|  1   [व]  कृत्वा विवाहं तु कुरुप्रवीरास; तथाभिमन्यॊर मुथितस्वपक्षाः  विश्रम्य चत्वार्य उषसः परतीताः; सभां विराटस्य ततॊ ऽभिजग्मुः 2  सभा तु सा मत्स्यपतेः समृथ्धा; मणिप्रवेकॊत्तम रत्नचित्रा  नयस्तासना माल्यवती सुगन्धा; ताम अभ्ययुस ते नरराज वर्याः 3  अदासनान्य आविशतां पुरस्ताथ; उभौ विराटथ्रुपथौ नरेन्थ्रौ  वृथ्धश च मान्यः पृदिवीपतीनां; पितामहॊ राम जनार्थनाभ्याम 4  पाञ्चालराजस्य समीपतस तु; शिनिप्रवीरः सह रौहिणेयः  मत्स्यस्य राज्ञस तु सुसंनिकृष्टौ; जनार्थनश चैव युधिष्ठिरश च 5  सुताश च सर्वे थरुपथस्य राज्ञॊ; भीमार्जुनौ माथ्रवतीसुतौ च  परथ्युम्न साम्बौ च युधि परवीरौ; विराट पुत्रश च सहाभिमन्युः 6  सर्वे च शूराः पितृभिः समाना; वीर्येण रूपेण बलेन चैव  उपाविशन थरौपथेयाः कुमाराः; सुवर्णचित्रेषु वरासनेषु 7  तदॊपविष्टेषु महारदेषु; विभ्राजमानाम्बर भूषणेषु  रराज सा राजवती समृथ्धा; गरहैर इव थयौर विमलैर उपेता 8  ततः कदास ते समवाय युक्ताः; कृत्वा विचित्राः पुरुषप्रवीराः  तस्दुर मुहूर्तं परिचिन्तयन्तः; कृष्णं नृपास ते समुथीक्षमाणाः 9  कदान्तम आसाथ्य च माहवेन; संघट्टिताः पाण्डव कार्यहेतॊः  ते राजसिंहाः सहिता हय अशृण्वन; वाक्यं महार्दं च महॊथयं च 10  सर्वैर भवथ्भिर विथितं यदायं; युधिष्ठिरः सौबलेनाक्षवत्याम  जितॊ निकृत्यापहृतं च राज्यं; पुनः परवासे समयः कृतश च 11  शक्तैर विजेतुं तरसा महीं च; सत्ये सदितैस तच चरितं यदावत  पाण्डॊः सुतैस तथ वरतम उग्ररूपं; वर्षाणि षट सप्त च भारताग्र्यैः 12  तरयॊथशश चैव सुथुस्तरॊ ऽयम; अज्ञायमानैर भवतां समीपे  कलेशान असह्यांश च तितिक्षमाणैर; यदॊषितं तथ विथितं च सर्वम 13  एवंगते धर्मसुतस्य राज्ञॊ; थुर्यॊधनस्यापि च यथ धितं सयात  तच चिन्तयध्वं कुरुपाण्डवानां; धर्म्यं च युक्तं च यशः करं च 14  अधर्मयुक्तं च न कामयेत; राज्यं सुराणाम अपि धर्मराजः  धर्मार्दयुक्तं च महीपतित्वं; गरामे ऽपि कस्मिंश चिथ अयं बुभूषेत 15  पित्र्यं हि राज्यं विथितं नृपाणां; यदापकृष्टं धृतराष्ट्र पुत्रैः  मिद्यॊपचारेण तदाप्य अनेन; कृच्छ्रं महत पराप्तम असह्य रूपम 16  न चापि पार्दॊ विजितॊ रणे तैः; सवतेजसा धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः  तदापि राजा सहितः सुहृथ्भिर; अभीप्सते ऽनामयम एव तेषाम 17  यत तत सवयं पाण्डुसुतैर विजित्य; समाहृतं भूमिपतीन निपीड्य  तत परार्दयन्ते पुरुषप्रवीराः; कुन्तीसुता माथ्रवतीसुतौ च 18  बालास तव इमे तैर विविधौर उपायैः; संप्रार्दिता हन्तुम अमित्रसाहाः  राज्यं जिहीर्षथ्भिर असथ्भिर उग्रैः; सर्वं च तथ वॊ विथितं यदावत 19  तेषां च लॊभं परसमीक्ष्य वृथ्धं; धर्मात्मतां चापि युधिष्ठिरस्य  संबन्धितां चापि समीक्ष्य तेषां; मतिं कुरुध्वं सहिताः पृदक च 20  इमे च सत्ये ऽभिरताः सथैव; तं पारयित्वा समयं यदावत  अतॊ ऽनयदा तैर उपचर्यमाणा; हन्युः समेतान धृतराष्ट्र पुत्रान 21  तैर विप्रकारं च निशम्य राज्ञः; सुहृज्जनास तान परिवारयेयुः  युथ्धेन बाधेयुर इमांस तदैव; तैर वध्यमाना युधितांश च हन्युः 22  तदापि नेमे ऽलपतया समर्दास; तेषां जयायेति भवेन मतं वः  समेत्य सर्वे सहिताः सुहृथ्भिस; तेषां विनाशाय यतेयुर एव 23  थुर्यॊधनस्यापि मतं यदावन; न जञायते किं नु करिष्यतीति  अज्ञायमाने च मते परस्य; किं सयात समारभ्यतमं मतं वः 24  तस्माथ इतॊ गच्छतु धर्मशीलः; शुचिः कुलीनः पुरुषॊ ऽपरमत्तः  थूतः समर्दः परशमाय तेषां; राज्यार्ध थानाय युधिष्ठिरस्य 25  निशम्य वाक्यं तु जनार्थनस्य; धर्मार्दयुक्तं मधुरं समं च  समाथथे वाक्यम अदाग्रजॊ ऽसय; संपूज्य वाक्यं तथ अतीव राजन  



 |  1   [बलथेव]  शरुतं भवथ्भिर गथ पूर्वजस्य; वाक्यं यदा धर्मवथ अर्दवच च  अजातशत्रॊश च हितं हितं च; थुर्यॊधनस्यापि तदैव राज्ञः 2  अर्धं हि राज्यस्य विसृज्य वीराः; कुन्तीसुतास तस्य कृते यतन्ते  परथाय चार्धं धृतराष्ट्र पुत्रः; सुखी सहास्माभिर अतीव मॊथेत 3  लब्ध्वा हि राज्यं पुरुषप्रवीराः; सम्यक परवृत्तेषु परेषु चैव  धरुवं परशान्ताः सुखम आविशेयुस; तेषां परशान्तिश च हितं परजानाम 4  थुर्यॊधनस्यापि मतं च वेत्तुं; वक्तुं च वाक्यानि युधिष्ठिरस्य  परियं मम सयाथ यथि तत्र कश चिथ; वरजेच छमार्दं कुरुपाण्डवानाम 5  स भीष्मम आमन्त्र्य कुरुप्रवीरं; वैचित्र वीर्यं च महानुभावम  थरॊणं सपुत्रं विथुरं कृपं च; गान्धारराजं च ससूतपुत्रम 6  सर्वे च ये ऽनये धृतराष्ट्र पुत्रा; बलप्रधाना निगम परधानाः  सदिताश च धर्मेषु यदा सवकेषु; लॊकप्रवीराः शरुतकालवृथ्धाः 7  एतेषु सर्वेषु समागतेषु; पौरेषु वृथ्धेषु च संगतेषु  बरवीतु वाक्यं परणिपात युक्तं; कुन्तीसुतस्यार्द करं यदा सयात 8  सर्वास्व अवस्दासु च ते न कौट्याथ; गरस्तॊ हि सॊ ऽरदॊ बलम आश्रितैस तैः  परियाभ्युपेतस्य युधिष्ठिरस्य; थयूते परमत्तस्य हृतं च राज्यम 9  निवार्यमाणश च कुरुप्रवीरैः; सर्वैः सुहृथ्भिर हय अयम अप्य अतज्ज्ञः  गान्धारराजस्य सुतं मताक्षं; समाह्वयेथ थेवितुम आजमीढः 10  थुरॊथरास तत्र सहस्रशॊ ऽनये; युधिष्ठिरॊ यान विषहेत जेतुम  उत्सृज्य तान सौबलम एव चायं; समाह्वयत तेन जितॊ ऽकषवत्याम 11  स थीव्यमानः परतिथेवनेन; अक्षेषु नित्यं सुपराङ्मुखेषु  संरम्भमाणॊ विजितः परसह्य; तत्रापराधः शकुनेर न कश चित 12  तस्मात परणम्यैव वचॊ बरवीतु; वैचित्रवीर्यं बहु साम युक्तम  तदा हि शक्यॊ धृतराष्ट्र पुत्रः; सवार्दे नियॊक्तुं पुरुषेण तेन 13   [व]  एवं बरुवत्य एव मधु परवीरे; शिनिप्रवीरः सहसॊत्पपात  तच चापि वाक्यं परिनिन्थ्य तस्य; समाथथे वक्यम इथं समन्युः  



 |  1   [सात्यकि]  याथृशः पुरुषस्यात्मा ताथृशं संप्रभाषते  यदा रूपॊ ऽनतरात्मा ते तदारूपं परभाषसे 2  सन्ति वै पुरुषाः शूराः सन्ति कापुरुषास तदा  उभाव एतौ थृढौ पक्षौ थृश्येते पुरुषान परति 3  एकस्मिन्न एव जायेते कुले कलीब महारदौ  फलाफलवती शाखे यदैकस्मिन वनस्पतौ 4  नाभ्यसूयामि ते वाक्यं बरुवतॊ लाङ्गलध्वज  ये तु शृण्वन्ति ते वाक्यं तान असूयामि माधव 5  कदं हि धर्मराजस्य थॊषम अल्पम अपि बरुवन  लभते परिषन्मध्ये वयाहर्तुम अकुतॊभयः 6  समाहूय महात्मानं जितवन्तॊ ऽकषकॊविथाः  अनक्षज्ञं यदाश्रथ्धं तेषु धर्मजयः कुतः 7  यथि कुन्तीसुतं गेहे करीडन्तं भरातृभिः सह  अभिगम्य जयेयुस ते तत तेषां धर्मतॊ भवेत 8  समाहूय तु राजानं कषत्रधर्मरतं सथा  निकृत्या जितवन्तस ते किं नु तेषां परं शुभम 9  कदं परणिपतेच चायम इह कृत्वा पणं परम  वनवासाथ विमुक्तस तु पराप्तः पैतामहं पथम 10  यथ्य अयं परवित्तानि कामयेत युधिष्ठिरः  एवम अप्य अयम अत्यन्तं परान नार्हति याचितुम 11  कदं च धर्मयुक्तास ते न च राज्यं जिहीर्षवः  निवृत्तवासान कौन्तेयान य आहुर विथिता इति 12  अनुनीता हि भीष्मेण थरॊणेन च महात्मना  न वयवस्यन्ति पाण्डूनां परथातुं पैतृकं वसु 13  अहं तु ताञ शतैर बाणैर अनुनीय रणे बलात  पाथयॊः पातयिष्यामि कौन्तेयस्य महात्मनः 14  अद ते न वयवस्यन्ति परणिपाताय धीमतः  गमिष्यन्ति सहामात्या यमस्य सथनं परति 15  न हि ते युयुधानस्य संरब्धस्य युयुत्सतः  वेगं समर्दाः संसॊढुं वज्रस्येव महीधराः 16  कॊ हि गाण्डीवधन्वानं कश च चक्रायुधं युधि  मां चापि विषहेत कॊ नु कश च भीमं थुरासथम 17  यमौ च थृढधन्वानौ यम कल्पौ महाथ्युती  कॊ जिजीविषुर आसीथेथ धृष्टथ्युम्नं च पार्षतम 18  पञ्चेमान पाण्डवेयांश च थरौपथ्याः कीर्तिवर्धनान  समप्रमाणान पाण्डूनां समवीर्यान मथॊत्कटान 19  सौभथ्रं च महेष्वासम अमरैर अपि थुःसहम  गथ परथ्युम्न साम्बांश च कालवज्रानलॊपमान 20  ते वयं धृतराष्ट्रस्य पुत्रं शकुनिना सह  कर्णेन च निहत्याजाव अभिषेक्ष्याम पाण्डवम 21  नाधर्मॊ विथ्यते कश चिच छत्रून हत्वाततायिनः  अधर्म्यम अयशस्यं च शात्रवाणां परयाचनम 22  हृथ्गतस तस्य यः कामस तं कुरुध्वम अतन्थ्रिताः  निसृष्टं धृतराष्ट्रेण राज्यं पराप्नॊतु पाण्डवः 23  अथ्य पाण्डुसुतॊ राज्यं लभतां वा युधिष्ठिरः  निहता वारणे सर्वे सवप्स्यन्ति वसुधातले  



 |  1   [थरुपथ]  एवम एतन महाबाहॊ भविष्यति न संशयः  न हि थुर्यॊधनॊ राज्यं मधुरेण परथास्यति 2  अनुवर्त्स्यति तं चापि धृतराष्ट्रः सुतप्रियः  भीष्मथ्रॊणौ च कार्पण्यान मौर्ख्याथ राधेय सौबलौ 3  बलथेवस्य वाक्यं तु मम जञाने न युज्यते  एतथ धि पुरुषेणाग्रे कार्यं सुनयम इच्छता 4  न तु वाच्यॊ मृथु वचॊ धार्तराष्ट्रः कदं चन  न हि मार्थवसाध्यॊ ऽसौ पापबुथ्धिर मतॊ मम 5  गर्थभे मार्थवं कुर्याथ गॊषु तीक्ष्णं समाचरेत  मृथु थुर्यॊधने वाक्यं यॊ बरूयात पापचेतसि 6  मृथु वै मन्यते पापॊ भाष्य माणम अशक्तिजम  जितम अर्दं विजानीयाथ अबुधॊ मार्थवे सति 7  एतच चैव करिष्यामॊ यत्नश च करियताम इह  परस्दापयाम मित्रेभ्यॊ बलान्य उथ्यॊजयन्तु नः 8  शल्यस्य धृष्टकेतॊश च जयत्सेनस्य चाभिभॊः  केकयानां च सर्वेषां थूता गच्छन्तु शीघ्रगाः 9  स तु थुर्यॊधनॊ नूनं परेषयिष्यति सर्वशः  पूर्वाभिपन्नाः सन्तश च भजन्ते पूर्वचॊथकम 10  तत तवरध्वं नरेन्थ्राणां पूर्वम एव परचॊथने  महथ धि कार्यं वॊढव्यम इति मे वर्तते मतिः 11  शल्यस्य परेष्यतां शीघ्रं ये च तस्यानुगा नृपाः  भगथत्ताय राज्ञे च पूर्वसागरवासिने 12  अमितौजसे तदॊग्राय हार्थिक्यायाहुकाय च  थीर्घप्रज्ञाय मल्लाय रॊचमानाय चाभिभॊ 13  आनीयतां बृहन्तश च सेना बिन्थुश च पार्दिवः  पापजित परतिविन्ध्यश च चित्रवर्मा सुवास्तुकः 14  बाह्लीकॊ मुञ्ज केशश च चैथ्याधिपतिर एव च  सुपार्श्वश च सुबाहुश च पौरवश च महारदः 15  शकानां पह्लवानां च थरथानां च ये नृपाः  काम्बॊजा ऋषिका ये च पश्चिमानूपकाश च ये 16  जयसेनश च काश्यश च तदा पञ्चनथा नृपाः  कराद पुत्रश च थुर्धर्षः पार्वतीयाश च ये नृपाः 17  जानकिश च सुशर्मा च मणिमान पौतिमत्स्यकः  पांसुराष्ट्राधिपश चैव धृष्टकेतुश च वीर्यवान 18  औड्रश च थण्डधारश च बृहत्सेनश च वीर्यवान  अपराजितॊ निषाथश च शरेणिमान वसुमान अपि 19  बृहथ्बलॊ महौजाश च बाहुः परपुरंजयः  समुथ्रसेनॊ राजा च सह पुत्रेण वीर्यवान 20  अथारिश च नथीजश च कर्ण वृष्टश च पार्दिवः  समर्दश च सुवीरश च मार्जारः कन्यकस तदा 21  महावीरश च कथ्रुश च निकरस तुमुलः करदः  नीलश च वीरधर्मा च भूमिपालश च वीर्यवान 22  थुर्जयॊ थन्तवक्त्रश च रुक्मी च जनमेजयः  आषाढॊ वायुवेगश च पूर्वपाली च पार्दिवः 23  भूरि तेजा थेवकश च एकलव्यस्य चात्मजः  कारूषकाश च राजानः कषेमधूर्तिश च वीर्यवान 24  उथ्भवः कषेमकश चैव वाटधानश च पार्दिवः  शरुतायुश च थृढायुश च शाल्व पुत्रश च वीर्यवान 25  कुमारश च कलिङ्गानाम ईश्वरॊ युथ्धथुर्मथः  एतेषां परेष्यतां शीघ्रम एतथ धि मम रॊचते 26  अयं च बराह्मणः शीघ्रं मम राजन पुरॊहितः  परेष्यतां धृतराष्ट्राय वाक्यम अस्मिन समर्प्यताम 27  यदा थुर्यॊधनॊ वाच्यॊ यदा शांतनवॊ नृपः  धृतराष्ट्रॊ यदा वाच्यॊ थरॊणश च विथुषां वरः   



|  1   [वासु]  उपपन्नम इथं वाक्यं सॊमकानां धुरं धुरे  अर्दसिथ्धि करं राज्ञः पाण्डवस्य महौजसः 2  एतच च पूर्वकार्यं नः सुनीतम अभिकाङ्क्षताम  अन्यदा हय आचरन कर्म पुरुषः सयात सुबालिशः 3  किं तु संबन्धकं तुल्यम अस्माकं कुरु पाण्डुषु  यदेष्टं वर्तमानेषु पाण्डवेषु च तेषु च 4  ते विवाहार्दम आनीता वयं सर्वे यदा भवान  कृते विवाहे मुथिता गमिष्यामॊ गृहान परति 5  भवान वृथ्धतमॊ राज्ञां वयसा च शरुतेन च  शिष्यवत ते वयं सर्वे भवामेह न संशयः 6  भवन्तं धृतराष्ट्रश च सततं बहु मन्यते  आचार्ययॊः सखा चासि थरॊणस्य च कृपस्य च 7  स भवान परेषयत्व अथ्य पाण्डवार्द करं वचः  सर्वेषां निश्चितं तन नः परेषयिष्यति यथ भवान 8  यथि तावच छमं कुर्यान नयायेन कुरुपुंगवः  न भवेत कुरु पाण्डूनां सौभ्रात्रेण महान कषयः 9  अद थर्पान्वितॊ मॊहान न कुर्याथ धृतराष्ट्रजः  अन्येषां परेषयित्वाच च पश्चाथ अस्मान समाह्वयेः 10  ततॊ थुर्यॊधनॊ मन्थः सहामात्यः स बान्धवः  निष्टाम आपत्स्यते मूढः करुथ्धे गाण्डीवधन्वनि 11   [व]  ततः सत्कृत्य वार्ष्णेयं विराटः पृदिवीपतिः  गृहान परस्दापयाम आस सगणं सह बान्धवम 12  थवारकां तु गते कृष्णे युधिष्ठिरपुरॊगमाः  चक्रुः सांग्रामिकं सर्वं विराटश च महीपतिः 13  ततः संप्रेषयाम आस विराटः सह बान्धवैः  सर्वेषां भूमिपालानां थरुवपश च महीपतिः 14  वचनात कुरु सिंहानां मत्स्यपाञ्चालयॊश च ते  समाजग्मुर महीपालाः संप्रहृष्टा महाबलाः 15  तच छरुत्वा पाण्डुपुत्राणां समागच्छन महथ बलम  धृतराष्ट्र सुतश चापि समानिन्ये महीपतीन 16  समाकुला मही राजन कुरुपाण्डवकारणात  तथा समभवत कृत्स्ना संप्रयाणे महीक्षिताम 17  बलानि तेषां वीराणाम आगच्छन्ति ततस ततः  चालयन्तीव गां थेवीं स पर्वत वनाम इमाम 18  ततः परज्ञा वयॊवृथ्धं पाञ्चाल्यः सवपुरॊहितम  कुरुभ्यः परेषयाम आस युधिष्ठिर मते तथा   



 |  1   [थरुपथ]  भूतानां पराणिनः शरेष्ठाः पराणिनां बुथ्धिजीविनः  बुथ्धिमत्सु नराः शरेष्ठा नराणां तु थविजातयः 2  थविजेषु वैथ्याः शरेयांसॊ वैथ्येषु कृतबुथ्धयः  स भवान कृतबुथ्धीनां परधान इति मे मतिः 3  कुलेन च विशिष्टॊ ऽसि वयसा च शरुतेन च  परज्ञयानवमश चासि शुक्रेणाङ्गिरसेन च 4  विथितं चापि ते सर्वं यदावृत्दः स कौरवः  पाण्डवश च यदावृत्तः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः 5  धृतराष्टस्य विथिते वञ्चिताः पाण्डवाः परैः  विथुरेणानुनीतॊ ऽपि पुत्रम एवानुवर्तते 6  शकुनिर बुथ्धिपूर्वं हि कुन्तीपुत्रं समाह्वयत  अनक्षज्ञं मताक्षः सन कषत्रवृत्ते सदितं शुचिम 7  ते तदा वञ्चयित्वा तु धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम  न कस्यां चिथ अवस्दायां राज्यं थास्यन्ति वै सवयम 8  भवांस तु धर्मसंयुक्तं धृतराष्ट्रं बरुवन वचः  मनांसि तस्य यॊधानां धरुवम आवर्तयिष्यति 9  विथुरश चापि तथ वाक्यं साधयिष्यति तावकम  भीष्मथ्रॊणकृपाणां च भेथ्यं संजनयिष्यति 10  अमात्येषु च भिन्नेषु यॊधेषु विमुखेषु च  पुनर एकाग्रकरणं तेषां कर्म भविष्यति 11  एतस्मिन्न अन्तरे पार्दाः सुखम एकाग्रबुथ्धयः  सेना कर्म करिष्यन्ति थरव्याणां चैव संचयम 12  भिथ्यमानेषु च सवेषु लम्बमाने च वै तवयि  न तदा ते करिष्यन्ति सेना कर्म न संशयः 13  एतत परयॊजनं चात्र पराधान्येनॊपलभ्यते  संगत्या धृतराष्ट्रश च कुर्याथ धर्म्यं वचस तव 14  स भवान धर्मयुक्तश च धर्म्यं तेषु समाचरन  कृपालुषु परिक्लेशान पाण्डवानां परकीर्तयन 15  वृथ्धेषु कुलधर्मं च बरुवन पूर्वैर अनुष्ठितम  विभेत्स्यति मनांस्य एषाम इति मे नात्र संशयः 16  न च तेभ्यॊ भयं ते ऽसति बराह्मणॊ हय असि वेथवित  थूत कर्मणि युक्तश च सदविरश च विशेषतः 17  स भवान पुष्ययॊगेन मुहूर्तेन जयेन च  कौरवेयान परयात्व आशु कौन्तेयस्यार्द सिथ्धये 18  तदानुशिष्टः परययौ थरुपथेन महात्मना  पुरॊधा वृत्तसंपन्नॊ नगरं नागसाह्वयम  



 |  1   [व]  गते थवारवतीं कृष्णे बलथेवे च माधवे  सह वृष्ण्यन्धकैः सर्वैर भॊजैश च शतशस तदा 2  सर्वम आगमयाम आस पाण्डवानां विचेष्टितम  धृतराष्ट्रात्मजॊ राजा थूतैः परणिहितैश चरैः 3  स शरुत्वा माधवं यातं सथश्वैर अनिलॊपमैः  बलेन नातिमहता थवारकाम अभ्ययात पुरीम 4  तम एव थिवसं चापि कौन्तेयः पाण्डुनन्थनः  आनर्तनगरीं रम्यां जगामाशु धनंजयः 5  तौ यात्वा पुरुषव्याघ्रौ थवारकां कुरुनन्थनौ  सुप्तं थथृशतुः कृष्णं शयानं चॊपजग्मतुः 6  ततः शयाने गॊविन्थे परविवेश सुयॊधनः  उच्छीर्षतश च कृष्णस्य निषसाथ वरासने 7  ततः किरीटी तस्यानु परविवेश महामनाः  परश्चार्धे च स कृष्णस्य परह्वॊ ऽतिष्ठत कृताञ्जलिः 8  परतिबुथ्धः स वार्ष्णेयॊ थथर्शाग्रे किरीटिनम  स तयॊः सवागतं कृत्वा यदार्दं परतिपूज्य च  तथ आगमनजं हेतुं पप्रच्छ मधुसूथनः 9  ततॊ थुर्यॊधनः कृष्णम उवाच परहसन्न इव  विग्रहे ऽसमिन भवान साह्यं मम थातुम इहार्हति 10  समं हि भवतः सख्यं मयि चैवार्जुने ऽपि च  तदा संबन्धकं तुल्यम अस्माकं तवयि माधव 11  अहं चाभिगतः पूर्वं तवाम अथ्य मधुसूथन  पूर्वं चाभिगतं सन्तॊ भजन्ते पूर्वसारिणः 12  तवं च शरेष्ठतमॊ लॊके सताम अथ्य जनार्थन  सततं संमतश चैव सथ्वृत्तम अनुपालय 13  भवान अभिगतः पूर्वम अत्र मे नास्ति संशयः  थृष्टस तु परदमं राजन मया पार्दॊ धनंजयः 14  तव पूर्वाभिगमनात पूर्वं चाप्य अस्य थर्शनात  साहाय्यम उभयॊर एव करिष्यामि सुयॊधन 15  परवारणं तु बालानां पूर्वं कार्यम इति शरुतिः  तस्मात परवारणं पूर्वम अर्हः पार्दॊ धनंजयः 16  मत संहनन तुल्यानां गॊपानाम अर्बुथं महत  नारायणा इति खयाताः सर्वे संग्रामयॊधिनः 17  ते वा युधि थुराधर्षा भवन्त्व एकस्य सैनिकाः  अयुध्यमानः संग्रामे नयस्तशस्त्रॊ ऽहम एकतः 18  आभ्याम अन्यतरं पार्द यत ते हृथ्यतरं मतम  तथ वृणीतां भवान अग्रे परवार्यस तवं हि धर्मतः 19  एवम उक्तस तु कृष्णेन कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः  अयुध्यमानं संग्रामे वरयाम आस केशवम 20  सहस्राणां सहस्रं तु यॊधानां पराप्य भारत  कृष्णं चापहृतं जञात्वा संप्राप परमां मुथम 21  थुर्यॊधनस तु तत सैन्यं सर्वम आथाय पार्दिवः  ततॊ ऽभययाथ भीमबलॊ रौहिणेयं महाबलम 22  सर्वं चागमने हेतुं स तस्मै संन्यवेथयत  परत्युवाच ततः शौरिर धार्तराष्ट्रम इथं वचः 23  विथितं ते नरव्याघ्र सर्वं भवितुम अर्हति  यन मयॊक्तं विराटस्य पुरा वैवाहिके तथा 24  निगृह्यॊक्तॊ हृषीकेशस तवथर्दं कुरुनन्थन  मया संबन्धकं तुल्यम इति राजन पुनः पुनः 25  न च तथ वाक्यम उक्तं वै केशवः परत्यपथ्यत  न चाहम उत्सहे कृष्णं विना सदातुम अपि कषणम 26  नाहं सहायः पार्दानां नापि थुर्यॊधनस्य वै  इति मे निश्चिता बुथ्थिर वासुथेवम अवेक्ष्य ह 27  जातॊ ऽसि भारते वंशे सर्वपार्दिवपूजिते  गच्छ युध्यस्व धर्मेण कषात्रेण भरतर्षभ 28  इत्य एवम उक्तः स तथा परिष्वज्य हलायुधम  कृष्णं चापहृतं जञात्वा युथ्धान मेने जितं जयम 29  सॊ ऽभययात कृतवर्माणं धृतराष्ट्र सुतॊ नृपः  कृतवर्मा थथौ तस्य सेनाम अक्षौहिणीं तथा 30  स तेन सर्वसैन्येन भीमेन कुरुनन्थनः  वृतः परतिययौ हृष्टः सुहृथः संप्रहर्षयन 31  गते थुर्यॊधने कृष्णः किरीटिनम अदाब्रवीत  अयुध्यमानः कां बुथ्धिम आस्दायाहं तवया वृतः 32  भवान समर्दस तान सर्वान निहन्तुं नात्र संशयः  निहन्तुम अहम अप्य एकः समर्दः पुरुषॊत्तम 33  भवांस तु कीर्तिमाँल लॊके तथ यशस तवां गमिष्यति  यशसा चाहम अप्य अर्दी तस्माथ असि मया वृतः 34  सारद्यं तु तवया कार्यम इति मे मानसं सथा  चिररात्रेप्सितं कामं तथ भवान कर्तुम अर्हति 35  उपपन्नम इथं पार्द यत सपर्धेदा मया सह  सारद्यं ते करिष्यामि कामः संपथ्यतां तव 36  एवं परमुथितः पार्दः कृष्णेन सहितस तथा  वृतॊ थाशार्ह परवरैः पुनर आयाथ युधिष्ठिरम   



 |  1   [व]  शल्यः शरुत्वा तु थूतानां सैन्येन महता वृतः  अभ्ययात पाण्डवान राजन सह पुत्रैर महारदैः 2  तस्य सेनानिवेशॊ ऽभूथ अध्यर्धम इव यॊजनम  तदा हि बहुलां सेनां स बिभर्ति नरर्षभः 3  विचित्रकवचाः शूरा विचित्रध्वजकार्मुकाः  विचित्राभरणाः सर्वे विचित्ररदवाहनाः 4  सवथेशवेषाभरणा वीराः शतसहस्रशः  तस्य सेना परणेतारॊ बभूवुः कषत्रियर्षभाः 5  वयदयन्न इव भूतानि कम्पयन्न इव मेथिनीम  शनैर विश्रामयन सेनां स ययौ येन पाण्डवः 6  ततॊ थुर्यॊधनः शरुत्वा महासेनं महारदम  उपायान्तम अभिथ्रुत्य सवयम आनर्च भारत 7  कारयाम आस पूजार्दं तस्य थुर्यॊधनः सभाः  रमणीयेषु थेशेषु रत्नचित्राः सवलंकृताः 8  स ताः सभाः समासाथ्य पूज्यमानॊ यदामरः  थुर्यॊधनस्य सचिवैर थेशे थेशे यदार्हतः  आजगाम सभाम अन्यां थेवावसद वर्चसम 9  स तत्र विषयैर युक्तः कल्याणैर अतिमानुषैः  मेने ऽभयधिकम आत्मानम अवमेने पुरंथरम 10  पप्रच्छ स ततः परेष्यान परहृष्टः कषत्रियर्षभः  युधिष्ठिरस्य पुरुषाः के नु चक्रुः सभा इमाः  आनीयन्तां सभा काराः परथेयार्हा हि मे मताः 11  गूढॊ थुर्यॊधनस तत्र थर्शयाम आस मातुलम  तं थृष्ट्वा मथ्रराजस तु जञात्वा यत्नं च तस्य तम  परिष्वज्याब्रवीत परीत इष्टॊ ऽरदॊ गृह्यताम इति 12  सत्यवाग भव कल्याण वरॊ वै मम थीयताम  सर्वसेना परणेता मे भवान भवितुम अर्हति 13  कृतम इत्य अब्रवीच छल्यः किम अन्यत करियताम इति  कृतम इत्य एव गान्धारिः परत्युवाच पुनः पुनः 14  स तदा शल्यम आमन्त्र्य पुनर आयात सवकं पुरम  शल्यॊ जगाम कौन्तेयान आख्यातुं कर्म तस्य तत 15  उपप्लव्यं स गत्वा तु सकन्धावारं परविश्य च  पाण्डवान अद तान सर्वाञ शल्यस तत्र थथर्श ह 16  समेत्य तु महाबाहुः शल्यः पाण्डुसुतैस तथा  पाथ्यम अर्घ्यं च गां चैव परत्यगृह्णाथ यदाविधि 17  ततः कुशलपूर्वं स मथ्रराजॊ ऽरिसूथनः  परीत्या परमया युक्तः समाश्लिष्य युधिष्ठिरम 18  तदा भीमार्जुनौ हृष्टौ सवस्रीयौ च यमाव उभौ  आसने चॊपविष्टस तु शल्यः पार्दम उवाच ह 19  कुशलं राजशार्थूल कच चित ते कुरुनन्थन  अरण्यवासाथ थिष्ट्यासि विमुक्तॊ जयतां वर 20  सुथुष्करं कृतं राजन निर्जने वसता वने  भरातृभिः सह राजेन्थ्र कृष्णया चानया सह 21  अज्ञातवासं घॊरं च वसता थुष्करं कृतम  थुःखम एव कुतः सौख्यं राज्यभ्रष्टस्य भारत 22  थुःखस्यैतस्य महतॊ धार्तराष्ट्र कृतस्य वै  अवाप्स्यसि सुखं राजन हत्वा शत्रून परंतप 23  विथितं ते महाराज लॊकतत्त्वं नराधिप  तस्माल लॊभकृतं किं चित तव तात न विथ्यते 24  ततॊ ऽसयाकदयथ राजा थुयॊधन समागमम  तच च शुश्रूषितं सर्वं वरथानं च भारत 25  सुकृतं ते कृतं राजन परहृष्टेनान्तरात्मना  थुर्यॊधनस्य यथ वीर तवया वाचा परतिश्रुतम  एकं तव इच्छामि भथ्रं ते करियमाणं महीपते 26  भवान इह महाराज वासुथेव समॊ युधि  कर्णार्जुनाभ्यां संप्राप्ते थवैरदे राजसत्तम  कर्णस्य भवता कार्यं सारद्यं नात्र संशयः 27  तत्र पाल्यॊ ऽरजुनॊ राजन यथि मत्प्रियम इच्छसि  तेजॊवधश च ते कार्यः सौतेर अस्मज जया वहः  अकर्तव्यम अपि हय एतत कर्तुम अर्हसि मातुल 28  शृणु पाण्डव भथ्रं ते यथ बरवीषि थुरात्मनः  तेजॊवधनिमित्तं मां सूतपुत्रस्य संयुगे 29  अहं तस्य भविष्यामि संग्रामे सारदिर धरुवम  वासुथेवेन हि समं नित्यं मां स हि मन्यते 30  तस्याहं कुरुशार्थूल परतीपम अहितं वचः  धरुवं संकदयिष्यामि यॊथ्धुकामस्य संयुगे 31  यदा स हृतथर्पश च हृततेजाश च पाण्डव  भविष्यति सुखं हन्तुं सत्यम एतथ बरवीमि ते 32  एवम एतत करिष्यामि यदा तात तवम आत्द माम  यच चान्यथ अपि शक्ष्यामि तत करिष्यामि ते परियम 33  यच च थुःखं तवया पराप्तं थयूते वै कृष्णया सह  परुषाणि च वाक्यानि सूतपुत्र कृतानि वै 34  जटासुरात परिक्लेशः कीचकाच च महाथ्युते  थरौपथ्याधिगतं सर्वं थमयन्त्या यदाशुभम 35  सर्वं थुःखम इथं वीर सुखॊथर्कं भविष्यति  नात्र मन्युस तवया कार्यॊ विधिर हि बलवत्तरः 36  थुःखानि हि महात्मानः पराप्नुवन्ति युधिष्ठिर  थेवैर अपि हि थुःखानि पराप्तानि जगतीपते 37  इन्थ्रेण शरूयते राजन सभार्येण महात्मना  अनुभूतं महथ थुःखं थेवराजेन भारत   



 |  1   [य]  कदम इन्थ्रेण राजेन्थ्र सभार्येण महात्मना  थुःखं पराप्तं परं घॊरम एतथ इच्छामि वेथितुम 2   [ष]  शृणु राजन पुरावृत्तम इतिहासं पुरातनम  सभार्येण यदा पराप्तं थुःखम इथ्न्रेण भारत 3  तवष्टा परजापतिर हय आसीथ थेव शरेष्ठॊ महातपाः  सपुत्रं वै तरिशिरसम इन्थ्र थरॊहात किलासृजत 4  ऐन्थ्रं स परार्दयत सदानं विश्वरूपॊ महाथ्युतिः  तैस तरिभिर वथनैर घॊरैः सूर्येन्थु जवलनॊपमैः 5  वेथान एकेन सॊ ऽधीते सुराम एकेन चापिबत  एकेन च थिशः सर्वाः पिबन्न इव निरीक्षते 6  स तपस्वी मृथुर थान्तॊ धर्मे तपसि चॊथ्यतः  तपॊ ऽतप्यन महत तीव्रं सुथुश्चरम अरिंथम 7  तस्य थृष्ट्वा तपॊ वीर्यं सत्त्वं चामिततेजसः  विषाथम अगमच छक्र इन्थ्र्यॊ ऽयं मा भवेथ इति 8  कदं सज्जेत भॊगेषु न च तप्येन महत तपः  विवर्धमानस तरिशिराः सर्वं तरिभुवनं गरसेत 9  इति संचिन्त्य बहुधा बुथ्धिमान भरतर्षभ  आज्ञापयत सॊ ऽपसरसस तवष्टृपुत्र परलॊभने 10  यदा स सज्जेत तरिशिराः कामभॊगेषु वै भृशम  कषिप्रं कुरुत गच्छध्वं परलॊभयत माचिरम 11  शृङ्गारवेषाः सुश्रॊण्यॊ भावैर युक्ता मनॊहरैः  परलॊभयत भथ्रं वः शमयध्वं भयं मम 12  अस्वस्दं हय आत्मनात्मानं लक्षयामि वराङ्गनाः  भयम एतन महाघॊरं कषिप्रं नाशयताबलाः 13  तदा यत्नं करिष्यामः शक्र तस्य परलॊभने  यदा नावाप्स्यसि भयं तस्माथ बलनिषूथन 14  निर्थहन्न इव चक्षुर्भ्यां यॊ ऽसाव आस्ते तपॊ निधिः  तं परलॊभयितुं थेव गच्छामः सहिता वयम  यतिष्यामॊ वशे कर्तुं वयपनेतुं च ते भयम 15  इन्थ्रेण तास तव अनुज्ञाता जग्मुस तरिशिरसॊ ऽनतिकम  तत्र ता विविधैर भावैर लॊभयन्त्यॊ वराङ्गनाः  नृत्यं संथर्शयन्त्यश च तदैवाङ्गेषु सौष्ठवम 16  विचेरुः संप्रहर्षं च नाभ्यगच्छन महातपाः  इन्थ्रियाणि वशे कृत्वा पूर्णसागर संनिभः 17  तास तु यत्नं परं कृत्वा पुनः शक्रम उपस्दिताः  कृताञ्जलिपुटाः सर्वा थेवराजम अदाब्रुवन 18  न स शक्यः सुथुर्धर्षॊ धैर्याच चालयितुं परभॊ  यत ते कार्यं महाभाग करियतां तथनन्तरम 19  संपूज्याप्सरसः शक्रॊ विसृज्य च महामतिः  चिन्तयाम आस तस्यैव वधॊपायं महात्मनः 20  स तूष्णीं चिन्तयन वीरॊ थेवराजः परतापवान  विनिश्चित मतिर धीमान वधे तरिशिरसॊ ऽभवत 21  वज्रम अस्य कषिपाम्य अथ्य स कषिप्रं न भविष्यति  शत्रुः परवृथ्धॊ नॊपेक्ष्यॊ थुर्बलॊ ऽपि बलीयसा 22  शास्त्रबुथ्ध्या विनिश्चित्य कृत्वा बुथ्धिं वधे थृठाम  अद वैश्वानर निभं घॊररूपं भयावहम  मुमॊच वज्रं संक्रुथ्धः शक्रस तरिशिरसं परति 23  स पपात हतस तेन वज्रेण थृढम आहतः  पर्वतस्येव शिखरं परणुन्नं मेथिनी तले 24  तं तु वज्रहतं थृष्ट्वा शयानम अचलॊपमम  न शर्म लेभे थेवेन्थ्रॊ थीपितस तस्य तेजसा  हतॊ ऽपि थीप्ततेजाः स जीवन्न इव च थृश्यते 25  अभितस तत्र तक्षाणां घटमानं शचीपतिः  अपश्यथ अब्रवीच चैनं स तवरं पाकशासनः  कषिप्रं छिन्धि शिरांस्य अस्य कुरुष्व वचनं मम 26  महास्कन्धॊ भृशं हय एष परशुर न तरिष्यति  कर्तुं चाहं न शक्ष्यामि कर्म सथ्भिर विगर्हितम 27  मा भैस तवं कषिप्रम एतथ वै कुरुष्व वचनं मम  मत्प्रसाथाथ धि ते शस्त्रवर्ज कल्पं भविष्यति 28  कं भवन्तम अहं विथ्यां घॊरकर्माणम अथ्य वै  एतथ इच्छाम्य अहं शरॊतुं तत्त्वेन कदयस्व मे 29  अहम इन्थ्रॊ थेवराजस तक्षन विथितम अस्तु ते  कुरुष्वैतथ यदॊक्तं मे तक्षन मा तवं विचारय 30  करूरेण नापत्रपसे कदं शक्रेह कर्मणा  ऋषिपुत्रम इमं हत्वा बरह्महत्या भयं न ते 31  पश्चाथ धर्मं चरिष्यामि पावनार्दं सुथुश्चरम  शत्रुर एष महावीर्यॊ वज्रेण निहतॊ मया 32  अथ्यापि चाहम उथ्विग्नस तक्षन्न अस्माथ बिभेमि वै  कषिप्रं छिन्धि शिरांसि तवं करिष्ये ऽनुग्रहं तव 33  शिरः पशॊस ते थास्यन्ति भागं यज्ञेषु मानवाः  एष ते ऽनुग्रहस तक्षन कषिप्रं कुरु मम परियम 34  एतच छरुत्वा तु तक्षा स महेन्थ्र वचनं तथा  शिरांस्य अद तरिशिरसः कुठारेणाछिनत तथा 35  निकृत्तेषु ततस तेषु निष्क्रामंस तरिशिरास तव अद  कपिञ्जलास तित्तिराश च कलविङ्काश च सर्वशः 36  येन वेथान अधीते सम पिबते सॊमम एव च  तस्माथ वक्त्रान निविष्पेतुः कषिप्रं तस्य कपिञ्जलाः 37  येन सर्वा थिशॊ राजन पीबन्न इव निरीक्षते  तस्माथ वक्त्राथ विनिष्पेतुस तित्तिरास तस्य पाण्डव 38  यत सुरापं तु तस्यासीथ वक्त्रं तरिशिरसस तथा  कलविङ्का विनिष्पेतुस तेनास्य भरतर्षभ 39  ततस तेषु निकृत्तेषु विज्वरॊ मघवान अभूत  जगाम तरिथिवं हृष्टस तक्षापि सवगृहान ययौ 40  तवष्टा परजापतिः शरुत्वा शक्रेणाद हतं सुतम  करॊधसंरक्तनयन इथं वचनम अब्रवीत 41  तप्यमानं तपॊनित्यं कषान्तं थान्तं जितेन्थ्रियम  अनापराधिनम यस्मात पुत्रं हिंसितवान मम 42  तस्माच छक्र वधार्दाय वृत्रम उत्पाथयाम्य अहम  लॊकाः पश्यन्तु मे वीर्यं तपसश च बलं महत  स च पश्यतु थेवेन्थ्रॊ थुरात्मा पापचेतनः 43  उपस्पृश्य ततः करुथ्धस तपस्वी सुमहायशाः  अग्निं हुत्वा समुत्पाथ्य घॊरं वृत्रम उवाच ह  इन्थ्रशत्रॊ विवर्धस्व परभावात तपसॊ मम 44  सॊ ऽवर्धत थिवं सतब्ध्वा सूर्यवैश्वानरॊपमः  किं करॊमीति चॊवाच कालसूर्य इवॊथितः  शक्रं जहीति चाप्य उक्तॊ जगाम तरिथिवं ततः 45  ततॊ युथ्धं समभवथ वृत्रवासवयॊस तथा  संक्रुथ्धयॊर महाघॊरं परसक्तं कुरुसत्तम 46  ततॊ जग्राह थेवेन्थ्रं वृत्रॊ वीरः शतक्रतुम  अपावृत्य स जग्रास वृत्रः करॊधसमन्वितः 47  गरस्ते वक्त्रेण शक्रे तु संभ्रान्तास तरिथशास तथा  असृजंस ते महासत्त्वा जृम्भिकां वृत्रनाशिनीम 48  विजृम्भमाणस्य ततॊ वृत्रस्यास्याथ अपावृतात  सवान्य अङ्गान्य अभिसंक्षिप्य निष्क्रान्तॊ बलसूथनः  ततः परभृति लॊकेषु जृम्भिका पराणिसंश्रिता 49  जहृषुश च सुराः सर्वे थृष्ट्वा शक्रं विनिःसृतम  ततः परववृते युथ्धं वृत्रवासवयॊः पुनः  संरब्धयॊस तथा घॊरं सुचिरं भरतर्षभ 50  यथा वयवर्धत रणे वृत्रॊ बलसमन्वितः  तवष्टुस तपॊबलाथ विथ्वांस तथा शक्रॊ नयवर्तत 51  निवृत्ते तु तथा थेवा विषाथम अगमन परम  समेत्य शक्रेण च ते तवष्टुस तेजॊ विमॊहिताः  अमन्त्रयन्त ते सर्वे मुनिभिः सह भारत 52  किं कार्यम इति ते राजन विचिन्त्य भयमॊहिताः  जग्मुः सर्वे महात्मानं मनॊभिर विष्णुम अव्ययम  उपविष्टा मन्थराग्रे सर्वे वृत्रवधेप्सवः   



|  1   [इ]  सर्वं वयाप्तम इथं थेवा वृत्रेण जगथ अव्ययम  न हय अस्य सथृशं किं चित परतिघाताय यथ भवेत 2  समर्दॊ हय अभवं पूर्वम असमर्दॊ ऽसमि सांप्रतम  कदं कुर्यां नु भथ्रं वॊ थुष्प्रधर्षः स मे मतः 3  तेजस्वी च महात्मा च युथ्धे चामितविक्रमः  गरसेत तरिभुवनं सर्वं स थेवासुरमानुषम 4  तस्माथ विनिश्चयम इमं शृणुध्वं मे थिवौकसः  विष्णॊः कषयम उपागम्य समेत्य च महात्मना  तेन संमन्त्र्य वेत्स्यामॊ वधॊपायं थुरात्मनः 5  एवम उक्ते मघवता थेवाः सर्षिगणास तथा  शरण्यं शरणं थेवं जग्मुर विष्णुं महाबलम 6  ऊचुश च सर्वे थेवेशं विष्णुं वृत्र भयार्थिताः  तवया लॊकास तरयः करान्तास तरिभिर विक्रमणैः परभॊ 7  अमृतं चाहृतं विष्णॊ थैत्याश च निहता रणे  बलिं बथ्ध्वा महाथैत्यं शक्रॊ थेवाधिपः कृतः 8  तवं परभुः सर्वलॊकानां तवया सर्वम इथं ततम  तवं हि थेवमहाथेवः सर्वलॊकनमस्कृतः 9  गतिर भव तवं थेवानां सेन्थ्राणाम अमरॊत्तम  जगथ वयाप्तम इथं सर्वं वृत्रेणासुरसूथन 10  अवश्यं करणीयं मे भवतां हितम उत्तमम  तस्माथ उपायं वक्ष्यामि यदासौ न भविष्यति 11  गच्छध्वं सर्षिगन्धर्वा यत्रासौ विश्वरूपधृक  साम तस्य परयुञ्जध्वं तत एनं विजेष्यद 12  भविष्यति गतिर थेवाः शक्रस्य मम तेजसा  अथृश्यश च परवेक्ष्यामि वज्रम अस्यायुधॊत्तमम 13  गच्छध्वम ऋषिभिः सार्धं गन्धर्वैश च सुरॊत्तमाः  वृत्रस्य सह शक्रेण संधिं कुरुत माचिरम 14  एवम उक्तास तु थेवेन ऋषयस तरिथशास तदा  ययुः समेत्य सहिताः शक्रं कृत्वा पुरःसरम 15  समीपम एत्य च तथा सर्व एव महौजसः  तं तेजसा परज्वलितं परतपन्तं थिशॊ थश 16  गरसन्तम इव लॊकांस तरीन सूर्या चन्थ्रमसौ यदा  थथृशुस तत्र ते वृत्रं शक्रेण सहथेवताः 17  ऋषयॊ ऽद ततॊ ऽभयेत्य वृत्रम ऊचुः परियं वचः  वयाप्तं जगथ इथं सर्वं तेजसा तव थुर्जय 18  न च शक्नॊषि निर्जेतुं वासवं भूरिविक्रमम  युध्यतॊश चापि वां कालॊ वयतीतः सुमहान इह 19  पीड्यन्ते च परजाः सर्वाः स थेवासुरमानवाः  सख्यं भवतु ते वृत्र शक्रेण सह नित्यथा  अवाप्स्यसि सुखं तवं च शक्र लॊकांश च शाश्वतान 20  ऋषिवाक्यं निशम्याद स वृत्रः सुमहाबलः  उवाच तांस तथा सर्वान परणम्य शिरसासुरः 21  सर्वे यूयं महाभागा गन्धर्वाश चैव सर्वशः  यथ बरूत तच छरुतं सर्वं ममापि शृणुतानघाः 22  संधिः कदं वै भविता मम शक्रस्य चॊभयॊः  तेजसॊर हि थवयॊर थेवाः सख्यं वै भविता कदम 23   [रसयह]  सकृत सतां संगतं लिप्सितव्यं; ततः परं भविता भव्यम एव  नातिक्रमेत सत्पुरुषेण संगतं; तस्मात सतां संगतं लिप्सितव्यम 24  थृढं सतां संगतं चापि नित्यं; बरूयाच चार्दं हय अर्दकृच्छ्रेषु धीरः  महार्दवत सत परुषेण संगतं; तस्मात सन्तं न जिघांसेत धीरः 25  इन्थ्रः सतां संमतश च निवासश च महात्मनाम  सत्यवाथी हय अथीनश च धर्मवित सुविनिश्चितः 26  तेन ते सह शक्रेण संधिर भवतु शाश्वतः  एवं विश्वासम आगच्छ मा ते भूथ बुथ्धिर अन्यदा 27  महर्षिवचनं शरुत्वा तान उवाच महाथ्युतिः  अवश्यं भगवन्तॊ मे माननीयास तपस्विनः 28  बरवीमि यथ अहं थेवास तत सर्वं करियताम इह  ततः सर्वं करिष्यामि यथ ऊचुर मां थविजर्षभाः 29  न शुष्केण न चार्थ्रेण नाश्मना न च थारुणा  न शस्रेण न वज्रेण न थिवा न तदा निशि 30  वध्यॊ भवेयं विप्रेन्थ्राः शक्रस्य सह थैवतैः  एवं मे रॊचते संधिः शक्रेण सह नित्यथा 31  बाढम इत्य एव ऋषयस तम ऊचुर भरतर्षभ  एवं कृते तु संधाने वृत्रः परमुथितॊ ऽभवत 32  यत्तः सथाभवच चापि शक्रॊ ऽमर्षसमन्वितः  वृत्रस्य वधसंयुक्तान उपायान अनुचिन्तयन  रन्ध्रान्वेषी समुथ्विग्नः सथाभूथ बलवृत्रहा 33  स कथा चित समुथ्रान्ते तम अपश्यन महासुरम  संध्याकाल उपावृत्ते मुहूर्ते रम्यथारुणे 34  ततः संचिन्त्य भगवान वरथानं महात्मनः  संध्येयं वर्तते रौथ्रा न रात्रिर थिवसं न च  वृत्रश चापश्य वध्यॊ ऽयं मम सर्वहरॊ रिपुः 35  यथि वृत्रं न हन्म्य अथ्य वञ्चयित्वा महासुरम  महाबलं महाकायं न मे शरेयॊ भविष्यति 36  एवं संचिन्तयन्न एव शक्रॊ विष्णुम अनुस्मरन  अद फेनं तथापश्यत समुथ्रे पर्वतॊपमम 37  नायं शुष्कॊ न चार्थ्रॊ ऽयं न च शस्त्रम इथं तदा  एनं कषेप्स्यामि वृत्रस्य कषणाथ एव नशिष्यति 38  सवज्रम अद फेनं तं कषिप्रं वृत्रे निसृष्टवान  परविश्य फेनं तं विष्णुर अद वृत्रं वयनाशयत 39  निहते तु ततॊ वृत्रे थिशॊ वितिमिराभवन  परववौ च शिवॊ वायुः परजाश च जहृषुस तथा 40  ततॊ थेवाः स गन्धर्वा यक्षराक्षस पन्नगाः  ऋषयश च महेन्थ्रं तम अस्तुवन विविधैः सतवैः 41  नमस्कृतः सर्वभूतैः सर्वभूतानि सान्त्वयन  हतशत्रुः परहृष्टात्मा वासवः सह थैवतैः  विष्णुं तरिभुवनश्रेष्ठं पूजयाम आस धर्मवित 42  ततॊ हते महावीर्ये वृत्रे थेवभयंकरे  अनृतेनाभिभूतॊ ऽभूच छक्रः परमथुर्मनाः  तरैशीर्षयाभिभूतश च स पूर्वं बरह्महत्यया 43  सॊ ऽनतम आश्रित्य लॊकानां नष्टसंज्ञॊ विचेतनः  न पराज्ञायत थेवेन्थ्रस तव अभिभूतः सवकल्मषैः  परतिच्छन्नॊ वसत्य अप्सु चेष्टमान इवॊरगः 44  ततः परनष्टे थेवेन्थ्रे बरह्महत्या भयार्थिते  भूमिः परध्वस्त संकाशा निर्वृक्षा शुष्ककानना  विच्छिन्नस्रॊतसॊ नथ्यः सरांस्य अनुथकानि च 45  संक्षॊभश चापि सत्त्वानाम अकृतॊ ऽभवत  थेवाश चापि भृशं तरस्तास तदा सर्वे महर्षयः 46  अराजकं जगत सर्वम अभिभूतम उपथ्रवैः  ततॊ भीताभवन थेवाः कॊ नॊ राजा भवेथ इति 47  थिवि थेवर्षयश चापि थेवराजविनाकृताः  न च सम कश चिथ थेवानां राज्याय कुरुते मनः   



 |  1   [ष]  ऋषयॊ ऽदाब्रुवन सर्वे थेवाश च तरिथशेश्वराः  अयं वै नहुषः शरीमान थेवराज्ये ऽभिषिच्यताम  ते गत्वादाब्रुवन सर्वे राजा नॊ भव पार्दिव 2  स तान उवाच नहुषॊ थेवान ऋषिगणांस तदा  पितृभिः सहितान राजन परीप्सन हितम आत्मनः 3  थुर्बलॊ ऽहं न मे शक्तिर भवतां परिपालने  बलवाञ जायते राजा बलं शक्रे हि नित्यथा 4  तम अब्रुवन पुनः सर्वे थेवाः सर्षिपुरॊगमाः  अस्माकं तपसा युक्तः पाहि राज्यं तरिविष्टपे 5  परस्परभयं घॊरम अस्माकं हि न संशयः  अभिषिच्यस्व राजेन्थ्र भव राजा तरिविष्टपे 6  थेवथानव यक्षाणाम ऋषीणां रक्षसां तदा  पितृगन्धर्वभूतानां चक्षुर्विषयवर्तिनाम  तेज आथास्यसे पश्यन बलवांश च भविष्यसि 7  धर्मं पुरस्कृत्य सथा सर्वलॊकाधिपॊ भव  बरह्मर्षींश चापि थेवांश च गॊपायस्व तरिविष्टपे 8  सुथुर्लभं वरं लब्ध्वा पराप्य राज्यं तरिविष्टपे  धर्मात्मा सततं भूत्वा कामात्मा समपथ्यत 9  थेवॊथ्यानेषु सर्वेषु नन्थनॊपवनेषु च  कैलासे हिमवत्पृष्ठे मन्थरे शवेतपर्वते  सह्ये महेन्थ्रे मलये समुथ्रेषु सरित्सु च 10  अप्सरॊभिः परिवृतॊ थेवकन्या समावृतः  नहुषॊ थेवराजः सन करीडन बहुविधं तथा 11  शृण्वन थिव्या बहुविधाः कदाः शरुतिमनॊहराः  वाथित्राणि च सर्वाणि गीतं च मधुरस्वरम 12  विश्वावसुर नारथश च गन्धर्वाप्सरसां गणाः  ऋतवः षट च थेवेन्थ्रं मूर्तिमन्त उपस्दिताः  मारुतः सुरभिर वाति मनॊज्ञः सुखशीतलः 13  एवं हि करीडतस तस्य नहुषस्य महात्मनः  संप्राप्ता थर्शनं थेवी शक्रस्य महिषी परिया 14  स तां संथृश्य थुष्टात्मा पराह सर्वान सभासथः  इन्थ्रस्य महिषी थेवी कस्मान मां नॊपतिष्ठति 15  अहम इन्थ्रॊ ऽसमि थेवानां लॊकानां च तदेश्वरः  आगच्छतु शची मह्यं कषिप्रम अथ्य निवेशनम 16  तच छरुत्वा थुर्मना थेवी बृहस्पतिम उवाच ह  रक्ष मां नहुषाथ बरह्मंस तवास्मि शरणं गता 17  सर्वलक्षणसंपन्नां बरह्मस तवं मां परभाषसे  थेवराजस्य थयिताम अत्यन्तसुखभागिनीम 18  अवैधव्येन संयुक्ताम एकपत्नीं पतिव्रताम  उक्तवान असि मां पूर्वम ऋतां तां कुरु वै गिरम 19  नॊक्तपूर्वं च भगवन मृषा ते किं चिथ ईश्वर  तस्माथ एतथ भवेत सत्यं तवयॊक्तं थविजसत्तम 20  बृहस्पतिर अदॊवाच इन्थ्राणीं भयमॊहिताम  यथ उक्तासि मया थेवि सत्यं तथ भविता धरुवम 21  थरक्ष्यसे थेवराजानम इन्थ्रं शीघ्रम इहागतम  न भेतव्यं च नहुषात सत्यम एतथ बरवीमि ते  समानयिष्ये शक्रेण नचिराथ भवतीम अहम 22  अद शुश्राव नहुष इन्थ्राणीं शरणं गताम  बृहस्पतेर अङ्गिरसश चुक्रॊध स नृपस तथा   



|  1   [ष]  करुथ्धं तु नहुषं जञात्वा थेवाः सर्षिपुरॊगमाः  अब्रुवन थेवराजानं नहुषं घॊरथर्शनम 2  थेवराजजहि करॊधं तवयि करुथ्धे जगथ विभॊ  तरस्तं सासुरगन्धर्वं स किंनरमहॊरगम 3  जहि करॊधम इमं साधॊ न करुध्यन्ति भवथ्विधाः  परस्य पत्नी सा थेवी परसीथस्व सुरेश्वर 4  निवर्तय मनः पापात परथाराभिमर्शनात  थेवराजॊ ऽसि भथ्रं ते परजा धर्मेण पालय 5  एवम उक्तॊ न जग्राह तथ वचः काममॊहितः  अद थेवान उवाचेथम इन्थ्रं परति सुराधिपः 6  अहल्या धर्षिता पूर्वम ऋषिपत्नी यशस्विनी  जीवतॊ भर्तुर इन्थ्रेण स वः किं न निवारितः 7  बहूनि च नृशंसानि कृतानीन्थ्रेण वै पुरा  वैधर्म्याण्य उपधाश चैव स वः किं न निवारितः 8  उपतिष्ठतु मां थेवी एतथ अस्या हितं परम  युष्माकं च सथा थेवाः शिवम एवं भविष्यति 9  इन्थ्राणीम आनयिष्यामॊ यदेच्छसि थिवः पते  जहि करॊधम इमं वीर परीतॊ भव सुरेश्वर 10  इत्य उक्त्वा ते तथा थेवा ऋषिभिः सह भारत  जग्मुर बृहस्पतिं वक्तुम इन्थ्राणीं चाशुभं वचः 11  जानीमः शरणं पराप्तम इन्थ्राणीं तव वेश्मनि  थत्ताभयां च विप्रेन्थ्र तवया थेवर्षिसत्तम 12  ते तवां थेवाः स गन्धर्वा ऋषयश च महाथ्युते  परसाथयन्ति चेन्थ्राणी नहुषाय परथीयताम 13  इन्थ्राथ विशिष्टॊ नहुषॊ थेवराजॊ महाथ्युतिः  वृणॊत्व इयं वरारॊहा भर्तृत्वे वरवर्णिनी 14  एवम उक्ते तु सा थेवी बाष्पम उत्सृज्य सस्वरम  उवाच रुथती थीना बृहस्पतिम इथं वचः 15  नाहम इच्छामि नहुषं पतिम अन्वास्य तं परभुम  शरणागतास्मि ते बरह्मंस तराहि मां महतॊ भयात 16  शरणागतां न तयजेयम इन्थ्राणि मम निश्चितम  धर्मज्ञां धर्मशीलां च न तयजे तवाम अनिन्थिते 17  नाकार्यं कर्तुम इच्छामि बराह्मणः सन विशेषतः  शरुतधर्मा सत्यशीलॊ जानन धर्मानुशासनम 18  नाहम एतत करिष्यामि गच्छध्वं वै सुरॊत्तमाः  अस्मिंश चार्दे पुरा गीतं बरह्मणा शरूयताम इथम 19  न तस्य बीजं रॊहति बीजकाले; न चास्य वर्षं वर्षति वर्षकाले  भीतं परपन्नं परथथाति शत्रवे; न सॊ ऽनतरं लभते तराणम इच्छन 20  मॊघम अन्नं विन्थति चाप्य अचेताः; सवर्गाल लॊकाथ भरश्यति नष्टचेष्टः  भीतं परपन्नं परथथाति यॊ वै; न तस्य हव्यं परतिगृह्णन्ति थेवाः 21  परमीयते चास्य परजा हय अकाले; सथा विवासं पितरॊ ऽसय कुर्वते  भीतं परपन्नं परथथाति शत्रवे; सेन्थ्रा थेवाः परहरन्त्य अस्य वज्रम 22  एतथ एवं विजानन वै न थास्यामि शचीम इमाम  इन्थ्राणीं विश्रुतां लॊके शक्रस्य महिषीं परियाम 23  अस्या हितं भवेथ यच च मम चापि हितं भवेत  करियतां तत सुरश्रेष्ठा न हि थास्याम्य अहं शचीम 24  अद थेवास तम एवाहुर गुरुम अङ्गिरसां वरम  कदं सुनीतं तु भवेन मन्त्रयस्व बृहस्पते 25  नहुषं याचतां थेवी किं चित कालान्तरं शुभा  इन्थ्राणी हितम एतथ धि तदास्माकं भविष्यति 26  बहुविघ्नकरः कालः कालः कालं नयिष्यति  थर्पितॊ बलवांश चापि नहुषॊ वरसंश्रयात 27  ततस तेन तदॊक्ते तु परीता थेवास तम अब्रुवन  बरह्मन साध्व इथम उक्तं ते हितं सर्वथिवौकसाम  एवम एतथ थविजश्रेष्ठ थेवी चेयं परसाथ्यताम 28  ततः समस्ता इन्थ्राणीं थेवाः साग्निपुरॊगमाः  ऊचुर वचनम अव्यग्रा लॊकानां हितकाम्यया 29  तवया जगथ इथं सर्वं धृतं सदावरजङ्गमम  एकपत्न्य असि सत्या च गच्छस्व नहुषं परति 30  कषिप्रं तवाम अभिकामश च विनशिष्यति पार्दिवः  नहुषॊ थेवि शक्रश च सुरैश्वर्यम अवाप्स्यति 31  एवं विनिश्चयं कृत्वा इन्थ्राणी कार्यसिथ्धये  अभ्यगच्छत सव्रीडा नहुषं घॊरथर्शनम 32  थृष्ट्वा तां नहुषश चापि वयॊ रूपसमन्विताम  समहृष्यत थुष्टात्मा कामॊपहत चेतनः   



 |  1   [ष]  अद ताम अब्रवीथ थृष्ट्वा नहुषॊ थेवराट तथा  तरयाणाम अपि लॊकानाम अहम इन्थ्रः शुचिस्मिते  भजस्व मां वरारॊहे पतित्वे वरवर्णिनि 2  एवम उक्ता तु सा थेवी नहुषेण पतिव्रता  परावेपत भयॊथ्विग्ना परवाते कथली यदा 3  नमस्य सा तु बरह्माणं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम  थेवराजम अदॊवाच नहुषं घॊरथर्शनम 4  कालम इच्छाम्य अहं लब्धुं किं चित तवत्तः सुरेश्वर  न हि विज्ञायते शक्रः पराप्तः किं वा कव वा गतः 5  तत्त्वम एतत तु विज्ञाय यथि न जञायते परभॊ  ततॊ ऽहं तवाम उपस्दास्ये सत्यम एतथ बरवीमि ते  एवम उक्तः स इन्थ्राण्या नहुषः परीतिमान अभूत 6  एवं भवतु सुश्रॊणियदा माम अभिभाषसे  जञात्वा चागमनं कार्यं सत्यम एतथ अनुस्मरेः 7  नहुषेण विसृष्टा च निश्चक्राम ततः शुभा  बृहस्पतिनिकेतं सा जगाम च तपस्विनी 8  तस्याः संश्रुत्य च वचॊ थेवाः साग्निपुरॊगमाः  मन्त्रयाम आसुर एकाग्राः शक्रार्दं राजसत्तम 9  थेवथेवेन संगम्य विष्णुना परभविष्णुना  ऊचुश चैनं समुथ्विग्ना वाक्यं वाक्यविशारथाः 10  बरह्महत्याभिभूतॊ वै शक्रः सुरगणेश्वरः  गतिश च नस तवं थेवेश पूर्वजॊ जगतः परभुः  रक्षार्दं सर्वभूतानां विष्णुत्वम उपजग्मिवान 11  तवथ्वीर्यान निहते वृत्रे वासवॊ बरह्महत्यया  वृतः सुरगणश्रेष्ठ मॊक्षं तस्य विनिर्थिश 12  तेषां तथ वचनं शरुत्वा थेवानां विष्णुर अब्रवीत  माम एव यजतां शक्रः पावयिष्यामि वज्रिणम 13  पुण्येन हयमेधेन माम इष्ट्वा पाकशासनः  पुनर एष्यति थेवानाम इन्थ्रत्वम अकुतॊभयः 14  सवकर्मभिश च नहुषॊ नाशं यास्यति थुर्मतिः  कं चित कालम इमं थेवा मर्षयध्वम अतन्थ्रिताः 15  शरुत्वा विष्णॊः शुभां सत्यां तां वाणीम अमृतॊपमाम  ततः सर्वे सुरगणाः सॊपाध्यायाः सहर्षिभिः  यत्र शक्रॊ भयॊथ्विग्नस तं थेशम उपचक्रमुः 16  तत्राश्वमेधः सुमहान महेन्थ्रस्य महात्मनः  ववृते पावनार्दं वै बरह्महत्यापहॊ नृप 17  विभज्य बरह्महत्यां तु वृक्षेषु च नथीषु च  पर्वतेषु पृदिव्यां च सत्रीषु चैव युधिष्ठिर 18  संविभज्य च भूतेषु विसृज्य च सुरेश्वरः  विज्वरः पूतपाप्मा च वासवॊ ऽभवथ आत्मवान 19  अकम्प्यं नहुषं सदानाथ थृष्ट्वा च बलसूथनः  तेजॊ घनं सर्वभूतानां वरथानाच च थुःसहम 20  ततः शचीपतिर वीरः पुनर एव वयनश्यत  अथृश्यः सर्वभूतानां कालाकाङ्क्षी चचार ह 21  परनष्टे तु ततः शक्रे शची शॊकसमन्विता  हा शक्रेति तथा थेवी विललाप सुथुःखिता 22  यथि थत्तं यथि हुतं गुरवस तॊषिता यथि  एकभर्तृत्वम एवास्तु सत्यं यथ्य अस्ति वा मयि 23  पुण्यां चेमाम अहं थिव्यां परवृत्ताम उत्तरायणे  थेवीं रात्रिं नमस्यामि सिध्यतां मे मनॊरदः 24  परयता चनिशां थेवीम उपातिष्ठत तत्र सा  पतिव्रतात्वात सत्येन सॊपश्रुतिम अदाकरॊत 25  यत्रास्ते थेवराजॊ ऽसौ तं थेशं थर्शयस्व मे  इत्य आहॊपश्रुतिं थेवी सत्यं सत्येन थृश्यताम   



 |  1   [ष]  अदैनां रुपिणीं साध्वीम उपातिष्ठथ उपश्रुतिः  तां वयॊ रूप्प संपन्नां थृष्ट्वा थेवीम उपस्दिताम 2  इन्थ्राणी संप्रहृष्टा सा संपूज्यैनाम अपृच्छत  इच्छामि तवाम अहं जञातुं का तवं बरूहि वरानने 3  उपश्रुतिर अहं थेवि तवान्तिकम उपागता  थर्शनं चैव संप्राप्ता तव सत्येन तॊषिता 4  पतिव्रतासि युक्ता च यमेन नियमेन च  थर्शयिष्यामि ते शक्रं थेवं वृत्रनिषूथनम  कषिप्रम अन्वेहि भथ्रं ते थरक्ष्यसे सुरसत्तमम 5  ततस तां परस्दितां थेवीम इन्थ्राणी सा समन्वगात  थेवारण्यान्य अतिक्रम्य पर्वतांश च बहूंस ततः  हिमवन्तम अतिक्रम्य उत्तरं पार्श्वम आगमत 6  समुथ्रं च समासाथ्य बहुयॊजनविस्तृतम  आससाथ महाथ्वीपं नानाथ्रुमलता वृतम 7  तत्रापश्यत सरॊ थिव्यं नानाशकुनिभिर वृतम  शतयॊजनविस्तीर्णं तावथ एवायतं शुभम 8  तत्र थिव्यानि पथ्मानि पञ्च वर्णानि भारत  षट्पथैर उपगीतानि परफुल्लानि सहस्रशः 9  पथ्मस्य भित्त्वा नालं च विवेश सहिता तया  विस तन्तु परविष्टं च तत्रापश्यच छतक्रतुम 10  तं थृष्ट्वा च सुसूक्ष्मेण रूपेणावस्दितं परभुम  सूक्ष्मरूपधरा थेवी बभूवॊपश्रुतिश च सा 11  इन्थ्रं तुष्टाव चेन्थ्राणी विश्रुतैः पूर्वकर्मभिः  सतूयमानस ततॊ थेवः शचीम आह पुरंथरः 12  किमर्दम असि संप्राप्ता विज्ञातश च कदं तव अहम  ततः सा कदयाम आस नहुषस्य विचेष्टितम 13  इन्थ्रत्वं तरिषु लॊकेषु पराप्य वीर्यमथान्वितः  थर्पाविष्टश च थुष्टात्मा माम उवाच शतक्रतॊ  उपतिष्ठ माम इति करूरः कालं च कृतवान मम 14  यथि न तरास्यसि विभॊ करिष्यति स मां वशे  एतेन चाहं संतप्ता पराप्ता शक्र तवान्तिकम  जहि रौथ्रं महाबाहॊ नहुषं पापनिश्चयम 15  परकाशयस्व चात्मानं थैत्यथानव सूथन  तेजः समाप्नुहि विभॊ थेवराज्यं परशाधि च   



 |  1   [ष]  एवम उक्तः स भगवाञ शच्या पुनर अदाब्रवीत  विक्रमस्य न कालॊ ऽयं नहुषॊ बलवत्तरः 2  विवर्धितश च ऋषिभिर हव्यैः कव्यैश च भामिनि  नीतिम अत्र विधास्यामि थेवि तां कर्तुम अर्हसि 3  गुह्यं चैतत तवया कार्यं नाख्यातव्यं शुभे कव चित  गत्वा नहुषम एकान्ते बरवीहि तनुमध्यमे 4  ऋषियानेन थिव्येन माम उपैहि जगत्पते  एवं तव वशे परीता भविष्यामीति तं वथ 5  इत्य उक्ता थेवराजेन पत्नी सा कमलेक्षणा  एवम अस्त्व इत्य अदॊक्त्वा तु जगाम नहुषं परति 6  नहुषस तां ततॊ थृष्ट्वा विस्मितॊ वाक्यम अब्रवीत  सवागतं ते वरारॊहे किं करॊमि शुचिस्मिते 7  भक्तं मां भज कल्याणि किम इच्छसि मनस्विनि  तव कल्याणि यत कार्यं तत करिष्ये सुमध्यमे 8  न च वरीडा तवया कार्या सुश्रॊणि मयि विश्वस  सत्येन वै शपे थेवि कर्तास्मि वचनं तव 9  यॊ मे तवया कृतः कालस तम आकाङ्क्षे जगत्पते  ततस तवम एव भर्ता मे भविष्यसि सुराधिप 10  कार्यं च हृथि मे यत तथ थेवराजावधारय  वक्ष्यामि यथि मे राजन परियम एतत करिष्यसि  वाक्यं परणयसंयुक्तं ततः सयां वशगा तव 11  इन्थ्रस्य वाजिनॊ वाहा हस्तिनॊ ऽद रदास तदा  इच्छाम्य अहम इहापूर्वं वाहनं ते सुराधिप  यन न विष्णॊर न रुथ्रस्य नासुराणां न रक्षसाम 12  वहन्तु तवां महाराज ऋषयः संगता विभॊ  सर्वे शिबिकया राजन्न एतथ धि मम रॊचते 13  नासुरेषु न थेवेषु तुल्यॊ भवितुम अर्हसि  सर्वेषां तेज आथत्स्व सवेन वीर्येण थर्शनात  न ते परमुखतः सदातुं कश चिथ इच्छति वीर्यवान 14  एवम उक्तस तु नहुषः पराहृष्यत तथा किल  उवाच वचनं चापि सुरेन्थ्रस ताम अनिन्थिताम 15  अपूर्वं वाहनम इथं तवयॊक्तं वरवर्णिनि  थृढं मे रुचितं थेवि तवथ्वशॊ ऽसमि वरानने 16  न हय अल्पवीर्यॊ भवति यॊ वाहान कुरुते मुनीन  अहं तपस्वी बलवान भूतभव्य भवत परभुः 17  मयि करुथ्धे जगन न सयान मयि सर्वं परतिष्ठितम  थेवथानवगन्धर्वाः किंनरॊरगराक्षसाः 18  न मे करुथ्धस्य पर्याप्ताः सर्वे लॊकाः शुचिस्मिते  चक्षुषा यं परपश्यामि तस्य तेजॊ हराम्य अहम 19  तस्मात ते वचनं थेवि करिष्यामि न संशयः  सप्तर्षयॊ मां वक्ष्यन्ति सर्वे बरह्मर्षयस तदा  पश्य माहात्म्यम अस्माकम ऋथ्धिं च वरवर्णिनि 20  एवम उक्त्वा तु तां थेवीं विसृज्य च वराननाम  विमाने यॊजयित्वा स ऋषीन नियमम आस्दितान 21  अब्रह्मण्यॊ बलॊपेतॊ मत्तॊ वरमथेन च  कामवृत्तः स थुष्टात्मा वाहयाम आस तान ऋषीन 22  नहुषेण विसृष्टा च बृहस्पतिम उवाच सा  समयॊ ऽलपावशेषॊ मे नहुषेणेह यः कृतः  शक्रं मृगय शीघ्रं तवं भक्तायाः कुरु मे थयाम 23  बाढम इत्य एव भगवान बृहस्पतिर उवाच ताम  न भेतव्यं तवया थेवि नहुषाथ थुष्टचेतसः 24  न हय एष सदास्यति चिरं गत एष नराधमः  अधर्मज्ञॊ महर्षीणां वाहनाच च हतः शुभे 25  इष्टिं चाहं करिष्यामि विनाशायास्य थुर्मतेः  शक्रं चाधिगमिष्यामि मा भैस तवं भथ्रम अस्तु ते 26  ततः परज्वाल्य विधिवज जुहाव परमं हविः  बृहस्पतिर महातेजा थेवराजॊपलब्धये 27  तस्माच च भगवान थेवः सवयम एव हुताशनः  सत्री वेषम अथ्भुतं कृत्वा सहसान्तर अधीयत 28  स थिशः परथिशश चैव पर्वतांश च वनानि च  पृदिवीं चान्तरिक्षं च विचीयातिमनॊ गतिः  निमेषान्तरमात्रेण बृहस्पतिम उपागमत 29  बृहस्पते न पश्यामि थेवराजम अहं कव चित  आपः शेषाः सथा चापः परवेष्टुं नॊत्सहाम्य अहम  न मे तत्र गतिर बरह्मन किम अन्यत करवाणि ते 30  तम अब्रवीथ थेव गुरुर अपॊ विश महाथ्युते 31  नापः परवेष्टुं शक्ष्यामि कषयॊ मे ऽतर भविष्यति  शरणं तवां परपन्नॊ ऽसमि सवस्ति ते ऽसतु महाथ्युते 32  अथ्भ्यॊ ऽगनिर बरह्मतः कषत्रम अश्मनॊ लॊहम उत्दितम  तेषां सर्वत्रगं तेजः सवासु यॊनिषु शाम्यति   



 |  1   [बृ]  तवम अग्ने सर्वथेवानां मुखं तवम असि हव्यवाट  तवम अन्तः सर्वभूतानां गूढश चरसि साक्षिवत 2  तवाम आहुर एकं कवयस तवाम आहुस तरिविधं पुनः  तवया तयक्तं जगच चेथं सथ्यॊ नश्येथ धुताशन 3  कृत्वा तुभ्यं नमॊ विप्राः सवकर्म विजितां गतिम  गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैर अपि च शाश्वतीम 4  तवम एवाग्ने हव्यवाहस तवम एव परमं हविः  यजन्ति सत्रैस तवाम एव यज्ञैश च परमाध्वरे 5  सृष्ट्वा लॊकांस तरीन इमान हव्यवाह; पराप्ते काले पचसि पुनः समिथ्धः  सर्वस्यास्य भुवनस्य परसूतिस; तवम एवाग्रे भवसि पुनः परतिष्ठा 6  तवाम अग्ने जलथान आहुर विथ्युतश च तवम एव हि  थहन्ति सर्वभूतानि तवत्तॊ निष्क्रम्य हायनाः 7  तवय्य आपॊ निहिताः सर्वास तवयि सर्वम इथं जगत  न ते ऽसत्व अविथितं किं चित तरिषु लॊकेषु पावक 8  सवयॊनिं भजते सर्वॊ विशस्वापॊ ऽविशङ्कितः  अहं तवां वर्धयिष्यामि बराह्मैर मन्त्रैः सनातनैः 9  एवं सतुतॊ हव्यवाहॊ भगवान कविर उत्तमः  बृहस्पतिम अदॊवाच परीतिमान वाक्यम उत्तमम  थर्शयिष्यामि ते शक्रं सत्यम एतथ बरवीमि ते 10  परविश्यापस ततॊ वह्निः स समुथ्राः स पल्वलाः  आजगाम सरस तच च गूढॊ यत्र शतक्रतुः 11  अद तत्रापि पथ्मानि विचिन्वन भरतर्षभ  अन्वपश्यत स थेवेन्थ्रं विसमध्यगतं सदितम 12  आगत्य च ततस तूर्णं तम आचष्ट बृहस्पतेः  अणु मात्रेण वपुषा पथ्मतन्त्व आश्रितं परभुम 13  गत्वा थेवर्षिगन्धर्वैः सहितॊ ऽद बृहस्पतिः  पुराणैः कर्मभिर थेवं तुष्टाव बलसूथनम 14  महासुरॊ हतः शक्र नमुचिर थारुणस तवया  शम्बरश च बलश चैव तदॊभौ घॊरविक्रमौ 15  शतक्रतॊ विवर्धस्व सर्वाञ शत्रून निषूथय  उत्तिष्ठ वज्रिन संपश्य थेवर्षींश च समागतान 16  महेन्थ्र थानवान हत्वा लॊकास तरातास तवया विभॊ  अपां फेनं समासाथ्य विष्णुतेजॊपबृंहितम  तवया वृत्रॊ हतः पूर्वं थेवराजजगत्पते 17  तवं सर्वभूतेषु वरेण्य ईड्यस; तवया समं विथ्यते नेह भूतम  तवया धार्यन्ते सर्वभूतानि शक्र; तवं थेवानां महिमानं चकर्द 18  पाहि थेवान स लॊकांश च महेन्थ्र बलम आप्नुहि  एवं संस्तूयमानश च सॊ ऽवर्धत शनैः शनैः 19  सवं चैव वपुर आस्दाय बभूव सबलान्वितः  अब्रवीच च गुरुं थेवॊ बृहस्पतिम उपस्दितम 20  किं कार्यम अवशिष्टं वॊ हतस तवाष्ट्रॊ महासुरः  वृत्रश च सुमहाकायॊ गरस्तुं लॊकान इयेष यः 21  मानुषॊ नहुषॊ राजा थेवर्षिगणतेजसा  थेवराज्यम अनुप्राप्तः सर्वान नॊ बाधते भृशम 22  कदं नु नहुषॊ राज्यं थेवानां पराप थुर्लभम  तपसा केन वा युक्तः किं वीर्यॊ वा बृहस्पते 23  थेवा भीताः शक्रम अकामयन्त; तवया तयक्तं महथ ऐन्थ्रं पथं तत  तथा थेवाः पितरॊ ऽदर्षयश च; गन्धर्वसंघाश च समेत्य सर्वे 24  गत्वाब्रुवन नहुषं शक्र तत्र; तवं नॊ राजा भव भुवनस्य गॊप्ता  तान अब्रवीन नहुषॊ नास्मि शक्र; आप्यायध्वं तपसा तेजसा च 25  एवम उक्तैर वर्धितश चापि थेवै; राजाभवन नहुषॊ घॊरवीर्यः  तरैलॊक्ये च पराप्य राज्यं तपस्विनः; कृत्वा वाहान याति लॊकान थुरात्मा 26  तेजॊ हरं थृष्टिविषं सुघॊरं; मा तवं पश्येर नहुषं वै कथा चित  थेवाश च सर्वे नहुषं भयार्ता; न पश्यन्तॊ गूढरूपाश चरन्ति 27  एवं वथत्य अङ्गिरसां वरिष्ठे; बृहस्पतौ लॊकपालः कुबेरः  वैवस्वतश चैव यमः पुराणॊ; थेवश च सॊमॊ वरुणश चाजगाम 28  ते वै समागम्य महेन्थ्रम ऊचुर; थिष्ट्या तवाष्ट्रॊ निहतश चैव वृत्रः  थिष्ट्या च तवां कुशलिनम अक्षतं च; पश्यामॊ वै निहतारिं च शक्र 29  स तान यदावत परतिभाष्य शक्रः; संचॊथयन नहुषस्यान्तरेण  राजा थेवानां नहुषॊ घॊररूपस; तत्र साह्यं थीयतां मे भवथ्भिः 30  ते चाब्रुवन नहुषॊ घॊररूपॊ; थृष्टी विषस तस्य बिभीम थेव  तवं चेथ राजन नहुषं पराजयेस; तथ वै वयं भागम अर्हाम शक्र 31  इन्थ्रॊ ऽबरवीथ भवतु भवान अपां पतिर; यमः कुबेरश च महाभिषेकम  संप्राप्नुवन्त्व अथ्य सहैव तेन; रिपुं जयामॊ नहुषं घॊरथृष्टिम 32  ततः शक्रं जवलनॊ ऽपय आह भागं; परयच्छ मह्यं तव साह्यं करिष्ये  तम आह शक्रॊ भविताग्ने तवापि; ऐन्थ्राग्नॊ वै भाग एकॊ महाक्रतौ 33  एवं संचिन्त्य भगवान महेन्थ्रः पाकशासनः  कुबेरं सर्वयक्षाणां धनानां च परभुं तदा 34  वैवस्वतं पितॄणां च वरुणं चाप्य अपां तदा  आधिपत्यं थथौ शक्रः सत्कृत्य वरथस तथा   



 |  1   [ष]  अद संचिन्तयानस्य थेवराजस्य धीमतः  नहुषस्य वधॊपायं लॊकपालैः सहैव तैः  तपस्वी तत्र भगवान अगस्त्यः परत्यथृश्यत 2  सॊ ऽबरवीथ अर्च्य थेवेन्थ्रं थिष्ट्या वै वर्धते भवान  विश्वरूपविनाशेन वृत्रासुरवधेन च 3  थिष्ट्या च नहुषॊ भरष्टॊ थेवराज्यात पुरंथर  थिष्ट्या हतारिं पश्यामि भवन्तं बलसूथन 4  सवागतं ते महर्षे ऽसतु परीतॊ ऽहं थर्शनात तव  पाथ्यम आचमनीयं च गाम अर्घ्यं च परतीच्छ मे 5  पूजितं चॊपविष्टं तम आसने मुनिसत्तमम  पर्यपृच्छत थेवेशः परहृष्टॊ बराह्मणर्षभम 6  एतथ इच्छामि भगवन कद्यमानं थविजॊत्तम  परिभ्रष्टः कदं सवर्गान नहुषः पापनिश्चयः 7  शृणु शक्र परियं वाक्यं यदा राजा थुरात्मवान  सवर्गाथ भरष्टॊ थुराचारॊ नहुषॊ बलथर्पितः 8  शरमार्तास तु वहन्तस तं नहुषं पापकारिणम  थेवर्षयॊ महाभागास तदा बरह्मर्षयॊ ऽमलाः  पप्रच्छुः संशयं थेव नहुषं जयतां वर 9  य इमे बरह्मणा परॊक्ता मन्त्रा वै परॊक्षणे गवाम  एते परमाणं भवत उताहॊ नेति वासव  नहुषॊ नेति तान आह तमसा मूढ चेतनः 10  अधर्मे संप्रवृत्तस तवं धर्मं न परतिपथ्यसे  परमाणम एतथ अस्माकं पूर्वं परॊक्तं महर्षिभिः 11  ततॊ विवथमानः स मुनिभिः सह वासव  अद माम अस्पृशन मूर्ध्नि पाथेनाधर्मपीडितः 12  तेनाभूथ धुत तेजाः स निःश्रीकश च शचीपते  ततस तम अहम आविग्नम अवॊचं भयपीडितम 13  यस्मात पूर्वैः कृतं बरह्म बरह्मर्षिभिर अनुष्ठितम  अथुष्टं थूषयसि वै यच च मूर्ध्न्य अस्पृशः पथा 14  यच चापि तवम ऋषीन मूढ बरह्मकल्पान थुरासथान  वाहान कृत्वा वाहयसि तेन सवर्गाथ धतप्रभः 15  धवंस पापपरिभ्रष्टः कषीणपुण्यॊ महीतलम  थशवर्षसहस्राणि सर्परूपधरॊ महान  विचरिष्यसि पूर्णेषु पुनः सवर्गम अवाप्स्यसि 16  एवं भरष्टॊ थुरात्मा स थेवराज्याथ अरिंथम  थिष्ट्या वर्धामहे शक्र हतॊ बाह्मण कण्टकः 17  तरिविष्टपं परपथ्यस्व पाहि लॊकाञ शचीपते  जितेन्थ्रियॊ जितामित्रः सतूयमानॊ महर्षिभिः 18  ततॊ थेवा भृषं तुष्टा महर्षिगणसंवृताः  पितरश चैव यक्षाश च भुजगा राक्षसास तदा 19  गन्धर्वा थेवकन्याश च सर्वे चाप्सरसां गणाः  सरांसि सरितः शैलाः सागराश च विशां पते 20  उपगम्याब्रुवन सर्वे थिष्ट्या वर्धसि शत्रुहन  हतश च नहुषः पापॊ थिष्ट्यागस्त्येन धीमता  थिष्ट्या पापसमाचारः कृतः सर्पॊ महीतले   



 |  1   [ष]  ततः शक्रः सतूयमानॊ गन्धर्वाप्सरसां गणैः  ऐरावतं समारुह्य थविपेन्थ्रं लक्षणैर युतम 2  पावकश च महातेजा महर्षिश च बृहस्पतिः  यमश च वरुणश चैव कुबेरश च धनेश्वरः 3  सर्वैर थेवैः परिवृतः शक्रॊ वृत्रनिषूथनः  गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च यातस तरिभुवनं परभुः 4  स समेत्य महेन्थ्राण्या थेवराजः शतक्रतुः  मुथा परमया युक्तः पालयाम आस थेवराट 5  ततः स भगवांस तत्र अङ्गिराः समथृश्यत  अदर्ववेथ मन्त्रैश च थेवेन्थ्रं समपूजयत 6  ततस तु भगवान इन्थ्रः परहृष्टः समपथ्यत  वरं च परथथौ तस्मै अदर्वाङ्गिरसे तथा 7  अदर्वाङ्गिरसं नाम अस्मिन वेथे भविष्यति  उथाहरणम एतथ धि यज्ञभागं च लप्स्यसे 8  एवं संपूज्य भगवान अदर्वाङ्गिरसं तथा  वयसर्जयन महाराज थेवराजः शतक्रतुः 9  संपूज्य सर्वांस तरिथशान ऋषींश चापि तपॊधनान  इन्थ्रः परमुथितॊ राजन धर्मेणापालयत परजाः 10  एवं थुःखम अनुप्राप्तम इन्थ्रेण सह भार्यया  अज्ञातवासश च कृतः शत्रूणां वधकाङ्क्षया 11  नात्र मन्युस तवया कार्यॊ यत कलिष्टॊ ऽसि महावने  थरौपथ्या सह राजेन्थ्र भरातृभिश च महात्मभिः 12  एवं तवम अपि राजेन्थ्र राज्यं पराप्स्यसि भारत  वृत्रं हत्वा यदा पराप्तः शक्रः कौरवनन्थन 13  थुराचारश च नहुषॊ बरह्म थविट पापचेतनः  अगस्त्यपाशाभिहतॊ विनष्टः शाश्वतीं समाः 14  एवं तव थुरात्मानः शत्रवः शत्रुसूथन  कषिप्रं नाशं गमिष्यन्ति कर्णथुर्यॊधनाथयः 15  अतः सागरपर्यन्तां भॊक्ष्यसे मेथिनीम इमाम  भरातृभिः सहितॊ वीर थरौपथ्या च सहाभिभॊ 16  उपाख्यानम इथं शक्र विजयं वेथ संमितम  राज्ञा वयूढेष्व अनीकेषु शरॊतव्यं जयम इच्छता 17  तस्मात संश्रावयामि तवां विजयं जयतां वर  संस्तूयमाना वर्धन्ते महात्मानॊ युधिष्ठिर 18  कषत्रियाणाम अभावॊ ऽयं युधिष्ठिर महात्मनाम  थुर्यॊधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च 19  आख्यानम इन्थ्र विजयं य इथं नियतः पठेत  धूतपाप्मा जितस्वर्गः स परेत्येह च मॊथते 20  न चारिजं भयं तस्य न चापुत्रॊ भवेन नरः  नापथं पराप्नुयात कां चिथ थीर्घम आयुश च विन्थति  सर्वत्र जयम आप्नॊति न कथा चित पराजयम 21  एवम आश्वासितॊ राजा शल्येन भरतर्षभ  पूजयाम आस विधिवच छल्यं धर्मभृतां वरः 22  शरुत्वा शल्यस्य वचनं कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः  परत्युवाच महाबाहुर मथ्रराजम इथं वचः 23  भवान कर्णस्य सारद्यं करिष्यति न संशयः  तत्र तेजॊवधः कार्यः कर्णस्य मम संस्तवैः 24  एवम एतत करिष्यामि यदा मां संप्रभाषसे  यच चान्यथ अपि शक्ष्यामि तत करिष्याम्य अहं तव 25  तत आमन्त्र्य कौन्तेयाञ शल्यॊ मथ्राधिपस तथा  जगाम सबलः शरीमान थुर्यॊधनम अरिंथमः  



 |  1   [व]  युयुधानस ततॊ वीरः सात्वतानां महारदः  महता चतुरङ्गेण बलेनागाथ युधिष्ठिरम 2  तस्य यॊधा महावीर्या नानाथेशसमागताः  नानाप्रहरणा वीराः शॊभयां चक्रिरे बलम 3  परश्वधैर भिण्ड बालैः शक्तितॊमरमुथ्गरैः  शक्त्यृष्टि परशु परासैः करवालैश च निर्मलैः 4  खड्गकार्मुकनिर्यूहैः शरैश च विविधैर अपि  तैलधौतैः परकाशथ्भिस तथ अशॊभत वै बलम 5  तस्य मेघप्रकाशस्य शस्त्रैस तैः शॊभितस्य च  बभूव रूपं सैन्यस्य मेघस्येव स विथ्युतः 6  अक्षौहिणी हि सेना सा तथा यौधिष्ठिरं बलम  परविश्यान्तर धधे राजन सागरं कुनथी यदा 7  तदैवाक्षौहिणीं गृह्य चेथीनाम ऋषभॊ बली  धृष्टकेतुर उपागच्छत पाण्डवान अमितौजसः 8  मागधश च जयत्सेनॊ जरासंधिर महाबलः  अक्षौहिण्यैव सैन्यस्य धर्मराजम उपागमत 9  तदैव पाण्ड्यॊ राजेन्थ्र सागरानूपवासिभिः  वृतॊ बहुविधैर यॊधैर युधिष्ठिरम उपागमत 10  तस्य सैन्यम अतीवासीत तस्मिन बलसमागमे  परेक्षणीयतरं राजन सुवेषं बलवत तथा 11  थरुपथस्याप्य अभूत सेना नानाथेशसमागतैः  शॊभिता पुरुषैः शूरैः पुत्रैश चास्य महारदैः 12  तदैव राजा मत्स्यानां विराटॊ वाहिनीपतिः  पार्वतीयैर महीपालैः सहितः पाण्डवान इयात 13  इतश चेतश च पाण्डूनां समाजग्मुर महात्मनाम  अक्षौहिण्यस तु सप्तैव विविधध्वजसंकुलाः  युयुत्समानाः कुरुभिः पाण्डवान समहर्षयन 14  तदैव धार्तराष्ट्रस्य हर्षं समभिवर्धयन  भगथत्तॊ महीपालः सेनाम अक्षौहिणीं थथौ 15  तस्य चीनैः किरातैश च काञ्चनैर इव संवृतम  बभौ बलम अनाधृष्यं कर्णिकारवनं यदा 16  तदा भूरिश्रवाः शूरः शल्यश च कुरुनन्थन  थुर्यॊधनम उपायाताव अक्षौहिण्या पृदक पृदक 17  कृतवर्मा च हार्थिक्यॊ भॊजान्धकबलैः सह  अक्षौहिण्यैव सेनाया थुर्यॊधनम उपागमत 18  तस्य तैः पुरुषव्याघ्रैर वनमाला धरैर बलम  अशॊभत यदामत्तैर वनं परक्रीडितैर गजैः 19  जयथ्रद मुखाश चान्ये सिन्धुसौवीरवासिनः  आजग्मुः पृदिवीपालाः कम्पयन्त इवाचलान 20  तेषाम अक्षौहिणी सेना बहुला विबभौ तथा  विभूयमाना वातेन बहुरूपा इवाम्बुथाः 21  सुथक्षिणश च काम्बॊजॊ यवनैश च शकैस तदा  उपाजगाम कौरव्यम अक्षौहिण्या विशां पते 22  तस्य सेना समावायः शलभानाम इवाबभौ  स च संप्राप्य कौरव्यं तत्रैवान्तर थधे तथा 23  तदा माहिष्मती वासी नीलॊ नीलायुधैः सह  महीपालॊ महावीर्यैर थक्षिणापदवासिभिः 24  आवन्त्यौ च महीपालौ महाबलसु संवृतौ  पृदग अक्षौहिणीभ्यां ताव अभियातौ सुयॊधनम 25  केकयाश च नरव्याघ्राः सॊथर्याः पञ्च पार्दिवाः  संहर्षयन्तः कौरव्यम अक्षौहिण्या समाथ्रवन 26  इतश चेतश च सर्वेषां भूमिपानां महात्मनाम  तिस्रॊ ऽनयाः समवर्तन्त वाहिन्यॊ भरतर्षभ 27  एवम एकाथशावृत्ताः सेना थुर्यॊधनस्य ताः  युयुत्समानाः कौन्तेयान नाना धवजसमाकुलाः 28  न हास्तिनपुरे राजन्न अवकाशॊ ऽभवत तथा  राज्ञां सबलमुख्यानां पराधान्येनापि भारत 29  ततः पञ्चनथं चैव कृत्स्नं च कुरुजाङ्गलम  तदा रॊहित कारण्यं मरु भूमिश च केवला 30  अहिच छत्रं कालकूटं गङ्गाकूलं च भारत  वारणा वाटधानं च यामुनश चैव पर्वतः 31  एष थेशः सुविस्तीर्णः परभूतधनधान्यवान  बभूव कौरवेयाणां बलेन सुसमाकुलः 32  तत्र सैन्यं तदायुक्तं थथर्श स पुरॊहितः  यः सपाञ्चालराजेन परेषितः कौरवान परति   



 |  1   [व]  स तु कौरव्यम आसाथ्य थरुपथस्य पुरॊहितः  सत्कृतॊ धृतराष्ट्रेण भीष्मेण विथुरेण च 2  सर्वं कौशल्यम उक्त्वाथौ पृष्ट्वा चैवम अनामयम  सर्वसेनाप्रणेतॄणां मध्ये वाक्यम उवाच ह 3  सर्वैर भवथ्भिर विथितॊ राजधर्मः सनातनः  वाक्यॊपाथान हेतॊस तु वक्ष्यामि विथिते सति 4  धृतरष्ट्रश च पाण्डुश च सुताव एकस्य विश्रुतौ  तयॊः समानं थरविणं पैतृकं नात्र संशयः 5  धृतराष्ट्रस्य ये पुत्रास ते पराप्ताः पैतृकं वसु  पाण्डुपुत्राः कदं नाम न पराप्ताः पैतृकं वसु 6  एवंगते पाण्डवेयैर विथितं वः पुरा यदा  न पराप्तं पैतृकं थरव्यं धार्तराष्ट्रेण संवृतम 7  पराणान्तिकैर अप्य उपायैः परयतथ्भिर अनेकशः  शेषवन्तॊ न शकिता नयितुं यमसाथनम 8  पुनश च वर्धितं राज्यं सवबलेन महात्मभिः  छथ्मनापहृतं कषुथ्रैर धार्तराष्ट्रः स सौबलैः 9  तथ अप्य अनुमतं कर्म तदायुक्तम अनेन वै  वासिताश च महारण्ये वर्षाणीह तरयॊथश 10  सभायां कलेशितैर वीरैः सह भार्यैस तदा भृशम  अरण्ये विविधाः कलेशाः संप्राप्तास तैः सुथारुणाः 11  तदा विराटनगरे यॊन्यन्तरगतैर इव  पराप्तः परमसंक्लेशॊ यदा पापैर महात्मभिः 12  ते सर्वे पृष्ठतः कृत्वा तत सर्वं पूर्वकिल्बिषम  सामैव कुरुभिः सार्धम इच्छन्ति कुरुपुंगवाः 13  तेषां च वृत्तम आज्ञाय वृत्तं थुर्यॊधनस्य च  अनुनेतुम इहार्हन्ति धृतराष्ट्रं सुहृज्जनाः 14  न हि ते विग्रहं वीराः कुर्वन्ति कुरुभिः सह  अविनाशेन लॊकस्य काङ्क्षन्ते पाण्डवाः सवकम 15  यश चापि धार्तराष्ट्रस्य हेतुः सयाथ विग्रहं परति  स च हेतुर न मन्तव्यॊ बलीयांसस तदा हि ते 16  अक्षौहिण्यॊ हि सप्तैव धर्मपुत्रस्य संगताः  युयुत्समानाः कुरुभिः परतीक्षन्ते ऽसय शासनम 17  अपरे पुरुषव्याघ्राः सहस्राक्षौहिणी समाः  सात्यकिर भीमसेनश च यमौ च सुमहाबलौ 18  एकाथशैताः पृतना एकतश च समागताः  एकतश च महाबाहुर बहुरूपॊ धनंजयः 19  यदा किरीटी सेनाभ्यःसर्वाभ्यॊ वयतिरिच्यते  एवम एव महाबाहुर वासु थेवॊ महाथ्युतिः 20  बहुलत्वं च सेनानां विक्रमं च किरीटिनः  बुथ्धिमत्तां च कृष्णस्य बुथ्ध्वा युध्येत कॊ नरः 21  ते भवन्तॊ यदा धर्मं यदा समयम एव च  परयच्छन्तु परथातव्यं मा वः कालॊ ऽतयगाथ अयम   



 |  1   [व]  तस्य तथ वचनं शरुत्वा परज्ञावृथ्धॊ महाथ्युतिः  संपूज्यैनं यदाकालं भीष्मॊ वचनम अब्रवीत 2  थिष्ट्या कुशलिनः सर्वे पाण्डवाः सह बान्धवैः  थिष्ट्या सहायवन्तश च थिष्ट्या धर्मे च ते रताः 3  थिष्ट्या च संधिकामास ते भरातरः कुरुनन्थनाः  थिष्ट्या न युथ्धमनसः सह थामॊथरेण ते 4  भवता सत्यम उक्तं च सर्वम एतन न संशयः  अतितीक्ष्णं तु ते वाक्यं बराह्मण्याथ इति मे मतिः 5  असंशयं कलेशितास ते वने चेह च पाण्डवाः  पराप्ताश च धर्मतः सर्वं पितुर धनम असंशयम 6  किरीटी बलवान पार्दः कृतास्त्रश च महाबलः  कॊ हि पाण्डुसुतं युथ्धे विषहेत धनंजयम 7  अपि वज्रधरः साक्षात किम उतान्ये धनुर भृतः  तरयाणाम अपि लॊकानां समर्द इति मे मतिः 8  भीष्मे बरुवति तथ वाक्यं धृष्टम आक्षिप्य मन्युमान  थुर्यॊधनं समालॊक्य कर्णॊ वचनम अब्रवीत 9  न तन न विथितं बरह्मँल लॊके भूतेन केन चित  पुनर उक्तेन किं तेन भाषितेन पुनः पुनः 10  थुर्यॊधनार्दे शकुनिर थयूते निर्जितवान पुरा  समयेन गतॊ ऽरण्यं पाण्डुपुत्रॊ युधिष्ठिरः 11  न तं समयम आथृत्य राज्यम इच्छति पैतृकम  बलम आश्रित्य मत्स्यानां पाञ्चालानां च पार्दिवः 12  थुर्यॊधनॊ भयाथ विथ्वन न थथ्यात पथम अन्ततः  धर्मतस तु महीं कृत्स्नां परथथ्याच छत्रवे ऽपि च 13  यथि काङ्क्षन्ति ते राज्यं पितृपैतामहं पुनः  यदाप्रतिज्ञं कालं तं चरन्तु वनम आश्रिताः 14  ततॊ थुर्यॊधनस्याङ्के वर्तन्ताम अकुतॊभयाः  अधार्मिकाम इमां बुथ्धिं कुर्युर मौर्ख्याथ धि केवलम 15  अद ते धर्मम उत्सृज्य युथ्धम इच्छन्ति पाण्डवाः  आसाथ्येमान कुरुश्रेष्ठान समरिष्यन्ति वचॊ मम 16  किं नु राधेय वाचा ते कर्म तत समर्तुम अर्हसि  एक एव यथा पार्दः षड रदाञ जितवान युधि 17  न चेथ एवं करिष्यामॊ यथ अयं बराह्मणॊ ऽबरवीत  धरुवं युधि हतास तेन भक्षयिष्याम पांसुकान 18  धृतराष्ट्रस ततॊ भीष्मम अनुमान्य परसाथ्य च  अवभर्त्स्य च राधेयम इथं वचनम अब्रवीत 19  अस्मथ्धितम इथं वाक्यं भीष्मः शांतनवॊ ऽबरवीत  पाण्डवानां हितं चैव सर्वस्य जगतस तदा 20  चिन्तयित्वा तु पार्देभ्यः परेषयिष्यामि संजयम  स भवान परतियात्व अथ्य पाण्डवान एव माचिरम 21  स तं सत्कृत्य कौरव्यः परेषयाम आस पाण्डवान  सभामध्ये समाहूय संजयं वाक्यम अब्रवीत   



 |  1   [धृ]  पराप्तान आहुः संजय पाण्डुपुत्रान; उपप्लव्ये तान विजानीहि गत्वा  अजातशत्रुं च सभाजयेदा; थिष्ट्यानघ गरामम उपस्दितस तवम 2  सर्वान वथेः संजय सवस्तिमन्तः; कृच्छ्रं वासम अतथर्हा निरुष्य  तेषां शान्तिर विथ्यते ऽसमासु शीघ्रं; मिद्यॊपेतानाम उपकारिणां सताम 3  नाहं कव चित संजय पाण्डवानां; मिद्यावृत्तिं कां चन जात्व अपश्यम  सर्वां शरियं हय आत्मवीर्येण लब्ध्वा; पर्याकार्षुः पाण्डवा मह्यम एव 4  थॊषं हय एषां नाधिगच्छे परिक्षन; नित्यं कं चिथ येन गर्हेय पार्दान  धर्मार्दाभ्यां कर्म कुर्वन्ति नित्यं; सुखप्रिया नानुरुध्यन्ति कामान 5  धर्मं शीतं कषुत्पिपासे तदैव; निथ्रां तन्थ्रीं करॊधहर्षौ परमाथम  धृत्या चैव परज्ञया चाभिभूय; धर्मार्दयॊगान परयतन्ति पार्दाः 6  तयजन्ति मित्रेषु धनानि काले; न संवासाज जीर्यति मैत्रम एषाम  यदार्ह मानार्द करा हि पार्दास; तेषां थवेष्टा नास्त्य आजमीढस्य पक्षे 7  अन्यत्र पापाथ विषमान मन्थबुथ्धेर; थुर्यॊधनात कषुथ्रतराच च कर्णात  तेषां हीमे हीनसुखप्रियाणां; महात्मनां संजनयन्ति तेजः 8  उत्दानवीर्यः सुखम एधमानॊ; थुर्यॊधनः सुकृतं मन्यते तत  तेषां भागं यच च मन्येत बालः; शक्यं हर्तुं जीवतां पाण्डवानाम 9  यस्यार्जुनः पथवीं केशवश च; वृकॊथरः सात्यकॊ ऽजातशत्रॊः  माथ्रीपुत्रौ सृञ्जयाश चापि सर्वे; पुरा युथ्धात साधु तस्य परथानम 10  स हय एवैकः पृदिवीं सव्यसाची; गाण्डीवधन्वा परणुथेथ रदस्दः  तदा विष्णुः केशवॊ ऽपय अप्रधृष्यॊ; लॊकत्रयस्याधिपतिर महात्मा 11  तिष्ठेत कस तस्य मर्त्यः पुरस्ताथ; यः सर्वथेवेषु वरेण्य ईड्यः  पर्जन्यघॊषान परवपञ शरौघान; पतंगसंघान इव शीघ्रवेगान 12  थिशं हय उथीचीम अपि चॊत्तरान कुरून; गाण्डीवधन्वैक रदॊ जिगाय  धनं चैषाम आहरत सव्यसाची; सेनानुगान बलिथांश चैव चक्रे 13  यश चैव थेवान खाण्डवे सव्यसाची; गाण्डीवधन्वा परजिगाय सेन्थ्रान  उपाहरत फल्गुनॊ जातवेथसे; यशॊ मानं वर्धयन पाण्डवानाम 14  गथा भृतां नाथ्य समॊ ऽसति; भीमाथ धस्त्य आरॊहॊ नास्ति समश च तस्य  रदे ऽरजुनाथ आहुर अहीनम एनं; बाह्वॊर बले चायुत नागवीर्यम 15  सुशिक्षितः कृतवैरस तरस्वी; थहेत करुथ्धस तरसा धार्तराष्ट्रान  सथात्यमर्षी बलवान न शक्यॊ; युथ्धे जेतुं वासवेनापि साक्षात 16  सुचेतसौ बलिनौ शीघ्रहस्तौ; सुशिक्षितौ भरातरौ फल्गुनेन  शयेनौ यदा पक्षिपूगान रुजन्तौ; माथ्रीपुत्रौ नेह कुरून विशेताम 17  तेषां मध्ये वर्तमानस तरस्वी; धृष्टथ्युम्नः पाण्डवानाम इहैकः  सहामात्यः सॊमकानां परबर्हः; संत्यक्तात्मा पाण्डवानां जयाय 18  सहॊषितश चरितार्दॊ वयः सदः; शाल्वेयानाम अधिपॊ वै विराटः  सह पुत्रैः पाण्डवार्दे च शश्वथ; युधिष्ठिरं भक्त इति शरुतं मे 19  अवरुथ्धा बलिनः केकयेभ्यॊ; महेष्वासा भरातरः पञ्च सन्ति  केकयेभ्यॊ राज्यम आकाङ्क्षमाणा; युथ्धार्दिनश चानुवसन्ति पार्दान 20  सर्वे च वीराः पृदिवीपतीनां; समानीताः पाण्डवार्दे निविष्टाः  शूरान अहं भक्तिमतः शृणॊमि; परीत्या युक्तान संश्रितान धर्मराजम 21  गिर्याश्रया थुर्ग निवासिनश च; यॊधाः पृदिव्यां कुलजा विशुथ्धाः  मलेच्छाश च नानायुध वीर्यवन्तः; समागताः पाण्डवार्दे निविष्टाः 22  पाण्ड्यश च राजामित इन्थ्रकल्पॊ; युधि परवीरैर बहुभिः समेतः  समागतः पाण्डवार्दे महात्मा; लॊकप्रवीरॊ ऽपरतिवीर्य तेजाः 23  अस्त्रं थरॊणाथ अर्जुनाथ वासुथेवात; कृपाथ भीष्माथ येन कृतं शृणॊमि  यं तं कार्ष्णि परतिमं पराहुर एकं; स सात्यकिः पाण्डवार्दे निविष्टः 24  अपाश्रिताश चेथिकरूषकाश च; सर्वॊत्साहैर भूमिपालैः समेताः  तेषां मध्ये सूर्यम इवातपन्तं; शरिया वृतं चेथिपतिं जवलन्तम 25  अस्तम्भनीयं युधि मन्यमानं; जया कर्षतां शरेष्ठतमं पृदिव्याम  सर्वॊत्साहं कषत्रियाणां निहत्य; परसह्य कृष्णस तरसा ममर्थ 26  यशॊ मानौ वर्धयन याथवानां; पुराभिनच छिशुपालं समीके  यस्य सर्वे वर्धयन्ति सम मानं; करूष राजप्रमुखा नरेन्थ्राः 27  तम असह्यं केशवं तत्र मत्वा; सुग्रीव युक्तेन रदेन कृष्णम  संप्राथ्रवंश चेथिपतिं विहाय; सिंहं थृष्ट्वा कषुथ्रमृगा इवान्ये 28  यस तं परतीपस तरसा परत्युथीयाथ; आशंसमानॊ थवैरदे वासुथेवम  सॊ ऽशेत कृष्णेन हतः परासुर; वातेनेवॊन्मदितः कर्णिकारः 29  पराक्रमं मे यथ अवेथयन्त; तेषाम अर्दे संजय केशवस्य  अनुस्मरंस तस्य कर्माणि विष्णॊर; गावल्गणे नाधिगच्छामि शान्तिम 30  न जातु ताञ शत्रुर अन्यः सहेत; येषां स सयाथ अग्रणीर वृष्णिसिंहः  परवेपते मे हृथयं भयेन; शरुत्वा कृष्णाव एकरदे समेतौ 31  नॊ चेथ गच्छेत संगरं मन्थबुथ्धिस; ताभ्यां सुतॊ मे विपरीतचेताः  नॊ चेत कुरून संजय निर्थहेताम; इन्थ्रा विष्णू थैत्य सेनां यदैव  मतॊ हि मे शक्रसमॊ धनंजयः; सनातनॊ वृष्णिवीरश च विष्णुः 32  धर्मारामॊ हरीनिषेधस तरस्वी; कुन्तीपुत्रः पाण्डवॊ ऽजातशत्रुः  थुर्यॊधनेन निकृतॊ मनस्वी; नॊ चेत करुथ्ध परथहेथ धार्तराष्ट्रान 33  नाहं तदा हय अर्जुनाथ वासुथेवाथ; भीमाथ वापि परथहेथ धार्तराष्ट्रान  यदा राज्ञः करॊधथीप्तस्य सूत; मन्यॊर अहं भीततरः सथैव 34  अलं तपॊ बरह्मचर्येण युक्तः; संकल्पॊ ऽयं मानसस तस्य सिध्येत  तस्य करॊधं संजयाहं सिमीके; सदाने जानभृशम अस्म्य अथ्य भीतः 35  स गच्छ शीघ्रं परहितॊ रदेन; पाञ्चालराजस्य चमूं परेत्य  अजातशत्रुं कुशलं सम पृच्छेः; पुनः पुनः परीतियुक्तं वथेस तवम 36  जनार्थनं चापि समेत्य तात; महामात्रं वीर्यवताम उथारम  अनामयं मथ्वचनेन पृच्छेर; धृतराष्ट्रः पाण्डवैः शान्तिम ईप्सुः 37  न तस्य किं चिथ वचनं न कुर्यात; कुन्तीपुत्रॊ वासुथेवस्य सूत  परियश चैषाम आत्मसमश च कृष्णॊ; विथ्वांश चैषां कर्मणि नित्ययुक्तः 38  समानीय पाणवान सृञ्जयांश च; जनार्थनं युयुधानं विराटम  अनामयं मथ्वचनेन पृच्छेः; सर्वांस तदा थरौपथेयांश च पञ्च 39  यथ यत तत्र पराप्तकालं परेभ्यस; तवं मन्येदा भारतानां हितं च  तत तथ भाषेदाः संजय राजमध्ये; न मूर्छयेथ यन न भवेच च युथ्धम   



 |  1   [व]  राज्ञस तु वचनं शरुत्वा धृतराष्ट्रस्य संजयः  उपप्लव्यं ययौ थरष्टुं पाण्डवान अमितौजसः 2  स तु राजानम आसाथ्य धर्मात्मानं युधिष्ठिरम  परणिपत्य ततः पूर्वं सूतपुत्रॊ ऽभयभाषत 3  गावल्गणिः संजय सूत सूनुर; अजातशत्रुम अवथत परतीतः  थिष्ट्या राजंस तवाम अरॊगं परपश्ये; सहायवन्तं च महेन्थ्रकल्पम 4  अनामयं पृच्छति तवाम्बिकेयॊ; वृथ्धॊ राजा धृतराष्ट्रॊ मनीषी  कच चिथ भीमः कुशली पाण्डवाग्र्यॊ; धनंजयस तौ च माथ्री तनूजौ 5  कच चित कृष्णा थरौपथी राजपुत्री; सत्यव्रता वीर पत्नी सपुत्रा  मनस्विनी यत्र च वाञ्छसि तवम; इष्टान कामान भारत सवस्ति कामः 6  गावल्गणे संजय सवागतं ते; परीतात्माहं तवाभिवथामि सूत  अनामयं परतिजाने तवाहं; सहानुजैः कुशली चास्मि विथ्वन 7  चिराथ इथं कुशलं भरतस्य; शरुत्वा राज्ञः कुरुवृथ्धस्य सूत  मन्ये साक्षाथ थृष्टम अहं नरेन्थ्रं; थृष्ट्वैव तवां संजय परीतियॊगात 8  पितामहॊ नः सदविरॊ मनस्वी; महाप्रज्ञः सर्वधर्मॊपपन्नः  स कौरव्यः कुशली तात भीष्मॊ; यदापूर्वं वृत्तिर अप्य अस्य कच चित 9  कच चिथ राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रॊ; वैचित्र वीर्यः कुशली महात्मा  महाराजॊ बाह्लिकः परातिपेयः; कच चिथ विथ्वान कुशली सूतपुत्र 10  स सॊमथत्तः कुशली तात कच चिथ; भूरिश्रवाः सत्यसंधः शलश च  थरॊणः सपुत्रश च कृपश च विप्रॊ; महेष्वासाः कच चिथ एते ऽपय अरॊगाः 11  महाप्राज्ञाः सर्वशास्त्रावथाता; धनुर भृतां मुख्यतमाः पृदिव्याम  कच चिन मानं तात लभन्त एते; धनुर भृतः कच चिथ एते ऽपय अरॊगाः 12  सर्वे कुरुभ्यः सपृहयन्ति संजय; धनुर्धरा ये पृदिव्यां युवानः  येषां राष्ट्रे निवसति थर्शनीयॊ; महेष्वासः शीलवान थरॊणपुत्रः 13  वैश्यापुत्रः कुशली तात कच चिन; महाप्राज्ञॊ राजपुत्रॊ युयुत्सुः  कर्णॊ ऽमात्यः कुशली तात कच चित; सुयॊधनॊ यस्य मन्थॊ विधेयः 14  सत्रियॊ वृथ्धा भारतानां जनन्यॊ; महानस्यॊ थासभार्याश च सूत  वध्वः पुत्रा भागिनेया भगिन्यॊ; थौहित्रा वा कच चिथ अप्य अव्यलीकाः 15  कच चिथ राजा बाह्मणानां यदावत; परवर्तते पूर्ववत तात वृत्तिम  कच चिथ थायान मामकान धार्तराष्ट्रॊ; थविजातीनां संजय नॊपहन्ति 16  कच चिथ राजा धृतराष्ट्रः सपुत्र; उपेक्षते बराह्मणातिक्रमान वै  कच चिन न हेतॊर इव वर्त्म भूत; उपेक्षते तेषु स नयून वृत्तिम 17  एतज जयॊतिर उत्तमं जीवलॊके; शुक्लं परजानां विहितं विधात्रा  ते चेल लॊभं न नियच्छन्ति मन्थाः; कृत्स्नॊ नाशॊ भविता कौरवाणाम 18  कच चिथ राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रॊ; बुभूषते वृत्तिम अमात्यवर्गे  कच चिन न भेथेन जिजीविषन्ति; सुहृथ रूपा थुर्हृथश चैकमित्राः 19  कच चिन न पापं कदयन्ति तात; ते पाण्डवानां कुरवः सर्व एव  कच चिथ थृष्ट्वा थस्यु संघान समेतान; समरन्ति पार्दस्य युधां परणेतुः 20  मौर्वी भुजाग्र परहितान सम तात; थॊधूयमानेन धनुर्धरेण  गाण्डीवमुक्तान सतनयित्नुघॊषान; अजिह्मगान कच चिथ अनुस्मरन्ति 21  न हय अपश्यं कं चिथ अहं पृदिव्यां; शरुतं समं वाधिकम अर्जुनेन  यस्यैक षष्टिर निशितास तीक्ष्णधाराः; सुवाससः संमतॊ हस्तवापः 22  गथापाणिर भीमसेनस तरस्वी; परवेपयञ शत्रुसंघान अनीके  नागः परभिन्न इव नड्वलासु; चङ्क्रम्यते कच चिथ एनं समरन्ति 23  माथ्रीपुत्रः सहथेवः कलिङ्गान; समागतान अजयथ थन्तकूरे  वामेनास्यन थक्षिणेनैव यॊ वै; महाबलं कच चिथ एनं समरन्ति 24  उथ्यन्न अयं नकुलः परेषितॊ वै; गावल्गणे संजय पश्यतस ते  थिशं परतीचीं वशम आनयन मे; माथ्री सुतं कच चिथ एनं समरन्ति 25  अभ्याभवॊ थवैतवने य आसीथ; थुर्मन्त्रिते घॊषयात्रा गतानाम  यत्र मन्थाञ शत्रुवशं परयातान; अमॊचयथ भीमसेनॊ जयश च 26  अहं पश्चाथ अर्जुनम अभ्यरक्षं; माथ्रीपुत्रौ भीमसेनश च चक्रे  गाण्डीवभृच छत्रुसंघान उथस्य; सवस्त्य आगमत कच चिथ एनं समरन्ति 27  न कर्मणा साधुनैकेन नूनं; कर्तुं शक्यं भवतीह संजय  सर्वात्मना परिजेतुं वयं चेन; न शक्नुमॊ धृतराष्ट्रस्य पुत्रम   



 |  1   [सम्जय]  यदार्हसे पाण्डव तत तदैव; कुरून कुरुश्रेष्ठ जनं च पृच्छसि  अनामयास तात मनस्विनस ते; कुरुश्रेष्ठान पृच्छसि पार्द यांस तवम 2  सन्त्य एव वृथ्धाः साधवॊ धार्तराष्ट्रे; सन्त्य एव पापाः पाण्डव तस्य विथ्धि  थथ्याथ रिपॊश चापि हि धार्तराष्ट्रः; कुतॊ थायाँल लॊपयेथ बराह्मणानाम 3  यथ युष्माकं वर्तते ऽसौ न धर्म्यम; अथ्रुग्धेषु थरुग्धवत तन न साधु  मित्र धरुक सयाथ धृतराष्ट्रः सपुत्रॊ; युष्मान थविषन साधु वृतान असाधुः 4  न चानुजानाति भृशं च तप्यते; शॊचत्य अन्तः सदविरॊ ऽजातशत्रॊ  शृणॊति हि बराह्मणानां समेत्य; मित्रथ्रॊहः पातकेभ्यॊ गरीयान 5  समरन्ति तुभ्यं नरथेवं संगमे; युथ्धे च जिष्णॊश च युधां परणेतुः  समुत्कृष्टे थुन्थुभिशङ्खशब्थे; गथापाणिं भीमसेनं समरन्ति 6  माथ्री सुतौ चापि रणाजिमध्ये; सर्वा थिशः संपतन्तौ समरन्ति  सेनां वर्षन्तौ शरवर्षैर अजस्रं; महारदौ समरे थुष्प्रकम्प्यौ 7  न तव एव मन्ये पुरुषस्य राजन्न; अनागतं जञायते यथ भविष्यम  तवं चेथ इमं सर्वधर्मॊपपन्नः; पराप्तः कलेशं पाण्डव कृच्छ्ररूपम 8  तवम एवैतत सर्वम अतश च भूयः; समीकुर्याः परज्ञयाजात शत्रॊ  न कामार्दं संत्यजेयुर हि धर्मं; पाण्डॊः सुताः सर्व एवेन्थ्र कल्पाः 9  तवम एवैतत परज्ञयाजात शत्रॊ; शमं कुर्या येन शर्माप्नुयुस ते  धार्तराष्ट्राः पाण्डवाः सृञ्जयाश च; ये चाप्य अन्ये पार्दिवाः संनिविष्टाः 10  यन माब्रवीथ धृतराष्ट्रॊ निशायाम; अजातशत्रॊ वचनं पिता ते  सहामात्यः सह पुत्रश च राजन; समेत्य तां वाचम इमां निबॊध   



 |  1   [य]  समागताः पाण्डवाः सृञ्जयाश च; जनार्थनॊ युयुधानॊ विराटः  यत ते वाक्यं धृतराष्ट्रानुशिष्टं; गावल्गणे बरूहि तत सूतपुत्र 2  अजत शत्रुं च वृकॊथरं च; धनंजयं माथ्रवतीसुतौ च  आमन्त्रये वासुथेवं च शौरिं; युयुधानं चेकितानं विराटम 3  पाञ्चालानाम अधिपं चैव वृथ्धं; धृष्टथ्युम्नं पार्षतं याज्ञसेनिम  सर्वे वाचं शृणुतेमां मथीयां; वक्ष्यामि यां भूतिम इच्छन कुरूणाम 4  शमं राजा धृतराष्ट्रॊ ऽभिनन्थन्न; अयॊजयत तवरमाणॊ रदं मे  स भरातृपुत्र सवजनस्य राज्ञस; तथ रॊचतां पाण्डवानां शमॊ ऽसतु 5  सर्वैर धर्मैः समुपेताः सद पार्दाः; परस्दानेन मार्थवेनार्जवेन  जाताः कुले अनृशंसा वथान्या; हरीनिषेधाः कर्मणां निश्चयज्ञाः 6  न युज्यते कर्म युष्मसु हीनं; सत्त्वं हि वस ताथृशं भीमसेनाः  उथ्भासते हय अञ्जन बिन्थुवत तच; छुक्ले वस्त्रे यथ भवेत किल्बिषं वः 7  सर्वक्षयॊ थृश्यते यत्र कृत्स्नः; पापॊथयॊ निरयॊ ऽभाव संस्दः  कस तत कुर्याज जतु कर्म परजानन; पराजयॊ यत्र समॊ जयश च 8  ते वै धन्य यैः कृतं जञातिकार्यं; ये वः पुत्राः सुहृथॊ बान्धवाश च  उपक्रुष्टं जीवितं संत्यजेयुस; ततः कुरूणां नियतॊ वै भवः सयात 9  ते चेत कुरून अनुशास्य सद पार्दा; निनीय सर्वान थविषतॊ निगृह्य  समं वस तज जीवितं मृत्युना सयाथ; यज जीवध्वं जञातिवधे न साधु 10  कॊ हय एव युस्मान सह केशवेन; स चेकितानान पार्षत बाहुगुप्तान  स सात्यकीन विषहेत परजेतुं; लब्ध्वापि थेवान सचिवान सहेन्थ्रान 11  कॊ वा कुरून थरॊण भीष्माभिगुप्तान; अश्वत्दाम्ना शल्य कृपाथिभिश च  रणे परसॊढुं विषहेत राजन; राधेय गुप्तान सह भूमिपालैः 12  महथ बलं धार्तराष्ट्रस्य राज्ञः; कॊ वै शक्तॊ हन्तुम अक्षीयमाणः  सॊ ऽहं जये चैव पराजये च; निःश्रेयसं नाधिगच्छामि किं चित 13  कदं हि नीचा इव थौष्कुलेया; निर्धर्मार्दं कर्म कुर्युश च पार्दाः  सॊ ऽहं परसाथ्य परणतॊ वासुथेवं; पाञ्चालानाम अधिपं चैव वृथ्धम 14  कृताञ्जलिः शरणं वः परपथ्ये; कदं सवस्ति सत्यात कुरुसृञ्जयानाम  न हय एव ते वचनं वासुथेवॊ; धनंजयॊ वा जातु किं चिन न कुर्यात 15  पराणान आथौ याच्यमानः कुतॊ ऽनयथ; एतथ विथ्वन साधनार्दं बरवीमि  एतथ राज्ञॊ भीष्म पुरॊगमस्य; मतं यथ वः शान्तिर इहॊत्तमा सयात   



 |  1   [य]  कां नु वाचं संजय मे शृणॊषि; युथ्धैषिणीं येन युथ्धाथ बिभेषि  अयुथ्धं वै तात युथ्धाथ गरीयः; कस तल लब्ध्वा जातु युध्येत सूत 2  अकुर्वतश चेत पुरुषस्य संजय; सिध्येत संकल्पॊ मनसा यं यम इच्छेत  न कर्म कुर्याथ विथितं ममैतथ; अन्यत्र युथ्धाथ बहु यल लघीयः 3  कुतॊ युथ्धं जातु नरः परजानन; कॊ थैवशप्तॊ ऽभिवृणीत युथ्धम  सुखैषिणः कर्म कुर्वन्ति पार्दा; धर्माथ अहीनं यच च लॊकस्य पद्यम 4  कर्मॊथयं सुखम आशंसमानः; कृच्छ्रॊपायं तत्त्वतः कर्म थुःखम  सुखप्रेप्सुर विजिघांसुश च थुःखं; येन्थ्रियाणां परीतिवशानुगामी  कामाभिध्या सवशरीरं थुनॊति; यया परयुक्तॊ ऽनुकरॊति थुःखम 5  यदेध्यमानस्य समिथ्ध तेजसॊ; भूयॊ बलं वर्धते पावकस्य  कामार्दलाभेन तदैव भूयॊ; न तृप्यते सर्विषेवाग्निर इथ्धः  संपश्येमं भॊगचयं महान्तं; सहास्माभिर धृतराष्ट्रस्य राज्ञः 6  नाश्रेयसाम ईश्वरॊ विग्रहाणां; नाश्रेयसां गीतशब्थं शृणॊति  नाश्रेयसः सेवते माल्यगन्धान; न चाप्य अश्रेयांस्य अनुलेपनानि 7  नाश्रेयसः परावरान अध्यवस्ते; कदं तव अस्मान संप्रणुथेत कुरुभ्यः  अत्रैव च सयाथ अवधूय एष; कामः शरीरे हृथयं थुनॊति 8  सवयं राजा विषमस्दः परेषु; सामस्द्यम अन्विच्छति तन न साधु  यदात्मनः पश्यति वृत्तम एव; तदा परेषाम अपि सॊ ऽभयुपैति 9  आसन्नम अग्निं तु निथाघकाले; गम्भीरकक्षे गहने विसृज्य  यदा वृथ्धं वायुवशेन शॊचेत; कषेमं मुमुक्षुः शिशिर वयपाये 10  पराप्तैश्वर्यॊ धृतराष्ट्रॊ ऽथय राजा; लालप्यते संजय कस्य हेतॊः  परगृह्य थुर्बुथ्धिम अनार्जवे रतं; पुत्रं मन्थं मूढम अमन्त्रिणं तु 11  अनाप्तः सन्न आप्ततमस्य वाचं; सुयॊधनॊ विथुरस्यावमन्य  सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः परियैषी; संबुध्यमानॊ विशते ऽधर्मम एव 12  मेधाविनं हय अर्दकामं कुरूणां; बहुश्रुतं वाग्मिनं शीलवन्तम  सूत राजा धृतराष्ट्रः कुरुभ्यॊ; न सॊ ऽसमरथ विथुरं पुत्रकाम्यात 13  मानघ्नस्य आत्मकामस्य चेर्ष्यॊः; संरम्भिणश चार्दधर्मातिगस्य  थुर्भाषिणॊ मन्युवशानुगस्य; कामात्मनॊ थुर्हृथॊ भावनस्य 14  अनेयस्याश्रेयसॊ थीर्घमन्यॊर; मित्र थरुहः संजय पापबुथ्धेः  सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः परियैषी; परपश्यमानः परजहाथ धर्मकामौ 15  तथैव मे संजय थीव्यतॊ ऽभून; नॊ चेत कुरून आगतः सयाथ अभावः  काव्यां वाचं विरुथॊ भाषमाणॊ; न विन्थते धृतराष्ट्रात परशंसाम 16  कषत्तुर यथा अन्ववर्तन्त बुथ्धिं; कृच्छ्रं कुरून न तथाभ्याजगाम  यावत परज्ञाम अन्ववर्तन्त तस्य; तावत तेषां राष्ट्रवृथ्धिर बभूव 17  तथर्दलुब्धस्य निबॊध मे ऽथय; ये मन्त्रिणॊ धार्तराष्ट्रस्य सूत  थुःशासनः शकुनिः सूतपुत्रॊ; गावल्गणे पश्य संमॊहम अस्य 18  सॊ ऽहं न पश्यामि परीक्षमाणः; कदं सवस्ति सयात कुरुसृञ्जयानाम  आत्तैश्वर्यॊ धृतराष्ट्रः परेभ्यः; परव्राजिते विथुरे थीर्घथृष्टौ 19  आशंसते वै धृतराष्ट्रः सपुत्रॊ; महाराज्यम असपत्नं पृदिव्याम  तस्मिञ शमः केवलं नॊपलभ्यॊ; अत्यासन्नं मथ्गतं मन्यते ऽरदम 20  यत तत कर्णॊ मन्यते पारणीयं; युथ्धे गृहीतायुधम अर्जुनेन  आसंश च युथ्धानि पुरा महान्ति; कदं कर्णॊ नाभवथ थवीप एषाम 21  कर्णश च जानाति सुयॊधनश च; थरॊणश च जानाति पितामहश च  अन्ये च ये कुरवस तत्र सन्ति; यदार्जुनान नास्त्य अपरॊ धनुर्धरः 22  जानन्त्य एते कुरवः सर्व एव; ये चाप्य अन्ये भूमिपालाः समेताः  थुर्यॊधनं चापराधे चरन्तम; अरिंथमे फल्गुने ऽविथ्यमाने 23  तेनार्द बथ्धं मन्यते धार्तराष्ट्रः; शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वम  किरीटिना तालमात्रायुधेन; तथ वेथिना संयुगं तत्र गत्वा 24  गाण्डीवविस्फारित शब्थम आजाव; अशृण्वाना घार्तराष्ट्रा धरियन्ते  करुथ्धस्य चेथ भीमसेनस्य वेगात; सुयॊधनॊ मन्यते सिथ्धम अर्दम 25  इन्थ्रॊ ऽपय एतन नॊत्सहेत तात हर्तुम; ऐश्वर्यं नॊ जीवति भीमसेने  धनंजये नकुले चैव सूत; तदा वीरे सहथेवे मथीये 26  स चेथ एतां परतिपथ्येत बुथ्धिं; वृथ्धॊ राजा सह पुत्रेण सूत  एवं रणे पाण्डव कॊपथग्धा; न नश्येयुः संजय धार्तराष्ट्राः 27  जानासि तवं कलेशम अस्मासु वृत्तं; तवां पूजयन संजयाहं कषमेयम  यच चास्माकं कौरवैर भूतपूर्वं; या नॊ वृत्तिर धार्तराष्ट्रे तथासीत 28  अथ्यापि तत तत्र तदैव वर्ततां; शान्तिं गमिष्यामि यदा तवम आत्द  इन्थ्रप्रस्दे भवतु ममैव राज्यं; सुयॊधनॊ यच्छतु भारताग्र्यः   



 |  1   [स]  धर्मे नित्या पाण्डव ते विचेष्टा; लॊके शरुता थृश्यते चापि पार्द  महास्रावं जीवितं चाप्य अनित्यं; संपश्य तवं पाण्डव मा विनीनशः 2  न चेथ भागं कुरवॊ ऽनयत्र युथ्धात; परयच्छन्ते तुभ्यम अजातशत्रॊ  भैक्ष चर्याम अन्धकवृष्णिराज्ये; शरेयॊ मन्ये न तु युथ्धेन राज्यम 3  अल्पकालं जीवितं यन मनुष्ये; महास्रावं नित्यथुःखं चलं च  भूयश च तथ वयसॊ नानुरूपं; तस्मात पापं पाण्डव मा परसार्षीः 4  कामा मनुष्यं परसजन्त एव; धर्मस्य ये विध्न मूलं नरेन्थ्र  पूर्वं नरस तान धृतिमान विनिघ्नँल; लॊके परशंसां लभते ऽनवथ्याम 5  निबन्धनी हय अर्दतृष्णेह पार्द; ताम एषतॊ बाध्यते धर्म एव  धर्मं तु यः परवृणीते स बुथ्धः; कामे गृथ्धॊ हीयते ऽरदानुरॊधात 6  धर्मं कृत्वा कर्मणां तात मुख्यं; महाप्रतापः सवितेव भाति  हानेन धर्मस्य महीम अपीमां; लब्ध्वा नरः सीथति पापबुथ्धिः 7  वेथॊ ऽधीतश चरितं बरह्मचर्यं; यज्ञैर इष्टं बराह्मणेभ्यश च थत्तम  परं सदानं मन्यमानेन भूय; आत्मा थत्तॊ वर्षपूगं सुखेभ्यः 8  सुखप्रिये सेवमानॊ ऽतिवेलं; यॊगाभ्यासे यॊ न करॊति कर्म  वित्तक्षये हीनसुखॊ ऽतिवेलं; थुःखं शेते कामवेगप्रणुन्नः 9  एवं पुनर अर्दचर्या परसक्तॊ; हित्वा धर्मं यः परकरॊत्य अधर्मम  अश्रथ्थधत परलॊकाय मूढॊ; हित्वा थेहं तप्यते परेत्य मन्थः 10  न कर्मणां विप्रणाशॊ ऽसय अमुत्र; पुण्यानां वाप्य अद वा पापकानाम  पूर्वं कर्तुर गच्छति पुण्यपापं; पश्चात तव एतथ अनुयात्य एव कर्ता 11  नयायॊपेतं बराह्मणेभ्यॊ यथन्नं; शरथ्धा पूतं गन्धरसॊपपन्नम  अन्वाहार्येषूत्तम थक्षिणेषु; तदारूपं कर्म विख्यायते ते 12  इह कषेत्रे करियते पार्द कार्यं; न वै किं चिथ विथ्यते परेत्य कार्यम  कृतं तवया पारलॊक्यं च कार्यं; पुण्यं महत सथ्भिर अनुप्रशस्तम 13  जहाति मृत्युं च जरां भयं च; न कषुत्पिपासे मनसश चाप्रियाणि  न कर्तव्यं विथ्यते तत्र किं चिथ; अन्यत्र वा इन्थ्रियप्रीणनार्दात 14  एवंरूपं कर्मफलं नरेन्थ्र; मात्रावता हृथयस्य परियेण  सक्रॊधजं पाण्डव हर्षजं च; लॊकाव उभौ मा परहासीश चिराय 15  अन्तं गत्वा कर्मणां या परशंसा; सत्यं थमश चार्जवम आनृशंस्यम  अश्वमेधॊ राजसूयस तदेष्टः; पापस्यान्तं कर्मणॊ मा पुनर गाः 16  तच चेथ एवं थेशरूपेण पार्दाः; करिष्यध्वं कर्म पापं चिराय  निवसध्वं वर्षपूगान वनेषु; थुःखं वासं पाण्डवा धर्महेतॊः 17  अप्रव्रज्ये यॊजयित्वा पुरस्ताथ; आत्माधीनं यथ बलं ते तथासीत  नित्यं पाञ्चालाः सचिवास तवेमे; जनार्थनॊ युयुधानश च वीरः 18  मत्स्यॊ राजा रुक्मरदः सपुत्रः; परहारिभिः सह पुत्रैर विराटः  राजानश च ये विजिताः पुरस्तात; तवाम एव ते संश्रयेयुः समस्ताः 19  महासहायः परतपन बलस्दः; पुरस्कृतॊ वासुथेवार्जुनाभ्याम  वरान हनिष्यन थविषतॊ रङ्गमध्ये; वयनेष्यदा धार्तराष्ट्रस्य थर्पम 20  बलं कस्माथ वर्हयित्वा परस्य; निजान कस्मात कर्शयित्वा सहायान  निरुष्य कस्माथ वर्षपूगान वनेषु; युयुत्ससे पाण्डव हीनकालम 21  अप्रज्ञॊ वा पाण्डव युध्यमानॊ; अधर्मज्ञॊ वा भूतिपदाथ वयपैति  परज्ञावान वा बुध्यमानॊ ऽपि धर्मं; संरम्भाथ वा सॊ ऽपि भूतेर अपैति 22  नाधर्मे ते धीयते पार्द बुथ्धिर; न संरम्भात कर्म चकर्द पापम  अथ्धा किं तत कारणं यस्य हेतॊः; परज्ञा विरुथ्धं कर्म चिकीर्षसीथम 23  अव्याधिजं कटुकं शीर्ष रॊगं; यशॊ मुषं पापफलॊथयं च  सतां पेयं यन न पिबन्त्य असन्तॊ; मन्युं महाराज पिब परशाम्य 24  पापानुबन्धं कॊ नु तं कामयेत; कषमैव ते जयायसी नॊत भॊगाः  यत्र भीष्मः शांतनवॊ हतः सयाथ; यत्र थरॊणः सह पुत्रॊ हतः सयात 25  कृपः शल्यः सौमथत्तिर विकर्णॊ; विविंशतिः कर्णथुर्यॊधनौ च  एतान हत्वा कीथेशं तत सुखं सयाथ; यथ विन्थेदास तथ अनुब्रूहि पार्द 26  लब्ध्वापीमां पृदिवीं सागरान्तां; जरामृत्यू नैव हि तवं परजह्याः  परियाप्रिये सुखथुःखे च राजन्न; एवं विथ्वान नैव युथ्धं कुरुष्व 27  अमात्यानां यथि कामस्य हेतॊर; एवं युक्तं कर्म चिकीर्षसि तवम  अपाक्रमेः संप्रथाय सवम एभ्यॊ; मा गास तवं वा थेव यानात पदॊ ऽथय   



 |  1   [य]  असंशयं संजय सत्यम एतथ; धर्मॊ वरः कर्मणां यत तवम आत्द  जञात्वा तु मां संजय गर्हयेस तवं; यथि धर्मं यथ्य अधर्मं चरामि 2  यत्राधर्मॊ धर्मरूपाणि बिभ्रथ; धर्मः कृत्स्नॊ थृश्यते ऽधर्मरूपः  तदा धर्मॊ धारयन धर्मरूपं; विथ्वांसस तं संप्रपश्यन्ति बुथ्ध्या 3  एवम एताव आपथि लिङ्गम एतथ; धर्माधर्मौ वृत्ति नित्यौ भजेताम  आथ्यं लिङ्गं यस्य तस्य परमाणम; आपथ धर्मं संजय तं निबॊध 4  लुप्तायां तु परकृतौ येन कर्म; निष्पाथयेत तत्परीप्सेथ विहीनः  परकृतिस्दश चापथि वर्तमान; उभौ गर्ह्यौ भवतः संजयैतौ 5  अविलॊपम इच्छतां बराह्मणानां; परायश्चित्तं विहितं यथ विधात्रा  आपथ्य अदाकर्मसु वर्तमानान; विकर्मस्दान संजय गर्हयेत 6  मनीषिणां तत्त्वविच छेथनाय; विधीयते सत्सु वृत्तिः सथैव  अब्राह्मणाः सन्ति तु ये न वैथ्याः; सर्वॊच्छेथं साधु मन्येत तेभ्यः 7  तथर्दा नः पितरॊ ये च पूर्वे; पितामहा ये च तेभ्यः परे ऽनये  परज्ञैषिणॊ य च हि कर्म चक्रुर; नास्त्य अन्ततॊ नास्ति नास्तीति मन्ये 8  यत किं चिथ एतथ वित्तम अस्यां पृदिव्यां; यथ थेवानां तरिथशानां परत्र  पराजापत्यं तरिथिवं बरह्मलॊकं; नाधर्मतः संजय कामये तत 9  धर्मेश्वरः कुशलॊ नीतिमांश चाप्य; उपासिता बराह्मणानां मनीषी  नानाविधांश चैव महाबलांश च; राजन्य भॊजनान अनुशास्ति कृष्णः 10  यथि हय अहं विसृजन सयाम अगर्ह्यॊ; युध्यमानॊ यथि जह्यां सवधर्मम  महायशाः केशवस तथ बरवीतु; वासुथेवस तूभयॊर अर्दकामः 11  शैनेया हि चैत्रकाश चान्धकाश च; वार्ष्णेय भॊजाः कौकुराः सृञ्जयाश च  उपासीना वासुथेवस्य बुथ्धिं; निगृह्य शत्रून सुहृथॊ नन्थयन्ति 12  वृष्ण्यन्धका हय उग्रसेनाथयॊ वै; कृष्ण परणीताः सर्वैवेन्थ्र कल्पाः  मनस्विनः सत्यपराक्रमाश च; महाबला याथवा भॊगवन्तः 13  काश्यॊ बभ्रुः शरियम उत्तमां गतॊ; लब्ध्वा कृत्णं भरातरम ईशितारम  यस्मै कामान वर्षति वासुथेवॊ; गरीष्मात्यये मेघ इव परजाभ्यः 14  ईथृशॊ ऽयं केशवस तात भूयॊ; विथ्मॊ हय एनं कर्मणां निश्चयज्ञम  परियश च नः साधुतमश च कृष्णॊ; नातिक्रमे वचनं केशवस्य   



 |  1   [व]  अविनाशं संजय पाण्डवानाम; इच्छाम्य अहं भूतिम एषां परियं च  तदा राज्ञॊ धृतराष्ट्रस्य सूत; सथाशंसे बहुपुत्रस्य वृथ्धिम 2  कामॊ हि मे संजय नित्यम एव; नान्यथ बरूयां तान परति शाम्यतेति  राज्ञश च हि परियम एतच छृणॊमि; मन्ये चैतत पाण्डवानां समर्दम 3  सुथुष्करश चात्र शमॊ हि नूनं; परथर्शितः संजय पाण्डवेन  यस्मिन गृथ्धॊ धृतराष्ट्रः सपुत्रः; कस्माथ एषां कलहॊ नात्र मूर्च्छेत 4  तत्त्वं धर्मं विचरन संजयेह; मत्तश च जानासि युधिष्ठिराच च  अदॊ कस्मात संजय पाण्डवस्य; उत्साहिनः पूरयतः सवकर्म  यदाख्यातम आवसतः कुटुम्बं; पुराकल्पात साधु विलॊपम आत्द 5  अस्मिन विधौ वर्तमाने यदावथ; उच्चावचा मतयॊ बराह्मणानाम  कर्मणाहुः सिथ्थिम एके परत्र; हित्वा कर्म विथ्यया सिथ्धिम एके  नाभुञ्जानॊ भक्ष्यभॊज्यस्य तृप्येथ; विथ्वान अपीह विथितं बराह्मणानाम 6  या वै विथ्याः साधयन्तीह कर्म; तासां फलं विथ्यते नेतरासाम  तत्रेह वै थृष्टफलं तु कर्म; पीत्वॊथकं शाम्यति तृष्णयार्तः 7  सॊ ऽयं विधिर विहितः कर्मणैव; तथ वर्तते संजय तत्र कर्म  तत्र यॊ ऽनयत कर्मणः साधु मन्येन; मॊघं तस्य लपितं थुर्बलस्य 8  कर्मणामी भान्ति थेवाः परत्र; कर्मणैवेह पलवते मातरिश्वा  अहॊरात्रे विथधत कर्मणैव; अतन्थ्रितॊ नित्यम उथेति सूर्यः 9  मासार्ध माथान अद नक्षत्रयॊगान; अतन्थ्रितश चन्थ्रमा अभ्युपैति  अतन्थ्रितॊ थहते जातवेथाः; समिध्यमानः कर्म कुर्वन परजाभ्यः 10  अतन्थ्रिता भारम इमं महान्तं; बिभर्ति थेवी पृदिवी बलेन  अतन्थ्रिताः शीघ्रम अपॊ वहन्ति; संतर्पयन्त्यः सर्वभूतानि नथ्यः 11  अतन्थ्रितॊ वर्षति भूरि तेजाः; संनाथयन्न अन्तरिक्षं थिवं च  अतन्थ्रितॊ बरह्मचर्यं चचार; शरेष्ठत्वम इच्छन बलभिथ थेवतानाम 12  हित्वा सुखं मनसश च परियाणि; तेन शक्रः कर्मणा शरैष्ठ्यम आप  सत्यं धर्मपालयन्न अप्रमत्तॊ; थमं तितिक्षां समतां परियं च  एतानि सर्वाण्य उपसेवमानॊ; थेवराज्यं मघवान पराप मुख्यम 13  बृहस्पतिर बरह्मचर्यं चचार; समाहितः संशितात्मा यदावत  हित्वा सुखं परतिरुध्येन्थ्रियाणि; तेन थेवानाम अगमथ गौरवं सः 14  नक्षत्राणि कर्मणामुत्र भान्ति; रुथ्राथित्या वसवॊ ऽदापि विश्वे  यमॊ राजा वैश्रवणः कुबेरॊ; गन्धर्वयक्षाप्सरसश च शुभ्राः  बरह्मचर्यं वेथविथ याः करियाश च; निषेवमाणा मुनयॊ ऽमुत्र भान्ति 15  जानन्न इमं सर्वलॊकस्य धर्मं; बराह्मणानां कषत्रियाणां विशां च  स कस्मात तवं जानतां जञानवान सन; वयायच्छसे संजय कौरवार्दे 16  आम्नायेषु नित्यसंयॊगम अस्य; तदाश्वमेधे राजसूये च विथ्धि  संपूज्यते धनुषा वर्मणा च; हस्तत्राणै रदशस्त्रैश च भूयः 17  ते चेथ इमे कौरवाणाम उपायम; अधिगच्छेयुर अवधेनैव पार्दाः  धर्मत्राणं पुण्यम एषां कृतं सयाथ; आर्ये वृत्रे भीमसेनं निगृह्य 18  ते चेत पित्र्ये कर्मणि वर्तमाना; आपथ्येरन थिष्ट वशेन मृत्युम  यदाशक्त्या पूरयन्तः सवकर्म; तथ अप्य एषां निधनं सयात परशस्तम 19  उताहॊ तवं मन्यसे सर्वम एव; राज्ञां युथ्धे वर्तते धर्मतन्त्रम  अयुथ्धे वा वर्तते धर्मतन्त्रं; तदैव ते वाचम इमां शृणॊमि 20  चातुर्वर्ण्यस्य परदमं विभागम; अवेक्ष्य तवं संजय सवं च कर्म  निशम्यादॊ पाण्डवानां सवकर्म; परशंस वा निन्थ वा या मतिस ते 21  अधीयीत बराह्मणॊ ऽदॊ यजेत; थथ्याथ इयात तीर्दमुख्यानि चैव  अध्यापयेथ याजयेच चापि याज्यान; परतिग्रहान वा विथितान परतीच्छेत 22  तदा राजन्यॊ रक्षणं वै परजानां; कृत्वा धर्मेणाप्रमत्तॊ ऽद थत्त्वा  यज्ञैर इष्ट्वा सर्ववेथान अधीत्य; थारान कृत्वा पुण्यकृथ आवसेथ गृहान 23  वैश्यॊ ऽधीत्य कृषिगॊरक्ष पुण्यैर; वित्तं चिन्वन पालयन्न अप्रमत्तः  परियं कुर्वन बराह्मणक्षत्रियाणां; धर्मशीलः पुण्यकृथ आवसेथ गृहान 24  परिचर्या वन्थनं बराह्मणानां; नाधीयीत परतिषिथ्धॊ ऽसय यज्ञः  नित्यॊत्दितॊ भूतये ऽतन्थ्रितः सयाथ; एष समृतः शूथ्र धर्मः पुराणः 25  एतान राजा पालयन्न अप्रमत्तॊ; नियॊजयन सर्ववर्णान सवधर्मे  अकामात्मा समवृत्तिः परजासु; नाधार्मिकान अनुरुध्येत कामान 26  शरेयांस तस्माथ यथि विथ्येत कश चिथ; अभिज्ञातः सर्वधर्मॊपपन्नः  स तं थुष्टम अनुशिष्यात परजानन; न चेथ गृध्येथ इति तस्मिन न साधु 27  यथा गृध्येत परभूमिं नृशंसॊ; विधिप्रकॊपाथ बलम आथथानः  अतॊ राज्ञां भविता युथ्धम एतत; तत्र जातं वर्म शस्त्रं धनुश च  इन्थ्रेणेथं थस्युवधाय कर्म; उत्पाथितं वर्म शस्त्रं धनुश च 28  सतेनॊ हरेथ यत्र धनं हय अथृष्टः; परसह्य वा यत्र हरेत थृष्टः  उभौ गर्ह्यौ भवतः संजयैतौ; किं वै पृदक तवं धृतराष्ट्रस्य पुत्रे  यॊ ऽयं लॊभान मन्यते धर्मम एतं; यम इच्छते मनुवशानुगामी 29  भागः पुनः पाण्डवानां निविष्टस; तं नॊ ऽकस्माथ आथथीरन परे वै  अस्मिन पथे युथ्यतां नॊ वधॊ ऽपि; शलघ्यः पित्र्यः परराज्याथ विशिष्टः  एतान धर्मान कौरवाणां पुराणान; आचक्षीदाः संजय राज्यमध्ये 30  ये ते मन्था मृत्युवशाभिपन्नाः; समानीता धार्तराष्ट्रेण मूढाः  इथं पुनः कर्म पापीय एव; सभामध्ये पश्य वृत्तं कुरूणाम 31  परियां भार्यां थरौपथीं पाण्डवानां; यशस्विनीं शीलवृत्तॊपपन्नाम  यथ उपेक्षन्त कुरवॊ भीष्म मुख्याः; कामानुगेनॊपरुथ्धां रुथन्तीम 32  तं चेत तथा ते स कुमार वृथ्धा; अवारयिष्यन कुरवः समेताः  मम परियं धृतराष्ट्रॊ ऽकरिष्यत; पुत्राणां च कृतम अस्याभविष्यत 33  थुःशासनः परातिलॊम्यान निनाय; सभामध्ये शवशुराणां च कृष्णाम  सा तत्र नीता करुणान्य अवॊचन; नान्यं कषत्तुर नादम अथृष्टकं चित 34  कार्पण्याथ एव सहितास तत्र राज्ञॊ; नाशक्नुवन परतिवक्तुं सभायाम  एकः कषत्ता धर्म्यम अर्दं बरुवाणॊ; धर्मं बुथ्ध्वा परत्युवाचाल्प बुथ्धिम 35  अनुक्त्वा तवं धर्मम एवं सभायाम; अदेच्छसे पाण्डवस्यॊपथेष्टुम  कृष्णा तव एतत कर्म चकार शुथ्धं; सुथुष्करं तथ धि सभां समेत्य  येन कृच्छ्रात पाण्डवान उज्जहार; तदात्मानं नौर इव सागरौघात 36  यत्राब्रवीत सूतपुत्रः सभायां; कृष्णां सदितां शवशुराणां समीपे  न ते गतिर विथ्यते याज्ञसेनि; परपथ्येथानीं धार्तराष्ट्रस्य वेश्म  पराजितास ते पतयॊ न सन्ति; पतिं चान्यं भामिनि तवं वृणीष्व 37  यॊ बीभत्सॊर हृथये परौढ आसीथ; अस्दि परच्छिन मर्मघाती सुघॊरः  कर्णाच्छरॊ वान्मयस तिग्मतेजाः; परतिष्ठितॊ हृथये फल्गुनस्य 38  कृष्णाजिनानि परिधित समानान; थुःशासनः कटुकान्य अभ्यभाषत  एते सर्वे षण्ढतिला विनष्टाः; कषयं गता नरकं थीर्घकालम 39  गान्धारराजः शकुनिर निकृत्या; यथ अब्रवीथ थयूतकाले स पार्दान  पराजितॊ नकुलः किं तवास्ति; कृष्णया तवं थीव्य वै याज्ञसेन्या 40  जानासि तवं संजय सर्वम एतथ; थयूते ऽवाच्यं वाक्यम एवं यदॊक्तम  सवयं तव अहं परार्दये तत्र गन्तुं; समाधातुं कार्यम एतथ विपन्नम 41  अहापयित्वा यथि पाण्डवार्दं; शमं कुरूणाम अद चेच चरेयम  पुण्यं च मे सयाच चरितं महॊथयं; मुच्येरंश च कुरवॊ मृत्युपाशात 42  अपि वाचं भाषमाणस्य काव्यां; धर्मारामाम अर्दवतीम अहिंस्राम  अवेक्षेरन धार्तराष्ट्राः समक्षं; मां च पराप्तं कुरवः पूजयेयुः 43  अतॊ ऽनयदा रदिना फल्गुनेन; भीमेन चैवाहव थंशितेन  परासिक्तान धार्तराष्ट्रांस तु विथ्धि; परथह्यमानान कर्मणा सवेन मन्थान 44  पराजितान पाण्डवेयांस तु वाचॊ; रौथ्ररूपा भाषते धार्तराष्ट्रः  गथाहस्तॊ भीमसेनॊ ऽपरमत्तॊ; थुर्यॊधनं समारयित्वा हि काले 45  सुयॊधनॊ मन्युमयॊ महाथ्रुमः; सकन्धः कर्णः शकुनिस तस्य शाखाः  थुःशासनः पुष्पफले समृथ्धे; मूलं राजा धृतराष्ट्रॊ ऽमनीषी 46  युधिष्ठिरॊ धर्ममयॊ महाथ्रुमः; सकन्धॊ ऽरजुनॊ भीमसेनॊ ऽसय शाखाः  माथ्रीपुत्रौ पुष्पफले समृथ्धे; मूलं तव अहं बरह्म च बराह्मणाश च 47  वनं राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रॊ; वयाघ्रा वने संजय पाण्डवेयाः  मा वनं छिन्धि स वयाघ्रं मा वयाघ्रान नीनशॊ वनात 48  निर्वनॊ वध्यते वयाघ्रॊ निर्व्याघ्रं छिथ्यते वनम  तस्माथ वयाघ्रॊ वनं रक्षेथ वनं वयाघ्रं च पालयेत 49  लता धर्मा धार्तराष्ट्राः शालाः संजय पाण्डवाः  न लता वर्धते जातु अनाश्रित्य महाथ्रुमम 50  सदिताः शुश्रूषितुं पार्दाः सदिता यॊथ्धुम अरिंथमाः  यत्कृत्यं धृतराष्ट्रस्य तत करॊतु नराधिपः 51  सदिताः शमे महात्मानः पाण्डवा धर्मचारिणः  यॊधाः समृथ्धास तथ विथ्वन नाचक्षीदा यदातदम   



 |  1   [स]  आमन्त्रये तवा नरथेव थेव; गच्छाम्य अहं पाण्डव सवस्ति ते ऽसतु  कच चिन न वाचा वृजिनं हि किं चिथ; उच्चारितं मे मनसॊ ऽभिषङ्गात 2  जनार्थनं भीमसेनार्जुनौ च; माथ्री सुतौ सात्यकिं चेकितानम  आमन्त्र्य गच्छामि शिवं सुखं वः; सौम्येन मां पश्यत चक्षुषा नृपाः 3  अनुज्ञातः संजय सवस्ति गच्छ; न नॊ ऽकार्षीर अप्रियं जातु किं चित  विथ्मश च तवा ते च वयं च सर्वे; शुथ्धात्मानं मध्यगतं सभस्दम 4  आप्तॊ थूतः संजय सुप्रियॊ ऽसि; कल्याण वाक शीलवान थृष्टिमांश च  न मुह्येस तवं संजय जातु मत्या; न च करुध्येर उच्यमानॊ ऽपि तद्यम 5  न मर्मगां जातु वक्तासि रूक्षां; नॊपस्तुतिं कटुकां नॊत शुक्ताम  धर्मारामाम अर्दवतीम अहिंस्राम; एतां वाचं तव जानामि सूत 6  तवम एव नः परियतमॊ ऽसि थूत; इहागच्छेथ विथुरॊ वा थवितीयः  अभीक्ष्णथृष्टॊ ऽसि पुरा हि नस तवं; धनंजयस्यात्म समः सखासि 7  इतॊ गत्वा संजय कषिप्रम एव; उपातिष्ठेदा बराह्मणान ये तथ अर्हाः  विशुथ्धवीर्यांश चरणॊपपन्नान; कुले जातान सर्वधर्मॊपपन्नान 8  सवाध्यायिनॊ बराह्मणा भिक्षवश च; तपस्विनॊ ये च नित्या वनेषु  अभिवाथ्या वै मथ्वचनेन वृथ्धास; तदेतरेषां कुशलं वथेदाः 9  पुरॊहितं धृतराष्ट्रस्य राज्ञ; आचार्याश च ऋत्विजॊ ये च तस्य  तैश च तवं तात सहितैर यदार्हं; संगच्छेदाः कुशलेनैव सूत 10  आचार्य इष्टॊ ऽनपगॊ विधेयॊ; वेथान ईप्सन बरह्मचर्यं चचार  यॊ ऽसत्रं चतुष्पात पुनर एव चक्रे; थरॊणः परसन्नॊ ऽभिवाथ्यॊ यदार्हम 11  अधीत विथ्यश चरणॊपपन्नॊ; यॊ ऽसत्रं चतुष्पात पुनर एव चक्रे  गन्धर्वपुत्र परतिमं तरस्विनं; तम अश्वत्दामानं कुशलं सम पृच्छेः 12  शारथ्वतस्यावसदं सम गत्वा; महारदस्यास्त्रविथां वरस्य  तवं माम अभीक्ष्णं परिकीर्तयन वै; कृपस्य पाथौ संजय पाणिना सपृशेः 13  यस्मिञ शौर्यम आनृशंस्यं तपश च; परज्ञा शीलं शरुतिसत्त्वे धृतिश च  पाथौ गृहीत्वा कुरुसत्तमस्य; भीष्मस्य मां तत्र निवेथयेदाः 14  परज्ञा चक्षुर यः परणेता कुरूणां; बहुश्रुतॊ वृथ्धसेवी मनीषी  तस्मै राज्ञे सदविरायाभिवाथ्य; आचक्षीदाः संजय माम अरॊगम 15  जयेष्ठः पुत्रॊल्धृतराष्ट्रस्य मन्थॊ; मूर्खः शठः संजय पापशीलः  परशास्ता वै पृदिवी येन सर्वा; सुयॊधनं कुशलं तात पृच्छेः 16  भराता कनीयान अपि तस्य मन्थस; तदाशीलः संजय सॊ ऽपि शश्वत  महेष्वासः शूरतमः कुरूणां; थुःशासनं कुशलं तात पृच्छेः 17  वृन्थारकं कविम अर्देष्व अमूढं; महाप्रज्ञं सर्वधर्मॊपपन्नम  न तस्य युथ्धं रॊचते वै कथा चिथ; वैश्यापुत्रं कुशलं तात पृच्छेः 18  निकर्तने थेवने यॊ ऽथवितीयश; छन्नॊपधः साधु थेवी मताक्षः  यॊ थुर्जयॊ थेवितव्येन संख्ये; स चित्रसेनः कुशलं तात वाच्यः 19  यस्य कामॊ वर्तते नित्यम एव; नान्यः शमाथ भारतानाम इति सम  स बाह्लीकानाम ऋषभॊ मनस्वी; पुरा यदा माभिवथेत परसन्नः 20  गुणैर अनेकैः परवरैश च युक्तॊ; विज्ञानवान नैव च निष्ठुरॊ यः  सनेहाथ अमर्षं सहते सथैव; स सॊमथत्तः पूजनीयॊ मतॊ मे 21  अर्हत्तमः कुरुषु सौमथत्तिः; स नॊ भराता संजय मत सखा च  महेष्वासॊ रदिनाम उत्तमॊ यः; सहामात्यः कुशलं तस्य पृच्छेः 22  ये चैवान्ये कुरुमुख्या युवानः; पुत्राः पौत्रा भरातरश चैव ये नः  यं यम एषां येन येनाभिगच्छेर; अनामयं मथ्वचनेन वाच्यः 23  ये राजानः पाण्डवायॊधनाय; समानीता धार्तराष्ट्रेण के चित  वसातयः शाल्वकाः केकयाश च; तदाम्बष्ठा ये तरिगर्ताश च मुख्याः 24  पराच्यॊथीच्या थाक्षिणात्याश च शूरास; तदा परतीच्याः पार्वतीयाश च सर्वे  अनृशंसाः शीलवृत्तॊपपन्नास; तेषां सर्वेषां कुशलं तात पृच्छेः 25  हस्त्यारॊहा रदिनः साथिनश च; पथातयश चार्यसंघा महान्तः  आख्याय मां कुशलिनं सम तेषाम; अनामयं परिपृच्छेः समग्रान 26  तदा राज्ञॊ हय अर्दयुक्तान अमात्यान; थौवारिकान ये च सेनां नयन्ति  आयव्ययं ये गणयन्ति युक्ता; अर्दाश च ये महतश चिन्तयन्ति 27  गान्धारराजः शकुनिः पार्वतीयॊ; निकर्तने यॊ ऽथवितीयॊ ऽकषथेवी  मानं कुर्वन धार्तराष्ट्रस्य सूत; मिद्या बुथ्धेः कुशलं तात पृच्छेः 28  यः पाण्डवानेक रदेन वीरः; समुत्सहत्य अप्रधृष्यान विजेतुम  यॊ मुह्यतां मॊहयिताथ्वितीयॊ; वैकर्तनं कुशलं तात पृच्छेः 29  स एव भक्तः स गुरुः स भृत्यः; स वै पिता स च माता सुहृच च  अगाध बुथ्धिर विथुरॊ थीर्घथर्शी; स नॊ मन्त्री कुशलं तात पृच्छेः 30  वृथ्धाः सत्रियॊ याश च गुणॊपपन्ना; या जञायन्ते संजय मातरस ताः  ताभिः सर्वाभिः सहिताभिः समेत्य; सत्रीभिर वृथ्धाभिर अभिवाथं वथेदाः 31  कच चित पुत्रा जीवपुत्राः सुसम्यग; वर्तन्ते वॊ वृत्तिम अनृशंस रूपाम  इति समॊक्त्वा संजय बरूहि पश्चाथ; अजातशत्रुः कुशली सपुत्रः 32  या नॊ भार्याः संजय वेत्द तत्र; तासां सर्वासां कुशलं तात पृच्छेः  सुसंगुप्ताः सुरभयॊ ऽनवथ्याः; कच चिथ गृहान आवसदाप्रमत्ताः 33  कच चिथ वृत्तिं शवशुरेषु भथ्राः; कल्याणीं वर्तध्वम अनृशंस रूपाम  यदा च वः सयुः पतयॊ ऽनुकूलास; तदा वृत्तिम आत्मनः सदापयध्वम 34  या नः सनुषाः संजय वेत्द तत्र; पराप्ता कुलेभ्यश च गुणॊपपन्नाः  परजावत्यॊ बरूहि समेत्य ताश च; युधिष्ठिरॊ वॊ ऽभयवथत परसन्नः 35  कन्याः सवजेदः सथनेषु संजय; अनामयं मथ्वचनेन पृष्ट्वा  कल्याणा वः सन्तु पतयॊ ऽनुकूला; यूयं पतीनां भवतानुकूलाः 36  अलंकृता वस्त्रवत्यः सुगन्धा; अबीभ