvAn dAnenaiva vyazodhayat 9 tathA tau kathayantau ca cintayantau ca yat kSamam pratiSThAne narapatiM yayAtiM prayupasthitau 10 pratigRhya ca satkAram arghAdiM bhojanaM varam pRSTaz cAgamane hetum uvAca vinatAsutaH 11 ayaM me nAhuSa sakhA gAlavas tapaso nidhiH vizvAmitrasya ziSyo 'bhUd varSANy ayutazo nRpa 12 so 'yaM tenAbhyanujJAta upakArepsayA dvijaH tam Aha bhagavAn kAM te dadAni guru dakSiNAm 13 asakRt tena coktena kiM cid AgatamanyunA ayam uktaH prayaccheti jAnatA vibhavaM laghu 14 ekataH zyAma karNAnAM zubhrANAM zuddhajanmanAm aSTau zatAni me dehi hayAnAM candra varcasAm 15 gurvartho dIyatAm eSa yadi gAlava manyase ity evam Aha sakrodho vizvAmitras tapodhanaH 16 so 'yaM zokena mahatA tapyamAno dvijarSabhaH azaktaH pratikartuM tad bhavantaM zaraNaM gataH 17 patigRhya naravyAghra tvatto bhikSAM gatavyayaH kRtvApavargaM gurave cariSyati mahat tapaH 18 tapasaH saMvibhAgena bhavantam api yokSyate svena rAjarSitapasA pUrNaM tvAM pUrayiSyati 19 yAvanti romANi haye bhavanti hi narezvara tAvato vAjidA lokAn prApnuvanti mahIpate 20 pAtraM pratigrahasyAyaM dAtuM pAtraM tathA bhavAn zaGkhe kSIram ivAsaktaM bhavatv etat tathopamam | | 1 [n] evam uktaH suparNena tathyaM vacanam uttamam vimRzyAvahito rAjA nizcitya ca punaH punaH 2 yaSTA kratusahasrANAM dAtA dAnapatiH prabhuH yayAtir vatsa kAzIza idaM vacanam abravIt 3 dRSTvA priyasakhaM tArkSyaM gAlavaM ca dvijarSabham nidarzanaM ca tapaso bhikSAM zlAghyAM ca kIrtitAm 4 atItya ca nRpAn anyAn AdityakulasaMbhavAn matsakAzam anuprAptAv etau buddhim avekSya ca 5 adya me saphalaM janma tAritaM cAdya me kulam adyAyaM tArito dezo mama tArkSya tvayAnagha 6 vaktum icchAmi tu sakhe yathA jAnAsi mAM purA na tathA vittavAn asmi kSINaM vittaM hi me sakhe 7 na ca zakto 'smi te kartuM mogham AgamanaM khaga na cAzAm asya viprarSer vitathAM kartum utsahe 8 tat tu dAsyAmi yat kAryam idaM saMpAdayiSyati abhigamya hatAzo hi nivRtto dahate kulam 9 nAtaH paraM vainateya kiM cit pApiSTham ucyate yathAzA nAzanam loke dehi nAstIti vA vacaH 10 hatAzo hy akRtArthaH san hataH saMbhAvito naraH hinasti tasya putrAMz ca pautrAMz cAkurvato 'rthinAm 11 tasmAc caturNAM vaMzAnAM sthApayitrI sutA mama iyaM surasuta prakhyA sarvadharmopacAyinI 12 sadA devamanuSyANAm asurANAM ca gAlava kAGkSitA rUpato bAlA sutA me pratigRhyatAm 13 asyAH zulkaM pradAsyanti nRpA rAjyam api dhruvam kiM punaH zyAma karNAnAM hayAnAM dve catuHzate 14 sa bhavAn pratigRhNAtu mamemAM mAdhavIM sutAm ahaM dauhitravAn syAM vai vara eSa mama prabho 15 pratigRhya ca tAM kanyAM gAlavaH saha pakSiNA punar drakSyAva ity uktvA pratasthe saha kanyayA 16 upalabdham idaM dvAram azvAnAm iti cANDajaH uktvA gAlavam ApRcchya jagAma bhavanaM svakam 17 gate patagarAje tu gAlavaH saha kanyayA cintayAnaH kSamaM dAne rAjJAM vai zulkato 'gamat 18 so 'gacchan manasekSvAkuM haryazvaM rAjasattamam ayodhyAyAM mahAvIryaM caturaGga balAnvitam 19 kozadhAnya balopetaM priya pauraM dvija priyam prajAbhikAmaM zAmyantaM kurvANaM tapa uttamam 20 tam upAgamya vipraH sa haryazvaM gAlavo 'bravIt kanyeyaM mama rAjendra prasavaiH kulavardhinI 21 iyaM zuklena bhAryArthe haryazvapratigRhyatAm zulkaM te kIrtayiSyAmi tac chrutvA saMpradhAryatAm | | 1 [n] haryazvas tv abravId rAjA vicintya bahudhA tataH dIrgham uSNaM ca niHzvasya prajA hetor nRpottamaH 2 unnateSUnnatA SaTsu sUkSmA sUkSmeSu saptasu gambhIrA triSu gambhIreSv iyaM raktA ca paJcasu 3 bahu devAsurAlokA bahu gandharvadarzanA bahu lakSaNasaMpannA bahu prasava dAriNI 4 samartheyaM janayituM cakravartinam Atmajam brUhi zulkaM dvijazreSTha samIkSya vibhavaM mama 5 ekataH zyAma karNAnAM zatAny aSTau dadasva me hayAnAM candra zubhrANAM dezajAnAM vapuSmatAm 6 tatas tava bhavitrIyaM putrANAM jananI zubhA araNIva hutAzAnAM yonir AyatalocanA 7 etac chrutvA vaco rAjA haryazvaH kAmamohitaH uvAca gAlavaM dIno rAjarSir RSisattamam 8 dve me zate saMnihite hayAnAM yad vidhAs tava eSTavyAH zatazas tv anye caranti mama vAjinaH 9 so 'ham ekam apatyaM vai janayiSyAmi gAlava asyAm etaM bhavAn kAmaM saMpAdayatu me varam 10 etac chrutvA tu sA kanyA gAlavaM vAkyam abravIt mama datto varaH kaz cit kena cid brahmavAdinA 11 prasUty ante prasUty ante kanyaiva tvaM bhaviSyasi sa tvaM dadasva mAM rAjJe pratigRhya hayottamAn 12 nRpebhyo hi caturbhyas te pUrNAny aSTau zatAni vai bhaviSyanti tathA putrA mama catvAra eva ca 13 kriyatAM mama saMhAro gurvarthaM dvijasattama eSA tAvan mama prajJA yathA vA manyase dvija 14 evam uktas tu sa muniH kanyayA gAlavas tadA haryazvaM pRthivIpAlam idaM vacanam abravIt 15 iyaM kanyA narazreSTha haryazvapratigRhyatAm caturbhAgena zulkasya janayasvaikam Atmajam 16 patigRhya sa tAM kanyAM gAlavaM patinandya ca samaye dezakAle ca labdhavAn sutam Ipsitam 17 tato vasu manA nAma vasubhyo vasumattaraH vasu prakhyo narapatiH sa babhUva vasu pradaH 18 atha kAle punar dhImAn gAlavaH patyupasthitaH upasaMgamya covAca haryazvaM prItimAnasam 19 jAto nRpasutas te 'yaM bAla bhAskarasaMnibhaH kAlo gantuM narazreSTha bhikSArtham aparaM nRpam 20 haryazvaH satyavacane sthitaH sthitvA ca pauruSe durlabhatvAd dhayAnAM ca pradadau mAdhavIM punaH 21 mAdhavI ca punar dIptAM parityajya nRpa zriyam kumArI kAmato bhUtvA gAlavaM pRSThato 'nvagAt 22 tvayy eva tAvat tiSThantu hayA ity uktavAn dvijaH prayayau kanyayA sArdhaM divodAsaM prajezvaram | | 1 [g] mahAvIryo mahIpAlaH kAzInAm IzvaraH prabhuH divodAsa iti khyAto bhaimasenir narAdhipaH 2 tatra gacchAvahe bhadre zanair Agaccha mA zucaH dhArmikaH saMyame yuktaH satyaz caiva janezvaraH 3 tam upAgamya sa munir nyAyatas tena satkRtaH gAlavaH prasavasyArthe taM nRpaM pratyacodayat 4 zrutam etan mayA pUrvaM kim uktvA vistaraM dvija kAGkSito hi mayaiSo 'rthaH zrutvaitad dvijasattama 5 etac ca me bahumataM yad utsRjya narAdhipAn mAm evam upayAto 'si bhAvi caitad asaMzayam 6 sa eva vibhavo 'smAkam azvAnAm api gAlava aham apy ekam evAsyAM janayiSyAmi pArthivam 7 tathety uktvA dvijazreSThaH prAdAt kanyAM mahIpateH vidhipUrvaM ca tAM rAjA kanyAM pratigRhItavAn 8 reme sa tasyAM rAjarSiH prabhAvatyAM yathA raviH svAhAyAM ca yathA vahnir yathA zacyAM sa vAsavaH 9 yathA candraz ca rohiNyAM yathA dhUmorNayA yamaH varuNaz ca yathA gauryAM yathA carddhyAM dhanezvaraH 10 yathA nArAyaNo lakSyAM jAhnavyAM ca yathodadhiH yathA rudraz ca rudrANyAM yathA vedyAM pitAmahaH 11 adRzyantyAM ca vAsiSTho vasiSThaz cAkSamAlayA cyavanaz ca sukanyAyAM pulastyaH saMdhyayA yathA 12 agastyaz cApi vaidarbhyAM sAvitryAM satyavAn yathA yathA bhRguH pulomAyAm adityAM kazyapo yathA 13 reNukAyAM yatharcIko haimavatyAM ca kauzikaH bRhaspatiz ca tArAyAM zukraz ca zataparvayA 14 yathA bhUmyAM bhUmipatir urvazyAM ca purUravAH RcIkaH satyavatyAM ca sarasvatyAM yathA manuH 15 tathA tu ramamANasya divodAsasya bhUpateH mAdhavI janayAm Asa putram ekaM pratardanam 16 athAjagAma bhagavAn divodAsaM sa gAlavaH samaye samanuprApte vacanaM cedam abravIt 17 niryAtayatu me kanyAM bhavAMs tiSThantu vAjinaH yAvad anyatra gacchAmi zuklArthaM pRthivIpate 18 divodAso 'tha dharmAtmA samaye gAlavasya tAm kanyAM niryAtayAm Asa sthitaH satye mahIpatiH | | 1 [n] tathaiva sA zriyaM tyaktvA kanyA bhUtvA yazasvinI mAdhavI gAlavaM vipram anvayAt satyasaMgarA 2 gAlavo vimRzann eva svakAryagatamAnasaH jagAma bhojanagaraM draSTum auzInaraM nRpam 3 tam uvAcAtha gatvA sa nRpatiM satyavikramam iyaM kanyA sutau dvau te janayiSyati pArthivau 4 asyAM bhavAn avAptArtho bhavati pretya ceha ca somArka pratisaMkAzau janayitvA sutau nRpa 5 zulkaM tu sarvadharmajJa hayAnAM candra varcasAm ekataH zyAma karNAnAM deyaM mahyaM catuHzatam 6 gurvartho 'yaM samArambho na hayaiH kRtyam asti me yadi zakyaM mahArAja kriyatAM mA vicAryatAm 7 anapatyo 'si rAjarSe putrau janaya pArthiva pitRRn putra plavena tvam AtmAnaM caiva tAraya 8 na putraphalabhoktA hi rAjarSe pAtyate divaH na yAti narakaM ghoraM yatra gacchanty anAtmajAH 9 etac cAnyac ca vividhaM zrutvA gAlava bhASitam uzInaraH pativaco dadau tasya narAdhipaH 10 zrutavAn asmi te vAkyaM yathA vadasi gAlava vidhis tu balavAn brahman pravaNaM hi mano mama 11 zate dve tu mamAzvAnAm IdRzAnAM dvijottama itareSAM sahasrANi subahUni caranti me 12 aham apy ekam evAsyAM janayiSyAmi gAlava putraM dvija gataM mArgaM gamiSyAmi parair aham 13 mUlyenApi samaM kuryAM tavAhaM dvijasattama paurajAnapadArthaM tu mamArtho nAtma bhogataH 14 kAmato hi dhanaM rAjA pArakyaM yaH prayacchati na sa dharmeNa dharmAtman yujyate yazasA na ca 15 so 'haM patigrahISyAmi dadAtv etAM bhavAn mama kumArIM devagarbhAbhAm ekaputra bhavAya me 16 tathA tu bahukalyANam uktavantaM narAdhipam uzInaraM dvijazreSTho gAlavaH pratyapUjayat 17 uzInaraM pratigrAhya gAlavaH prayayau vanam reme sa tAM samAsAdya kRtapuNya iva zriyam 18 kandareSu ca zailAnAM nadInAM nirjhareSu ca udyAneSu vicitreSu vaneSUpavaneSu ca 19 harmyeSu ramaNIyeSu prAsAdazikhareSu ca vAtAyanavimAneSu tathA garbhagRheSu ca 20 tato 'sya samaye jajJe putro bAla raviprabhaH zibir nAmnAbhivikhyAto yaH sa pArthiva sattamaH 21 upasthAya sa taM vipro gAlavaH pratigRhya ca kanyAM prayAtas tAM rAjan dRSTavAn vinatAtmajam | | 1 [n] gAlavaM vainateyo 'tha prahasann idam abravIt diSTyA kRtArthaM pazyAmi bhavantam iha vai dvija 2 gAlavas tu vacaH zrutvA vainateyena bhASitam caturbhAgAvaziSTaM tad Acakhyau kAryam asya hi 3 suparNas tv abravId enaM gAlavaM patatAM varaH prayatnas te na kartavyo naiSa saMpatsyate tava 4 purA hi kanyakubje vai gAdheH satyavatIM sutAm bhAryArthe 'varayat kanyAm RcIkas tena bhASitaH 5 ekataH zyAma karNAnAM hayAnAM candra varcasAm bhagavan dIyatAM mahyaM sahasram iti gAlava 6 RcIkas tu tathety uktvA varuNasyAlayaM gataH azvatIrthe hayAm*l labdhvA dattavAn pArthivAya vai 7 iSTvA te puNDarIkeNa dattA rAjJA dvijAtiSu tebhyo dve dve zate krItvA prAptAs te pArthivais tadA 8 aparANy api catvAri zatAni dvijasattama nIyamAnAni saMtAre hRtAny Asan vitastayA evaM na zakyam aprApyaM prAptuM gAlava karhi cit 9 imAm azvazatAbhyAM vai dvAbhyaM tasmai nivedaya vizvAmitrAya dharmAtman SaDbhir azvazataiH saha tato 'si gatasaMmohaH kRtakRtyo dvijarSabha 10 gAlavas taM tathety uktvA suparNasahitas tataH AdAyAzvAMz ca kanyAM ca vizmAmitram upAgamat 11 azvAnAM kAGkSitArthAnAM SaD imAni zatAni vai zatadvayena kanyeyaM bhavatA pratigRhyatAm 12 asyAM rAjarSibhiH putrA jAtA vai dhArmikAs trayaH caturthaM janayatv ekaM bhavAn api narottama 13 pUrNAny evaM zatAny aSTau turagANAM bhavantu te bhavato hy anRNo bhUtvA tapaH kuryAM yathAsukham 14 [n] vizvAmitras tu taM dRSTvA gAlavaM saha pakSiNA kanyAM ca tAM varArohAm idam ity abravId vacaH 15 kim iyaM pUrvam eveha na dattA mama gAlava putrA mamaiva catvAro bhaveyuH kulabhAvanAH 16 pratigRhNAmi te kanyAm ekaputra phalAya vai azvAz cAzramam AsAdya tiSThantu mama sarvazaH 17 sa tayA ramamANo 'tha vizvAmitro mahAdyutiH AtmajaM janayAm Asa mAdhavI putram aSTakam 18 jAtamAtraM sutaM taM ca vizvAmitro mahAdyutiH saMyojyArthais tathA dharmair azvais taiH samayojayat 19 athASTakaH puraM prAyAt tadA somapuraprabham niryAtya kanyAM ziSyAya kauziko 'pi vanaM yayau 20 gAlavo 'pi suparNena saha niryAtya dakSiNAm manasAbhipratItena kanyAm idam uvAca ha 21 jAto dAnapatiH putras tvayA zUras tathAparaH satyadharmarataz cAnyo yajvA cApi tathAparaH 22 tad Agaccha varArohe tAritas te pitA sutaiH catvAraz caiva rAjAnas tathAhaM ca sumadhyame 23 gAlavas tv abhyanujJAya suparNaM pannagAzanam pitur niryAtya tAM kanyAM prayayau vanam eva ha | | 1 [n] sa tu rAjA punas tasyAH kartukAmaH svayaMvaram upagamyAzramapadaM gaGgA yamuna saMgame 2 gRhItamAlyadAmAM tAM ratham Aropya mAdhavIm pUrur yaduz ca bhaginIm Azrame paryadhAvatAm 3 nAgayakSamanuSyANAM patatrimRgapakSiNAm zailadruma vanaukAnAm AsIt tatra samAgamaH 4 nAnA puruSadezAnAm Izvaraiz ca samAkulam RSibhir brahmakalpaiz ca samantAd AvRtaM vanam 5 nirdizyamAneSu tu sA vareSu varavarNinI varAn utkramya sarvAMs tAn vanaM vRtavatI varam 6 avatIrya rathAt kanyA namaskRtvA ca bandhuSu upagamya vanaM puNyaM tapas tepe yayAtijA 7 upavAsairz ca vividhair dIkSAbhir niyamais tathA Atmano laghutAM kRtvA babhUva mRgacAriNI 8 vaiDUryAGkula kalpAni mRdUni haritAni ca carantI zaSpamukhyAni tiktAni madhurANi ca 9 sravantInAM ca puNyAnAM surasAni zucIni ca pibantI vAri mukhyAni zItAni vimalAni ca 10 vaneSu mRgarAjeSu siMhaviproSiteSu ca dAvAgnivipramukteSu zUNyeSu gahaneSu ca 11 carantI hariNaiH sArdhaM mRgIva vanarAciNI cacAra vipulaM dharmaM brahmacaryeNa saMvRtA 12 yayAtir api pUrveSAM rAjJAM vRttam anuSThitaH bahuvarSasahasrAyur ayujat kAladharmaNA 13 pUrur yaduz ca dvau vaMzau vardhamAnau narottamau tAbhyAM pratiSThito loke paraloke ca nAhuSaH 14 mahIyate narapatir yayAtiH svargam AsthitaH maharSikalpo nRpatiH svargAgrya phalabhug vibhuH 15 bahuvarSasahasrAkhye kAle bahuguNe gate rAjarSiSu niSaNNeSu mahIyaHsu maharSiSu 16 avamene narAn sarvan devAn RSigaNAMs tathA yayAtir mUDha vijJAno vismayAviSTacetanaH 17 tatas taM bubudhe devaH zakro balaniSUdanaH te ca rAjarSayaH sarve dhig dhig ity evam abruvan 18 vicAraz ca samutpanno nirIkSya nahuSAtmajam ko nv ayaM kasya vA rAjJaH kathaM vA svargam AgataH 19 karmaNA kena siddho 'yaM kva vAnena tapaz citam kathaM vA jJAyate svarge kena vA jJAyate 'py uta 20 evaM vicArayantas te rAjAnaH svargavAsinaH dRSTvA papracchur anyonyaM yayAtiM nRpatiM prati 21 vimAnapAlAH zatazaH svargadvArAbhirakSiNaH pRSTA AsanapAlAz ca na jAnImety athAbruvan 22 sarve te hy AvRtajJAnA nAbhyajAnanta taM nRpam sa muhUrtAd atha nRpo hataujA abhavat tadA | | 1 [n] atha pracalitaH sthAnAd AsanAc ca paricyutaH kampitenaiva manasA dharSitaH zokavahninA 2 mlAnasrag bhraSTavijJAnaH prabhraSTa mukuTAGgadaH vighUrNan srastasarvAGgaH prabhraSTAbharaNAmbaraH 3 adRzyamAnas tAn pazyann apazyaMz ca punaH punaH zUnyaH zUnyena manasA prapatiSyan mahItalam 4 kiM mayA manasA dhyAtam azubhaM dharmadUSaNam yenAhaM calitaH sthAnAd iti rAjA vyacintayat 5 te tu tatraiva rAjAnaH siddhAz cApsarasas tathA apazyanta nirAlambaM yayAtiM taM paricyutam 6 athaitya puruSaH kaz cit kSINapuNyanipAtakaH yayAtim abravId rAjan devarAjasya zAsanAt 7 atIva madamattas tvaM na kaM cin nAvamanyase mAnena bhraSTaH svargas te nArhas tvaM pArthivAtmaja na ca prajJAyase gaccha patasveti tam abravIt 8 pateyaM satsv iti vacas trir uktvA nahuSAtmajaH patiSyaMz cintayAm Asa gatiM gatimatAM varaH 9 etasminn eva kAle tu naimiSe pArthivarSabhAn caturo 'pazyata nRpas teSAM madhye papAta saH 10 pratardano vasu manAH zibirauzInaro 'STakaH vAjapeyena yajJena tarpayanti surezvaram 11 teSAm adhvarajaM dhUmaM svargadvAram upasthitam yayAtir upajighran vai nipapAta mahIM prati 12 bhUmau svarge ca saMbaddhAM nadIM dhUmamayIM nRpaH sa gaGgAm iva gacchantIm Alambya jagatIpatiH 13 zrImatsv avabhRthAgryeSu caturSu pratibandhuSu madhye nipatito rAjA lokapAlopameSu ca 14 caturSu hutakalpeSu rAjasiMhamahAgniSu papAta madhye rAjarSir yayAtiH puNyasaMkSaye 15 tam AhuH pArthivAH sarve pratimAnam iva zriyaH ko bhavAn kasya vA bandhur dezasya nagarasya vA 16 yakSo vApy atha vA devo gandharvo rAkSaso 'pi vA na hi mAnuSarUpo 'si ko vArthaH kAGkSitas tvayA 17 yayAtir asmi rAjarSiH kSINapuNyaz cyuto divaH pateyaM satsv iti dhyAyan bhavatsu patitas tataH 18 satyam etad bhavatu te kAGkSitaM puruSarSabha sarveSAM naH kratuphalaM dharmaz ca pratigRhyatAm 19 nAhaM pratigraha dhano brAhmaNaH kSatriyo hy aham na ca me pravaNA buddhiH parapuNyavinAzane 20 etasminn eva kAle tu mRgacaryA kramAgatAm mAdhavIM prekSya rAjAnas te 'bhivAdyedam abruvan 21 kim AgamanakRtyaM te kiM kurvaH zAsanaM tava AjJApyA hi vayaM sarve tava putrAs tapodhane 22 teSAM tad bhASitaM zrutvA mAdhavI parayA mudA pitaraM samupAgacchad yayAtiM sA vavanda ca 23 dRSTvA mUrdhnA natAn putrAMs tApasI vAkyam abravIt dauhitrAs tava rAjendra mama putrA na te parAH ime tvAM tArayiSyanti diSTam etat purAtanam 24 ahaM te duhitA rAjan mAdhavI mRgacAriNI mayApy upacito dharmas tato 'rdhaM pratigRhyatAm 25 yasmAd rAjan narAH sarve apatyaphalabhAginaH tasmAd icchanti dauhitrAn yathA tvaM vasudhAdhipa 26 tatas te pArthivAH sarve zirasA jananIM tadA abhivAdya namaskRtya mAtAmaham athAbruvan 27 uccair anupamaiH snigdhaiH svarair ApUya medinIm mAtAmahaM nRpatayas tArayanto divaz cyutam 28 atha tasmAd upagato gAlavo 'py Aha pArthivam tapaso me 'STa bhAgena svargam ArohatAM bhavAn | | 1 [n] pratyabhijJAta mAtro 'tha sadbhis tair narapuMgavaH yayAtir divyasaMsthAno babhUva vigatajvaraH 2 divyamAlyAmbaradharo divyAbharaNabhUSitaH divyagandhaguNopeto na pRthvIm aspRzat tadA 3 tato vasu manAH pUrvam uccair uccArayan vacaH khyAto dAnapatir loke vyAjahAra nRpaM tadA 4 prAptavAn asmi yal loke sarvavarNeSv agarhayA tad apy atha ca dAsyAmi tena saMyujyatAM bhavAn 5 yat phalaM dAnazIlasya kSamA zIlasya yat phalam yac ca me phalam AdhAne tena saMyujyatAM bhavAn 6 tataH pratardano 'py Aha vAkyaM kSatriya puMgavaH yathA dharmaratir nityaM nityaM yuddhaparAyaNaH 7 prAptavAn asmi yal loke kSatradharmodbhavaM yazaH vIra zabdaphalaM caiva tena saMyujyatAM bhavAn 8 zibirauzInaro dhImAn uvAca madhurAM giram yathA bAleSu nArISu vaihAryeSu tathaiva ca 9 saMgareSu nipAteSu tathApad vyasaneSu ca anRtaM noktapUrvaM me tena satyena khaM vraja 10 yathAprANAMz ca rAjyaM ca rAjan karma sukhAni ca tyajeyaM na punaH satyaM tena satyena khaM vraja 11 yathAsatyena me dharmo yathAsatyena pAvakaH prItaH zakraz ca satyena tena satyena khaM vraja 12 aSTakas tv atha rAjarSiH kauziko mAdhavI sutaH anekazatayajvAnaM vacanaM prAha dharmavit 13 zatazaH puNDarIkA me gosavAz ca citAH prabho kratavo vAjapeyAz ca teSAM phalam avApnuhi 14 na me ratnAni na dhanaM na tathAnye paricchadAH kratuSv anupayuktAni tena satyena khaM vraja 15 yathA yathA hi jalpanti dauhitrAs taM narAdhipam tathA tathA vasumatIM tyaktvA rAjA divaM yayau 16 evaM sarve samastAs te rAjAnaH sukRtais tadA yayAtiM svargato bhraSTaM tArayAm Asur aJjasA 17 dauhitrAH svena dharmeNa yajJadAnakRtena vai caturSu rAjavaMzeSu saMbhUtAH kulavardhanAH mAtAmahaM mahAprAjJaM divam Aropayanti te 18 rAjadharmaguNopetAH sarvadharmaguNAnvitAH dauhitrAs te vayaM rAjan divam Aroha pArthivaH | | 1 [n] sadbhir AropitaH svargaM pArthivair bhUridakSiNaiH abhyanujJAya dauhitrAn yayAtir divam AsthitaH 2 abhivRSTaz ca varSeNa nAnApuSpasugandhinA pariSvaktaz ca puNyena vAyunA puNyagandhinA 3 acalaM sthAnam Aruhya dauhitra phalanirjitam karmabhiH svair upacito jajvAla parayA zriyA 4 upagItopanRttaz ca gandharvApsarasAM gaNaiH prItyA pratigRhItaz ca svarge dundubhinisvanaiH 5 abhiSTutaz ca vividhair devarAjarSicAraNaiH arcitaz cottamArgheNa daivatair abhinanditaH 6 prAptaH svargaphalaM caiva tam uvAca pitAmahaH nirvRtaM zAntamanasaM vacobhis tarpayann iva 7 catuS pAdas tvayA dharmaz cito lokyena karmaNA akSayas tava loko 'yaM kIrtiz caivAkSayA divi punas tavAdya rAjarSe sukRteneha karmaNA 8 AvRtaM tamasA cetaH sarveSAM svargavAsinAm yena tvAM nAbhijAnanti tato 'jJAtvAsi pAtitaH 9 prItyaiva cAsi dauhitrais tAritas tvam ihAgataH sthAnaM ca pratipanno 'si karmaNA svena nirjitam acalaM zAzvataM puNyam uttamaM dhruvam avyayam 10 bhagavan saMzayo me 'sti kaz cit taM chettum arhasi na hy anyam aham arhAmi praSTuM lokapitAmaha 11 bahuvarSasahasrAntaM prajApAlanavardhitam anekakratudAnaughair arjitaM me mahat phalam 12 kathaM tad alpakAlena kSINaM yenAsmi pAtitaH bhagavan vettha lokAMz ca zAzvatAn mama nirjitAn 13 bahuvarSasahasrAntaM prajApAlanavardhitam anekakratudAnaughair yat tvayopArjitaM phalam 14 tad anenaiva doSeNa kSINaM yenAsi pAtitaH abhimAnena rAjendra dhikkRtaH svargavAsibhiH 15 nAyaM mAnena rAjarSe na balena na hiMsayA na zAThyena na mAyAbhir loko bhavati zAzvataH 16 nAvamAnyAs tvayA rAjann avarotkRSTamadhyamAH na hi mAnapradagdhAnAM kaz cid asti samaH kva cit 17 patanArohaNam idaM kathayiSyanti ye narAH viSamANy api te prAptAs tariSyanti na saMzayaH 18 eSa doSo 'bhimAnena purA prApto yayAtinA nirbandhataz cAtimAtraM gAlavena mahIpate 19 zrotavyaM hitakAmAnAM suhRdAM bhUtim icchatAm na kartavyo hi nirbandho nirbandho hi kSayodayaH 20 tasmAt tvam api gAndhAre mAnaM krodhaM ca varjaya saMdhatsva pANDavair vIra saMrambhaM tyaja pArthiva 21 dadAti yat pArthiva yat karoti; yad vA tapas tapyati yaj juhoti na tasya nAzo 'sti na cApakarSo; nAnyas tad aznAti sa eva kartA 22 idaM mahAkhyAnam anuttamaM mataM; bahuzrutAnAM gataroSarAgiNAm samIkSya loke bahudhA pradhAvitA; trivargadRSTiH pRthivIm upAznute | | 1 [dhR] bhagavann evam evaitad yathA vadasi nArada icchAmi cAham apy evaM na tv Izo bhagavann aham 2 evam uktvA tataH kRSNam abhyabhASata bhArata svargyaM lokyaM ca mAm Attha dharmyaM nyAyyaM ca kezava 3 na tv ahaM svavazas tAta kriyamANaM na me priyam aGgaduryodhanaM kRSNa mandaM zAstrAtigaM mama 4 anunetuM mahAbAho yatasva puruSottama suhRt kAryaM tu sumahat kRtaM te syAj janArdana 5 tato 'bhyAvRtya vArSNeyo duryodhanam amarSaNam abravIn madhurAM vAcaM sarvadharmArthatattvavit 6 duryodhana nibodhedaM madvAkyaM kurusattama samarthaM te vizeSeNa sAnubandhasya bhArata 7 mahAprAjJa kule jAtaH sAdhv etat kartum arhasi zrutavRttopasaMpannaH sarvaiH samudito guNaiH 8 dauSkuleyA durAtmAno nRSaMzA nirapatrapAH ta etad IdRzaM kuryur yathA tvaM tAta manyase 9 dharmArthayuktA loke 'smin pravRttir lakSyate satAm asatAM viparItA tu lakSyate bharatarSabha 10 viparItA tv iyaM vRttir asakRl lakSyate tvayi adharmaz cAnubandho 'tra ghoraH prANaharo mahAn 11 anekazas tvannimittam ayazasyaM ca bhArata tam anarthaM pariharann AtmazreyaH kariSyasi 12 bhrAtRRNAm atha bhRtyAnAM mitrANAM ca paraMtapa adharmyAd ayazasyAc ca karmaNas tvaM pramokSyase 13 prAjJaiH zUrair mahotsAhair Atmavadbhir bahuzrutaiH saMdhatsva puruSavyAghra pANDavair bharatarSabha 14 tad dhitaM ca priyaM caiva dhRtarASTrasya dhImataH pitAmahasya droNasya vidurasya mahAmateH 15 kRpasya somadattasya bAhlIkasya ca dhImataH azvatthAmno vikarNasya saMjayasya vizAM pate 16 jJAtInAM caiva bhUyiSThaM mitrANAM ca paraMtapa zame zarma bhavet tAta sarvasya jagatas tathA 17 hrImAn asi kule jAtaH zrutavAn anRzaMsavAn tiSTha tAta pituH zAstre mAtuz ca bharatarSabha 18 etac chreyo hi manyante pitA yac chAsti bhArata uttamApad gataH sarvaH pituH smarati zAsanam 19 rocate te pitus tAta pANDavaiH saha saMgamaH sAmAtyasya kuruzreSTha tat tubhyaM tAta rocatAm 20 zrutvA yaH suhRdAM zAstraM martyo na pratipadyate vipAkAnte dahaty enaM kiM pAkam iva bhakSitam 21 yas tu niHzreyasaM vAkyaM mohAn na pratipadyate sa dIrghasUtro hInArthaH pazcAt tApena yujyate 22 yas tu niHzreyasaM zrutvA prAptam evAbhipadyate Atmano matam utsRjya sa loke sukham edhate 23 yo 'rthakAmasya vacanaM prAtikUlyAn na mRSyate zRNoti pratikUlAni dviSatAM vazam eti saH 24 satAM matam atikramya yo 'satAM vartate mate zocante vyasane tasya suhRdo nacirAd iva 25 mukhyAn amAtyAn utsRjya yo nihInAn niSevate sa ghorAm ApadaM prApya nottAram adhigacchati 26 yo 'sat sevI vRthAcAro na zrotA suhRdAM sadA parAn vRNIte svAn dveSTi taM gauH zapati bhArata 27 sa tvaM virudhya tair vIrair anyebhyas trANam icchasi aziSTebhyo 'samarthebhyo mUDhebhyo bharatarSabha 28 ko hi zakraM samAJ jJAtIn atikramya mahArathAn anyebhyas trANam AzaMset tvadanyo bhuvi mAnavaH 29 janmaprabhRti kaunteyA nityaM vinikRtAs tvayA na ca te jAtu kupyanti dharmAtmAno hi pANDavAH 30 mithyA pracaritAs tAta janmaprabhRti pANDavAH tvayi samyaG mahAbAho pratipannA yazasvinaH 31 tvayApi pratipattavyaM tathaiva bharatarSabha sveSu bandhuSu mukhyeSu mA manyuvazam anvagAH 32 trivargayuktA prAjJAnAm ArambhA bharatarSabha dharmArthAv anurudhyante trivargAsaMbhave narAH 33 pRthak tu viniviSTAnAM dharmaM dhIro 'nurudhyate madhyamo 'rthaM kaliM bAlaH kAmam evAnurudhyate 34 indriyaiH prasRto lobhAd dharmaM viprajahAti yaH kAmArthAv anupAyena lipsamAno vinazyati 35 kAmArthau lipsamAnas tu dharmam evAditaz caret na hi dharmAd apaity arthaH kAmo vApi kadA cana 36 upAyaM dharmam evAhus trivargasya vizAM pate lipsamAno hi tenAzu kakSe 'gnir iva vardhate 37 sa tvaM tAtAnupAyena lipsase bharatarSabha AdhirAjyaM mahad dIptaM prathitaM sarvarAjasu 38 AtmAnaM takSati hy eSa vanaM parazunA yathA yaH samyag vartamAneSu mithyA rAjan pravartate 39 na tasya hi matiM chindyAd yasya necchet parAbhavam avicchinnasya dhIrasya kalyANe dhIyate matiH 40 tyaktAtmAnaM na bAdheta triSu lokeSu bhArata apy anyaM prAkRtaM kiM cit kim u tAn pANDavarSabhAn 41 amarSavazam Apanno na kiM cid budhyate naraH chidyate hy AtataM sarvaM pramANaM pazya bhArata 42 zreyas te durjanAt tAta pANDavaiH saha saMgamaH tair hi saMprIyamANas tvaM sarvAn kAmAn avApsyasi 43 pANDavair nirjitAM bhUmiM bhuJjAno rAjasattama pANDavAn pRSThataH kRtvA trANam AzaMsase 'nyatha 44 duHzAsane durviSahe karNe cApi sasaubale eteSv aizvaryam AdhAya bhUtim icchasi bhArata 45 na caite tava paryAptA jJAne dharmArdhayos tathA vikrame cApy aparyAptAH pANDavAn prati bhArata 46 na hIme sarvarAjAnaH paryAptAH sahitAs tvayA kruddhasya bhImasenasya prekSituM mukham Ahave 47 idaM saMnihitaM tAta samagraM pArthivaM balam ayaM bhISmas tathA droNaH karNaz cAyaM tathA kRpaH 48 bhUrizravAH saumadattir azvatthAmA jayadrathaH azaktAH sarva evaite pratiyoddhuM dhanaMjayam 49 ajeyo hy arjunaH kruddhaH sarvair api surAsuraiH mAnuSair api gandharvair mA yuddhe ceta AdhithAH 50 dRzyatAM vA pumAn kaz cit samagre pArthive bale yo 'rjunaM samare prApya svastimAn Avrajed gRhAn 51 kiM te janakSayeNeha kRtena bharatarSabha yasmiJ jite jitaM te syAt pumAn ekaH sa dRzyatAm 52 yaH sa devAn sagandharvAn sayakSAsurapannagAn ajayat khANDava prasthe kas taM yudhyeta mAnavaH 53 tathA virATanagare zrUyate mahad adbhutam ekasya ca bahUnAM ca paryAptaM tannidarzanam 54 tam ajeyam anAdhRSyaM vijetuM jiSNum acyutam AzaMsasIha samare vIram arjunam Urjitam 55 maddvitIyaM punaH pArthaM kaH prArthayitum arhati yuddhe pratIpam AyAntam api sAkSAt puraMdaraH 56 bAhubhyAm uddhared bhUmiM dahet kruddha imAH prajAH pAtayet tridivAd devAn yo 'rjunaM samare jayet 57 pazya putrAMs tathA bhrAtRRJ jJAtIn saMbandhinas tathA tvatkRte na vinazyeyur ete bharatasattama 58 astu zeSaM kauravANAM mA parAbhUd idaM kulam kulaghna iti nocyethA naSTakIrtir narAdhipa 59 tvAm eva sthApayiSyanti yauvarAjye mahArathAH mahArAjye ca pitaraM dhRtarASTraM janezvaram 60 mA tAta zriyam AyAntIm avamaMsthAH samudyatAm ardhaM pradAya pArthebhyo mahatIM zriyam Apsyasi 61 pANDavaiH saMzamaM kRtvA kRtvA ca suhRdAM vacaH saMprIyamANo mitraiz ca ciraM bhadrANy avApsyasi | | 1 [v] tataH zAMtanavo bhISmo duryodhanam amarSaNam kezavasya vacaH zrutvA provAca bharatarSabha 2 kRSNena vAkyam ukto 'si suhRdAM zamam icchatA anupazyasva tat tAta mA manyuvazam anvagAH 3 akRtvA vacanaM tAta kezavasya mahAtmanaH zreyo na jAtu na sukhaM na kalyANam avApsyasi 4 dharmyam arthaM mahAbAhur Aha tvAM tAta kezavaH tam artham abhipadyasva mA rAjan nInazaH prajAH 5 imAM zriyaM prajvalitAM bhAratIM sarvarAjasu jIvato dhRtarASTrasya daurAtmyAd bhraMzayiSyasi 6 AtmAnaM ca sahAmAtyaM saputrapazubAndhavam saha mitram asad buddhyA jIvitAd bhraMzayiSyasi 7 atikrAman kezavasya tathyaM vacanam arthavat pituz ca bhatara zreSTha vidurasya ca dhImataH 8 mA kulaghno 'ntapuruSo durmatiH kApathaM gamaH pitaraM mAtaraM caiva vRddhau zokAya mA dadaH 9 atha droNo 'bravIt tatra duryodhanam idaM vacaH amarSavazam Apanno niHzvasantaM punaH punaH 10 dharmArthayuktaM vacanam Aha tvAM tAta kezavaH tathA bhISmaH zAMtanavas taj juSasva narAdhipa 11 prAjJau medhAvinau dAntAv arthakAmau bahuzrutau Ahatus tvAM hitaM vAkyaM tad Adatsva paraMtapa 12 anutiSTha mahAprAjJa kRSNa bhISmau yad UcatuH mA vaco laghu buddhInAM samAsthAs tvaM paraMtapa 13 ye tvAM protsAhayanty ete naite kRtyAya karhi cit vairaM pareSAM grIvAyAM pratimokSyanti saMyuge 14 mA kurUJ jIghanaH sarvAn putrAn bhrAtRRMs tathaiva ca vAsudevArjunau yatra viddhy ajeyaM balaM hi tat 15 etac caiva mataM satyaM suhRdoH kRSNa bhISmayoH yadi nAdAsyase tAta pazcAt tapsyasi bhArata 16 yathoktaM jAmadagnyena bhUyAn eva tato 'rjunaH kRSNo hi devakIputro devair api durutsahaH 17 kiM te sukhapriyeNeha proktena bharatarSabha etat te sarvam AkhyAtaM yathecchasi tathA kuru na hi tvAm utsahe vaktuM bhUyo bharatasattama 18 tasmin vAkyAntare vAkyaM kSattApi viduro 'bravIt duryodhanam abhiprekSya dhArtarASTram amarSaNam 19 duryodhana na zocAmi tvAm ahaM bharatarSabha imau tu vRddhau zocAmi gAndhArIM pitaraM ca te 20 yAv anAthau cariSyete tvayA nAthena durhRdA hatamitrau hatAmAtyau lUnapakSAv iva dvijau 21 bhikSukau vicariSyete zocantau pRthivIm imAm kulaghnam IdRzaM pApaM janayitvA kupUruSam 22 atha duryodhanaM rAjA dhRtarASTro 'bhyabhASata AsInaM bhrAtRbhiH sArdhaM rAjabhiH parivAritam 23 duryodhana nibodhedaM zauriNoktaM mahAtmanA Adatsva zivam atyantaM yogakSemavad avyayam 24 anena hi sahAyena kRSNenAkliSTa karmaNA iSTAn sarvAn abhiprAyAn prApsyAmaH sarvarAjasu 25 susaMhitaH kezavena gaccha tAta yudhiSThiram cara svastyayanaM kRtSNaM bhAratAnAm anAmayam 26 vAsudevena tIrthena tAta gacchasva saMgamam kAlaprAptam idaM manye mA tvaM duryodhanAtigAH 27 zamaM ced yAcamAnaM tvaM pratyAkhyAsyasi kezavam tvadartham abhijalpantaM na tavAsty aparAbhavaH | | 1 [v] dhRtarASTravacaH zrutvA bhISmadroNau samarthya tau duryodhanam idaM vAkyam UcatuH zAsanAtigam 2 yAvat kRSNAv asaMnaddhau yAvat tiSThati gANDivam yAvad dhaumyo na senAgnau juhyotIha dviSad balam 3 yAvan na prekSate kruddhaH senAM tava yudhiSThiraH hrIniSedho maheSvAsas tAvac chAmyatu vaizasam 4 yAvan na dRSyate pArthaH sveSv anIkeSv avasthitaH bhImaseno mahaiSvAsas tAvac chAmyatu vaizasam 5 yAvan na carate mArgAn pRtanAm abhiharSayan yAvan na zAtayaty Ajau zirAMsi gatayodninAm 6 gadayA vIra ghAtinyA phalAnIva vanaspateH kAlena paripakvAni tAvac chAmyatu vaizasam 7 nakulaH sahadevaz ca dhRSTadyumnaz ca pArSataH virATaz ca zikhaNDI ca zaizupAliz ca daMzitAH 8 yAvan na pravizanty ete nakrA iva mahArNavam kRtAstrAH kSipram asyantas tAvac chAmyatu vaizasam 9 yAvan na sukumAreSu zarIreSu mahIkSitAm gArdhrapatrAH patanty ugrAs tAvac chAmyatu vaizasam 10 candanAgarudigdheSu hAraniSkadhareSu ca noraHsu yAvad yodhAnAM maheSvAsair maheSavaH 11 kRtAstraiH kSipram asyadbhir dUrapAtibhir AyasAH abhilakSyair nipAtyante tAvac chAmyatu vaizasam 12 abhivAdayamAnaM tvAM zirasA rAjakuJjaraH pANibhyAM pratigRhNAtu dharmarAjo yudhiSThiraH 13 dhvajAGkuza patAkAGkaM dakSiNaM te sudakSiNaH skandhe nikSipatAM bAhuM zAntaye bharatarSabha 14 ratnauSadhi sametena ratnAGguli talena ca upaviSTasya pRSThaM te pANinA parimArjatu 15 zAlaskandho mahAbAhus tvAM svajAno vRkodaraH sAmnAbhivadatAM cApi zAntaye bharatarSabha 16 arjunena yamAbhyAM ca tribhis tair abhivAditaH mUrdhni tAn samupAghrAya premNAbhivada pArthiva 17 dRSTvA tvAM pANDavair vIrair bhrAtRbhiH saha saMgatam yAvad AnandajAzrUNi pramuJcantu narAdhipAH 18 ghuSyatAM rAjadhAnISu sarvasaMpan mahIkSitAm pRthivI bhrAtRbhAvena bhujyatAM vijvaro bhava | | 1 [v] zrutvA duryodhano vAkyam apriyaM kurusaMsadi pratyuvAca mahAbAhuM vAsudevaM yazasvinam 2 prasamIkSya bhavAn etad vaktum arhati kezava mAm eva hi vizeSeNa vibhASya parigarhase 3 bhaktivAdena pArthAnAm akasmAn madhusUdana bhavAn garhayate nityaM kiM samIkSya balAbalam 4 bhavAn kSattA ca rAjA ca AcAryo vA pitAmahaH mAm eva parigarhante nAnyaM kaM cana pArthivam 5 na cAhaM lakSaye kaM cid vyabhicAram ihAtmanaH atha sarve bhavanto mAM vidviSanti sarAjakAH 6 na cAhaM kaM cid atyartham aparAdham ariMdama vicintayan prapazyAmi susUkSmam api kezava 7 priyAbhyupagate dyUte pANDavA madhusUdana jitAH zakuninA rAjyaM tatra kiM mama duSkRtam 8 yat punar draviNaM kiM cit tatrAjIyanta pANDavAH tebhya evAbhyanujJAtaM tat tadA madhusUdana 9 aparAdho na cAsmAkaM yat te hy akSaparAjitAH ajeyA jayatAM zreSTha pArthAH pravrAjitA vanam 10 kena cApy apavAdena virudhyante 'ribhiH saha azaktAH pANDavAH kRSNa prahRSTAH pratyamitravat 11 kim asmAbhiH kRtaM teSAM kasmin vA punar Agasi dhArtarASTrAJ jighAMsanti pANDavAH sRJjayaiH saha 12 na cApi vayam ugreNa karmaNA vacanena vA vitrastAH praNamAmeha bhayAd api zatakratoH 13 na ca taM kRSNa pazyAmi kSatradharmam anuSThitam utsaheta yudhA jetuM yo naH zatrunibarhaNa 14 na hi bhISma kRpa droNAH sagaNA madhusUdana devair api yudhA jetuM zakyAH kim uta pANDavaiH 15 svadharmam anutiSThanto yadi mAdhava saMyuge zastreNa nidhanaM kAle prApsyAmaH svargam eva tat 16 mukhyaz caivaiSa no dharmaH kSatriyANAM janArdana yac chayImahi saMgrAme zaratalpagatA vayam 17 te vayaM vIrazayanaM prApsyAmo yadi saMyuge apraNamyaiva zatrUNAM na nas tapsyati mAdhava 18 kaz ca jAtu kule jAtaH kSatradharmeNa vartayan bhayAd vRttiM samIkSyaivaM praNamed iha kasya cit 19 udyacched eva na named udyamo hy eva pauruSam apy aparvaNi bhajyeta na named iha kasya cit 20 iti mAtaGgavacanaM parIpsanti hitepsavaH dharmAya caiva praNamed brAhmaNebhyaz ca madvidhaH 21 acintayan kaM cid anyaM yAvaj jIvaM tathAcaret eSa dharmaH kSatriyANAM matam etac ca me sadA 22 rAjyAMzaz cAbhyanujJAto yo me pitrA purAbhavat na sa labhyaH punarjAtu mayi jIvati kezava 23 yAvac ca rAjA dhriyate dhRtarASTro janArdana nyastazastrA vayaM te vApy upajIvAma mAdhava 24 yady adeyaM purA dattaM rAjyaM paravato mama ajJAnAd vA bhayAd vApi mayi bAle janArdana 25 na tad adya punar labhyaM pANDavai vRSNinandana dhriyamANe mahAbAho mayi saMprati kezava 26 yAvad dhi sUcyAs tIkSNAyA vidhyed agreNa mAdhava tAvad apy aparityAjyaM bhUmer naH pANDavAn prati | | 1 [v] tataH prahasya dAzArhaH krodhaparyAkulekSaNaH duryodhanam idaM vAkyam abravIt kurusaMsadi 2 lapsyase vIrazayanaM kAmam etad avApsyasi sthiro bhava sahAmAtyo vimardo bhavitA mahAn 3 yac ca vaM manyase mUDha na me kaz cid vyatikramaH pANDaveSv iti tat sarvaM nibodhata narAdhipAH 4 zriyA saMtapyamAnena pANDavAnAM mahAtmanAm tvayA durmantritaM dyUtaM saubalena ca bhArata 5 kathaM ca jJAtayas tAta zreyAMsaH sAdhu saMmatAH tathAnyAyyam upasthAtuM jihmenAjihma cAriNaH 6 akSadyUtaM mahAprAjJa satAm arati nAzanam asatAM tatra jAyante bhedAz ca vyasanAni ca 7 tad idaM vyasanaM ghoraM tvayA dyUtamukhaM kRtam asamIkSya sad AcAraiH sArdhaM pApAnubandhanaiH 8 kaz cAnyo jJAtibhAryAM vai viprakartuM tathArhati AnIya ca sabhAM vaktuM yathoktA draupadI tvayA 9 kulInA zIlasaMpannA prANebhyo 'pi garIyasI mahiSI pANDuputrANAM tathA vinikRtA tvayA 10 jAnanti kuravaH sarve yathoktAH kurusaMsadi duHzAsanena kaunteyAH pravrajantaH paraMtapAH 11 samyagvRtteSv alubdheSu satataM dharmacAriSu sveSu bandhuSu kaH sAdhuz cared evam asAMpratam 12 nRzaMsAnAm anAryANAM paruSANAM ca bhASaNam karNa duHzAsanAbhyAM ca tvayA ca bahuzaH kRtam 13 saha mAtrA pradagdhuM tAn bAlakAn vAraNAvate AsthitaH paramaM yatnaM na samRddhaM ca tat tava 14 USuz ca suciraM kAlaM pracchannAH pANDavAs tadA mAtrA sahaika cakrAyAM brAhmaNasya nivezane 15 viSeNa sarpabandhairz ca yatitAH pANDavAs tvayAH sarvopAyair vinAzAya na samRddhaM ca tat tava 16 evaM buddhiH pANDaveSu mithyAvRtthiH sadA bhavAn kathaM te nAparAdho 'sti pANDaveSu mahAtmasu 17 kRtvA bahUny akAryANi pANDaveSu nRzaMsavat mithyAvRttir anAryaH sann adya vipratipadyase 18 mAtA pitRbhyAM bhISmeNa droNena vidureNa ca zAmyeti muhur ukto 'si na ca zAmyasi pArthiva 19 zame hi sumahAn arthas tava pArthasya cobhayoH na ca rocayase rAjan kim anyad buddhilAbhavAt 20 na zarma prApsyase rAjann utkramya suhRdAM vacaH adharmyam ayazasyaM ca kriyate pArthiva tvayA 21 evaM bruvati dAzArhe duryodhanam amarSaNam duHzAsana idaM vAkyam abravIt kurusaMsadi 22 na cet saMdhAsyase rAjan svena kAmena pANDavaiH baddhvA kila tvAM dAsyanti kuntIputrAya kauravAH 23 vaikartanaM tvAM ca mAM ca trIn etAn manujarSabha pANDavebhyaH pradAsyanti bhISmo droNaH pitA ca te 24 bhrAtur etad vacaH zrutvA dhArtarASTraH suyodhanaH kruddhaH prAtiSThatotthAya mahAnAga iva zvasan 25 viduraM dhRtarASTraM ca mahArAjaM ca bAhlikam kRpaM ca somadattaM ca bhISmaM droNaM janArdanam 26 sarvAn etAn anAdRtya durmatir nirapatrapaH aziSTavad amaryAdo mAnI mAnyAvamAnitA 27 taM prasthitam abhiprekSya bhrAtaro manujarSabham anujagmuH sahAmAtyA rAjAnaz cApi sarvazaH 28 sabhAyAm utthitaM kruddhaM prasthitaM bhrAtRbhiH saha duryodhanam abhipreSkya bhISmaH zAMtanavo 'bravIt 29 dharmArthAv abhisaMtyajya saMrambhaM yo 'numanyate hasanti vyasane tasya durhRdo nacirAd iva 30 dUrAtmA rAjaputrAyaM dhArtarASTro nupAyavit mithyAbhimAnI rAjyasya krodhalobha vazAnugaH 31 kAlapakvam idaM manye sarvakSatraM janArdana sarve hy anusRtA mohAt pArthivAH saha mantribhiH 32 bhISmasyAthavacaH zrutvA dAzArhaH puSkarekSaNaH bhISmadroNamukhAn sarvAn abhyabhASata vIryavAn 33 sarveSAM kuruvRddhAnAM mahAn ayam atikramaH prasahya mandam aizvarye na niyacchata yan nRpam 34 tatra kAryam ahaM manye prAptakAlam ariMdamAH kriyamANe bhavec chreyas tat sarvaM zRNutAnaghAH 35 pratyakSam etad bhavatAM yad vakSyAmi hitaM vacaH bhavatAm AnukUlyena yadi roceta bhAratAH 36 bhojarAjasya vRddhasya durAcAro hy anAtmavAn jIvataH pitur aizvaryaM hRtvA manyuvazaM gataH 37 ugrasenasutaH kaMsaH parityaktaH sa bAndhavaiH jJAtInAM hitakAmena mayA zasto mahAmRdhe 38 AhukaH punar asmAbhir jJAtibhiz cApi satkRtaH ugrasenaH kRto rAjA bhojarAjanyavardhanaH 39 kaMsam ekaM parityajya kulArthe sarvayAdavAH saMbhUya sukham edhante bhAratAndhakavRSNayaH 40 api cApy avadad rAjan parameSThI prajApatiH vyUDhe devAsure yuddhe 'bhyudyateSv AyudheSu ca 41 dvaidhI bhUteSu lokeSu vinazyatsu ca bhArata abravIt sRSTimAn devo bhagavAm*l lokabhAvanaH 42 parAbhaviSyanty asurA daiteyA dAnavaiH saha AdityA vasavo rudrA bhaviSyanti divaukasaH 43 devAsuramanuSyAz ca gandharvoragarAkSasAH asmin yuddhe susaMyattA haniSyanti parasparam 44 iti matvAbravId dharmaM parameSThI prajApatiH varuNAya prayacchaitAn baddhvA daiteya dAnavAn 45 evam uktas tato dharmo niyogAt parameSThinaH varuNAya dadau sarvAn baddhvA daityeya dAnavAn 46 tAn baddhvA dharmapAzaiz ca svaiz ca pAzair jalezvaraH varuNaH sAgare yatto nityaM rakSati dAnavAn 47 tathA duryodhanaM karNaM zakuniM cApi saubalam baddhvA duHzAsanaM cApi pANDavebhyaH prayacchata 48 tyajet kulArthe puruSaM grAmasyArthe kulaM tyajet grAmaM janapadasyArthe AtmArthe pRthivIM tyajet 49 rAjan duryodhanaM baddhvA tataH saMzAmya pANDavaiH tvatkRte na vinazyeyuH kSatriyAH kSatriyarSabha | | 1 [v] kRSNasya vacanaM zrutvA dhRtarASTro janezvaraH viduraM sarvadharmajJaM tvaramANo 'bhyabhASata 2 gaccha tAta mahAprAjJAM gAndhArIM dIrghadarzinIm Anayeha tayA sArdham anuneSyAmi durmatim 3 yadi sApi durAtmAnaM zamayed duSTacetasam api kRSNAya suhRdas tiSThema vacane vayam 4 api lobhAbhibhUtasya panthAnam anudarzayet durbuddher duHsahAyasya samarthaM bruvatI vacaH 5 api no vyasanaM ghoraM duryodhanakRtaM mahat zamayec cirarAtrAya yogakSemavad avyayam 6 rAjJas tu vacanaM zrutvA viduro dIrghadarzinIm AnayAm Asa gAndhArIM dhRtarASTrasya zAsanAt 7 eSa gAndhAri putras te durAtmA zAsanAtigaH aizvaryalobhAd aizvaryaM jIvitaM ca prahAsyati 8 aziSTavad amaryAdaH pApaiH saha durAtmabhiH sabhAyA nirgato mUDho vyatikramya suhRd vacaH 9 sA bhartur vacanaM zrutvA rAjaputrI yazasvinI anvicchantI mahac chreyo gAndhArI vAkyam abravIt 10 Anayeha sutaM kSipraM rAjyakAmukam Aturam na hi rAjyam aziSTena zakyaM dharmArthalopinA 11 tvaM hy evAtra bhRzaM garhyo dhRtarASTra sutapriyaH yo jAnapApatAm asya tat prajJAm anuvartase 12 sa eSa kAmamanyubhyAM pralabdho moham AsthitaH azakyo 'dya tvayA rAjan vinivartayituM balAt 13 rAjyapradAne mUDhasya bAlizasya durAtmanaH duHsahAyasya lubdhasya dhRtarASTro 'zrute phalam 14 kathaM hi svajane bhedam upekSeta mahAmatiH bhinnaM hi svajanena tvAM prasahiSyanti zatravaH 15 yA hi zakyA mahArAja sAmnA dAnena vA punaH nistartum ApadaH sveSu daNDaM kas tatra pAtayet 16 zAsanAd dhRtarASTrasya duryodhanam amarSaNam mAtuz ca vacanAt kSattA sabhAM prAvezayat punaH 17 sa mAtur vacanAkAGkSI praviveza sabhAM punaH abhitAmrekSaNaH krodhAn niHzvasann iva pannagaH 18 taM praviSTam abhiprekSya putram utpatham Asthitam vigarhamANA gAndhArI samarthaM vAkyam abravIt 19 duryodhana nibodhedaM vacanaM mama putraka hitaM te sAnubandhasya tathAyatyAM sukhodayam 20 bhISmasya tu pituz caiva mama cApacitiH kRtA bhaved droNa mukhAnAM ca suhRdAM zAmyatA tvayA 21 na hi rAjyaM mahAprAjJa svena kAmena zakyate avAptuM rakSituM vApi bhoktuM vA bharatarSabha 22 na hy avazyendriyo rAjyam aznIyAd dIrgham antaram vijitAtmA tu medhAvI sa rAjyam abhipAlayet 23 kAmakrodhau hi puruSam arthyebhyo vyapakarSataH tau tu zatrU vinirjitya rAjA vijayate mahIm 24 lokezvara prabhutvaM hi mahad etad durAtmabhiH rAjyaM nAmepsitaM sthAnaM na zakyam abhirakSitum 25 indriyANi mahat prepsur niyacched arthadharmayoH indriyair niyatair buddhir vardhate 'gnir ivendhanaiH 26 avidhyeyAni hImAni vyApAdayitum apy alam avidheyA ivAdAntA hayAH pathi kusArathim 27 avijitya ya AtmAnam amAtyAn vijigISate ajitAtmAjitAmAtyaH so 'vazaH parihIyate 28 AtmAnam eva prathamaM dezarUpeNa yo jayet tato 'mAtyAn amitrAMz ca na moghaM vijigISate 29 vazyendriyaM jitAmAtyaM dhRtadaNDaM vikAriSu parIkSya kAriNaM dhIram atyantaM zrIr niSevate 30 kSudrAkSeNeva jAlena jhaSAv apihitAv ubhau kAmakrodhau zarIrasthau prajJAnaM tau vilumpataH 31 yAbhyAM hi devAH svaryAtuH svargasyApidadhur mukham bibhyato 'nuparAgasya kAmakrodhau sma vardhitau 32 kAmaM krodhaM ca lobhaM ca dambhaM darpaM ca bhUmipaH samyag vijetuM yo veda sa samIm abhijAyate 33 satataM nigrahe yukta indriyANAM bhaven nRpaH Ipsann arthaM ca dharmaM ca dviSatAM ca parAbhavam 34 kAmAbhibhUtaH krodhAd vA yo mithyA pratipadyate sveSu cAnyeSu vA tasya na sahAyA bhavanty uta 35 ekIbhUtair mahAprAjJaiH zUrair arinibarhaNaiH pANDavaiH pRthivIM tAta bhokSyase sahitaH sukhI 36 yathA bhISmaH zAMtanavo droNaz cApi mahArathaH Ahatus tAta taH satyam ajeyau kRSNa pANDavau 37 prapadyasva mahAbAhuM kRSNam akliSTakAriNam prasanno hi sukhAya syAd ubhayor eva kezavaH 38 suhedAm arthakAmAnAM yo na tiSThati zAsane prAjJAnAM kRtavidyAnAM sa naraH zatrunandanaH 39 na yuddhe tAta kalyANaM na dharmArthau kutaH sukham na cApi vijayo nityaM mA yuddhe ceta AdhithAH 40 bhISmeNa hi mahAprAjJa pitrA te bAhlikena ca datto 'MzaH pANDuputrANAM bhedAd bhItair ariMdama 41 tasya caitat pradAnasya phalam adyAnupazyasi yadbhuGkSe pRthivIM sarvAM zUrair nihatakaNTakAm 42 prayaccha pANDuputrANAmyathocitam ariMdama yadIcchasi sahAmAtyo bhoktum ardhaM mahIkSitAm 43 alam ardhaM pRthivyAs te sahAmAtyasya jIvanam suhRdAM vacane tiSThan yazaH prApsyasi bhArata 44 zrImadbhir Atmavadbhir hi buddhimadbhir jitendriyaiH pANDavair vigrahas tAta bhraMzayen mahataH sukhAt 45 nigRhya suhRdAM manyuM zAdhi rAjyaM yathocitam svam aMzaM pANDuputrebhyaH pradAya bharatarSabha 46 alam ahnA nikAro 'yaM trayodaza samAH kRtaH zamayainaM mahAprAjJa kAmakrodhasamedhitam 47 na caiSa zaktaH pArthAnAM yas tvadartham abhIpsati sUtaputro dRDhakrodho bhrAtA duHzAsanaz ca te 48 bhISme droNe kRpe karNe bhImasene dhanaMjaye dhRSTadyumne ca saMkruddhe na syuH sarvAH prajA dhruvam 49 amarSavazam Apanno mA kurUMs tAta jIghanaH sarvA hi pRthivI spRSTA tvat pANDava kRte vadham 50 yac ca tvaM manyase mUDha bhISmadroNakRpAdayaH yotsyante sarvazaktyeti naitad adyopapadyate 51 samaM hi rAjyaM prItiz ca sthAnaM ca vijitAtmanAm pANDaveSv atha yuSmAsu dharmas tv abhyadhikas tataH 52 rAjapiNDa bhayAd ete yadi hAsyanti jIvitam na hi zakSyanti rAjAnaM yudhiSThiram udIkSitum 53 na lobhAd arthasaMpattir narANAm iha dRzyate tad alaM tAta lobhena prazAmya bharatarSabha | | 1 [v] tat tu vAkyam anAdRtya so 'rthavan mAtRbhASitam punaH pratasthe saMrambhat sakAzam akRtAtmanAm 2 tataH sabhAyA nirgamya mantrayAm Asa kauravaH saubalena matAkSeNa rAjJA zakuninA saha 3 duryodhanasya karNasya zakuneH saubalasya ca duHzAsanacaturthAnAm idam AsId viceSTitam 4 purAyam asmAn gRhNAti kSiprakArI janArdanaH sahito dhRtarASTreNa rAjJA zAMtanavena ca 5 vayam eva hRSIkezaM nigRhNIma balAd iva prasahya puruSavyAghram indro vairocaniM yathA 6 zrutvA gRhItaM vArSNeyaM pANDavA hatacetasaH nirutsAhA bhaviSyanti bhagnadaMSTrA ivoragAH 7 ayaM hy eSAM mahAbAhuH sarveSAM zarma varma ca asmin gRhIte varade RSabhe sarvasAtvatAm nirudyamA bhaviSyanti pANDavAH somakaiH saha 8 tasmAd vayam ihaivainaM kezavaM kSiprakAriNam krozato dhRtarASTrasya baddhvA yotsyAmahe ripUn 9 teSAM pApam abhiprAyaM pApAnAM duSTacetasAm iGgitajJaH kaviH kSipram anvabudhyata sAtyakiH 10 tadartham abhiniSkramya hArdikyena sahAsthitaH abravIt kRtavarmANaM kSipraM yojaya vAhinIm 11 vyUDhAnIkaH sabhA dvAram upatiSThasva daMzitaH yAvad AkhyAmy ahaM caitat kRSNAyAkliSTa karmaNe 12 sa pravizya sabhAM vIraH siMho giriguhAm iva AcaSTa tam abhiprAyaM kezavAya mahAtmane 13 dhRtarASTraM tataz caiva viduraM cAnvabhASata teSAm etam abhiprAyam AcacakSe smayann iva 14 dharmAd apetam arthAc ca karma sAdhu vigarhitam mandAH kartum ihecchanti na cAvApyaM kathaM cana 15 purA vikurvate mUDhAH pApAtmAnaH samAgatAH dharSitAH kAmamanyubhyAM krodhalobha vazAnugAH 16 imaM hi puNDarIkAkSaM jighRkSanty alpacetasaH paTenAnigM prajvalitaM yathA bAlA yathA jaDAH 17 sAtyakes tad vacaH zrutvA viduro dIrghadarzivAn dhRtarASTraM mahAbAhum abravIt kurusaMsadi 18 rAjan parItakAlAs te putrAH sarve paraMtapa ayazasyam azakyaM ca karma kartuM samudyatAH 19 imaM hi puNDarIkAkSam abhibhUya prasahya ca nigrahItuM kilecchanti sahitA vAsavAnujam 20 imaM puruSazArdUlam apradhRSyaM durAsadam AsAdya na bhaviSyanti pataMgA iva pAvakam 21 ayam icchan hi tAn sarvAn yatamAnAJ janArdanaH siMho mRgAn iva kruddho gamayed yamasAdanam 22 na tv ayaM nintidaM karma kuryAt kRSNaH kathaM cana na ca dharmAd apakrAmed acyutaH puruSottamaH 23 vidureNaivam ukte tu kezavo vAkyam abravIt dhRtarASTram abhiprekSya suhRdAM zRNvatAM mithaH 24 rAjann ete yadi kruddhA mAM nigRhNIyur ojasA ete vA mAm ahaM vainAn anujAnIhi pArthiva 25 etAn hi sarvAn saMrabdhAn niyantum aham utsahe na tv ahaM ninditaM karma kuryAM pApaM kathaM cana 26 pANDavArthe hi lubhyantaH svArthAd dhAsyanti te sutAH ete ced evam icchanti kRtakAryo yudhiSThiraH 27 adyaiva hy aham etAMz ca ye caitAn anu bhArata nigRhya rAjan pArthebhyo dadyAM kiM duSkRtaM bhavet 28 idaM tu na pravarteyaM ninditaM karma bhArata saMnidhau te mahArAja krodhajaM pApabuddhijam 29 eSa duryodhano rAjan yathecchati tathAstu tat ahaM tu sarvAn samayAn anujAnAmi bhArata 30 etac chrutvA tu viduraM dhRtarASTro 'bhyabhASata kSipram Anaya taM pApaM rAjyalubdhaM suyodhanam 31 saha mitraM sahAmAtyaM sasodaryaM sahAnugam zaknuyAM yadi panthAnam avatArayituM punaH 32 tato duryodhanaM kSattA punaH prAvezayat sabhAm akAmaM bhrAtRbhiH sArdhaM rAjabhiH parivAritam 33 atha duryodhanaM rAjA dhRtarASTro 'bhyabhASata karNa duHzAsanAbhyAM ca rAjabhiz cAbhisaMvRtam 34 nRzaMsapApabhUyiSTha kSudrakarma sahAyavAn pApaiH sahAyaiH saMhatya pApaM karma cikIrSasi 35 azakyam ayazasyaM ca sadbhiz cApi vigarhitam yathA tvAdRzako mUDho vyavasyet kulapAMsanaH 36 tvam imaM puNDarIkAkSam apradhRSyaM durAsadam pApaiH sahAyaiH saMhatya nigrahItuM kilecchasi 37 yo na zakyo balAt kartuM devair api savAsavaiH taM tvaM prArthayase mandabAlaz candramasaM yathA 38 devair manuSyair gandharvair asurair uragaiz ca yaH na soDhuM samare zakyas taM na budhyasi kezavam 39 durgrahaH pANinA vAyur duHsparzaH pANinA zazI durdharA pRthivI mUrdhnA durgrahaH kezavo balAt 40 ity ukte dhRtarASTreNa kSattApi viduro 'bravIt duryodhanam abhiprekSya dhArtarASTram amarSaNam 41 saubhadvAre vAnarendro dvivido nAma nAmataH zilA varSeNa mahatA chAdayAm Asa kezavam 42 grahItukAmo vikramya sarvayatnena mAdhavam grahItuM nAzakat tatra taM tvaM prArthayase balAt 43 nirmocane SaT sahasrAH pAzair baddhvA mahAsurAH grahItuM nAzakaMz cainaM taM tvaM prArthayase balAt 44 prAgjyotiSa gataM zauriM narakaH saha dAnavaiH grahItuM nAzakat tatra taM tvaM prArthayase balAt 45 anena hi hatA bAlye pUtanA zizunA tathA govardhano dhAritaz ca gavArthe bharatarSabha 46 ariSTo dhenukaz caiva cANUraz ca mahAbalaH azvarAjaz ca nihataH kaMsaz cAriSTam Acaran 47 jarAsaMdhaz ca vakraz ca zizupAlaz ca vIryavAn bANaz ca nihataH saMkhye rAjAna ca niSUditAH 48 varuNo nirjito rAjA pAvakaz cAmitaujasA pArijAtaM ca haratA jitaH sAkSAc chacI patiH 49 ekArNave zayAnena hatau tau madhukaiTabhau janmAntaram upAgamya hayagrIvas tathA hataH 50 ayaM kartA na kriyate kAraNaM cApi pauruSe yad yad icched ayaM zauris tat tat kuryAd ayatnataH 51 taM na budhyasi govindaM ghoravikramam acyutam AzIviSam iva kruddhaM tejorAzim anirjitam 52 pradharSayan mahAbAhuM kRSNam akliSTakAriNam pataMgo 'gnim ivAsAdya sAmAtyo na bhaviSyasi | | 1 [v] vidureNaivam ukte tu kezavaH zatrupUgahA duryodhanaM dhArtarASTram abhyabhASata vIryavAn 2 eko 'ham iti yan mohAn manyase mAM suyodhana paribhUya ca durbuddhe grahItuM mAM cikIrSasi 3 ihaiva pANDavAH sarve tathaivAndhakavRSNayaH ihAdityAz ca rudrAz ca vasavaz ca maharSibhiH 4 evam uktvA jahAsoccaiH kezavaH paravIrahA tasya saMsmayataH zaurer vidyudrUpA mahAtmanaH aGguSTha mAtrAs tridazA mumucuH pAvakArciSaH 5 tasya brahmA lalATastho rudro vakSasi cAbhavat lokapAlA bhujeSv Asann agnir AsyAd ajAyata 6 AdityAz caiva sAdhyAz ca vasavo 'thAzvinAv api marutaz ca sahendreNa vizve devAs tathaiva ca babhUvuz caiva rUpANi yakSagandharvarakSasAm 7 prAdurAstAM tathA dorbhyAM saMkarSaNa dhanaMjayau dakSiNe 'thArjuno dhanvI halI rAmaz ca savyataH 8 bhImo yudhiSThiraz caiva mAdrIputrau ca pRSThataH andhakA vRSNayaz caiva pradyumna pramukhAs tataH 9 agre babhUvuH kRSNasya samudyatamahAyudhAH zaGkhacakragadAzaktir zArGgalAGgalanandakAH 10 adRzyantodyatAny eva sarvapraharaNAni ca nAnA bAhuSu kRSNasya dIpyamAnAni sarvazaH 11 netrAbhyAM nas tataz caiva zrotrAbhyAM ca samantataH prAdurAsan mahAraudrAH sadhUmAH pAvakArciSaH romakUpeSu ca tathA sUryasyeva marIcayaH 12 taM dRSTvA ghoram AtmAnaM kezavasya mahAtmanaH nyamIlayanta netrANi rAjAnas trastacetasaH 13 Rte droNaM ca bhISmaM ca viduraM ca mahAmatim saMjayaM ca mahAbhAgam RSIMz caiva tapodhanAn prAdAt teSAM sa bhagavAn divyaM cakSur janArdanaH 14 tad dRSTvA mahad AzcaryaM mAdhavasya sabhA tale devadundubhayo neduH puSpavarSaM papAta ca 15 cacAla ca mahIkRtsnA sAgaraz cApi cukSubhe vismayaM paramaM jagmuH pArthivA bharatarSabha 16 tataH sa puruSavyAghraH saMjahAra vapuH svakam tAM divyAm adbhutAM citrAm RddhimattAm ariMdamaH 17 tataH sAtyakim AdAya pANau hArdikyam eva ca RSibhis tair anujJAto niryayau madhusUdanaH 18 RSayo 'ntarhitA jagmus tatas te nAradAdayaH tasmin kolAhale vRtte tad adbhutam abhUt tadA 19 taM prasthitam abhiprekSya kauravAH saha rAjabhiH anujagmur naravyAghraM devA iva zatakratum 20 acintayann ameyAtmA sarvaM tad rAjamaNDalam nizcakrAma tataH zauriH sadhUma iva pAvakaH 21 tato rathena zubhreNa mahatA kiGkiNIkinA hemajAlavicitreNa laghunA meghanAdinA 22 sUpaskareNa zubhreNa vaiyAghreNa varUthinA sainyasugrIva yuktena pratyadRzyata dArukaH 23 tathaiva ratham AsthAya kRtavarmA mahArathaH vRSNInAM saMmato vIro hArdikyaH pratyadRzyata 24 upasthita rathaM zauriM prayAsyantam ariMdamam dhRtarASTro mahArAjaH punar evAbhyabhASata 25 yAvad balaM me putreSu pazyasy etaj janArdana pratyakSaM te na te kiM cit parokSaM zatrukarzana 26 kurUNAM zamam icchantaM yatamAnaM ca kezava viditvaitAm avasthAM me nAtizaGkitum arhasi 27 na me pApo 'sty abhiprAyaH pANDavAn prati kezava jJAtam eva hi te vAkyaM yan mayoktaH suyodhanaH 28 jAnanti kuravaH sarve rAjAnaz caiva pArthivAH zame prayatamAnaM mAM sarvayatnena mAdhava 29 tato 'bravIn mahAbAhur dhRtarASTraM janezvaram droNaM pitAmahaM bhISmaM kSattAraM bAhlikaM kRpam 30 pratyakSam etad bhavatAM yadvRttaM kurusaMsadi yathA cAziSTavan mando roSAd asakRd utthitaH 31 vadaty anIzam AtmAnaM dhRtarASTro mahIpatiH ApRcche bhavataH sarvAn gamiSyAmi yudhiSThiram 32 Amantrya prasthitaM zauriM rathasthaM puruSarSabham anujagmur maheSvAsAH pravIrA bharatarSabhAH 33 bhISmo droNaH kRpaH kSattA dhRtarASTro 'tha bAhlikaH azvatthAmA vikarNaz ca yuyutsuz ca mahArathaH 34 tato rathena zubhreNa mahatA kiGkiNIkinA kurUNAM pazyatAM prAyAt pRthAM draSTuM pitRSvasAm | | 1 [v] pravizyAtha gRhaM tasyAz caraNAv abhivAdya ca Acakhyau tat samAsena yadvRttaM kurusaMsadi 2 uktaM bahuvidhaM vAkyaM grahaNIyaM sahetukam RSibhiz ca mayA caiva na cAsau tadgRhItavAn 3 kAlapakvam idaM sarvaM duryodhana vazAnugam ApRcche bhavatIM zIghraM prayAsye pANDavAn prati 4 kiM vAcyAH pANDaveyAs te bhavatyA vananAn mayA tad brUhi tvaM mahAprAjJe zuzrUSe vacanaM tava 5 brUyAH kezava rAjAnaM dharmAtmAnaM yudhiSThiram bhUyAMs te hIyate dharmo mA putraka vRthA kRthAH 6 zrotriyasyeva te rAjan mandakasyAvipazcitaH anuvAka hatA buddhir dharmam evaikam IkSate 7 aGgAvekSasva dharmaM tvaM yathA sRSTaH svayambhuvAm urastaH kSatriyaH sRSTo bAhuvIryopajIvitA krUrAya karmaNe nityaM prajAnAM paripAlane 8 zRNu cAtropamAm ekAM yA vRddhebhyaH zrutA mayA mucukundasya rAjarSer adadAt pRthivIm imAm purA vaizravaNaH prIto na cAsau tAM gRhItavAn 9 bAhuvIryArjitaM rAjyam aznIyAm iti kAmaye tato vaizvaraNaH prIto vismitaH samapadyata 10 mucukundas tato rAjA so 'nvazAsad vasuMdharAm bAhuvIryArjitAM samyak kSatradharmam anuvrataH 11 yaM hi dharmaM carantIha prajA rAjJA surakSitAH caturthaM tasya dharmasya rAjA bhArata vindati 12 rAjA carati ced dharmaM devatvAyaiva kalpate sa ced adharmaM carati narakAyaiva gacchati 13 daNDanItiH svadharmeNa cAturvarNyaM niyacchati prayuktA svAminA samyag adharmebhyaz ca yacchati 14 daNDanItyAM yadA rAjA samyak kArtsnyena vartate tadA kRtayugaM nAma kAlaH zreSThaH pravartate 15 kAlo vA kAraNaM rAjJo rAjA vA kAlakAraNam iti te saMzayo mA bhUd rAjA kAlasya kAraNam 16 rAjA kRtayugasraSTA tretAyA dvAparasya ca yugasya ca caturthasya rAjA bhavati kAraNam 17 kRtasya kAraNAd rAjA svargam atyantam aznute tretAyAH kAraNAd rAjA svargaM nAtyantam aznute pravartanAd dvAparasya yathAbhAgam upAznute 18 tato vasati duSkarmA narake zAzvatIH samAH rAjadoSeNa hi jagat spRzyate jagataH sa ca 19 rAjadharmAn avekSasva pitRpaitAmahocitAn naitad rAjarSivRttaM hi yatra tvaM sthAtum icchasi 20 na hi vaiklavya saMsRSTa AnRzaMsye vyavasthitaH prajApAlanasaMbhUtaM kiM cit prApa phalaM nRpaH 21 na hy etAm AziSaM pANDur na cAhaM na pitAmahaH prayuktavantaH pUrvaM te yayA carasi medhayA 22 yajJo dAnaM tapaH zauryaM prajA saMtAnam eva ca mAhAtmyaM balabhojaz ca nityam AzaMsitaM mayA 23 nityaM svAhA svadhA nityaM dadur mAnuSadevatAH dIrgham Ayur dhanaM putrAn samyag ArAdhitAH zubhAH 24 putreSv AzAsate nityaM pitaro daivatAni ca dAnam adhyayanaM yajJaM prajAnAM paripAlanam 25 etad dharmam adharmaM vA janmanaivAbhyajAyathAH te stha vaidyAH kule jAtA avRttyA tAta pIDitAH 26 yat tu dAnapatiM zUraM kSudhitAH pRthivIcarAH prApya tRptAH pratiSThante dharmaH ko 'bhyadhikas tataH 27 dAnenAnyaM balenAnyaM tahA sUnRtayAparam sarvataH pratigRhNIyAd rAjyaM prApyeha dhArmikaH 28 brAhmaNaH pracared bhaikSaM kSatriyaH paripAlayet vaizyo dhanArjanaM kuryAc chUdraH paricarec ca tAn 29 bhaikSaM vipratiSiddhaM te kRSir naivopapadyate kSatriyo 'si kSatAs trAtA bAhuvIryopajIvitA 30 pitryam aMzaM mahAbAho nimagnaM punar uddhara sAmnA dAnena bhedena daNDenAtha nayena ca 31 ito duHkhataraM kiM nu yad ahaM hInabAndhavA parapiNDam udIkSAmi tvAM sUtvAmitranandana 32 yudhyasva rAjadharmeNa mA nimajjIH pitAmahAn mA gamaH kSINapuNyas tvaM sAnugaH pApikAM gatim | | 1 [k] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam vidurAyAz ca saMvAdaM putrasya ca paraMtapa 2 atra zreyaz ca bhUyaz ca yathA sA vaktum arhati yazasvinI manumatI kule jAtA vibhAvarI 3 kSatradharmaratA dhanyA vidurA dIrghadarzinI vizrutA rAjasaMsatsu zrutavAkyA bahuzrutA 4 vidurA nAma vai satyA jagarhe putram aurasam nirjitaM sindhurAjena zayAnaM dInacetasam anandanam adharmajJaM dviSatAM harSavardhanam 5 na mayA tvaM na pitrAsi jAtaH kvAbhyAgato hy asi nirmanyur upazAkhIyaH puruSaH klIba sAdhanaH 6 yAvaj jIvaM nirAzo 'si kalyANAya dhuraM vaha mAtmAnam avamanyasva mainam alpena bIbharaH manaH kRtvA sukalyANaM mA bhais tvaM pratisaMstabha 7 uttiSTha he kApuruSa mA zeSvaivaM parAjitaH amitrAn nandayan sarvAn nirmAno bandhuzokadaH 8 supUrA vai kunadikA supUro mUSikAJjaliH susaMtoSaH kApuruSaH svalpakenApi tuSyati 9 apy arer Arujan daMSTrAm AzvA iva nidhanaM vraja api vA saMzayaM prApya jIvite 'pi parAkrama 10 apy areH zyenavac chidraM pazyes tvaM viparikraman vinadan vAtha vA tUSNIM vyomni vAparizaGkitaH 11 tvam evaM pretavac cheSe kasmAd vajrahato yathA uttiSTha he kApuruSa mA zeSvaivaM parAjitaH 12 mAstaM gamas tvaM kRpaNo vizrUyasva svakarmaNA mA madhye mA jaghanye tvaM mAdho bhUs tiSTha corjitaH 13 alAtaM tindukasyeva muhUrtam api vijvala mA tuSAgnir ivAnarciH kAkaraGkhA jijIviSuH muhUrtaM jvalitaM zreyo na tu dhUmAyitaM ciram 14 mA ha sma kasya cid gehe janI rAjJaH kharI mRduH kRtvA mAnuSyakaM karma sRtvAjiM yAvad uttamam dharmasyAnRNyam Apnoti na cAtmAnaM vigarhate 15 alabdhvA yadi vA labdhvA nAnuzocanti paNDitAH AnantaryaM cArabhate na prANAnAM dhanAyate 16 udbhAvayasva vIryaM vA tAM vA gaccha dhruvAM gatim dharmaM putrAgrataH kRtvA kiMnimittaM hi jIvasi 17 iSTApUrtaM hi te klIba kIrtiz ca sakalA hatA vicchinnaM bhogamUlaM te kiMnimittaM hi jIvasi 18 zatrur nimajjatA grAhyo jaGghAyAM prapatiSyatA viparicchinna mUlo 'pi na viSIdet kathaM cana udyamya duram utkarSed AjAneya kRtaM smaran 19 kuru sattvaM ca mAnaM ca viddhi pauruSam AtmanaH udbhAvaya kulaM magnaM tvatkRte svayam eva hi 20 yasya vRttaM na jalpanti mAnavA mahad adbhutam rAzivardhana mAtraM sa naiva strI na punaH pumAn 21 dAne tapasi zaurye ca yasya na prathitaM yazaH vidyAyAm arthalAbhe vA mAtur uccAra eva saH 22 zrutena tapasA vApi zriyA vA vikrameNa vA janAn yo 'bhibhavaty anyAn karNamA hi sa vai pumAn 23 na tv eva jAlmIM kApAlIM vRttim eSitum arhasi nRzaMsyAm ayazasyAM ca duHkhAM kApuruSocitAm 24 yam enam abhinandeyur amitrAH puruSaM kRzam lokasya samavajJAtaM nihItAzana vAsasam 25 aho lAbhakaraM dInam alpajIvanam alpakam nedRzaM bandhum AsAdya bAndhavaH sukham edhate 26 avRttyaiva vipatsyAmo vayaM rASTrAt pravAsitAH sarvakAmarasair hInAH sthAnabhraSTA akiMcanAH 27 avarNa kAriNaM satsu kulavaMzasya nAzanam kaliM putra pravAdena saMjaya tvAm ajIjanam 28 niramarSaM nirutsAhaM nirvIryam arinandanam mA sma sImantinI kA cij janayet putram IdRzam 29 mA dhUmAya jvalAtyantam Akramya jahi zAtravAn jvala mUrdhany amitrANAM muhUrtam api vA kSaNam 30 etAvAn eva puruSo yad amarSI yad akSamI kSamAvAn niramarzaz ca naiva strI na punaH pumAn 31 saMtoSo vai zriyaM hanti tathAnukroza eva ca anutthAna bhaye cobhe nirIho nAznute mahat 32 ebhyo nikRtipApebhyaH pramuJcAtmAnam AtmanA AyasaM hRdayaM kRtvA mRgayasva punaH svakam 33 puraM viSahate yasmAt tasmAt puruSa ucyate tam Ahur vyarthanAmAnaM strIvad ya iha jIvati 34 zUrasyorjita sattvasya siMhavikrAnta gAminaH diSTa bhAvaM gatasyApi vighase modate prajA 35 ya AtmanaH priya sukhe hitvA mRgayate zriyam amAtyAnAm atho harSam AdadhAty acireNa saH 36 kiM nu te mAm apazyantyAH pRthivyA api sarvayA kim AbharaNakRtyaM te kiM bhogair jIvitena vA 37 kim adyakAnAM ye lokA dviSantas tAn avApnuyuH ye tv AdRtAtmanAM lokAH suhRdas tAn vrajantu naH 38 bhRtyair vihIyamAnAnAM parapiNDopajIvinAm kRpaNAnAm asattvAnAM mA vRttim anuvartithAH 39 anu tvAM tAta jIvantu brAhmaNAH suhRdas tathA parjanyam iva bhUtAni devA iva zatakratum 40 yam AjIvanti puruSaM sarvabhUtAni saMjaya pakvaM drumam ivAsAdya tasya jIvitam arthavat 41 yasya zUrasya vikrAntair edhante bAndhavAH sukham tridazA iva zakrasya sAdhu tasyeha jIvitam 42 svabAhubalam Azritya yo 'bhyujjIvati mAnavaH sa loke labhate kIrtiM paratra ca zubhAM gatim | | 1 [vidurA] athaitasyAm avasthAyAM pauruSaM hAtum icchasi nihIna sevitaM mArgaM gamiSyasy acirAd iva 2 yo hi tejo yathAzakti na darzayati vikramAt kSatriyo jIvitAkAGkSI stena ity eva taM viduH 3 arthavanty upapannAni vAkyAni guNavanti ca naiva saMprApnuvanti tvAM mumUrSum iva bheSajam 4 santi vai sindhurAjasya saMtuSTA bahavo janAH daurbalyAd Asate mUDhA vyasanaughapratIkSiNaH 5 sahAyocapayaM kRtvA vyavasAyya tatas tataH anuduSyeyur apare pazyantas tava pauruSam 6 taiH kRtvA saha saMghAtaM giridurgAlayAMz cara kAle vyasanam AkAGkSan naivAyam ajarAmaraH 7 saMjayo nAmataz ca tvaM na ca pazyAmi tat tvayi anvartha nAmA bhava me putra mA vyarthanAmakaH 8 samyag dRSTir mahAprAjJo bAlaM tvAM brAhmaNo 'bravIt ayaM prApya mahat kRcchraM punar vRddhiM gamiSyati 9 tasya smarantI vacanam AzaMse vijayaM tava tasmAt tAta bravImi tvAM vakSyAmi ca punaH punaH 10 yasya hy arthAbhinirvRttau bhavanty ApyAyitAH pare tasyArthasiddhir niyatA nayeSv arthAnusAriNaH 11 samRddihr asamRddhir vA pUrveSAM mama saMjaya evaM vidvAn yuddhamanA bhava mA pratyupAhara 12 nAtaH pApIyasIM kAM cid avasthA zambaro 'bravIt yatra naivAdya na prAtra bhojanaM pratidRzyate 13 patiputra vadhAd etat paramaM duHkham abravIt dAridryam iti yat proktaM paryAya maraNaM hi tat 14 ahaM mahAkule jAtA hradAd dhradam ivAgatA IzvarI sarvakalyANair bhartrA paramapUjitA 15 mahArhamAlyAbharaNAM sumRSTAmbara vAsasam purA dRSTvA suhRdvargo mAm apazyat sudurgatAm 16 yadA mAM caiva bhAryAM ca draSTAsi bhRzadurbale na tadA jIvitenArtho bhavitA tava saMjaya 17 dAsakarma karAn bhRtyAn AcAryartvik purohitAn avRttyAsmAn prajahato dRSTvA kiM jIvitena te 18 yadi kRtyaM na pazyAmi tavAdyeha yathA purA zlAghanIyaM yazasyaM ca kA zAntir hRdayasya me 19 neti ced brAhmaNAn brUyAM dIryate hRdayaM mama na hy ahaM na ca me bhartA neti brAhmaNam uktavAn 20 vayam AzramaNIyAH sma nAzritAraH parasya ca sAnyAn Azritya jIvantI parityakSyAmi jIvitam 21 apAre bhava naH pAram aplave bhava naH plavaH kuruSva sthAnam asthAne mRtAn saMjIvayasva naH 22 sarve te zatravaH sahyA na cej jIvitum icchasi atha ced IdRzIM vRttiM klIbAm abhyupapadyase 23 nirviNNAtmA hatamanA muJcaitAM pApajIvikAm ekazatruvadhenaiva zUro gacchati vizrutim 24 indro vRtravadhenaiva mahendraH samapadyata mAhendraM ca grahaM lebhe lokAnAM cezvaro 'bhavat 25 nAma vizrAvya vA saMkhye zatrUr AhUya daMzitAn senAgraM vApi vidrAvya hatvA vA puruSaM varam 26 yadaiva labhate vIraH suyuddhena mahad yazaH tadaiva pravyathante 'sya zatravo vinamanti ca 27 tyaktvAtmAnaM raNe dakSaM zUraM kApuruSA janAH avazAH pUrayanti sma sarvakAmasamRddhibhiH 28 rAjyaM vApy ugravibhraMzaM saMzayo jIvitasya vA pralabdhasya hi zatror vai zeSaM kurvanti sAdhavaH 29 svargadvAropamaM rAjyam atha vApy amRtopamam ruddham ekAyane matvA patolmuka ivAriSu 30 jahi zatrUn raNe rAjan svadharmam anupAlaya mA tvA pazyet sukRpaNaM zatruH zrImAn kadA cana 31 asmadIyaiz ca zocadbhir nadadbhiz ca parair vRtam api tvAM nAnupazyeyaM dInA dInam avasthitam 32 uSya sauvIrakanyAbhiH zlAghasvArthair yathA purA mA ca saindhava kanyAnAm avansan no vazaM gamaH 33 yuvA rUpeNa saMpanno vidyayAbhijanena ca yas tvAdRzo vikurvIta yazasvI lokavizrutaH voDhavye dhury anaDuvan manye maraNam eva tat 34 yadi tvAm anupazyAmi parasya priyavAdinam pRSThato 'nuvrajantaM vA kA kAntir hRdayasya me 35 nAsmiJ jAtu kule jAto gacched yo 'nyasya pRSThataH na tvaM parasyAnudhuraM tAta jIvitum arhasi 36 ahaM hi kSatrahRdayaM veda yat parizAzvatam pUrvaiH pUrvataraiH proktaM paraiH paratarair api 37 yo vai kaz cid ihAjAtaH kSatriyaH kSatradharmavit bhayAd vRtti samIkSo vA na named iha kasya cit 38 udyacched eva na named udyamo hy eva pauruSam apy aparvaNi bhajyeta na named iha kasya cit 39 mAtaGgo matta iva ca parIyAt sumahAmanAH brAhmaNebhyo namen nityaM dharmAyaiva ca saMjaya 40 niyacchann itarAn varNAn vinighnan sarvaduSkRtaH sasahAyo 'sahAyo vA yAvaj jIvaM tathA bhavet | | 1 [putra] kRSNAyasasyeva ca te saMhatya hRdayaM kRtam mama mAtas tv akaruNe vairaprajJe hy amarSaNe 2 aho kSatrasamAcAro yatra mAm aparaM yathA IdRzaM vacanaM brUyAd bhavatI putram ekajam 3 kiM nu te mAm apazyantyAH pRthivyA api sarvayA kim AbharaNakRtyaM te kiM bhogair jIvitena vA 4 sarvArambhA hi viduSAM tAta dharmArthakAraNAt tAn evAbhisamIkSyAhaM saMjaya tvAm acUcudam 5 sa samIkSya kramopeto mukhyaH kAlo 'yam AgataH asmiMz ced Agate kAle kAryaM na pratipadyase asaMbhAvita rUpas tvaM sunRzaMsaM kariSyasi 6 taM tvAm ayazasA spRSTaM na brUyAM yadi saMjaya kharI vAtsalyam Ahus tan niH sAmarthyam ahetukam 7 sadbhir vigarhitaM mArgaM tyaja mUrkha niSevitam avidyA vai mahaty asti yAm imAM saMzritAH prajAH 8 tava syAd yadi sadvRttaM tena me tvaM priyo bhaveH dharmArthaguNayuktena netareNa kathaM cana daivamAnuSayuktena sadbhir Acaritena ca 9 yo hy evam avinItena ramate putra naptRNA anutthAnavatA cApi moghaM tasya prajA phalam 10 akurvanto hi karmANi kurvanto ninditAni ca sukhaM naiveha nAmutra labhante puruSAdhamAH 11 yuddhAya kSatriyaH sRSTaH saMjayeha jayAya ca krUrAya karmaNe nityaM prajAnAM paripAlane jayan vA vadhyamAno vA prApnotIndra salokatAm 12 na zakra bhavane puNye divi tadvidyate sukham yad amitrAn vaze kRtvA kSatriyaH sukham aznute 13 manyunA dahyamAnena puruSeNa manasvinA nikRteneha bahuzaH zatrUn pratijigISayA 14 AtmAnaM vA parityajya zatrUn vA vinipAtya vai ato 'nyena prakAreNa zAntir asya kuto bhavet 15 iha prAjJDo hi puruSaH svalpam apriyam icchati yasya svalpaM priyaM loke dhruvaM tasyAlpam apriyam 16 priyAbhAvAc ca puruSo naiva prApnoti zobhanam dhruvaM cAbhAvam abhyeti gatvA gaGgeva sAgaram 17 [putra] neyaM matis tvayA vAcyA mAtaH putre vizeSataH kAruNyam evAtra pazya bhUtveha jaDa mUkavat 18 ato me bhUyasI nandir yad evam anupazyasi codyaM mAM codayasy etad bhRzaM vai codayAmi te 19 atha tvAM pUjayiSyAmi hatvA vai sarvasaindhavAn ahaM pazyAmi vijayaM kRtsnaM bhAvinam eva te 20 akozasyAsahAyasya kutaH svid vijayo mama ity avasthAM viditvemAm AtmanAtmani dAruNAm rAjyAd bhAvo nivRtto me tridivAd iva duSkRteH 21 IdRzaM bhavatI kaM cid upAyam anupazyati tan me pariNata prajJe samyak prabrUhi pRcchate kariSyAmi hi tat sarvaM yathAvad anuzAsanam 22 putrAtmA nAvamantavyaH pUrvAbhir asamRddhibhiH abhUtvA hi bhavanty arthA bhUtvA nazyanti cApare 23 amarSeNaiva cApy arthA nArabdhavyAH subAlizaiH sarveSAM karmaNAM tAta phale nityam anityatA 24 anityam iti jAnanto na bhavanti bhavanti ca atha ye naiva kurvanti naiva jAtu bhavanti te 25 aikaguNyam anIhAyAm abhAvaH karmaNAM phalam atha dvaiguNyam IhAyAM phalaM bhavati vA na vA 26 yasya prAg eva viditA sarvArthAnAm anityatA nuded vRddhisamRddhI sa pratikUle nRpAtmaja 27 utthAtavyaM jAgRtavyaM yoktavyaM bhUtikarmasu bhaviSyatIty eva manaH kRtvA satatam avyathaiH maGgalAni puraskRtya brAhmaNaiz cezvaraiH saha 28 prAjJasya nRpater Azu vRddhir bhavati putraka abhivartati lakSmIs taM prAcIm iva divAkaraH 29 nidarzanAny upAyAMz ca bahUny uddharSaNAni ca anudarzita rUpo 'si pazyAmi kuru pauruSam puruSArtham abhipretaM samAhartum ihArhasi 30 kruddhAm*l lubdhAn parikSINAn avakSiptAn vimAnitAn spardhinaz caiva ye ke cit tAn yukta upadhAraya 31 etena tvaM prakAreNa mahato bhetsyase gaNAn mahAvega ivoddhUto mAtarizvA balAhakAn 32 teSAm agrapradAyI syAH kalyotthAyI priyaMvadaH te tvAM priyaM kariSyanti puro dhAsyanti ca dhruvam 33 yadaiva zatrur jAnIyAt sapatnaM tyaktajIvitam tadaivAsmAd udvijate sarpAd vezma gatAd iva 34 taM viditvA parAkrAntaM vaze na kurute yadi nirvAdair nirvaded enam antatas tad bhaviSyati 35 nirvAdAd AspadaM labdhvA dhanavRddhir bhaviSyati dhanavantaM hi mitrANi bhajante cAzrayanti ca 36 sphalitArthaM punas tAta saMtyajanty api bAndhavAH apy asminn Azrayante ca jugupsanti ca tAdRzam 37 zatruM kRtvA yaH sahAyaM vizvAsam upagacchati ataH saMbhAvyam evaitad yad rAjyaM prApnuyAd iti | | 1 [m] naiva rAjJA daraH kAryo jAtu kasyAM cid Apadi atha ced api dIrNaH syAn naiva varteta dIrNavat 2 dIrNaM hi dRSTvA rAjAnaM sarvam evAnudIryate rASTraM balam amAtyAz ca pRthak kurvanti te matim 3 zatrUn eke prapadyante prajahaty apare punaH anv eke prajihIrSanti ye purastAd vimAnitAH 4 ya evAtyanta suhRdas ta enaM paryupAsate azaktayaH svasti kAmA baddhavatsA iDA iva zocantam anuzocanti pratItAn iva bAndhavAn 5 api te pUjitAH pUrvam api te suhRdo matAH ye rASTram abhimanyante rAjJo vyasanam IyuSaH mA dIdaras tvaM suhRdo mA tvAM dIrNaM prahAsiSuH 6 prabhAvaM pauruSaM buddhiM jijJAsantyA mayA tava ullapantyA samAzvAsaM balavAn iva durbalam 7 yady etat saMvijAnAsi yadi samyag bravImy aham kRtvAsaumyam ivAtmAnaM jayAyottiSTha saMjaya 8 asti naH kozanicayo mahAn aviditas tava tam ahaM veda nAnyas tam upasaMpAdayAmi te 9 santi naikazatA bhUyaH suhRdas tava saMjaya sukhaduHkhasahA vIra zatArhA anivartinaH 10 tAdRzA hi sahAyA vai puruSasya bubhUSataH ISad ujjihataH kiM cit sacivAH zatrukarzanAH 11 kasya tv IdRzakaM vAkyaM zrutvApi svalpa cetasaH tamo na vyapahanyeta sucitrArtha padAkSaram 12 udake dhUr iyaM dhAryA sartavyaM pravaNe mayA yasya me bhavatI netrI bhaviSyad bhUtadarzinI 13 ahaM hi vacanaM tvattaH zuzrUSur aparAparam kiM cit kiM cit prativadaMs tUSNIm AsaM muhur muhuH 14 atRpyann amRtasyeva kRcchrAl labdhasya bAndhavAt udyacchAmy eSa zatrUNAM niyamAya jayAya ca 15 sadazva iva sa kSiptaH praNunno vAkyasAyakaiH tac cakAra tathA sarvaM yathAvad anuzAsanam 16 idam uddharSaNaM bhImaM tejovardhanam uttamam rAjAnaM zrAvayen mantrI sIdantaM zatrupIDitam 17 jayo nAmetihAso 'yaM zrotavyo vijigISuNA mahIM vijayate kSipraM zrutvA zatrUMz ca mardati 18 idaM puMsavanaM caiva vIrAjananam eva ca abhIkSNaM garbhiNI zrutvA dhruvaM vIraM prajAyate 19 vidyA zUraM tapaH zUraM damazUraM tapasvinam brAhmyA zriyA dIpyamAnaM sAdhuvAdena saMmatam 20 arciSmantaM balopetaM mahAbhAgaM mahAratham dhRSTavantam anAdhRSyaM jetAram aparAjitam 21 niyantAram asAdhUnAM goptAraM harma cAriNAm tadarthaM kSatriyA sUte vIraM satyaparAkramam | | 1 [k] arjunaM kezava brUyAs tvayi jAte sma sUtake upopaviSTA nArIbhir Azrame parivAritA 2 athAntarikSe vAg AsId divyarUpA manoramA sahasrAkSasamaH kunti bhaviSyaty eSa te sutaH 3 eSa jeSyati saMgrAme kurUn sarvAn samAgatAn bhImasenadvitIyaz ca lokam udvartayiSyati 4 putras te pRthivIM jetA yazaz cAsya divaspRzam hatvA kurUn grAmajanye vAsudevasahAyavAn 5 pitryam aMzaM pranaSTaM ca punar apy uddhariSyati bhrAtRbhiH sahitaH zrImAMs trIn medhAn AhariSyati 6 taM satyasaMdhaM bIbhatsuM savyasAcinam acyuta yathAham evaM jAnAmi balavantaM durAsadam tathA tad astu dAzArha yathA vAg abhyabhASata 7 dharmaz ced asti vArSNeya tathA satyaM bhaviSyati tvaM cApi tat tathA kRSNa sarvaM saMpAdayiSyasi 8 nAhaM tad abhyasUyAmi yathA vAg abhyabhASata namo dharmAya mahate dharmo dhArayati prajAH 9 etad dhanaMjayo vAcyo nityodyukto vRkodaraH yadarthaM kSatriyA sUte tasya kAlo 'yam AgataH na hi vairaM samAsAdya sIdanti puruSarSabhAH 10 viditA te sadA buddhir bhImasya na sa zAmyati yAvadantaM na kurute zatrUNAM zatrukarzaNaH 11 sarvadharmavizeSajJAM snuSAM pANDor mahAtmanaH brUyA mAdhava kalyANIM kRSNAM kRSNa yazasvinIm 12 yuktam etan mahAbhAge kule jAte yazasvini yan me putreSu sarveSu yathAvat tvam avartithAH 13 mAdrIputrau ca vaktavyau kSatradharmaratAv ubhau vikrameNArjitAn bhogAn vRNItaM jIvitAd api 14 vikramAdhigatA hy arthAH kSatradharmeNa jIvataH mano manuSyasya sadA prINanti puruSottama 15 yac ca vaH prekSamANAnAM sarvadharmopacAyinI pAJcAlI paruSANy uktA ko nutat kSantum arhati 16 na rAjyaharaNaM duHkhaM dyUte cApi parAjayaH pravrAjanaM sutAnAM vA na me tadduHkhakAraNam 17 yat tu sA bRhatI zyAmA sabhAyAM rudatI tadA azrauSIt paruSA vAcas tan me duHkhataraM matam 18 strI dharmiNI varArohA kSatradharmaratA sadA nAdhyagacchat tadA nAthaM kRSNA nAthavatI satI 19 taM vai brUhi mahAbAho sarvazastrabhRtAM varam arjunaM puruSavyAghraM draupadyAH padavIM cara 20 viditau hi tavAtyantaM kruddhAv iva yamAntakau bhImArjunau nayetAM hi devAn api parAM gatim 21 tayoz caitad avajJAnaM yat sA kRSNA sabhA gatA duHzAsanaz ca yad bhImaM kaTukAny abhyabhASata pazyatAM kuruvIrANAM tac ca saMsmArayeH punaH 22 pANDavAn kuzalaM pRccheH saputrAn kRSNayA saha mAM ca kuzalinIM brUyAs teSu bhUyo janArdana ariSTaM gaccha panthAnaM putrAn me paripAlaya 23 abhivAdyAtha tAM kRSNaH kRtvA cAbhipradakSiNam nizcakrAma mahAbAhuH siMhakhela gatis tataH 24 tato visarjayAm Asa bhISmAdIn kurupuMgavAn Aropya ca rathe karNaM prAyAt sAtyakinA saha 25 tataH prayAte dAzArhe kuravaH saMgatA mithaH jajalpur mahad AzcaryaM kezave paramAdbhutam 26 pramUDhA pRthivI sarvA mRtyupAzasitA kRtA duryodhanasya bAlizyAn naitad astIti cAbruvan 27 tato niryAya nagarAt prayayau puruSottamaH mantrayAm Asa ca tadA karNena suciraM saha 28 visarjayitvA rAdheyaM sarvayAdavanandanaH tato javena mahatA tUrNam azvAn acodayat 29 te pibanta ivAkAzaM dArukeNa pracoditAH hayA jagmur mahAvegA manomArutaraMhasaH 30 te vyatItya tam adhvAnaM kSipraM zyenA ivAzugAH uccaiH sUryam upaplavyaM zArGgadhanvAnam Avahan | | 1 [v] kuntyAs tu vacanaM zrutvA bhISmadroNau mahArathau duryodhanam idaM vAkyam UcatuH zAsanAtigam 2 zrutaM te puruSavyAghra kuntyAH kRSNasya saMnidhau vAkyam arthavad avyagram uktaM dharmyam anuttamam 3 tat kariSyanti kaunteyA vAsudevasya saMmatam na hi te jAtu zAmyerann Rte rAjyena kaurava 4 klezitA hi tvayA pArthA dharmapAzasitAs tadA sabhAyAM draupadI caiva taiz ca tan marSitaM tava 5 kRtAstraM hy arjunaM prApya bhImaM ca kRtanizramam gANDIvaM ceSudhI caiva rathaM ca dhvajam eva ca sahAyaM vAsudevaM ca na kSaMsyati yudhiSThiraH 6 pratyakSaM te mahAbAho yathA pArthena dhImatA virATanagare pUrvaM sarve sma yudhi nirjitAH 7 dAnavAn ghorakarmANo nivAtakavacAn yudhi raudram astraM samAdhAya dagdhavAn astravahninA 8 karNaprabhRtayaz ceme tvaM cApi kavacI rathI mokSitA ghoSayAtrAyAM paryAptaM tannidarzanam 9 prazAmya bharatazreSTha bhrAtRbhiH saha pANDavaiH rakSemAM pRthivIM sarvAM mRtyor daMSTrAntaraM gatAm 10 jyeSTho bhrAtA dharmazIlo vatsalaH zlakSNavAk zuciH taM gaccha puruSavyAghraM vyapanIyeha kilbiSam 11 dRSTaz cet tvaM pANDavena vyapanItazarAsanaH prasannabhrukuTiH zrImAn kRtA zAntiH kulasya naH 12 tam abhyetya sahAmAtyaH pariSvajya nRpAtmajam abhivAdaya rAjAnaM yathApUrvam ariMdama 13 abhivAdayamAnaM tvAM pANibhyAM bhIma pUrvajaH pratigRhNAtu sauhArdAt kuntIputro yudhiSThiraH 14 siMhaskandhoru bAhus tvAM vRttAyatamahAbhujaH pariSvajatu bAhubhyAM bhImaH praharatAM varaH 15 siMhagrIvo guDAkezas tatas tvAM puSkarekSaNaH abhivAdayatAM pArthaH kuntIputro dhanaMjayaH 16 Azvineyau naravyAghrau rUpeNApratimau bhuvi tau ca tvAM guruvat premNA pUjayA pratyudIyatAm 17 muJcantv AnandajAzrUNi dAzArha pramukhA nRpAH saMgaccha bhrAtRbhiH sArdhaM mAnaM saMtyajya pArthiva 18 prazAdhi pRthivIM kRtsnAM tatas taM bhrAtRbhiH saha samAliGgya ca harSeNa nRpA yAntu parasparam 19 alaM yuddhena rAjendra suhRdAM zRNu kAraNam dhruvaM vinAzo yuddhe hi kSatriyANAM pradRzyate 20 jyotIMSi pratikUlAni dAruNA mRgapakSiNaH utpAtA vividhA vIra dRzyante kSatranAzanAH 21 vizeSata ihAsmAkaM nimittAni vinAzane ulkAbhir hi pradIptAbhir vadhyate pRtanA tava 22 vAhanAny aprahRSTAni rudantIva vizAM pate gRdhrAs te paryupAsante sainyAni ca samantataH 23 nagaraM na yathApUrvaM tathA rAjanivezanam zivAz cAziva nirghoSA dIptAM sevanti vai dizam 24 kuru vAkyaM pitur mAtur asmAkaM ca hitaiSiNAm tvayy Ayatto mahAbAho zamo vyAyAma eva ca 25 na cet kariSyasi vacaH suhRdAm arikarzana tapsyase vAhinIM dRSTvA pArtha bANaprapIDitAm 26 bhImasya ca mahAnAdaM nadataH zuSmiNo raNe zrutvA smartAsi me vAkyaM gANDIvasya ca nisvanam yady etad apasavyaM te bhaviSyati vaco mama | | 1 [v] evam uktas tu vimanAs tiryagdRSTir adhomukhaH saMhatya ca bhruvor madhyaM na kiM cid vyAjahAra ha 2 taM vai vimanasaM dRSTvA saMprekSyAnyonyam antikAt punar evottaraM vAkyam uktavantau nararSabhau 3 zuzrUSum anasUyaM ca brahmaNyaM satyasaMgaram pratiyotsyAmahe pArtham ato duHkhataraM nu kim 4 azvatthAmni yathA putre bhUyo mama dhanaMjaye bahumAnaH paro rAjan saMnatiz ca kapidhvaje 5 taM cet putrAt priyataraM pratiyotsye dhanaMjayam kSatradharmam anuSThAya dhig astu kSatrajIvikAm 6 yasya loke samo nAsti kaz cid anyo dhanurdharaH matprasAdAt sa bIbhatsuH zreyAn anyair dhanurdharaiH 7 mitradhrug duSTabhAvaz ca nAstiko 'thAnRjuH zaThaH na satsu labhate pUjAM yajJe mUrkha ivAgataH 8 vAryamANo 'pi pApebhyaH pApAtmA pApam icchati codyamAno 'pi pApena zubhAtmA zubham icchati 9 mithyopacaritA hy ete vartamAnA hy anu priye ahitatvAya kalpante doSA bharatasattama 10 tvam uktaH kuruvRddhena mayA ca vidureNa ca vAsudevena ca tathA zreyo naivAbhipadyase 11 asti me balam ity eva sahasA tvaM titIrSasi sagrAha nakramakaraM gaGgA vegam ivoSNage 12 vAsa eva yathA hi tvaM prAvRNvAno 'dya manyase srajaM tyaktAm iva prApya lobhAd yaudhiSThirIM zriyam 13 draupadI sahitaM pArthaM sAyudhair bhrAtRbhir vRtam vanastham api rAjyasthaH pANDavaM ko 'tijIvati 14 nideze yasya rAjAnaH sarve tiSThanti kiMkarAH tam ailavilam AsAdya dharmarAjo vyarAjata 15 kubera sadanaM prApya tato ratnAny avApya ca sphItam Akramya te rASTraM rAjyam icchanti pANDavAH 16 dattaM hutam adhItaM ca brAhmaNAs tarpitA dhanaiH Avayor gatam Ayuz ca kRtakRtyau ca viddhi nau 17 tvaM tu hitvA sukhaM rAjyaM mitrANi ca dhanAni ca vigrahaM pANDavaiH kRtvA mahad vyasanam Apsyasi 18 draupadI yasya cAzAste vijayaM satyavAdinI tapo ghoravratA devI na tvaM jeSyasi pANDavam 19 mantrI janArdano yasya bhrAtA yasya dhanaMjayaH sarvazastrabhRtAM zreSThaM kathaM jeSyasi pANDavam 20 sahAyA brAhmaNA yasya dhRtimanto jitendriyAH tam ugratapasaM vIraM kathaM jeSyasi pANDavam 21 punar uktaM ca vakSyAmi yat kAryaM bhUtim icchatA suhRdA majjamAneSu suhRtsu vyasanArNave 22 alaM yuddhena tair vIraiH zAmya tvaM kuruvRddhaye mA gamaH sasutAmAtyaH sabalaz ca parAbhavam | | 1 [dhR] rAjaputraiH parivRtas tathAmAtyaiz ca saMjaya upAropya rathe karNaM niryAto madhusUdanaH 2 kim abravId rathopasthe rAdheyaM paravIrahA kAni sAntvAni govindaH sUtaputre prayuktavAn 3 oghameghasvanaH kAle yat kRSNaH karNam abravIt mRdu vA yadi vA tIkSNaM tan mamAcakSva saMjaya 4 AnupUrvyeNa vAkyAni zlakSNAni ca mRdUni ca priyANi dharmayuktAni satyAni ca hitAni ca 5 hRdayagrahaNIyAni rAdheyaM madhusUdanaH yAny abravId ameyAtmA tAni me zRNu bhArata 6 upAsitAs te rAdheya brAhmaNA vedapAragAH tattvArthaM paripRSTAz ca niyatenAnasUyayA 7 tvam eva karNa jAnAsi vedavAdAn sanAtanAn tvaM hy eva dharmazAstreSu sUkSmeSu pariniSThitaH 8 kAnInaz ca sahoDhaz ca kanyAyAM yaz ca jAyate voDhAraM pitaraM tasya prAhuH zAstravido janAH 9 so 'si karNa tathA jAtaH pANDoH putro 'si dharmataH nigrahAd dharmazAstrANAm ehi rAjA bhaviSyasi 10 pitRpakSe hi te pArthA mAtRpakSe ca vRSNayaH dvau pakSAv abhijAnIhi tvam etau puruSarSabha 11 mayA sArdham ito yAtam adya tvAM tAta pANDavAH abhijAnantu kaunteyaM pUrvajAtaM yudhiSThirAt 12 pAdau tava grahISyanti bhrAtaraH paJca pANDavAH draupadeyAs tathA paJca saubhadraz cAparAjitaH 13 rAjAno rAjaputrAz ca pANDavArthe samAgatAH pAdau tava grahISyanti sarve cAndhakavRSNayaH 14 hiraNmayAMz ca te kumbhAn rAjatAn pArthivAMs tathA oSadhyaH sarvabIjAni sarvaratnAni vIrudhaH 15 rAjanyA rAjakanyAz cApy Anayantv abhiSecanam SaSThe ca tvAM tathA kAle draupady upagamiSyati 16 adya tvAm abhiSiJcantu cAturvaidyA dvijAtayaH purohitaH pANDavAnAM vyAghracarmaNy avasthitam 17 tathaiva bhrAtaraH paJca pANDavAH puruSarSabhAH draupadeyAs tathA paJca pAJcAlAz cedayas tathA 18 ahaM ca tvAbhiSekSyAmi rAjAnaM pRthivIpatim yuvarAjo 'stu te rAjA kuntIputro yudhiSThiraH 19 gRhItvA vyasanaM zvetaM dharmAtmA saMzitavrataH upAnvArohatu rathaM kuntIputro yudhiSThiraH 20 chatraM ca te mahac chvetaM bhImaseno mahAbalaH abhiSiktasya kauneya kaunteyo dhArayiSyati 21 kiGkiNIzatanirghoSaM vaiyAghraparivAraNam rathaM zvetahayair yuktam arjuno vAhayiSyati 22 abhimanyuz ca te nityaM pratyAsanno bhaviSyati nakulaH sahadevaz ca draupadeyAz ca paJca ye 23 pAJcAlAs tvAnuyAsyanti zikhaNDI ca mahArathaH ahaM ca tvAnuyAsyAmi sarve cAndhakavRSNayaH dAzArhAH parivArAs te dAzArNAz ca vizAM pate 24 bhuGkSva rAjyaM mahAbAho bhrAtRbhiH saha pANDavaiH japair homaiz ca saMyukto maGgalaiz ca pRthagvidhaiH 25 purogamAz ca te santu draviDAH saha kuntalaiH AndhrAs tAlacarAz caiva cUcupA veNupAs tathA 26 stuvantu tvAdya bahuzaH stutibhiH sUtamAgadhAH vijayaM vasuSeNasya ghoSayantu ca pANDavAH 27 sa tvaM parivRtaH pArthair nakSatrair iva candramAH prazAdhi rAjyaM kaunteya kuntIM ca pratinandaya 28 mitrANi te prahRSyantu vyathantu ripavas tathA saubhrAtraM caiva te 'dyAstu bhrAtRbhiH saha pANDavaiH | | 1 [karNa] asaMzayaM sauhRdAn me praNayAc cAttha kezava sakhyena caiva vArSNeya zreyaskAmatayA eva ca 2 sarvaM caivAbhijAnAmi pANDoH putro 'smi dharmataH nigrahAd dharmazAstrANAM yathA tvaM kRSNa manyase 3 kanyA garbhaM samAdhatta bhAskarAn mAM janArdana AdityavacanAc caiva jAtaM mAM sA vyasarjayat 4 so 'smi kRSNa tathA jAtaH pANDoH putro 'smi dharmataH kuntyA tv aham apAkIrNo yathA na kuzalaM tathA 5 sUto hi mAm adhiratho deSTvaiva anayad gRhAn rAdhAyAz caiva mAM prAdAt sauhArdAn madhusUdana 6 mat snehAc caiva rAdhAyAH sadyaH kSIram avAtarat sA me mUtraM purISaM ca pratijagrAha mAdhava 7 tasyAH piNDa vyapanayaM kuryAd asmadvidhaH katham dharmavid dharmazAstrANAM zravaNe satataM ratha 8 tathA mAm abhijAnAti sUtaz cAdhirathaH sutam pitaraM cAbhijAnAmi tam ahaM sauhRdAt sadA 9 sa hi me jAtakarmAdi kArayAm Asa mAdhava zAstradRSTena vidhinA putra prItyA janArdana 10 nAma me vasuSeNeti kArayAm Asa vai dvijaiH bhAryAz coDhA mama prApte yauvane tena kezava 11 tAsu putrAz ca pautrAz ca mama jAtA janArdana tAsu me hRdayaM kRSNa saMjAtaM kAmabandhanam 12 na pRthivyA sakalayA na suvarNasya rAzibhiH harSAd bhayAd vA govinda anRtaM vaktum utsahe 13 dhRtarASTra kule kRSNa duryodhana samAzrayAt mayA trayodaza samA bhuktaM rAjyam akaNTakam 14 iSTaM ca bahubhir yajJaiH saha sUtair mayAsakRt AvAhAz ca vivAhAz ca saha sUtaiH kRtA mayA 15 mAM ca kRSNa samAzritya kRtaH zastrasamudyamaH duryodhanena vArSNeya vigrahaz cApi pANDavaiH 16 tasmAd raNe dvairathe mAM pratyudyAtAram acyuta vRtavAn paramaM hRSTaH pratIpaM savyasAcinaH 17 vadhAd bandhAd bhayAd vApi lobhAd vApi janArdana anRtaM notsahe kartuM dhArtarASTrasya dhImataH 18 yadi hy adya na gaccheyaM dvairathaM savyasAcinA akIrtiH syAd dhRSIkeza mama pArthasya cobhayoH 19 asaMzayaM hitArthAya brUyAs tvaM madhusUdana sarvaM ca pANDavAH kuryus tva vazitvAn na saMzayaH 20 mantrasya niyamaM kuryAs tvam atra puruSottama etad atra hitaM manye sarvayAdavanandana 21 yadi jAnAti mAM rAjA dharmAtmA saMzitavrataH kuntyAH prathamajaM putraM na sa rAjyaM grahISyati 22 prApya cApi mahad rAjyaM tad ahaM madhusUdana sphItaM duryodhanAyaiva saMpradadyAm ariMdama 23 sa eva rAjA dharmAtmA zAzvato 'stu yudhiSThiraH netA yasya hRSIkezo yodhA yasya dhanaMjayaH 24 pRthivI tasya rASTraM ca yasya bhImo mahArathaH nakulaH sahadevaz ca draupadeyAz ca mAdhava 25 uttamaujA yudhAmanyuH satyadharmA ca somakiH caidyaz ca cekitAnaz ca zikhaNDI cAparAjitaH 26 indra gopaka varNAz ca kekayA bhrAtaras tathA indrAyudhasavarNaz ca kuntibhojo mahArathaH 27 mAtulo bhImasenasya senajic ca mahArathaH zaGkhaH putro virATasya nidhis tvaM ca janArdana 28 mahAn ayaM kRSNa kRtaH kSatrasya samudAnayah rAjyaM prAptam idaM dIptaM prathitaM sarvarAjasu 29 dhArtarASTrasya vArSNeya zastrayajJo bhaviSyati asya yajJasya vettA tvaM bhaviSyasi janArdana AdhvaryavaM ca te kRSNa kratAv asmin bhaviSyati 30 hotA caivAtra bIbhatsuH saMnaddhaH sa kapidhvajaH gANDIvaM sruk tathAjyaM ca vIryaM puMsAM bhaviSyati 31 aindraM pAzupataM brAhmaM sthUNAkarNaM ca mAdhava mantrAs tatra bhaviSyanti prayuktAH savyasAcinA 32 anuyAtaz ca pitaram adhiko vA parAkrame grAva stotraM sa saubhadraH samyak tatra kariSyati 33 udgAtAtra punar bhImaH prastotA sumahAbalaH vinadan sa naravyAghro nAgAnIkAntakRd raNe 34 sa caiva tatra dharmAtmA zazvad rAjA yudhiSThiraH japair homaiz ca saMyukto brahmatvaM kArayiSyati 35 zaGkhazabdAH samurajA bheryaz ca madhusUdana utkRSTasiMhanAdAz ca subrahmaNyo bhaviSyati 36 nakulaH sahadevaz ca mAdrIputrau yazasvinau zAmitraM tau mahAvIryau samyak tatra kariSyataH 37 kalmASadaNDA govinda vimalA rathazaktayaH yUpAH samupakalpantAm asmin yajJe janArdana 38 karNinAlIkanArAcA vatsadantopabRMhaNAH tomarAH somakalazAH pavitrANi dhanUMSi ca 39 asayo 'tra kapAlAni puroDAzAH zirAMsi ca havis tu rudhiraM kRSNa asmin yajJe bhaviSyati 40 idhmAH paridhayaz caiva zaktyo 'tha vimalA gadAH sadasyA droNaziSyAz ca kRpasya ca zaradvataH 41 iSavo 'tra paristomA muktA gANDIvadhanvanA mahArathaprayuktAz ca droNa drauNipracoditAH 42 prAtiprasthAnikaM karma sAtyakiH sa kariSyati dIkSito dhArtarASTro 'tra patnI cAsya mahAcamUH 43 ghaTotcako 'tra zAmitraM kariSyati mahAbalaH atirAtre mahAbAho vitate yajJakarmaNi 44 dakSiNA tv asya yajJasya dhRSTadyumnaH pratApavAn vaitAne karmaNi tate jAto yaH kRSNa pAvakAt 45 yad abruvam ahaM kRSNa kaTukAni sma pANDavAn priyArthaM dhArtarASTrasya tena tapye 'dya karmaNA 46 yadA drakSyasi mAM kRSNa nihataM savyasAcinA punaz citis tadA cAsya yajJasyAtha bhaviSyati 47 duHzAsanasya rudhiraM yadA pAsyati pANDavaH AnardaM nardataH samyak tadA sutyaM bhaviSyati 48 yadA droNaM ca bhISmaM ca pAJcAlyau pAtayiSyataH tadA yajJAvasAnaM tad bhaviSyati janArdana 49 duryodhanaM yadA hantA bhImaseno mahAbalaH tadA samApsyate yajJo dhArtarASTrasya mAdhava 50 snuSAz ca prasnuSAz caiva dhRtarASTrasya saMgatAH hatezvarA hatasutA hatanAthAz ca kezava 51 gAndhAryA saha rodantyaH zvagRdhrakurarAkule sa yajJe 'sminn avabhRtho bhaviSyati janArdana 52 vidyA vRddhA vayovRddhAH kSatriyAH kSatriyarSabha vRthA mRtyuM na kurvIraMs tvatkRte madhusUdana 53 zastreNa nidhanaM gacchet samRddhaM kSatramaNDalam kurukSetre puNyatame trailokyasyApi kezavan 54 tad atra puNDarIkAkSa vidhatsva yad abhIpsitam yathA kArtsnyena vArSNeya kSatraM svargam avApnuyAt 55 yAvat sthAsyanti girayaH saritaz ca janArdana tAvat kIrtibhavaH zabdaH zAzvato 'yaM bhaviSyati 56 brAhmaNAH kathayiSyanti mahAbhAratam Ahavam samAgameSu vArSNeya kSatriyANAM yazodharam 57 samupAnaya kaunteyaM yuddhAya mama kezava mantrasaMvaraNaM kurvan nityam eva paraMtapa | | 1 [samjaya] karNasya vacanaM zrutvA kezavaH paravIrahA uvAca prahasan vAkyaM smitapUrvam idaM tadA 2 api tvAM na tapet karNa rAjyalAbhopapAdanA mayA dattAM hi pRthivIM na prazAsitum icchasi 3 dhruvo jayaH pANDavAnAm itIdaM; na saMzayaH kaz cana vidyate 'tra jaya dhvajo dRzyate pANDavasya; samucchrito vAnararAja ugraH 4 divyA mAyAvihitA bhauvanena; samucchritA indraketuprakAzA divyAni bhUtAni bhayAvahAni; dRzyanti caivAtra bhayAnakAni 5 na sajjate zailavanaspatibhya; UrdhvaM tiryag yojanamAtrarUpaH zrImAn dhvajaH karNa dhanaMjayasya; samucchritaH pAvakatulyarUpaH 6 yadA drakSyasi saMgrAme zvetAzvaM kRSNasArathim aindram astraM vikurvANam ubhe caivAgnimArute 7 gANDIvasya ca nirghoSaM visphUrjitam ivAzaneH na tadA bhavitA tretA na kRtaM dvAparaM na ca 8 yadA drakSyasi saMgrAme kuntIputraM yudhiSThiram japahomasamAyuktaM svAM rakSantaM mahAcamUm 9 Adityam iva durdharSaM tapantaM zatruvAhinIm na tadA bhavitA tretA na kRtaM dvAparaM na ca 10 yadA drakSyasi saMgrAme bhImasenaM mahAbalam duHzAsanasya rudhiraM pItvA nRtyantam Ahave 11 prabhinnam iva mAtaGgaM pratidviradaghAtinam na tadA bhavitA tretA na kRtaM dvAparaM na ca 12 yadA drakSyasi saMgrAme mAdrIputrau mahArathau vAhinIM dhArtarASTrANAM kSobhayantau gajAv iva 13 vigADhe zastrasaMpAte paravIra rathA rujau na tadA bhavitA tretA na kRtaM dvAparaM na ca 14 yadA drakSyasi saMgrAme droNaM zAMtanavaM kRpam suyodhanaM ca rAjAnaM saindhavaM ca jayadratham 15 yuddhAyApatatas tUrNaM vAritAn savyasAcinA na tadA bhavitA tretA na kRtaM dvAparaM na ca 16 brUyAH karNa ito gatvA droNaM zAMtanavaM kRpam saumyo 'yaM vartate mAsaH suprApa yavasendhanaH 17 pakvauSadhi vanasphItaH phalavAn alpamakSikaH niSpaGko rasavat toyo nAtyuSNa ziziraH sukhaH 18 saptamAc cApi divasAd amAvAsyA bhaviSyati saMgrAmaM yojayet tatra tAM hy AhuH zakra devatAm 19 tathA rAjJo vadeH sarvAn ye yuddhAyAbhyupAgatAH yad vo manISitaM tad vai sarvaM saMpAdayAmi vaH 20 rAjAno rAjaputrAz ca duryodhana vazAnugAH prApya zastreNa nidhanaM prApsyanti gatim uttamAm | | 1 [s] kezavasya tu tad vAkyaM karNaH zrutvA hitaM zubham abravId abhisaMpUjya kRSNaM madhu niSUdanam jAnan mAM hiM mahAbAho saMmohayitum icchasi 2 yo 'yaM pRthivyAH kArtsnyena vinAzaH samupasthitaH nimittaM tatra zakunir ahaM duHzAsanas tathA duryodhanaz ca nRpatir dhRtarASTra suto 'bhavat 3 asaMzayam idaM kRSNa mahad yuddham upasthitam pANDavAnAM kurUNAM ca ghoraM rudhirakardamam 4 rAjAno rAjaputrAz ca duryodhana vazAnugAH raNe zastrAgninA dagdhAH prApsyanti yamasAdanam 5 svapnA hi bahavo ghorA dRzyante madhusUdana nimittAni ca ghorANi tathotpAtAH sudAruNAH 6 parAjayaM dhArtarASTre vijayaM ca yudhiSThire zaMsanta iva vArSNeya vividhA lomaharSaNAH 7 prAjApatyaM hi nakSatraM grahas tIkSNo mahAdyutiH zanaizcaraH pIDayati pIDayan prANino 'dhikam 8 kRtvA cAGgArako vakraM jyeSThAyAM madhusUdana anurAdhAM prArthayate maitraM saMzamayann iva 9 nUnaM maha bhayaM kRSNa kurUNAM samupasthitam vizeSeNa hi vArSNeya citrAM pIDayate grahaH 10 somasya lakSma vyAvRttaM rAhur arkam upeSyati divaz colkAH patanty etAH sanirghAtAH sakampanAH 11 niSTananti ca mAtaGgA muJcanty asrUNi vAjinaH pAnIyaM yavasaM cApi nAbhinandanti mAdhava 12 prAdurbhUteSu caiteSu bhayam Ahur upasthitam nimitteSu mahAbAho dAruNaM prANinAzanam 13 alpe bhukte purISaM ca prabhUtam iha dRzyate vAjinAM vAraNAnAM ca manuSyANAM ca kezava 14 dhArtarASTrasya sainyeSu sarveSu madhusUdana parAbhavasya tal liGgam iti prAhur manISiNaH 15 prahRSTaM vAhanaM kRSNa pANDavAnAM pracakSate pradakSiNA mRgAz caiva tat teSAM jayalakSaNam 16 apasavyA mRgAH sarve dhArtarASTrasya kezava vAcaz cApy azarIriNyas tatparAbhava lakSaNam 17 mayUrAH puSpazakunA haMsAH sArasacAtakAH jIvaM jIvaka saMghAz cApy anugacchanti pANDavAn 18 gRdhrAH kAkA baDAH zyenA yAtudhAnAH zalA vRkAH makSikANAM ca saMghAtA anugacchanti kauravAn 19 dhArtarASTrasya sainyeSu bherINAM nAsti nisvanaH anAhatAH pANDavAnAM nadanti paTahAH kila 20 udapAnAz ca nardanti yathA govRSabhAs tathA dhArtarASTrasya sainyeSu tatparAbhava lakSaNam 21 mAMsazoNitavarSaM ca vRSTaM devena mAdhava tathA gandharvanagaraM bhAnumantam upasthitam saprAkAraM saparikhaM savapraM cArutoraNam 22 kRSNaz ca parighas tatra bhAnum AvRtya tiSThati udayAstamaye saMdhye vedayAno mahad bhayam ekA sRg vAzate ghoraM tatparAbhava lakSaNam 23 kRSNa grIvAz ca zakunA kambamAnA bhayAnakAH saMdhyAm abhimukhA yAnti tatparAbhava lakSaNam 24 brAhmaNAn prathamaM dveSTi gurUMz ca madhusUdana bhRtyAn bhaktimataz cApi tatparAbhava lakSaNam 25 pUrvA dig lohitAkArA zastravarNA ca dakSiNA AmapAtrapratIkAzA pazcimA madhusUdana 26 pradIptAz ca dizaH sarvA dhArtarASTrasya mAdhava mahad bhayaM vedayanti tasminn utpAtalakSaNe 27 sahasrapAdaM prAsAdaM svapnAnte sma yudhiSThiraH adhirohan mayA dRSTaH saha bhrAtRbhir acyuta 28 zvetoSNISAz ca dRzyante sarve te zuklavAsasaH AsanAni ca zubhrANi sarveSAm upalakSaye 29 tava cApi mayA kRSNa svapnAnte rudhirAvilA AntreNa pRthivI dRSTA parikSiptA janArdana 30 asthi saMcayam ArUDhaz cAmitaujA yudhiSThiraH suvarNapAtryAM saMhRSTo bhuktavAn ghRtapAyasam 31 yudhiSThiro mayA dRSTo grasamAno vasuMdharAm tvayA dattAm imAM vyaktaM bhokSyate sa vasuMdharAm 32 uccaM parvatam ArUDho bhImakarmA vRkodaraH gadApANir naravyAghro vIkSann iva mahIm imAm 33 kSapayiSyati naH sarvAn sa suvyaktaM mahAraNe viditaM me hRSIkeza yato dharmas tato jayaH 34 pANDuraM gamam ArUDho gANDIvI sadhanaMjayaH tvayA sArdhaM hRSIkeza zriyA paramayA jvalan 35 yUyaM sarvAn vadhiSyadhvaM tatra me nAsti saMzayaH pArthivAn samare kRSNa duryodhana purogamAn 36 nakulaH sahadevaz ca sAtyakiz ca mahArathaH zuddhakeyUra kaNThatrAH zuklamAlyAmbarAvRtAH 37 adhirUDhA naravyAghrA naravAhanam uttamam traya ete mahAmAtrAH pANDurac chatravAsasaH 38 zvetoSNISAz ca dRzyante traya eva janArdana dhArtarASTrasya sainyeSu tAnvijAnIhi kezava 39 azvatthAmA kRpaz caiva kRtavarmA ca sAtvataH raktoSNISAz ca dRzyante sarve mAdhava pArthivAH 40 uSTrayuktaM samArUDhau bhISmadroNau janArdana mayA sArdhaM mahAbAho dhArtarASTreNa cAbhibho 41 agastyazAstAM ca dizaM prayAtAH sma janArdana acireNaiva kAlena prApsyAmo yamasAdanam 42 ahaM cAnye ca rAjAno yac ca tat kSatramaNDalam gANDIvAgniM pravekSyAma iti me nAsti saMzayaH 43 upasthita vinAzeyaM nUnam adya vasuMdharA tathA hi me vacaH karNa nopaiti hRdayaM tava 44 sarveSAM tAta bhUtAnAM vinAze samupasthite anayo nayasaMkAzo hRdayAn nApasarpati 45 api tvA kRSNa pazyAma jIvanto 'smAn mahAraNAt samuttIrNA mahAbAho vIra kSayavinAzanAt 46 atha vA saMgamaH kRSNa svarge no bhavitA dhruvam tatredAnIM sameSyAmaH punaH sArdhaM tvayAnagha 47 ity uktvA mAdhavaM karNaH pariSvajya ca pIDitam visarjitaH kezavena rathopasthAd avAtarat 48 tataH svaratham AsthAya jAmbUnadavibhUSitam sahAsmAbhir nivavRte rAdhyeyo dInamAnasaH 49 tataH zIghrataraM prAyAt kezavaH saha sAtyakiH punar uccArayan vANIM yAhi yAhIti sArathim | | 1 [v] asiddhAnunaye kRSNe kurubhyaH pANDavAn gate abhigamya pRthAM kSattA zanaiH zocann ivAbravit 2 jAnAsi me jIvaputre bhAvaM nityam anugrahe krozato na ca gRhNIte vacanaM me suyodhanaH 3 upapanno hy asau rAjA cedipAJcAlakekayaiH bhImArjunAbhyAM kRSNena yuyudhAna yamair api 4 upaplavye niviSTo 'pi dharmam eva yudhiSThiraH kAGkSate jJAtisauhArdAd balavAn durbalo yathA 5 rAjA tu dhRtarASTro 'yaM vayovRddho na zAmyati mattaH putra madenaiva vidharme pathi vartate 6 jayadrathasya karNasya tathA duHzAsanasya ca saubalasya ca durbuddhyA mitho bhedaH pravartate 7 adharmeNa hi dharmiSThaM hRtaM vai rAjyam IdRzam yeSAM teSAm ayaM dharmaH sAnubandho bhaviSyati 8 hriyamANe balAd dharme kurubhiH ko na saMjvaret asAmnA kezave yAte samudyokSyanti pANDavAH 9 tataH kurUNAm anayo bhavitA vIra nAzanaH cintayan na labhe nidrAm ahaHsu ca nizAsu ca 10 zrutvA tu kuntI tad vAkyam arthakAmena bhASitam aniSTanantI duHkhArtA manasA vimamarza ha 11 dhig astv arthaM yatkRte 'yaM mahAJ jJAtivadhe kSayaH vartsyate suhRdAM hy eSAM yuddhe 'smin vai parAbhavaH 12 pANDavAz cedipAJcAlA yAdavAz ca samAgatAH bhAratair yadi yotsyanti kiM nu duHkham ataH param 13 pazye doSaM dhruvaM yuddhe tathA yuddhe parAbhavam adhanasya mRtaM zreyo na hi jJAtikSaye jayaH 14 pitAmahaH zAMtanava AcAryaz ca yudhAM patiH karNaz ca dhArtarASTrArthaM vardhayanti bhayaM mama 15 nAcAryaH kAmavAJ ziSyair droNo yudhyeta jAtucit pANDaveSu kathaM hArdaM kuryAn na ca pitAmahaH 16 ayaM tv eko vRthA dRSTir dhArtarASTrasya durmateH mohAnuvartI satataM pApo dveSTi ca pANDavAn 17 mahaty anarthe nirbandhI balavAMz ca vizeSataH karNaH sadA pANDavAnAM tan me dahati sAMpratam 18 AzaMse tv adya karNasya mano 'haM pANDavAn prati prasAdayitum AsAdya darzayantI yathAtatham 19 toSito bhavagAn yatra durvAsA me varaM dadau AhvAnaM deva saMyuktaM vasantyAH pitRvezmani 20 sAham antaHpure rAjJaH kuntibhojapuraskRtA cintayantI bahuvidhaM hRdayena vidUyatA 21 balAbalaM ca mantrANAM brAhmaNasya ca vAgbalam strIbhAvAd bAlabhAvAc ca nintayantI punaH punaH 22 dhAtryA vizrabdhayA guptA sakhIjanavRtA tadA doSaM pariharantI ca pituz cAritrarakSiNI 23 kathaM nu sukRtaM me syAn nAparAdhavatI katham bhaveyam iti saMcintya brAhmaNaM taM namasya ca 24 kautUhalAt tu taM labdhvA bAlizyAd AcaraM tadA kanyA satI devam arkam AsAdayam ahaM tataH 25 yo 'sau kAnIna garbho me putravat parivartitaH kasmAn na kuryAd vacanaM pathyaM bhrAtRhitaM tathA 26 iti kuntI vinizcitya kAryaM nizcitam uttamam kAryArtham abhiniryAya yayau bhAgIrathIM prati 27 Atmajasya tatas tasya ghRNinaH satyasaGginaH gaGgAtIre pRthAzRNvad upAdhyayana nisvanam 28 prAGmukhasyordhva bAhoH sA paryatiSThata pRSThataH japyAvasAnaM kAryArthaM pratIkSantI tapasvinI 29 atiSThat sUryatApArtA karNasyottara vAsasi kauravya patnI vArSNeyI padmamAleva zuSyatI 30 A pRSThatApAj japtvA sa parivRtya yatavrataH dRSTvA kuntIm upAtiSThad abhivAdya kRtAJjaliH yathAnyAyaM mahAtejA mAnI dharmabhRtAM varaH | | 1 [karNa] rAdheyo 'ham AdhirathiH karNas tvAm abhivAdaye prAptA kimarthaM bavatI brUhi kiM karavANi te 2 kaunteyas tvaM na rAdheyo na tavAdhirathaH pitA nAsi sUta kule jAtaH karNa tad viddhi me vacaH 3 kAnInas tvaM mayA jAtaH pUrvajaH kukSiNA dhRtaH kuntibhojasya bhavane pArthas tvam asi putraka 4 prakAzakarmA tapano yo 'yaM devo virocanaH ajIjanat tvAM mayy eSa karNa zastrabhRtAM varam 5 kuNDalI baddhakavaco devagarbhaH zriyA vRtaH jAtas tvam asi durdharSa mayA putra pitur gRhe 6 sa tvaM bhrAtRRn asaMbuddhvA mohAd yad upasevase dhArtarASTrAn na tad yuktaM tvayi putra vizeSataH 7 evad dharmaphalaM putra narANAM dharmanizcaye yat tuSyanty asya pitaro mAtA cApy ekadarzinI 8 arjunenArjitAM pUrvaM hRtAM lobhAd asAdhubhiH Acchidya dhArtarASTrebhyo bhuGkSva yaudhiSThirIM zriyam 9 adya pazyantu kuravaH karNArjuna samAgamam saubhrAtreNa tad AlakSya saMnamantAm asAdhavaH 10 karNArjunau vai bhavatAM yathA rAma janArdanau asAdhyaM kuM nu loke syAd yuvayoH sahitAtmanoH 11 karNa zobhiSyase nUnaM paJcabhir bhrAtRbhir vRtaH vedaiH parivRto brahmA yathA vedAGgapaJcamaiH 12 upapanno guNaiH zreSTho jyeSThaH zreSTheSu bandhuSu sUtaputreti mA zabdaH pArthas tvam asi vIryavAn | | 1 [v] tataH sUryAn nizcaritAM karNaH zuzrAva bhAratIm duratyayAM praNayinIM pitRvad bhAskareritAm 2 satyam Aha pRthA vAkyaM karNa mAtRvacaH kuru zreyas te syAn naravyAghra sarvam Acaratas tathA 3 evam uktasya mAtrA ca svayaM pitrA ca bhAnunA cacAla naiva karNasya matiH satyadhRtes tadA 4 na te na zraddadhe vAkyaM kSatriye bhASitaM tvayA dharmadvAraM mamaitat syAn niyoga karaNaM tava 5 akaron mayi yat pApaM bhavatI sumahAtyayam avakIrNo 'smi te tena tad yazaH kIrtinAzanam 6 ahaM ca kSatriyo jAto na prAptaH kSatrasatkriyAm tvatkRte kiM nu pApIyaH zatruH kuryAn mamAhitam 7 kriyA kAle tv anukrozam akRtvA tvam imaM mama hInasaMskAra samayam adya mAM samacUcudaH 8 na vai mama hitaM pUrvaM mAtRvac ceSTitaM tvayA sA mAM saMbodhayasy adya kevalAtma hitaiSiNI 9 kRSNena sahitAt ko vai na vyatheta dhanaMjayAt ko 'dya bhItaM na mAM vidyAt pArthAnAM samitiM gatam 10 abhrAtA viditaH pUrvaM yuddhakAle prakAzitaH pANDavAn yadi gacchAmi kiM mAM kSatraM vadiSyati 11 sarvakAmaiH saMvibhaktaH pUjitaz ca sadA bhRzam ahaM vai dhArtarASTrANAM kuryAM tad aphalaM katham 12 upanahya parair vairaM ye mAM nityam upAsate namaskurvanti ca sadA vasavo vAsavaM yathA 13 mama prANena ye zatrUJ zaktAH pratisamAsitum manyante 'dya kathaM teSAm ahaM bhindyAM manoratham 14 mayA plavena saMgrAmaM titIrSanti duratyayam apAre pArakAmA ye tyajeyaM tAn ahaM katham 15 ayaM hi kAlaH saMprApto dhArtarASTropajIvinAm nirveSTavyaM mayA tatra prANAn aparirakSatA 16 kRtArthAH subhRtA ye hi kRtyakAla upasthite anavekSya kRtaM pApA vikurvanty anavasthitAH 17 rAjakilbiSiNAM teSAM bhartRpiNDApahAriNAm naivAyaM na paro loko vidyate pApakarmaNAm 18 dhRtarASTrasya putrANAm arthe yotsyAmi te sutaiH balaM ca zaktiM cAsthAya na vai tvayy anRtaM vade 19 AnRzaMsyam atho vRttaM rakSan satpuruSocitam ato 'rthakaram apy etan na karomy adya te vacaH 20 na tu te 'yaM samArambho mayi mogho bhaviSyati vadhyAn viSahyAn saMgrAme na haniSyAmi te sutAn yudhiSThiraM ca bhImaM ca yamau caivArjunAd Rte 21 arjunena samaM yuddhaM mama yaudhiSThire bale arjunaM hi nihanty Ajau saMprAptaM syAt phalaM mayA yazasA cApi yujyeyaM nihataH savyasAcinA 22 na te jAtu naziSyanti putrAH paJca yazasvini nirarjunAH sakarNA vA sArjunA va hate mayi 23 iti karNavacaH zrutvA kuntI duHkhAt pravepatI uvAca putram AzliSya karNaM dhairyAd akampitam 24 evaM vai bhAvyam etena kSayaM yAsyanti kauravaH yathA tvaM bhASase karNa daivaM tu balavattaram 25 tvayA caturNAM bhrAtRRNAm abhayaM zatrukarzana dattaM tat pratijAnIhi saMgara pratimocanam 26 anAmayaM svasti ceti pRthAtho karNam abravI tAM karNo 'bhyavadat prItas tatas tau jagmatuH pRthak | | 1 [v] Agamya hAstinapurAd upaplavyam ariMdamaH pANDavAnAM yathAvRttaM kezavaH sarvam uktavAn 2 saMbhASya suciraM kAlaM mantrayitvA punaH punaH svam evAvasathaM zaurir vizrAmArthaM jagAma ha 3 visRjya sarvAn nRpatIn virATa pramukhAMs tadA pANDavA bhrAtaraH paJca bhAnAv astaM gate sati 4 saMdhyAm upAsya dhyAyantas tam eva gatamAnasAH AnAyya kRSNaM dAzArhaM punar mantram amantrayan 5 tvayA nAgapuraM gatvA sabhAyAM dhRtarASTrajaH kim uktaH puNDarIkAkSa tan naH zaMsitum arhasi 6 mayA nAgapuraM gatvA sabhAyAM dhRtarASTrajaH tathyaM pathyaM hitaM cokto na ca gRhNAti durmatiH 7 tasminn utpatham Apanne kuruvRddhaH pitAmahaH kim uktavAn hRSIkeza duryodhanam amarSaNam AcAryo vA mahAbAho bhAradvAjaH kim abravIt 8 pitA yavIyAn asmAkaM kSattA dharmabhRtAM varaH putrazokAbhisaMtaptaH kim Aha dhRtarASTrajam 9 kiM ca sarve nRpatayaH sabhAyAM ye samAsate uktavanto yathAtattvaM tad brUhi tvaM janArdana 10 uktavAn hi bhavAn sarvaM vacanaM kurumukhyayoH kAmalobhAbhibhUtasya mandasya prAjJamAninaH 11 apriyaM hRdaye mahyaM tan na tiSThati kezava teSAM vAkyAni govinda zrotum icchAmy ahaM vibho 12 yathA ca nAbhipadyeta kAlas tAta tathA kuru bhavAn hi no gatiH kRSNa bhavAn nAtho bhavAn guruH 13 zRNu rAjan yathA vAkyam ukto rAjA suyodhanaH madhye kurUNAM rAjendra sabhAyAM tan nibodha me 14 mayA vai zrAvite vAkye jahAsa dhRtarASTrajaH atha bhISmaH susaMkruddha idaM vacanam abravIt 15 duryodhana nibodhedaM kulArthe yad bravImi te tac chrutvA rAjazArdUla svakulasya hitaM kuru 16 mama tAta pitA rAjaJ zaMtanur lokavizrutaH tasyAham eka evAsaM putraH putravatAM varaH 17 tasya buddhiH samutpannA dvitIyaH syAt kathaM sutaH ekaputram aputraM vai pravadanti manISiNaH 18 na cocchedaM kulaM yAyAd vistIryeta kathaM yazaH tasyAham IpsitaM buddhvA kAlIM mAtaram Avaham 19 pratijJAM kuSkarAM kRtvA pitur arthe kulasya ca arAjA cordhvaretAz ca yathA suviditaM tava pratIto nivasAmy eSa pratijJAm anupAlayan 20 tasyAM jajJe mahAbAhuH zrImAn kurukulodvahaH vicitravIryo dharmAtmA kanIyAn mama pArthivaH 21 svaryAte 'haM pitari taM svarAjye saMnyavezayam vicitravIryaM rAjAnaM bhRtyo bhUtvA hy adhaz caraH 22 tasyAhaM sadRzAn dArAn rAjendra samudAvaham jitvA pArthiva saMghAtam api te bahuzaH zrutam 23 tato rAmeNa samare dvandvayuddham upAgamam sa hi rAma bhayAd ebhir nAgarair vipravAsitaH dAreSv atiprasaktaz ca yakSmANaM samapadyata 24 yadA tv arAjake rASTre na vavarSa surezvaraH tadAbhyadhAvan mAm eva prajAH kSudbhayapIDitAH 25 upakSINAH prajAH sarvA rAjA bhava bhavAya naH Itayo nuda bhadraM te zaMtanoH kulavardhana 26 pIDyante te prajAH sarvA vyAdhibhir bhRzadAruNaiH alpAvaziSTA gAGgeya tAH paritrAtum arhasi 27 vyAdhIn praNudya vIra tvaM prajA dharmeNa pAlaya tvayi jIvati mA rASTraM vinAzam upagacchatu 28 prajAnAM krozatInAM vai naivAkSubhyata me manaH pratijJAM rakSamANasya sadvRttaM smaratas tathA 29 tataH paurA mahArAja mAtA kAlI ca me zubhA bhRtyAH purohitAcAryA brAhmaNAz ca bahuzrutAH mAm Ucur bhRzasaMtaptA bhava rAjeti saMtatam 30 pratIpa rakSitaM rASTraM tvAM prApya vinaziSyati sa tvam asmaddhitArthaM vai rAjA bhava mahAmate 31 ity uktaH prAJjalir bhUtvA duHkhito bhRzam AturaH tebhyo nyavedayaM putra pratijJAM pitRgauravAt UrdhvaretA hy arAjA ca kulasyArthe punaH punaH 32 tato 'haM prAJjalir bhUtvA mAtaraM saMprasAdayam nAmba zaMtanunA jAtaH kauravaM vaMzam udvahan pratijJAM vitathAM kuryAm iti rAjan punaH punaH 33 vizeSatas tvadarthaM ca dhuri mA mAM niyojaya ahaM preSyaz ca dAsaz ca tavAmba suta vatsale 34 evaM tAm anunIyAhaM mAtaraM janam eva ca ayAcaM bhrAtRdAreSu tadA vyAsaM mahAmunim 35 saha mAtrA mahArAja prasAdya tam RSiM tadA apatyArtham ayAcaM vai prasAdaM kRtavAMz ca saH trIn saputrAn ajanayat tadA bharatasattama 36 andhaH karaNa hIneti na vai rAjA pitA tava rAjA tu pANDur abhavan mahAtmA lokavizrutaH 37 sa rAjA tasya te putrAH pitur dAyAdya hAriNaH mA tAta kalahaM kArSI rAjyasyArdhaM pradIyatAm 38 mayi jIvati rAjyaM kaH saMprazAset pumAn iha mAvamaMsthA vaco mahyaM zamam icchAmi vaH sadA 39 na vizeSo 'sti me putra tvayi teSu ca pArthiva matam etat pitus tubhyaM gAndhAryAvidurasya ca 40 zrotavyaM yadi vRddhAnAM mAtizaGkIr vaco mama nAzayiSyasi mA sarvam AtmAnaM pRthivIM tathA | | 1 [vAsu] bhISmeNokte tato droNo duryodhanam abhASata madhye nRpANAM bhadraM te vacanaM vacanakSamaH 2 pAtIpaH zaMtanus tAta kurasyArthe yathotthitaH tathA devavrato bhISmaH kulasyArthe sthito 'bhavat 3 tataH pANDur narapatiH satyasaMdho jitendriyaH rAjA kurUNAM dharmAtmA suvrataH susamAhitaH 4 jyeSThAya rAjyam adadAd dhRtarASTrAya dhImate yavIyasas tathA kSattuH kuruvaMzavivardhanaH 5 tataH siMhAsane rAjan sthApayitvainam acyutam vanaM jagAma kauravyo bhAryAbhyAM sahito 'nagha 6 nIcaiH sthitvA tu vidura upAste sma vinItavat preSyavat puruSavyAghro vAlavyajanam utkSipan 7 tataH sarvAH prajAs tAta dhRtarASTraM janezvaram anvapadyanta vidhivad yathA pANDuM narAdhipam 8 visRjya dhRtarASTrAya rAjyaM sa vidurAya ca cacAra pRthivIM pANDuH sarvAM parapuraMjayaH 9 kozasaMjanane dAne bhRtyAnAM cAnvavekSaNe bharaNe caiva sarvasya viduraH satyasaMgaraH 10 saMdhivighraha saMyukto rAjJaH saMvAhana kriyAH avaikSata mahAtejA bhISmaH parapuraMjayaH 11 siMhAsanastho nRpatir dhRtarASTro mahAbalaH anvAsyamAnaH satataM vidureNa mahAtmanA 12 kathaM tasya kule jAtaH kulabhedaM vyavasyasi saMbhUya bhrAtRbhiH sArdhaM bhuGkSva bhogAJ janAdhipa 13 bravImy ahaM na kArpaNyAn nArthahetoH kathaM cana bhISmeNa dattam aznAmi na tvayA rAjasattama 14 nAhaM tvatto 'bhikAGkSiSye vRttyupAyaM janAdhipa yato bhISmas tato droNo yad bhISmas tv Aha tat kuru 15 dIyatAM pANDuputrebhyo rAjyArdham arikarzana samam AcAryakaM tAta tava teSAM ca me sadA 16 azvathAmA yathA mahyaM tathA zvetahayo mama bahunA kiM pralApena yato dharmas tato jayaH 17 evam ukte mahArAja droNenAmitatejasA vyAjahAra tato vAkyaM viduraH satyasaMgaraH pitur vadanam anvIkSya parivRtya ca dharmavit 18 devavrata nibodhedaM vacanaM mama bhASataH pranaSTaH kauravo vaMzas tvayAyaM punar uddhRtaH 19 tan me vilapamAnasya vacanaM samupekSase ko 'yaM duryodhano nAma kule 'smin kulapAMsanaH 20 yasya lobhAbhibhUtasya matiM samanuvartase anAryasyAkRtajJasya lobhopahatacetasaH atikrAmati yaH zAstraM pitur dharmArthadarzinaH 21 ete nazyanti kuravo duryodhanakRtena vai yathA te na praNazyeyur mahArAja tathA kuru 22 mAM caiva dhRtarASTraM ca pUrvam eva mahAdyute citrakAra ivAlekhyaM kRtvA mA sma vinAzaya prajApatiH prajAH sRSTvA yathA saMharate tathA 23 nopekSasva mahAbAho pazyamAnaH kulakSayam atha te 'dya matir naSTA vinAze pratyupasthite vanaM gaccha mayA sArdhaM dhRtarASTreNa caiva ha 24 baddhvA vA nikRtiprajJaM dhArtarASTraM sudurmatim sAdhv idaM rAjyam adyAstu pANDavair abhirakSitam 25 prasIda rAjazArdUla vinAzo dRzyate mahAn pANDavAnAM kurUNAM ca rAjJAM cAmitatejasAm 26 virarAmaivam uktvA tu viduro dInamAnasaH pradhyAyamAnaH sa tadA niHzvasaMz ca punaH punaH 27 tato 'tha rAjJaH subalasya putrI; dharmArthayuktaM kulanAza bhItA duryodhanaM pApamatiM nRzaMsaM; rAjJAM samakSaM sutam Aha kopAt 28 ye pArthivA rAjasabhAM praviSTA; brahmarSayo ye ca sabhAsado 'nye zRNvantu vakSyAmi tavAparAdhaM; pApasya sAmAtyaparicchadasya 29 rAjyaM kurUNAm anupUrva bhogyaM; kramAgato naH kuladharma eSaH tvaM pApabuddhe 'tinRzaMsa karman; rAjyaM kurUNAm anayAd vihaMsi 30 rAjye sthito dhRtarASTro manISI; tasyAnugo viduro dIrghadarzI etAv atikramya kathaM nRpatvaM; duryodhana prArthayase 'dya mohAt 31 rAjA ca kSattA ca mahAnubhAvau; bhISme sthite paravantau bhavetAm ayaM tu dharmajJatayA mahAtmA; na rAjyakAmo nRparo nadIjaH 32 rAjyaM tu pANDor idam apradhRSyaM; tasyAdya putrAH prabhavanti nAnye rAjyaM tad etan nikhilaM pANDavAnAM; paitAmahaM putrapautrAnugAmi 33 yad vai brUte kurumukhyo mahAtmA; devavrataH satyasaMdho manISI sarvaM tad asmAbhir ahatya dharmaM; grAhyaM svadharmaM paripAlayadbhiH 34 anujJayA cAtha mahAvratasya; brUyAn nRpo yad viduras tathaiva kAryaM bhavet tat suhRdbhir niyujya; dharmaM puraskRtya sudIrgha kAlam 35 nyAyAgataM rAjyam idaM kurUNAM; yudhiSThiraH zAstu vai dharmaputraH pracodito dhRtarASTreNa rAjJA; puraskRtaH zAMtanavena caiva | | 1 [vAsu] evam ukte tu gAndhAryA dhRtarASTro janezvaraH duryodhanam uvAcedaM nRpamadhye janAdhipa 2 duryodhana nibodhedaM yad vAM vakSyAmi putraka tathA tat kuru bhadraM te yady asti pitRgauravam 3 somaH prajApatiH pUrvaM kurUNAM vaMzavardhanaH somAd babhUva SaSTho vai yayAtir nahuSAtmajaH 4 tasya putrA babhUvuz ca paJca rAjarSisattamAH teSAM yadur mahAtejA jyeSThaH samabhavat prabhuH 5 pUrur yavIyAMz ca tato yo 'smAkaM vaMzavardhanaH zarmiSThAyAH saMprasUto duhitur vRSaparvaNaH 6 yaduz ca bharatazreSTha deva yAnyAH suto 'bhavat dauhitras tAta zukrasya kAvyasyAmita tejasaH 7 yAdavAnAM kulakaro balavAn vIryasaMmataH avamene sa tu kSatraM darpapUrNaH sumandadhIH 8 na cAtiSThat pituH zAstre baladarpa vimohitaH avamene ca pitaraM bhrAtRRMz cApy aparAjitaH 9 pRthivyAM caturantAyAM yadur evAbhavad balI vaze kRtvA sa nRpatIn avasan nAgasAhvaye 10 taM pitA paramakruddho yayAtir nahuSAtmajaH zazApa putraM gAndhAre rAjyA ca vyaparopayat 11 ya cainam anvavartanta bhrAtaro baladarpitam zazApa tAn api kruddho yayAtis tanayAn atha 12 yavIyAMsaM tataH pUruM putraM svavazavartinam rAjye nivezayAm Asa vidheyaM nRpasattamaH 13 evaM jyeSTho 'py athotsikto na rAjyam abhijAyate yavIyAMso 'bhijAyante rAjyaM vRddhopasevayA 14 tathaiva sarvadharmajJaH pitur mama pitAmahaH pratIpaH pRthivIpAlas triSu lokeSu vizrutaH 15 tasya pArthiva siMhasya rAjyaM dharmeNa zAsataH trayaH prajajJire putrA devakalpA yazasvinaH 16 devApir abhavaj jyeSTho bAhlIkas tadanantaram tRtIyaH zaMtanus tAta dhRtimAn me pitAmahaH 17 devApis tu mahAtejAs tvag doSI rAjasattamaH dhArmikaH satyavAdI ca pituH zuzrUSaNe rataH 18 paurajAnapadAnAM ca saMmataH sAdhu satkRtaH sarveSAM bAlavRddhAnAM devApir hRdayaMgamaH 19 prAjJaz ca satyasaMdhaz ca sarvabhUtahite rataH vartamAnaH pituH zAstre brAhmaNAnAM tathaiva ca 20 bAhlIkasya priyo bhrAtA zaMtanoz ca mahAtmanaH saubhrAtraM ca paraM teSAM sahitAnAM mahAtmanAm 21 atha kAlasya paryAye vRddho nRpatisattamaH saMbhArAn abhiSekArthaM kArayAm Asa zAstrataH maGgalAni ca sarvANi kArayAm Asa cAbhibhUH 22 taM brAhmaNAz ca vRddhAz ca paurajAnapadaiH saha sarve nivArayAm Asur devAper abhiSecanam 23 sa tac chrutvA tu nRpatir abhiSekanivAraNam azrukaNTho 'bhavad rAjA paryazocata cAtmajam 24 evaM vadAnyo dharmajJaH satyasaMdhaz ca so 'bhavat priyaH prajAnAm api saMs tvag doSeNa pradUSitaH 25 hInAGgaM pRthivIpAlaM nAbhinandanti devatAH iti kRtvA nRpazreSThaM pratyaSedhan dvijarSabhAH 26 tataH pravyathitAtmAsau putrazokasamanvitaH mamAra taM mRtaM dRTvA devApiH saMzrito vanam 27 bAhlIko mAtulakule tyaktvA rAjyaM vyavasthitaH pitRbhrAtRRn parityajya prAptavAn puram Rddhimat 28 bAhlIkena tv anujJAtaH zaMtanur lokavizrutaH pitary uparate rAjan rAjA rAjyam akArayat 29 tathaivAhaM matimatA paricintyeha pANDunA jyeSThaH prabhraMzito rAjyAd dhInAGga iti bhArata 30 pANDus tu rAjyaM saMprAptaH kanIyAn api san nRpaH vinAze tasya putrANAm idaM rAjyam ariMdama mayy abhAgini rAjyAya kathaM tvaM rAjyam icchasi 31 yudhiSThiro rAjaputro mahAtmA; nyAyAgataM rAjyam idaM ca tasya sa kauravasyAsya janasya bhartA; prazAsitA caiva mahAnubhAvaH 32 sa satyasaMdhaH satatApramattaH; zAstre sthito bandhujanasya sAdhuH priyaH prajAnAM suhRda anukampI; jitendriyaH sAdhu janasya bhartA 33 kSamA titikSA dama ArjavaM ca; satyavratatvaM zrutam apramAdaH bhUtAnukampA hy anuzAsanaM ca; yudhiSThire rAjaguNAH samastAH 34 arAja putras tvam anArya vRtto; lubdhas tathA bandhuSu pApabuddhiH kramAgataM rAjyam idaM pareSAM; hartuM kathaM zakSyasi durvinItaH 35 prayaccha rAjyArtham apetamohaH; savAhanaM tvaM saparicchadaM ca tato 'vazeSaM tava jIvitasya; sahAnujasyaiva bhaven narendra | | 1 [vAsu] evam ukte tu bhISmeNa droNena vidureNa ca gAndhAryA dhRtarASTreNa na ca mando 'nvabudhyata 2 avadhUyotthitaH kruddho roSAt saMraktalocanaH anvadravanta taM pazcAd rAjAnas tyaktajIvitAH 3 ajJApayac ca rAjJas tAn pArthivan duSTacetasaH prayAdhvaM vai kurukSetraM puSyo 'dyeti punaH punaH 4 tatas te pRthivIpAlAH prayayuH saha sainikAH bhISmaM senApatiM kRtvA saMhRSTAH kAlacoditAH 5 akSauhiNyo dazaikA ca pArthivAnAM samAgatAH tAsAM pramukhato bhISmas tAlaketur vyarocata yad atra yuktaM prAptaM ca tad vidhatsva vizAM pate 6 uktaM bhISmeNa yad vAkyaM droNena vidureNa ca gAndhAryA dhRtarASTreNa samakSaM mama bhArata etat te kathitaM rAjan yadvRttaM kurusaMsadi 7 sAma dAdau prayuktaM me rAjan saubhrAtram icchatA abhedAt kuruvaMzasya prajAnAM ca vivRddhaye 8 punar bhedaz ca me yukto yadA sAma na gRhyate karmAnukIrtanaM caiva deva mAnuSasaMhitam 9 yadA nAdriyate vAkyaM sAmapUrvaM suyodhanaH tadA mayA samAnIya bheditAH sarvapArthivAH 10 adbhutAni ca ghorANi dAruNAni ca bhArata amAnuSANi karmANi darzitAni ca me vibho 11 bhartsayitvA tu rAjJas tAMs tRNI kRtyasuyodhanam rAdhyeyaM bhISayitvA ca saubalaM ca punaH punaH 12 nyUnatAM dhArtarASTrANAM nindAM caiva punaH punaH bhedayitvA nRpAn sarvAn vAgbhir mantreNa cAsakRt 13 punaH sAmAbhisaMyuktaM saMpradAnam athAbruvam abhedAt kuruvaMzasya kAryayogAt tathaiva ca 14 te bAlA dhRtarASTrasya bhISmasya vidurasya ca tiSTheyuH pANDavAH sarve hitvA mAnam adhaz carAH 15 prayacchantu ca te rAjyam anIzAs te bhavantu ca yathAha rAjA gAGgeyo viduraz ca tathAstu tat 16 sarvaM bhavatu te rAjyaM paJca grAmAn visarjaya avazyaM bharaNIyA hi pitus te rAjasattama 17 evam uktas tu duSTAtmA naiva bhAvaM vyamuJcata daNDaM caturthaM pazyAmi teSu pApeSu nAnyathA 18 niryAtAz ca vinAzAya kurukSetraM narAdhipAH etat te kathitaM sarvaM yadvRttaM kurusaMsadi 19 na te rAjyaM prayacchanti vinA yuddhena pANDava vinAzahetavaH sarve pratyupasthita mRtyavaH | | 1 [v] janArdanavacaH zrutvA dharmarAjo yudhiSThiraH bhrAtRRn uvAca dharmAtmA samakSaM kezavasya ha 2 zrutaM bhavadbhir yadvRttaM sabhAyAM kurusaMsadi kezavasyApi yad vAkyaM tat sarvam avadhAritam 3 tasmAt senA vibhAgaM me kurudhvaM narasattamAH akSauhiNyas tu saptaitAH sametA vijayAya vai 4 tAsAM me patayaH sapta vikhyAtAs tAn nibodhata drupadaz ca virATaz ca dhRSTadyumna zikhaNDinau 5 sAtyakiz cekitAnaz ca bhImasenaz ca vIryavAn ete senA praNetAro vIrAH sarve tanutyajaH 6 sarve vedavidaH zUrAH sarve sucaritavratAH hrImanto nItimantaz ca sarve yuddhavizAradAH iSvastrakuzalAz caiva tathA sarvAstrayodhinaH 7 saptAnAm api yo netA senAnAM pravibhAgavit yaH saheta raNe bhISmaM zarArciH pAvakopamam 8 tvaM tAvat sahadevAtra prabrUhi kurunandana svamataM puruSavyAghra ko naH senApatiH kSamaH 9 saMyukta ekaduHkhaz ca vIryavAMz ca mahIpatiH yaM samAzritya dharmajJaM svam aMzam anuyuJjmahe 10 matsyo virATo balavAn kRtAstro yuddhadurmadaH prasahiSyati saMgrAme bhISmaM tAMz ca mahArathAn 11 tathokte sahadevena vAkye vAkyavizAradaH nakulo 'nantaraM tasmAd idaM vacanam Adade 12 vayasA zAstrato dhairyAt kulenAbhijanena ca hrImAn kulAnvitaH zrImAn sarvazAstravizAradaH 13 veda cAstraM bharadvAjAd durdharSaH satyasaMgaraH yo nityaM spardhate droNaM bhISmaM caiva mahAbalam 14 zlAghyaH pArthiva saMghasya pramukhe vAhinIpatiH putrapautraiH parivRtaH zatazAkha iva drumaH 15 yas tatApa tapo ghoraM sadAraH pRthivIpatiH roSAd droNa vinAzAya vIraH samitizobhanaH 16 pitevAsmAn samAdhatte yaH sadA pArthivarSabhaH zvazuro drupado 'smAkaM senAm agre prakarSatu 17 sa droNa bhISmAv AyAntau sahed iti matir mama sa hi divyAstravid rAjA sakhA cAGgiraso nRpaH 18 mAdrI sutAbhyAm ukte tu svamate kurunandanaH vAsavir vAsava samaH savyasAcy abravId vacaH 19 yo 'yaM tapaH prabhAvena RSisaMtoSaNena ca divyaH puruSa utpanno jvAlA varNo mahAbalaH 20 dhanuSmAn kavacI khaGgI ratham Aruhya daMzitaH divyair hayavarair yuktam agnikuNDAt samutthitaH 21 garhann iva mahAmegho rathaghoSeNa vIryavAn siMhasaMhanano vIraH siMhavikrAnta vikramaH 22 siMhorasko mahAbAhuH siMhavakSA mahAvalaH siMhapragarjano vIraH siMhaskandho mahAdyutiH 23 subhrUH sudaMSTraH suhanuH subAhu sumukho 'kRzaH sujatruH suvizAlAkSaH supAdaH supratiSThitaH 24 abhedyaH sarvazastrANAM prabhinna iva vAraNaH jajJe droNa vinAzAya satyavAdI jitendriyaH 25 dhRSTadyumnam ahaM manye sahed bhISmasya sAyakAn vajrAzanisamasparzAn dIptAsyAn uragAn iva 26 yamadUta samAn vege nipAte pAvakopamAn rAmeNAjau viSahitAn vajraniSpeSa dAruNAn 27 puruSaM taM na pazyAmi yaH saheta mahAvratam dhRSTadyumnam Rte rAjann iti me dhIyate matiH 28 kSiprahastaz citrayodhI mataH senApatir mama abhedyakavacaH zrImAn mAtaGga iva yUthapaH 29 vadhArthaM yaH samutpannaH zikhaNDI drupadAtmajaH vadanti siddhA rAjendra RSayaz ca samAgatAH 30 yasya saMgrAmamadhyeSu divyam astraM vikurvataH rUpaM drakSyanti puruSA rAmasyeva mahAtmanaH 31 na taM yuddheSu pazyAmi yo vibhindyAc chikhaNDinam zastreNa samare rAjan saMnaddhaM syandane sthitam 32 dvairathe viSahen nAnyo bhISmaM rAjan mahAvratam zikhaNDinam Rte vIraM sa me senApatir mataH 33 sarvasya jagatas tAta sArAsAraM balAbalam sarvaM jAnAti dharmAtmA gatam eSyac ca kezavaH 34 yam Aha kRSNo dAzArhaH so 'stu no vAhinIpatiH kRtAstro hy akRtAstro vA vRddho vA yadi vA yuvA 35 eSa no vijaye mUlam eSa tAta viparyaye atra prANAz ca rAjyaM ca bhAvAbhAvau sukhAsukhe 36 eSa dhAtA vidhAtA ca siddhir atra pratiSThitA yam Aha kRSNo dAzArhaH sa naH senApatiH kSamaH bravItu vadatAM zreSTho nizA samativartate 37 tataH senApatiM kRtvA kRSNasya vazavartinam rAtrizeSe vyatikrAnte prayAsyAmo raNAjiram adhivAsita zastrAz ca kRtakautuka maGgalAH 38 tasya tad vacanaM zrutvA dharmarAjasya dhImataH abravIt puNDarIkAkSo dhanaMjayam avekSya ha 39 mamApy ete mahArAja bhavadbhir ya udAhRtAH netAras tava senAyAH zUrA vikrAntayodhinaH sarva ete samarthA hi tava zatrUn pramarditum 40 indrasyApi bhayaM hy ete janayeyur mahAhave kiM punar dhArtarASTrANAM lubdhAnAM pApacetasAm 41 mahApi hi mahAbAho tvatpriyArtham ariMdama kRto yatno mahAMs tatra zamaH syAd iti bhArata dharmasya gatam AnRNyaM na sma vAcyA vivakSatAm 42 kRtArthaM manyate bAlaH so ''tmAnam avicakSaNaH dhArtarASTro balasthaM ca manyate ''tmAnam AturaH 43 yujyatAM vAhinI sAdhu vadhasAdhyA hi te matAH na dhArtarASTrAH zakSyanti sthAtuM dRSTvA dhanaMjayam 44 bhImasenaM ca saMkruddhaM yamau cApi yamopamau yuyudhAna dvitIyaM ca dhRSTadyumnam amarSaNam 45 abhimanyuM draupadeyAn virATadrupadAv api akSauhiNIpatIMz cAnyAn narendrAn dRDhavikramAn 46 sAravad balam asmAkaM duSpradharSaM durAsadam dhArtarASTra balaM saMkhye vadhiSyati na saMzayaH 47 evam ukte tu keSNena saMprahRSyan narottamAH teSAM prahRSTamanasAM nAdaH samabhavan mahAn 48 yoga ity atha sainyAnAM tvaratAM saMpradhAvatAm hayavAraNazabdaz ca nemighoSaz ca sarvazaH zaGkhadundubhinirghoSas tumulaH sarvato 'bhavat 49 prayAsyatAM pANDavAnAM sasainyAnAM samantataH gaGgeva pUrNA durdharSA samadRzyata vAhinI 50 agrAnIke bhImaseno mAdrIputrau ca daMzitau saubhadro draupadeyAz ca dhRSTadyumnaz ca pArSataH prabhadrakAz ca pAJcAlA bhImasenamukhA yayuH 51 tataH zabdaH samabhavat samudrasyeva parvaNi hRSTAnAM saMprayAtAnAM ghoSo divam ivAspRzat 52 prahRSTA daMzitA yodhAH parAnIka vidAraNAH teSAM madhye yayau rAjA kuntIputro yudhiSThiraH 53 zakaTApaNa vezAz ca yAnayugyaM ca sarvazaH kozayantrAyudhaM caiva ye ca vaidyAz cikitsakAH 54 phalgu yac ca balaM kiM cit tathaiva kRza durbalam tat saMgRhya yayau rAjA ya cApi paricArakAH 55 upaplavye tu pAJcAlI draupadI satyavAdinI saha strIbhir nivavRte dAsIdAsa samAvRtA 56 kRtvA mUlapratIkArAn gulmaiH sthAvarajaGgamaiH skandhAvAreNa mahatA prayayuH pANDunandanAH 57 dadato gAM hiraNyaM ca brAhmaNair abhisaMvRtAH stUyamAnA yayU rAjan rathair maNivibhUSitaiH 58 kekayA dhRSTaketuz ca putraH kAzyasya cAbhibhUH zreNimAn vasu dAnaz ca zikhaNDI cAparAjitaH 59 hRSTAs tuSTAH kavacinaH sazastrAH samalaMkRtAH rAjAnam anvayuH sarve parivArya yudhiSThiram 60 jaghanArdhe virATaz ca yajJasenaz ca somakiH sudharmA kuntibhojaz ca dhRSTadyumnasya cAtmajAH 61 rathAyutAni catvAri hayAH paJca guNAs tataH pattisainyaM dazaguNaM sAdinAm ayutAni SaT 62 anAdhRSTiz cekitAnaz cedirAjo 'tha sAtyakiH parivArya yayuH sarve vAsudevadhanaMjayau 63 AsAdya tu kurukSetraM vyUDhAnIkAH prahAriNaH pANDavAH samadRzyanta nardanto vRSabhA iva 64 te 'vagAhya kurukSetraM zaGkhAn dadhmur ariMdamAH tathaiva dadhmatuH zaGkhau vAsudevadhanaMjayau 65 pAJcajanyasya nirghoSaM visphUrjitam ivAzaneH nizamya sarvasainyAni samahRSyanta sarvazaH 66 zaGkhadundubhisaMsRSTaH siMhanAdas tarasvinAm pRthivIM cAntarikSaM ca sAgarAMz cAnvanAdayat 67 tado deze same snigdhe prabhUtayavasendhane nivezayAm Asa tadA senAM rAjA yudhiSThiraH 68 parihRtya zmazAnAni devatAyatanAni ca AzramAMz ca maharSINAM tIrthAny AyatanAni ca 69 madhurAnUSare deze zive puNye mahIpatiH nivezaM kArayAm Asa kuntIputro yudhiSThiraH 70 tataz ca punar utthAya sukhI vizrAnta vAhanaH prayayau pRthivIpAlair vRtaH zatasahasrazaH 71 vidrAvya zatazo gulmAn dhArtarASTrasya sainikAn paryakrAmat samantAc ca pArthena saha kezavaH 72 zibiraM mApayAm Asa dhRSTadyumnaz ca pArSataH sAtyakiz ca rathodAro yuyudhAnaH pratApavAn 73 AsAdya saritaM puNyAM kurukSetre hiraNvatIm sUpatIrthAm zuci jalAM zarkarA paGkavarjitAm 74 khAnayAm Asa parikhAM kezavas tatra bhArata guptyartham api cAdizya balaM tatra nyavezayat 75 vidhir yaH zibirasyAsIt pANDavAnAM mahAtmanAm tad vidhAni narendrANAM kArayAm Asa kezavaH 76 prabhUtajalakASThAni durAdharSatarANi ca bhakSyabhojyopapannAni zatazo 'tha sahasrazaH 77 zibirANi mahArhANi rAjJAM tatra pRthak pRthak vimAnAnIva rAjendra niviSTAni mahItale 78 tatrAsaJ zilpinaH prAjJAH zatazo dattavetanAH sarv aupakaraNair yuktA vaidyAz ca suvizAradAH 79 jyA dhanurvarma zastrANAM tathaiva madhusarpiSoH sasarja rasapAMsUnAM rAzayaH parvatopamAH 80 bahUdakaM suyavasaM tuSAGgAra samanvitam zibire zibire rAjA saMcakAra yudhiSThiraH 81 mahAyantrANi nArAcAs tomararSTi parazvadhAH dhanUMSi kavacAdIni hRdy abhUvan nRNAM tadA 82 gajAH kaGkaTa saMnAhA lohavarmottarac chadAH adRzyaMs tatra giryAbhAH sahasrazatayodhinaH 83 niviSTAn pANDavAMs tatra jJAtvA mitrANi bhArata abhisasrur yathoddezaM sabalAH sahavAhanAH 84 caritabrahma caryAs te somapA bhUridakSiNAH jayAya pANDuputrANAM samAjagmur mahIkSitaH | | 1 [j] yudhiSThiraM sahAnIkam upayAntaM yuyutsayA saMniviSTaM kurukSetraM vAsudevena pAlitam 2 virATadrupadAbhyAM ca saputrAbhyAM samanvitam kekayair vRSNibhiz caiva pArthivaiH zatazo vRtam 3 mahendram iva cAdityair abhiguptaM mahArathaiH zrutvA duryodhano rAjA kiM kAryaM pratyapadyata 4 etad icchAmya haM zrotuM vistareNa tapodhana saMbhrame tumule tasmin yadAsIt kurujAGgale 5 vyathayeyur hi devAnAM senAm api samAgame pANDavA vAsudevaz ca virATadrupadau tathA 6 dhRSTadyumnaz ca pAJcAlyaH zikhaNDI ca mahArathaH yuyudhAnaz ca vikrAnto devair api durAsadaH 7 etad icchAmy ahaM zrotuM vistareNa tapodhana kurUNAM pANDavAnAM ca yad yad AsId viceSTitam 8 pratiyAte tu dAzArhe rAjA duryodhanas tadA karNaM duHzAsanaM caiva zakuniM cAbravId idam 9 akRtenaiva kAryeNa gataH pArthAn adhokSajaH sa enAn manyunAviSTo dhruvaM vakSyaty asaMzayam 10 iSTo hi vAsudevasya pANDavair mama vigrahaH bhImasenArjunau caiva dAzArhasya mate sthitau 11 ajAtazatrur apy adya bhImArjunavazAnugaH nikRtaz ca mayA pUrvaM saha sarvaiH sahodaraiH 12 virATadrupadau caiva kRtavairau mayA saha tau ca senA praNetArau vAsudeva vazAnugau 13 bhavitA vigrahaH so 'yaM tumulo lomaharSaNaH tasmAt sAMgrAmikaM sarvaM kArayadhvam atandritAH 14 zibirANi kurukSetre kriyantAM vasudhAdhipAH suparyAptAvakAzAni durAdeyAni zatrubhiH 15 Asanna jalakANThAni zatazo 'tha sahasrazaH acchedyAhAra mArgANi ratnoccaya citAni ca vividhAyudhapUrNAni patAkAdhvajavanti ca 16 samAz ca teSAM panthAnaH kriyantAM nagarAd bahiH prayANaM ghuSyatAm adya zvobhUta iti mAciram 17 te tatheti pratijJAya zvobhUte cakrire tathA hRSTarUpA mahAtmAno vinAzAya mahIkSitAm 18 tatas te pArthivAH sarve tac chrutvA rAjazAsanam Asanebhyo mahArhebhya udatiSThann amarSitAH 19 bAhUn parighasaMkAzAn saMskpRzantaH zanaiH zanaiH kAJcanAGgadadIptAMz ca candanAgarubhUSitAn 20 uSNISANi niyacchanntaH puNDarIkanibhaiH karaiH antarIyottarIyANi bhUSaNAni ca sarvazaH 21 te rathAn rathinaH zreSThA hayAMz ca hayakovidAH sajjayanti sma nAgAMz ca nAgazikSAsu niSThitAH 22 atha varmANi citrANi kAJcanAni bahUni ca vividhAni ca zastrANi cakruH sajjAni sarvazaH 23 padAtayaz ca puruSAH zastrANi vividhAni ca upajahruH zarIreSu hemacitrANy anekazaH 24 tad utsava ivodagraM saMprahRSTanarAvRtam nagaraM dhArtarASTrasya bhAratAsIt samAkulam 25 janaughasalilAvarto rathanAgAzvamInavAn zaGkhadundubhinirghoSaH kozasaMcaya ratnavAn 26 citrAbharaNa varmormiH zastranirmala phenavAn prAsAdamAlAdrivRto rathyApaNa mahAhradaH 27 yodhacandrodayodbhUtaH kururAjamahArNavaH adRzyata tadA rAjaMz candrodaya ivArNavaH | | 1 [v] vAsudevasya tad vAkyam anusmRtya yudhiSThiraH punaH papraccha vArSNeyaM kathaM mando 'bravId idam 2 asminn abhyAgate kAle kiM ca naH kSamam acyuta kathaM ca vartamAnA vai svadharmAn na cyavemahi 3 duryodhanasya karNasya zakuneH saubalasya ca vAsudeva matajJo 'si mama sabhrAtRkasya ca 4 vidurasyApi te vAkyaM zrutaM bhISmasya cobhayoH kuntyAz ca vipulaprajJa prajJA kArtsnyena te zrutA 5 sarvam etad atikramya vicArya ca punaH punaH ya naH kSamaM mahAbAho tad bravIhy avicArayan 6 zrutvaitad dharmarAjasya dharmArthasahitaM vacaH meghadundubhi nirghoSaH kRSNo vacanam abravIt 7 uktavAn asmi yad vAkyaM dharmArthasahitaM hitam na tu tan nikRtiprajJe kauravye pratitiSThati 8 na ca bhISmasya durmedhAH zRNoti vidurasya vA mama vA bhASitaM kiM cit sarvam evAtivartate 9 na sa kAmayate dharmaM na sa kAmayate yazaH jitaM sa manyate sarvaM durAtmA karNam AzritaH 10 bandham AjJApayAm Asa mama cApi suyodhanaH na ca taM labdhavAn kAmaM durAtmA zAsanAtigaH 11 na ca bhISmo na ca droNo yuktaM tatrAhatur vacaH sarve tam anuvartante Rte viduram acyuta 12 zakuniH saubalaz caiva karNa duHzAsanAv api tvayy ayuktAny abhASanta mUDhA mUDham amarSaNam 13 kiM ca tena mayoktena yAny abhASanta kauravAH saMkSepeNa durAtmAsau na yuktaM tvayi vartate 14 na pArthiveSu sarveSu ya ime tava sainikAH yat pApaM yan na kalyANaM sarvaM tasmin pratiSThitam 15 na cApi vayam atyarthaM parityAgena karhi cit kauravaiH zamam icchAmas tatra yuddham anantaram 16 tac chrutvA pArthivAH sarve vAsudevasya bhASitam abruvanto mukhaM rAjJaH samudaikSanta bhArata 17 yudhiSThiras tv abhiprAyam upalabhya mahIkSitAm yogam AjJApayAm Asa bhImArjunayamaiH saha 18 tataH kila kilA bhUtam anIkaM pANDavasya ha AjJApite tadA yoge samahRSyanta sainikAH 19 avadhyAnAM vadhaM pazyan dharmarAjo yudhiSThiraH niSThanan bhImasenaM ca vijayaM cedam abravIt 20 yadarthaM vanavAsaz ca prAptaM duHkhaM ca yan mayA so 'yam asmAn upaity eva paro 'narthaH prayatnataH 21 yasmin yatnaH kRto 'smAbhiH sa no hInaH prayatnataH akRte tu prayatne 'smAn upAvRttaH kalir mahAn 22 kathaM hy avadhyaiH saMgrAmaH kAryaH saha bhaviSyati kathaM hatvA gurUn vRddhAn vijayo no bhaviSyati 23 tac chutvA dharmarAjasya savyasAcI paraMtapaH yad uktaM vAsudevena zrAvayAm Asa tad vacaH 24 uktavAn devakIputraH kuntyAz ca vidurasya ca vacanaM ta tvayA rAjan nikhilenAvadhAritam 25 na ca tau vakSyato 'dharmam iti me naiSThikI matiH na cApi yuktaM kaunteya nivartitum ayudhyataH 26 tac chrutvA vAsudevo 'pi savyasAci vacas tadA smayamAno 'bravIt pArtham evam etad iti bruvan 27 tatas te dhRtasaMkalpA yuddhAya saha sainikAH pANDaveyA mahArAja tAM rAtriM sukham Avasan | | 1 [v] vyuSitAyAM rajanyAM tu rAjA duryodhanas tataH vyabhajat tAny anIkAni daza caikaM ca bhArata 2 narahastirathAzvAnAM sAraM madhyaM ca phalgu ca sarveSv eteSv anIkeSu saMdideza mahIpatiH 3 sAnukarSAH satUNIrAH savarUthAH satomarAH sopAsaGgAH sazaktIkAH saniSaGgAH sapothikAH 4 sadhvajAH sapatAkAz ca sazarAsana tomarAH rajjubhiz ca vicitrAbhiH sapAzAH saparistarAH 5 sakaca grahavikSepAH sataila guDa vAlukAH sAzIviSaghaTAH sarve sasarja rasapAMsavaH 6 saghaNTA phalakAH sarve vAsI vRkSAdanAnvitAH vyAghracarma parIvArA vRtAz ca dvIpicarmabhiH 7 savastayaH sazRGgAz ca saprAsa vividhAyudhAH sakuThArAH sakuddAlAH sataila kSaumasarpiSaH 8 citrAnIkAH suvapuSo jvalitA iva pAvakAH tathA kavacinaH zUrAH zastreSu kRtanizramAH 9 kulInA hayayonijJAH sArathye vinivezitAH baddhAriSTA baddhakakSyA baddhadhvajapatAkinaH 10 caturyujo rathAH sarve sarve zastrasamAyutAH saMhRSTavAhanAH sarve sarve zatazarAsanAH 11 duryayor hayayor ekas tathAnyau pArSNisArathI tau cApi rathinAM zreSThau rathI ca hayavit tathA 12 nagarANIva guptAni durAdeyAni zatrubhiH Asan rathasahasrANi hemamAlIni sarvazaH 13 yathA rathAs tathA nAgabaddhakakSyAH svalaMkRtAH babhUvuH sapta puruSA ratnavanta ivAdrayaH 14 dvAv aGkuza dharau teSu dvAv uttamadhanurdharau dvau varAsi dharau rAjann ekaH zaktipatAkadhRk 15 gajair mattaiH samAkIrNaM savarmAyudha kozakaiH tad babhUva balaM rAjan kauravyasya sahasrazaH 16 vicitrakavacAmuktaiH sapatAkaiH svalaMkRtaiH sAdibhiz copasaMpannA Asann ayutazo hayAH 17 susaMgrAhAH susaMtoSA hemabhANDa paricchadAH anekazatasAhasrAs te ca sAdivaze sthitAH 18 nAnArUpavikArAz ca nAnA kavacazastriNaH padAtino narAs tatra babhUvur hemamAlinaH 19 rathasyAsan daza gajA gajasya dazavAjinaH narA daza hayasyAsan pAdarakSAH samantataH 20 rathasya nAgAH paJcAzan nAgasyAsaJ zataM hayAH hayasya puruSAH sapta bhinnasaMdhAna kAriNaH 21 senA paJcazataM nAgA rathAs tAvanta eva ca daza senA ca pRtanA pRtanA dazavAhinI 22 vAhinI pRtanA senA dhvajinI sAdinI camUH akSauhiNIti paryAyair niruktAtha varUthinI evaM vyUDhAny anIkAni kauraveyeNa dhImatA 23 akSauhiNyo dazaikA ca saMkhyAtAH sapta caiva ha akSauhiNyas tu saptaiva pANDavAnAm abhUd balam akSauhiNyo dazaikA ca kauravANAm abhUd balam 24 narANAM paJca paJcAzad eSA pattir vidhIyate senAmukhaM ca tisras tA gulma ity abhisaMjJitaH 25 daza gulmA gaNas tv AsId gaNAs tv ayutazo 'bhavan duryodhanasya senAsu yotsyamAnAH prahAriNaH 26 tatra duryodhano rAjA zUrAn buddhimato narAn prasamIkSya mahAbAhuz cakre senApatIMs tadA 27 pRthag akSauhiNInAM ca praNetRRn narasattamAn vidhipUrvaM samAnIya pArthivAn abhyaSecayat 28 kRpaM droNaM ca zalyaM ca saindhavaM ca mahAratham sudakSiNaM ca kAmbojaM kRtavarmANam eva ca 29 droNaputraM ca karNaM ca bhUrizravasam eva ca zakuniM saubalaM caiva bAhlIkaM ca mahAratham 30 divase divase teSAM prativelaM ca bhArata cakre sa vividhAH saMjJAH pratyakSaM ca punaH punaH 31 tathA viniyatAH sarve ye ca teSAM padAnugAH babhUvuH sainikA rAjan rAjJaH priyacikIrSavaH | | 1 [v] tataH zAMtanavaM bhISmaM prAJjalir dhRtarASTrajaH saha sarvair mahIpAlair idaM vacanam abravIt 2 Rte senA praNetAraM pRtanA sumahaty api dIryate yuddham AsAdya pipIlika puTaM yathA 3 na hi jAtu dvayor buddhiH samA bhavati karhi cit zauryaM ca nAma netRRNAM spardhate ca parasparam 4 zrUyate ca mahAprAjJa haihayAn amitaujasaH abhyayur brAhmaNAH sarve samucchritakuzadhvajAH 5 tAn anvayus tadA vaizyAH zUdrAz caiva pitAmaha ekatas tu trayo varNA ekataH kSatriyarSabhAH 6 te sma yuddheSv abhajyanta trayo varNAH punaH punaH kSatriyAs tu jayanty eva bahulaM caikato balam 7 tatas te kSatriyAn eva papracchur dvijasattamAH tebhyaH zazaMsur dharmajJA yAthAtathyaM pitAmaha 8 vayam ekasya zRNumo mahAbuddhimato raNe bhavantas tu pRthak sarve svabuddhivazavartinaH 9 tatas te brAhmaNAz cakrur ekaM senApatiM dvijam nayeSu kuzalaM zUram ajayan kSatriyAMs tataH 10 evaM ye kuzalaM zUlaM hite sthitam akalmaSam senApatiM prakurvanti te jayanti raNe ripUn 11 bhavAn uzanasA tulyo hitaiSI ca sadA mama asaMhAryaH sthito dharme sa naH senApatir bhava 12 razmIvatAm ivAdityo vIrudhAm iva candramAH kubera iva yakSANAM marutAm iva vAsavaH 13 parvatAnAM yathA meruH suparNaH patatAm iva kumAra iva bhUtAnAM vasUnAm iva havyavAT 14 bhavatA hi vayaM guptAH zakreNeva divaukasaH anAdhRSyA bhaviSyAmas tridazAnAm api dhruvam 15 prayAtu no bhavAn agre devAnAm iva pAvakiH vayaM tvAm anuyAsyAmaH saurabheyA ivarSabham 16 evam etan mahAbAho yathA vadasi bhArata yathaiva hi bhavanto me tathaiva mama pANDavAH 17 api caiva maya zreyo vAcyaM teSAM narAdhipa yoddhavyaM tu tavArthAya yathA sa samayaH kRtaH 18 na tu pazyAmi yoddhAram AtmanaH sadRzaM bhuvi Rte tasmAn naravyAghrAt kuntIputrAd dhanaMjayAt 19 sa hi veda mahAbAhur divyAny astrANi sarvazaH na tu mAM vivRto yuddhe jAtu yudhyeta pANDavaH 20 ahaM sa ca kSaNenaiva nirmanuSyam idaM jagat kuryAM zastrabalenaiva sasurAsurarAkSasam 21 na tv evotsAdanIyA me pANDoH putrA narAdhipa tasmAd yodhAn haniSyAmi prayogeNAyutaM sadA 22 evam eSAM kariSyAmi nidhanaM kurunandana na cet te mAM haniSyanti pUrvam eva samAgame 23 senApatis tv ahaM rAjan samayenApareNa te bhaviSyAmi yathAkAmaM tan me zrotum ihArhasi 24 karNo vA yudhyatAM pUrvam ahaM vA pRthivIpate spardhate hi sadAtyarthaM sUtaputro mayA raNe 25 nAhaM jIvati gAGgeye yotsye rAjan kathaM cana hate bhISme tu yotsyAmi saha gANDIvadhanvanA 26 tataH senApatiM cakre vidhivad bhUridakSiNam dhRtarASTrAtmajo bhISmaM so 'bhiSikto vyarocata 27 tato bherIz ca zaGkhAMz ca zatazaz caiva puSkarAn vadayAm Asur avyagrAH puruSA rAjazAsanAt 28 siMhanAzAz ca vividhA vAhanAnAM canisvanAH prAdurAsann anabhre ca varSaM rudhirakardamam 29 nirghAtAH pRthivI kampA gajabRMhita nisvanAH AsaMz ca sarvayodhAnAM pAtayanto manAMsy uta 30 vAcaz cApy azarIriNyo divaz colkAH prapedire zivAz ca bhayavedinyo nedur dIptasvarA bhRzam 31 senApatye yadA rAjA gAGgeyam abhiSiktavAn tadaitAny ugrarUpANi abhavaJ zatazo nRpa 32 tataH senApatiM kRtvA bhISmaM parabalArdanam vAcayitvA dvijazreSThAn niSkair gobhiz ca bhUrizaH 33 vardhamAno jayAzIrbhir niryayau sainikair vRtaH ApageyaM puraskRtya bhrAtRbhiH sahitas tadA skandhAvAreNa mahatA kurukSetraM jagAma ha 34 parikramya kurukSetraM karNena saha kauravaH zibiraM mApayAm Asa same deze narAdhipaH 35 madhurAnUSare deze prabhUtayavasendhane yathaiva hAstinapuraM tadvac chibiram Ababhau | | 1 [j] ApageyaM mahAtmAnaM bhISmaM zastrabhRtAM varam pitAmahaM bhAratAnAM dhvajaM sarvamahIkSitAm 2 bRhaspatisamaM buddhyA kSamayA pRthivIsamam samudram iva gAmbhIrye himavantam iva sthitam 3 prajApatim ivaudArye tejasA bhAskaropamam mahendram iva zatrUNAM dhvaMsanaM zaravRSTibhiH 4 raNayajJe pratibhaye svAbhIle lomaharSaNe dIkSitaM cirarAtrAya zrutA rAjA yudhiSThiraH 5 kim abravIn mahAbAhuH sarvadharmavizAradaH bhImasenArjunau vApi kRSNo vA pratyapadyata 6 Apad dharmArthakuzalo mahAbuddhir yudhiSThiraH sarvAn bhrAtRRn samAnIya vAsudevaM ca sAtvatam uvAca vadatAM zreSThaH sAntvapUrvam idaM vacaH 7 paryAkrAmata sainyAni yat tAs tiSThata daMzitAH pitAmahena vo yuddhaM pUrvam eva bhaviSyati tasmAt saptasu senAsu praNetRRn mama pazyata 8 yathArhati bhavAn vaktum asmin kAla upasthite tathedam arthavad vAkyam uktaM te bharatarSabha 9 rocate me mahAbAho kriyatAM yad anantaram nAyakAs tava senAyAm abhiSicyantu sapta vai 10 tato drupadam AnAyya virATaM zinipuMgavam dhRSTadyumnaM ca pAJcAlyaM dhRSTaketuM ca pArthivam zikhaNDinaM ca pAJcAlyaM sahadevaM ca mAgadham 11 etAn sapta mahaiSvAsAn vIrAn yuddhAbhinandinaH senA praNetRRn vidhivad abhyaSiJcad yudhiSThiraH 12 sarvasenApatiM cAtra dhRSTadyumnam upAdizat droNAnta hetor utpanno ya iddhAJ jAtavedasaH 13 sarveSAm eva teSAM tu samastAnAM mahAtmanAm senApatipatiM cakre guDAkezaM dhanaMjayam 14 arjunasyApi netA ca saMyantA cava vAjinAm saMkarSaNAnujaH zrImAn mahAbuddhir janArdanaH 15 tad dRSTvopasthitaM yuddhaM samAsannaM mahAtyayam prAvizad bhavanaM rAjJaH pANDavasya halAyudhaH 16 sahAkrUraprabhRtibhir gada sAmbolmukAdibhiH raukmiNeyAhuka sutaiz cArudeSNa purogamaiH 17 vRSNimukhyair abhigatair vyAghrair iva balotkaTaiH abhigupto mahAbAhur marudbhir iva vAsavaH 18 nIlakauzeya vasanaH kaulAsa zikharopamaH siMhakhela gatiH zrImAn madaraktAnta locanaH 19 taM dRSTvA dharmarAjaz ca kezavaz ca mahAdyutiH udatiSThat tadA pArtho bhImakarmA vRkodaraH 20 gANDIvadhanvA ye cAnye rAjAnas tatra ke cana pUjayAM cakrur abhyetya te sma sarve halAyudham 21 tatas taM pANDavo rAjA kare pasparza pANinA vAsudeva purogAs tu sarva evAbhyavAdayan 22 virATadrupadau vRddhAv abhivAdya halAyudhaH yudhiSThireNa sahita upAvizad ariMdamaH 23 tatas teSUpaviSTeSu pArthiveSu samantataH vAsudevam abhiprekSya rauhiNeyo 'bhyabhASata 24 bhavitAyaM mahAraudro dAruNaH puruSakSayaH diSTam etad dhruvaM manye na zakyam ativartitum 25 asmAd yuddhAt samuttIrNAn api vaH sasuhRjjanAn arogAn akSatair dehaiH pazyeyam iti me matiH 26 sametaM pArthivaM kSatraM kAlapakvam asaMzayam vimardaH sumahAn bhAvI mAMsazoNitakardamaH 27 ukto mayA vAsudevaH punaH punar upahvare saMbandhiSu samAM vRttiM vartasva madhusUdana 28 pANDavA hi yathAsmAkaM tathA duryodhano nRpaH tasyApi kriyatAM yuktyA saparyeti punaH punaH 29 tac ca me nAkarod vAkyaM tvadarthe madhusUdanaH niviSTaH sarvabhAvena dhanaMjayam avekSya ca 30 dhruvo jayaH pANDavAnAm iti me nizcitA matiH tathA hy abhinivezo 'yaM vAsudevasya bhArata 31 na cAham utsahe kRSNam Rte lokam udIkSitum tato 'ham anuvartAmi keSavasya cikIrSitam 32 ubhau ziSyau hi me vIrau gadAyuddhavizAradau tulyasneho 'smy ato bhIme tathA duryodhane nRpe 33 tasmAd yAsyAmi tIrthAni sarasvatyAniSevitum na hi zakSyAmi kauravyAn nazyamAnAn upekSitum 34 evam uktvA mahAbAhur anujJAtaz ca pANDavaiH tIrthayAtrAM yayau rAmo nivartya madhusUdanam | | 1 [v] etasminn eva kAle tu bhISmakasya mahAtmanaH hiraNyalomno nRpateH sAkSAd indra sakhasya vai 2 AhRtInAm adhipater bhojasyAtiyazasvinaH dAkSiNAtya pateH putro dikSu rukmIti vizrutaH 3 yaH kiMpuruSa siMhasya gandhamAdanavAsinaH ziSyaH kRtsnaM dhanurvedaM catuSpAdam avAptavAn 4 yo mAhendraM dhanur lebhe tulyaM gANDIvatejasA zArGgeNa ca mahAbAhuH saMmitaM divyam akSayam 5 trINy evaitAni divyAni dhanUMSi divi cAriNAm vAruNaM gANDivaM tatra mAhendraM vijayaM dhanuH 6 zArGgaM tu vaiSNavaM prAhur divyaM tejomayaM dhanuH dhArayAm Asa yat kRSNaH parasenA bhayAvaham 7 gANDIvaM pAvakAl lebhe khANDave pAkazAsaniH drumAd rukmI mahAtejA vijayaM pratyapadyata 8 saMchidya mauravAn pAzAn nihatya muram ojasA nirjitya narakaM bhaumam AhRtya paNi kuNDale 9 SoDaza strIsahasrANi ratnAni vividhAni ca pratipede hRSIkezaH zArGgaM ca dhanur uttamam 10 rukmI tu vijayaM labdhvA dhanur meghasamasvanam vibhISayann iva jagat pANDavAn abhyavartata 11 nAmRSyata purA yo 'sau svabAhubaladarpitaH rukmiNyA haraNaM vIro vAsudevena dhImatA 12 kRtvA pratijJAM nAhatvA nivartiSyAmi kezavam tato 'nvadhAvad vArSNeyaM sarvazastrabhRtAM varam 13 senayA caturaGgiNyA mahatyA dUrapAtayA vicitrAyudha varmiNyA gaGgayeva pravRddhayA 14 sa samAsAdya vArSNeyaM gonAnAm IzvaraM prabhum vyaMsito vrIDito rAjann AjagAma sa kuNDinam 15 yatraiva kRSNena raNe nirjitaH paravIrahA tatra bhojakaTaM nAma cakre nagaram uttamam 16 sainyena mahatA tena prabhUtagajavAjinA puraM tad bhuvi vikhyAtma nAmna bhojakaTaM nRpa 17 sa bhojarAjaH sainyena mahatA parivAritaH akSauhiNyA mahAvIryaH pANDavAn samupAgamat 18 tataH sa kavacI khaDgI zarI dhanvI talI rathI dhvajenAditya varNena praviveza mahAcamUm 19 viditaH pANDaveyAnAM vAsudeva priyepsayA yudhiSThiras tu taM rAjA pratyudgamyAbhyapUjayat 20 sa pUjitaH pANDusutair yathAnyAyaM susatkRtaH pratipUjya ca tAn sarvAn vizrAntaH saha sainikaH uvAca madhye vIrANAM kuntIputraM dhanaMjayam 21 sahAyo 'smi sthito yuddhe yadi bhIto 'si pANDava kariSyAmi raNe sAhyam asahyaM tava zatrubhiH 22 na hi me vikrame tulyaH pumAn astIha kaz cana nihatya samare zatrUMs tava dAsyAmi phalguna 23 ity ukto dharmarAjasya kezavasya ca saMnidhau zRNvatAM pArthivendrANAm anyeSAM caiva sarvazaH 24 vAsudevam abhiprekSya dharmarAjaM ca pANDavam uvAca dhImAn kaunteyaH prahasya sakhipUrvakam 25 yudhyamAnasya me vIra gandharvaiH sumahAbalaiH sahAyo ghoSayAtrAyAM kas tadAsIt sakhA mama 26 tathA pratibhaye tasmin devadAnava saMkule khANDave yudhyamAnasya kaH sahAyas tadAbhavat 27 nivAtakavacair yuddhe kAlakeyaiz ca dAnavaiH tatra me yudhyamAnasya kaH sahAyas tadAbhavat 28 tathA virATanagare kurubhiH saha saMgare yudhyato bahubhis tAta kaH sahAyo 'bhavan mama 29 upajIvya raNe rudraM zakraM vaizvaraNaM yamam varuNaM pAvakaM caiva kRpaM droNaM ca mAdhavam 30 dhArayan gANDivaM divyaM dhanus tejomayaM dRDham akSayya zarasaMyukto divyAstraparibRMhitaH 31 kauravANAM kule jAtaH pANDoH putro vizeSataH droNaM vyapadizaJ ziSyo vAsudevasahAyavAn 32 katham asmadvidho brUyAd bhIto 'stIty ayazaskaram vacanaM narazArdUla vajrAyudham api svayam 33 nAsmi bhIto mahAbAho sahAyArthaz ca nAsti me yathAkAmaM yathAyogaM gaccha vAnyatra tiSTha vA 34 vinivartya tato rukmI senAM sAgarasaMnibhAm duryodhanam upAgacchat tathaiva bharatarSabha 35 tathaiva cAbhigamyainam uvAca sa narAdhipaH pratyAkhyAtaz ca tenApi sa tadA zUramAninA 36 dvAv eva tu mahArAja tasmAd yuddhAd vyapeyatuH rauhiNeyaz ca vArSNeyo rukmI ca vasudhAdhipaH 37 gate rAme tIrthayAtrAM bhISmakasya sute tathA upAvizan pANDaveyA mantrAya punar eva hi 38 samitir dharmarAjasya sA pArthiva samAkulA zuzubhe tArakA citrA dyauz candreNeva bhArata | | 1 [j] tathA vyUDheSv anIkeSu kurukSetre dvijarSabha kim akurvanta kuravaH kAlenAbhipracoditAH 2 tathA vyUDheSv anIkeSu yat teSu bharatarSabha dhRtarASTro mahArAja saMjayaM vAkyam abravIt 3 ehi saMjaya me sarvam AcakSvAnavazeSataH senAniveze yadvRttaM kurupANDavasenayoH 4 diSTam eva paraM manye pauruSaM cApy anarthakam yad ahaM jAnamAno 'pi yuddhadoSAn kSayodayAn 5 tathApi nikRtiprajJaM putraM durdyUta devinam na zaknomi niyantuM vA kartuM vA hitam AtmanaH 6 bhavaty eva hi me sUta buddhir doSAnudarzinI duryodhanaM samAsAdya punaH sA parivartate 7 evaMgate vai yad bhAvi tad bhaviSyati saMjaya kSatradharmaH kila raNe tanutyAgo 'bhipUjitaH 8 tvad yukto 'yam anuprazno mahArAja yathArhasi na tu duryodhane doSam imam Asaktum arhasi zRNuSvAnavazeSeNa vadato mama pArthiva 9 ya Atmano duzcaritAd azubhaM prApnuyAn naraH enasA na sa daivaM vA kAlaM vA gantum arhati 10 mahArAja manuSyeSu nindyaM yaH sarvam Acaret sa vadhyaH sarvalokasya ninditAni samAcaran 11 nikArA manujazreSTha pANDavais tvatpratIkSayA anubhUtAH sahAmAtyair nikRtair adhidevane 12 hayAnAM ca gajAnAM ca rAjJAM cAmitatejasAm vaizasaM samare vRttaM yat tan me zRNu sarvazaH 13 sthiro bhUtvA mahArAja sarvalokakSayodayam yathA bhUtaM mahAyuddhe zrutvA mA vimanA bhava 14 na hy eva kartA puruSaH karmaNoH zubhapApayoH asvatantro hi puruSaH kAryate dAru yantravat 15 ke cid Izvara nirdiSTAH ke cid eva yadRcchayA pUrvakarmabhir apy anye traidham etad vikRSyate | | 1 [s] hiraNvatyAM niviSTeSu pANDaveSu mahAtmasu duryodhano mahArAja karNena saha bhArata 2 saubalena ca rAjendra tathA duHzAsanena ca AhUyopahvare rAjann ulUkam idam abravIt 3 ulUka gaccha kaitavya pANDavAn saha somakAn gatvA mama vaco brUhi vAsudevasya zRNvataH 4 idaM tat samanuprAptaM varSapUgAbhicintitam pANDavAnAM kurUNAM ca yuddhaM lokabhayaMkaram 5 yad etat katthanA vAkyaM saMjayo mahad abravIt madhye kurUNAM kaunteya tasya kAlo 'yam AgataH yathA vaH saMpratijJAtaM tat sarvaM kriyatAm iti 6 amarSaM rAjyaharaNaM vanavAsaM ca pANDava draupadyAz ca pariklezaM saMsmaran puruSo bhava 7 yadarthaM kSatriyA sUte garbhaM tad idam Agatam balaM vIryaM ca zauryaM ca paraM cApy astralAghavam pauruSaM darzayan yuddhe kopasya kuru niSkRtim 8 parikliSTasya dInasya dIrghakAloSitasya ca na sphuTed dhRdayaM kasya aizvaryAd bhraMzitasya ca 9 kule jAtasya zUrasya paravitteSu gRdhyataH AcchinnaM rAjyam Akramya kopaM kasya na dIpayet 10 yat tad uktaM mahad vAkyaM karmaNA tad vibhAvyatAm akarmaNA katthitena santaH kupuruSaM viduH 11 amitrANAM vaze sthAnaM rAjyasya ca punar bhavaH dvAv arthau yudhyamAnasya tasmAt kuruta pauruSam 12 asmAn vA tvaM parAjitya prazAdhi pRthivIm imAm atha vA nihato 'smAbhir vIralokaM gamiSyasi 13 rASTrAt pravrAjanaM klezaM vanavAsaM ca pANDava kRSNAyAz ca pariklezaM saMsmaran puruSo bhava 14 apriyANAM ca vacane pravrajatsu punaH punaH amarSaM darzayAdya tvam amarSo hy eva pauruSam 15 krodho balaM tathA vIryaM jJAnayogo 'stralAghavam iha te pArtha dRzyantAM saMgrAme puruSo bhava 16 taM ca tUbarakam mUDhaM bahv Azinam avidyakam ulUka madvaco brUyA asakRd bhImasenakam 17 azaktenaiva yac chaptaM sabhAmadhye vRkodara duHzAsanasya rudhiraM pIyatAM yadi zakyate 18 lohAbhihAro nirvRttaH kurukSetram akardamam puSTAs te 'zvA bhRtA yodhAH zvo yudhyasva sakezavaH | | 1 [s] senAnivezaM saMprApya kaitavyaH pANDavasya ha samAgataH pANDaveyair yudhiSThiram abhASata 2 abhijJo dUtavAkyAnAM yathoktaM bruvato mama duryodhana samAdezaM zrutvA na kroddhum arhasi 3 ulUka na bhayaM te 'sti brUhi tvaM vigatajvaraH yan mataM dhArtarASTrasya lubdhasyAdIrgha darzinaH 4 tato dyutimatAM madhye pANDavAnAM mahAtmanAm sRJjayAnAM ca sarveSAM kRSNasya ca yazasvinaH 5 drupadasya saputrasya virATasya ca saMnidhau bhUmipAnAM ca sarveSAM madhye vAkyaM jagAda ha 6 idaM tvAm abravId rAjA dhArtarASTro mahAmanAH zRNvatAM kuruvIrANAM tan nibodha narAdhipa 7 parAjito 'si dyUtena kRSNA cAnAyitA sabhAm zakyo 'marSo manuSyeNa kartuM puruSamAninA 8 dvAdazaiva tu varSANi vane dhiSNyAd vivAsitAH saMvatsaraM virATasya dAsyam AsthAya coSitAH 9 amarSaM rAjyaharaNaM vanavAsaM ca pANDava draupadyAz ca pariklezaM saMsmaran puruSo bhava 10 azaktena ca yac chaptaM bhImasenena pANDava duHzAsanasya rudhiraM pIyatAM yadi zakyate 11 lohAbhihAro nirvRttaH kurukSetram akardamam samaH panthA bhRtA yodhAH zvo yudhyasva sakezavaH 12 asamAgamya bhISmeNa saMyuge kiM vikatthase ArurukSur yathA mandaH parvataM gandhamAdanam 13 droNaM ca yudhyatAM zreSThaM zacIpatisamaM yudhi ajitvA saMyuge pArtha rAjyaM katham