| 1 [v] kr%tva# viva#ham% tu kurupravi#ra#s; tada#bhimanyor muditasvapaks%a#h% vishramya catva#ry us%asah% prati#ta#h%; sabha#m% vira#t%asya tato 'bhijagmuh% 2 sabha# tu sa# matsyapateh% samr%ddha#; man%ipravekottama ratnacitra# nyasta#sana# ma#lyavati# sugandha#; ta#m abhyayus te narara#ja varya#h% 3 atha#sana#ny a#vishata#m% purasta#d; ubhau vira#t%adrupadau narendrau vr%ddhash ca ma#nyah% pr%thivi#pati#na#m%; pita#maho ra#ma jana#rdana#bhya#m 4 pa#n~ca#lara#jasya sami#patas tu; shinipravi#rah% saha rauhin%eyah% matsyasya ra#jn~as tu susam%nikr%s%t%au; jana#rdanash caiva yudhis%t%hirash ca 5 suta#sh ca sarve drupadasya ra#jn~o; bhi#ma#rjunau ma#dravati#sutau ca pradyumna sa#mbau ca yudhi pravi#rau; vira#t%a putrash ca saha#bhimanyuh% 6 sarve ca shu#ra#h% pitr%bhih% sama#na#; vi#ryen%a ru#pen%a balena caiva upa#vishan draupadeya#h% kuma#ra#h%; suvarn%acitres%u vara#sanes%u 7 tathopavis%t%es%u maha#rathes%u; vibhra#jama#na#mbara bhu#s%an%es%u rara#ja sa# ra#javati# samr%ddha#; grahair iva dyaur vimalair upeta# 8 tatah% katha#s te samava#ya yukta#h%; kr%tva# vicitra#h% purus%apravi#ra#h% tasthur muhu#rtam% paricintayantah%; kr%s%n%am% nr%pa#s te samudi#ks%ama#n%a#h% 9 katha#ntam a#sa#dya ca ma#havena; sam%ghat%t%ita#h% pa#n%d%ava ka#ryahetoh% te ra#jasim%ha#h% sahita# hy ashr%n%van; va#kyam% maha#rtham% ca mahodayam% ca 10 sarvair bhavadbhir viditam% yatha#yam%; yudhis%t%hirah% saubalena#ks%avatya#m jito nikr%tya#pahr%tam% ca ra#jyam%; punah% prava#se samayah% kr%tash ca 11 shaktair vijetum% tarasa# mahi#m% ca; satye sthitais tac caritam% yatha#vat pa#n%d%oh% sutais tad vratam ugraru#pam%; vars%a#n%i s%at% sapta ca bha#rata#gryaih% 12 trayodashash caiva sudustaro 'yam; ajn~a#yama#nair bhavata#m% sami#pe klesha#n asahya#m%sh ca titiks%ama#n%air; yathos%itam% tad viditam% ca sarvam 13 evam%gate dharmasutasya ra#jn~o; duryodhanasya#pi ca yad dhitam% sya#t tac cintayadhvam% kurupa#n%d%ava#na#m%; dharmyam% ca yuktam% ca yashah% karam% ca 14 adharmayuktam% ca na ka#mayeta; ra#jyam% sura#n%a#m api dharmara#jah% dharma#rthayuktam% ca mahi#patitvam%; gra#me 'pi kasmim%sh cid ayam% bubhu#s%et 15 pitryam% hi ra#jyam% viditam% nr%pa#n%a#m%; yatha#pakr%s%t%am% dhr%tara#s%t%ra putraih% mithyopaca#ren%a tatha#py anena; kr%cchram% mahat pra#ptam asahya ru#pam 16 na ca#pi pa#rtho vijito ran%e taih%; svatejasa# dhr%tara#s%t%rasya putraih% tatha#pi ra#ja# sahitah% suhr%dbhir; abhi#psate 'na#mayam eva tes%a#m 17 yat tat svayam% pa#n%d%usutair vijitya; sama#hr%tam% bhu#mipati#n nipi#d%ya tat pra#rthayante purus%apravi#ra#h%; kunti#suta# ma#dravati#sutau ca 18 ba#la#s tv ime tair vividhaur upa#yaih%; sam%pra#rthita# hantum amitrasa#ha#h% ra#jyam% jihi#rs%adbhir asadbhir ugraih%; sarvam% ca tad vo viditam% yatha#vat 19 tes%a#m% ca lobham% prasami#ks%ya vr%ddham%; dharma#tmata#m% ca#pi yudhis%t%hirasya sam%bandhita#m% ca#pi sami#ks%ya tes%a#m%; matim% kurudhvam% sahita#h% pr%thak ca 20 ime ca satye 'bhirata#h% sadaiva; tam% pa#rayitva# samayam% yatha#vat ato 'nyatha# tair upacaryama#n%a#; hanyuh% sameta#n dhr%tara#s%t%ra putra#n 21 tair vipraka#ram% ca nishamya ra#jn~ah%; suhr%jjana#s ta#n pariva#rayeyuh% yuddhena ba#dheyur ima#m%s tathaiva; tair vadhyama#na# yudhita#m%sh ca hanyuh% 22 tatha#pi neme 'lpataya# samartha#s; tes%a#m% jaya#yeti bhaven matam% vah% sametya sarve sahita#h% suhr%dbhis; tes%a#m% vina#sha#ya yateyur eva 23 duryodhanasya#pi matam% yatha#van; na jn~a#yate kim% nu karis%yati#ti ajn~a#yama#ne ca mate parasya; kim% sya#t sama#rabhyatamam% matam% vah% 24 tasma#d ito gacchatu dharmashi#lah%; shucih% kuli#nah% purus%o 'pramattah% du#tah% samarthah% prashama#ya tes%a#m%; ra#jya#rdha da#na#ya yudhis%t%hirasya 25 nishamya va#kyam% tu jana#rdanasya; dharma#rthayuktam% madhuram% samam% ca sama#dade va#kyam atha#grajo 'sya; sam%pu#jya va#kyam% tad ati#va ra#jan | | 1 [baladeva] shrutam% bhavadbhir gada pu#rvajasya; va#kyam% yatha# dharmavad arthavac ca aja#tashatrosh ca hitam% hitam% ca; duryodhanasya#pi tathaiva ra#jn~ah% 2 ardham% hi ra#jyasya visr%jya vi#ra#h%; kunti#suta#s tasya kr%te yatante prada#ya ca#rdham% dhr%tara#s%t%ra putrah%; sukhi# saha#sma#bhir ati#va modet 3 labdhva# hi ra#jyam% purus%apravi#ra#h%; samyak pravr%ttes%u pares%u caiva dhruvam% prasha#nta#h% sukham a#visheyus; tes%a#m% prasha#ntish ca hitam% praja#na#m 4 duryodhanasya#pi matam% ca vettum%; vaktum% ca va#kya#ni yudhis%t%hirasya priyam% mama sya#d yadi tatra kash cid; vrajec chama#rtham% kurupa#n%d%ava#na#m 5 sa bhi#s%mam a#mantrya kurupravi#ram%; vaicitra vi#ryam% ca maha#nubha#vam dron%am% saputram% viduram% kr%pam% ca; ga#ndha#rara#jam% ca sasu#taputram 6 sarve ca ye 'nye dhr%tara#s%t%ra putra#; balapradha#na# nigama pradha#na#h% sthita#sh ca dharmes%u yatha# svakes%u; lokapravi#ra#h% shrutaka#lavr%ddha#h% 7 etes%u sarves%u sama#gates%u; paures%u vr%ddhes%u ca sam%gates%u bravi#tu va#kyam% pran%ipa#ta yuktam%; kunti#sutasya#rtha karam% yatha# sya#t 8 sarva#sv avastha#su ca te na kaut%ya#d; grasto hi so 'rtho balam a#shritais taih% priya#bhyupetasya yudhis%t%hirasya; dyu#te pramattasya hr%tam% ca ra#jyam 9 niva#ryama#n%ash ca kurupravi#raih%; sarvaih% suhr%dbhir hy ayam apy atajjn~ah% ga#ndha#rara#jasya sutam% mata#ks%am%; sama#hvayed devitum a#jami#d%hah% 10 durodara#s tatra sahasrasho 'nye; yudhis%t%hiro ya#n vis%aheta jetum utsr%jya ta#n saubalam eva ca#yam%; sama#hvayat tena jito 'ks%avatya#m 11 sa di#vyama#nah% pratidevanena; aks%es%u nityam% supara#n*mukhes%u sam%rambhama#n%o vijitah% prasahya; tatra#para#dhah% shakuner na kash cit 12 tasma#t pran%amyaiva vaco bravi#tu; vaicitravi#ryam% bahu sa#ma yuktam tatha# hi shakyo dhr%tara#s%t%ra putrah%; sva#rthe niyoktum% purus%en%a tena 13 [v] evam% bruvaty eva madhu pravi#re; shinipravi#rah% sahasotpapa#ta tac ca#pi va#kyam% parinindya tasya; sama#dade vakyam idam% samanyuh% | | 1 [sa#tyaki] ya#dr%shah% purus%asya#tma# ta#dr%sham% sam%prabha#s%ate yatha# ru#po 'ntara#tma# te tatha#ru#pam% prabha#s%ase 2 santi vai purus%a#h% shu#ra#h% santi ka#purus%a#s tatha# ubha#v etau dr%d%hau paks%au dr%shyete purus%a#n prati 3 ekasminn eva ja#yete kule kli#ba maha#rathau phala#phalavati# sha#khe yathaikasmin vanaspatau 4 na#bhyasu#ya#mi te va#kyam% bruvato la#n*galadhvaja ye tu shr%n%vanti te va#kyam% ta#n asu#ya#mi ma#dhava 5 katham% hi dharmara#jasya dos%am alpam api bruvan labhate paris%anmadhye vya#hartum akutobhayah% 6 sama#hu#ya maha#tma#nam% jitavanto 'ks%akovida#h% anaks%ajn~am% yatha#shraddham% tes%u dharmajayah% kutah% 7 yadi kunti#sutam% gehe kri#d%antam% bhra#tr%bhih% saha abhigamya jayeyus te tat tes%a#m% dharmato bhavet 8 sama#hu#ya tu ra#ja#nam% ks%atradharmaratam% sada# nikr%tya# jitavantas te kim% nu tes%a#m% param% shubham 9 katham% pran%ipatec ca#yam iha kr%tva# pan%am% param vanava#sa#d vimuktas tu pra#ptah% paita#maham% padam 10 yady ayam% paravitta#ni ka#mayeta yudhis%t%hirah% evam apy ayam atyantam% para#n na#rhati ya#citum 11 katham% ca dharmayukta#s te na ca ra#jyam% jihi#rs%avah% nivr%ttava#sa#n kaunteya#n ya a#hur vidita# iti 12 anuni#ta# hi bhi#s%men%a dron%ena ca maha#tmana# na vyavasyanti pa#n%d%u#na#m% prada#tum% paitr%kam% vasu 13 aham% tu ta#n~ shatair ba#n%air anuni#ya ran%e bala#t pa#dayoh% pa#tayis%ya#mi kaunteyasya maha#tmanah% 14 atha te na vyavasyanti pran%ipa#ta#ya dhi#matah% gamis%yanti saha#ma#tya# yamasya sadanam% prati 15 na hi te yuyudha#nasya sam%rabdhasya yuyutsatah% vegam% samartha#h% sam%sod%hum% vajrasyeva mahi#dhara#h% 16 ko hi ga#n%d%i#vadhanva#nam% kash ca cakra#yudham% yudhi ma#m% ca#pi vis%ahet ko nu kash ca bhi#mam% dura#sadam 17 yamau ca dr%d%hadhanva#nau yama kalpau maha#dyuti# ko jiji#vis%ur a#si#ded dhr%s%t%adyumnam% ca pa#rs%atam 18 pan~cema#n pa#n%d%aveya#m%sh ca draupadya#h% ki#rtivardhana#n samaprama#n%a#n pa#n%d%u#na#m% samavi#rya#n madotkat%a#n 19 saubhadram% ca mahes%va#sam amarair api duh%saham gada pradyumna sa#mba#m%sh ca ka#lavajra#nalopama#n 20 te vayam% dhr%tara#s%t%rasya putram% shakunina# saha karn%ena ca nihatya#ja#v abhis%eks%ya#ma pa#n%d%avam 21 na#dharmo vidyate kash cic chatru#n hatva#tata#yinah% adharmyam ayashasyam% ca sha#trava#n%a#m% praya#canam 22 hr%dgatas tasya yah% ka#mas tam% kurudhvam atandrita#h% nisr%s%t%am% dhr%tara#s%t%ren%a ra#jyam% pra#pnotu pa#n%d%avah% 23 adya pa#n%d%usuto ra#jyam% labhata#m% va# yudhis%t%hirah% nihata# va#ran%e sarve svapsyanti vasudha#tale | | 1 [drupada] evam etan maha#ba#ho bhavis%yati na sam%shayah% na hi duryodhano ra#jyam% madhuren%a prada#syati 2 anuvartsyati tam% ca#pi dhr%tara#s%t%rah% sutapriyah% bhi#s%madron%au ca ka#rpan%ya#n maurkhya#d ra#dheya saubalau 3 baladevasya va#kyam% tu mama jn~a#ne na yujyate etad dhi purus%en%a#gre ka#ryam% sunayam icchata# 4 na tu va#cyo mr%du vaco dha#rtara#s%t%rah% katham% cana na hi ma#rdavasa#dhyo 'sau pa#pabuddhir mato mama 5 gardabhe ma#rdavam% kurya#d gos%u ti#ks%n%am% sama#caret mr%du duryodhane va#kyam% yo bru#ya#t pa#pacetasi 6 mr%du vai manyate pa#po bha#s%ya ma#n%am ashaktijam jitam artham% vija#ni#ya#d abudho ma#rdave sati 7 etac caiva karis%ya#mo yatnash ca kriyata#m iha prastha#paya#ma mitrebhyo bala#ny udyojayantu nah% 8 shalyasya dhr%s%t%aketosh ca jayatsenasya ca#bhibhoh% kekaya#na#m% ca sarves%a#m% du#ta# gacchantu shi#ghraga#h% 9 sa tu duryodhano nu#nam% pres%ayis%yati sarvashah% pu#rva#bhipanna#h% santash ca bhajante pu#rvacodakam 10 tat tvaradhvam% narendra#n%a#m% pu#rvam eva pracodane mahad dhi ka#ryam% vod%havyam iti me vartate matih% 11 shalyasya pres%yata#m% shi#ghram% ye ca tasya#nuga# nr%pa#h% bhagadatta#ya ra#jn~e ca pu#rvasa#garava#sine 12 amitaujase tathogra#ya ha#rdikya#ya#huka#ya ca di#rghaprajn~a#ya malla#ya rocama#na#ya ca#bhibho 13 a#ni#yata#m% br%hantash ca sena# bindush ca pa#rthivah% pa#pajit prativindhyash ca citravarma# suva#stukah% 14 ba#hli#ko mun~ja keshash ca caidya#dhipatir eva ca supa#rshvash ca suba#hush ca pauravash ca maha#rathah% 15 shaka#na#m% pahlava#na#m% ca darada#na#m% ca ye nr%pa#h% ka#mboja# r%s%ika# ye ca pashcima#nu#paka#sh ca ye 16 jayasenash ca ka#shyash ca tatha# pan~canada# nr%pa#h% kra#tha putrash ca durdhars%ah% pa#rvati#ya#sh ca ye nr%pa#h% 17 ja#nakish ca susharma# ca man%ima#n pautimatsyakah% pa#m%sura#s%t%ra#dhipash caiva dhr%s%t%aketush ca vi#ryava#n 18 aud%rash ca dan%d%adha#rash ca br%hatsenash ca vi#ryava#n apara#jito nis%a#dash ca shren%ima#n vasuma#n api 19 br%hadbalo mahauja#sh ca ba#huh% parapuram%jayah% samudraseno ra#ja# ca saha putren%a vi#ryava#n 20 ada#rish ca nadi#jash ca karn%a vr%s%t%ash ca pa#rthivah% samarthash ca suvi#rash ca ma#rja#rah% kanyakas tatha# 21 maha#vi#rash ca kadrush ca nikaras tumulah% krathah% ni#lash ca vi#radharma# ca bhu#mipa#lash ca vi#ryava#n 22 durjayo dantavaktrash ca rukmi# ca janamejayah% a#s%a#d%ho va#yuvegash ca pu#rvapa#li# ca pa#rthivah% 23 bhu#ri teja# devakash ca ekalavyasya ca#tmajah% ka#ru#s%aka#sh ca ra#ja#nah% ks%emadhu#rtish ca vi#ryava#n 24 udbhavah% ks%emakash caiva va#t%adha#nash ca pa#rthivah% shruta#yush ca dr%d%ha#yush ca sha#lva putrash ca vi#ryava#n 25 kuma#rash ca kalin*ga#na#m i#shvaro yuddhadurmadah% etes%a#m% pres%yata#m% shi#ghram etad dhi mama rocate 26 ayam% ca bra#hman%ah% shi#ghram% mama ra#jan purohitah% pres%yata#m% dhr%tara#s%t%ra#ya va#kyam asmin samarpyata#m 27 yatha# duryodhano va#cyo yatha# sha#m%tanavo nr%pah% dhr%tara#s%t%ro yatha# va#cyo dron%ash ca vidus%a#m% varah% | | 1 [va#su] upapannam idam% va#kyam% somaka#na#m% dhuram% dhure arthasiddhi karam% ra#jn~ah% pa#n%d%avasya mahaujasah% 2 etac ca pu#rvaka#ryam% nah% suni#tam abhika#n*ks%ata#m anyatha# hy a#caran karma purus%ah% sya#t suba#lishah% 3 kim% tu sam%bandhakam% tulyam asma#kam% kuru pa#n%d%us%u yathes%t%am% vartama#nes%u pa#n%d%aves%u ca tes%u ca 4 te viva#ha#rtham a#ni#ta# vayam% sarve yatha# bhava#n kr%te viva#he mudita# gamis%ya#mo gr%ha#n prati 5 bhava#n vr%ddhatamo ra#jn~a#m% vayasa# ca shrutena ca shis%yavat te vayam% sarve bhava#meha na sam%shayah% 6 bhavantam% dhr%tara#s%t%rash ca satatam% bahu manyate a#ca#ryayoh% sakha# ca#si dron%asya ca kr%pasya ca 7 sa bhava#n pres%ayatv adya pa#n%d%ava#rtha karam% vacah% sarves%a#m% nishcitam% tan nah% pres%ayis%yati yad bhava#n 8 yadi ta#vac chamam% kurya#n nya#yena kurupum%gavah% na bhavet kuru pa#n%d%u#na#m% saubhra#tren%a maha#n ks%ayah% 9 atha darpa#nvito moha#n na kurya#d dhr%tara#s%t%rajah% anyes%a#m% pres%ayitva#c ca pashca#d asma#n sama#hvayeh% 10 tato duryodhano mandah% saha#ma#tyah% sa ba#ndhavah% nis%t%a#m a#patsyate mu#d%hah% kruddhe ga#n%d%i#vadhanvani 11 [v] tatah% satkr%tya va#rs%n%eyam% vira#t%ah% pr%thivi#patih% gr%ha#n prastha#paya#m a#sa sagan%am% saha ba#ndhavam 12 dva#raka#m% tu gate kr%s%n%e yudhis%t%hirapurogama#h% cakruh% sa#m%gra#mikam% sarvam% vira#t%ash ca mahi#patih% 13 tatah% sam%pres%aya#m a#sa vira#t%ah% saha ba#ndhavaih% sarves%a#m% bhu#mipa#la#na#m% druvapash ca mahi#patih% 14 vacana#t kuru sim%ha#na#m% matsyapa#n~ca#layosh ca te sama#jagmur mahi#pa#la#h% sam%prahr%s%t%a# maha#bala#h% 15 tac chrutva# pa#n%d%uputra#n%a#m% sama#gacchan mahad balam dhr%tara#s%t%ra sutash ca#pi sama#ninye mahi#pati#n 16 sama#kula# mahi# ra#jan kurupa#n%d%avaka#ran%a#t tada# samabhavat kr%tsna# sam%praya#n%e mahi#ks%ita#m 17 bala#ni tes%a#m% vi#ra#n%a#m a#gacchanti tatas tatah% ca#layanti#va ga#m% devi#m% sa parvata vana#m ima#m 18 tatah% prajn~a# vayovr%ddham% pa#n~ca#lyah% svapurohitam kurubhyah% pres%aya#m a#sa yudhis%t%hira mate tada# | | 1 [drupada] bhu#ta#na#m% pra#n%inah% shres%t%ha#h% pra#n%ina#m% buddhiji#vinah% buddhimatsu nara#h% shres%t%ha# nara#n%a#m% tu dvija#tayah% 2 dvijes%u vaidya#h% shreya#m%so vaidyes%u kr%tabuddhayah% sa bhava#n kr%tabuddhi#na#m% pradha#na iti me matih% 3 kulena ca vishis%t%o 'si vayasa# ca shrutena ca prajn~aya#navamash ca#si shukren%a#n*girasena ca 4 viditam% ca#pi te sarvam% yatha#vr%tthah% sa kauravah% pa#n%d%avash ca yatha#vr%ttah% kunti#putro yudhis%t%hirah% 5 dhr%tara#s%t%asya vidite van~cita#h% pa#n%d%ava#h% paraih% viduren%a#nuni#to 'pi putram eva#nuvartate 6 shakunir buddhipu#rvam% hi kunti#putram% sama#hvayat anaks%ajn~am% mata#ks%ah% san ks%atravr%tte sthitam% shucim 7 te tatha# van~cayitva# tu dharmaputram% yudhis%t%hiram na kasya#m% cid avastha#ya#m% ra#jyam% da#syanti vai svayam 8 bhava#m%s tu dharmasam%yuktam% dhr%tara#s%t%ram% bruvan vacah% mana#m%si tasya yodha#na#m% dhruvam a#vartayis%yati 9 vidurash ca#pi tad va#kyam% sa#dhayis%yati ta#vakam bhi#s%madron%akr%pa#n%a#m% ca bhedyam% sam%janayis%yati 10 ama#tyes%u ca bhinnes%u yodhes%u vimukhes%u ca punar eka#grakaran%am% tes%a#m% karma bhavis%yati 11 etasminn antare pa#rtha#h% sukham eka#grabuddhayah% sena# karma karis%yanti dravya#n%a#m% caiva sam%cayam 12 bhidyama#nes%u ca sves%u lambama#ne ca vai tvayi na tatha# te karis%yanti sena# karma na sam%shayah% 13 etat prayojanam% ca#tra pra#dha#nyenopalabhyate sam%gatya# dhr%tara#s%t%rash ca kurya#d dharmyam% vacas tava 14 sa bhava#n dharmayuktash ca dharmyam% tes%u sama#caran kr%pa#lus%u pariklesha#n pa#n%d%ava#na#m% praki#rtayan 15 vr%ddhes%u kuladharmam% ca bruvan pu#rvair anus%t%hitam vibhetsyati mana#m%sy es%a#m iti me na#tra sam%shayah% 16 na ca tebhyo bhayam% te 'sti bra#hman%o hy asi vedavit du#ta karman%i yuktash ca sthavirash ca vishes%atah% 17 sa bhava#n pus%yayogena muhu#rtena jayena ca kauraveya#n praya#tv a#shu kaunteyasya#rtha siddhaye 18 tatha#nushis%t%ah% prayayau drupadena maha#tmana# purodha# vr%ttasam%panno nagaram% na#gasa#hvayam | | 1 [v] gate dva#ravati#m% kr%s%n%e baladeve ca ma#dhave saha vr%s%n%yandhakaih% sarvair bhojaish ca shatashas tatha# 2 sarvam a#gamaya#m a#sa pa#n%d%ava#na#m% vices%t%itam dhr%tara#s%t%ra#tmajo ra#ja# du#taih% pran%ihitaish caraih% 3 sa shrutva# ma#dhavam% ya#tam% sadashvair anilopamaih% balena na#timahata# dva#raka#m abhyaya#t puri#m 4 tam eva divasam% ca#pi kaunteyah% pa#n%d%unandanah% a#nartanagari#m% ramya#m% jaga#ma#shu dhanam%jayah% 5 tau ya#tva# purus%avya#ghrau dva#raka#m% kurunandanau suptam% dadr%shatuh% kr%s%n%am% shaya#nam% copajagmatuh% 6 tatah% shaya#ne govinde pravivesha suyodhanah% ucchi#rs%atash ca kr%s%n%asya nis%asa#da vara#sane 7 tatah% kiri#t%i# tasya#nu pravivesha maha#mana#h% prashca#rdhe ca sa kr%s%n%asya prahvo 'tis%t%hat kr%ta#n~jalih% 8 pratibuddhah% sa va#rs%n%eyo dadarsha#gre kiri#t%inam sa tayoh% sva#gatam% kr%tva# yatha#rtham% pratipu#jya ca tad a#gamanajam% hetum% papraccha madhusu#danah% 9 tato duryodhanah% kr%s%n%am uva#ca prahasann iva vigrahe 'smin bhava#n sa#hyam% mama da#tum iha#rhati 10 samam% hi bhavatah% sakhyam% mayi caiva#rjune 'pi ca tatha# sam%bandhakam% tulyam asma#kam% tvayi ma#dhava 11 aham% ca#bhigatah% pu#rvam% tva#m adya madhusu#dana pu#rvam% ca#bhigatam% santo bhajante pu#rvasa#rin%ah% 12 tvam% ca shres%t%hatamo loke sata#m adya jana#rdana satatam% sam%matash caiva sadvr%ttam anupa#laya 13 bhava#n abhigatah% pu#rvam atra me na#sti sam%shayah% dr%s%t%as tu prathamam% ra#jan maya# pa#rtho dhanam%jayah% 14 tava pu#rva#bhigamana#t pu#rvam% ca#py asya darshana#t sa#ha#yyam ubhayor eva karis%ya#mi suyodhana 15 prava#ran%am% tu ba#la#na#m% pu#rvam% ka#ryam iti shrutih% tasma#t prava#ran%am% pu#rvam arhah% pa#rtho dhanam%jayah% 16 mat sam%hanana tulya#na#m% gopa#na#m arbudam% mahat na#ra#yan%a# iti khya#ta#h% sarve sam%gra#mayodhinah% 17 te va# yudhi dura#dhars%a# bhavantv ekasya sainika#h% ayudhyama#nah% sam%gra#me nyastashastro 'ham ekatah% 18 a#bhya#m anyataram% pa#rtha yat te hr%dyataram% matam tad vr%n%i#ta#m% bhava#n agre prava#ryas tvam% hi dharmatah% 19 evam uktas tu kr%s%n%ena kunti#putro dhanam%jayah% ayudhyama#nam% sam%gra#me varaya#m a#sa keshavam 20 sahasra#n%a#m% sahasram% tu yodha#na#m% pra#pya bha#rata kr%s%n%am% ca#pahr%tam% jn~a#tva# sam%pra#pa parama#m% mudam 21 duryodhanas tu tat sainyam% sarvam a#da#ya pa#rthivah% tato 'bhyaya#d bhi#mabalo rauhin%eyam% maha#balam 22 sarvam% ca#gamane hetum% sa tasmai sam%nyavedayat pratyuva#ca tatah% shaurir dha#rtara#s%t%ram idam% vacah% 23 viditam% te naravya#ghra sarvam% bhavitum arhati yan mayoktam% vira#t%asya pura# vaiva#hike tada# 24 nigr%hyokto hr%s%i#keshas tvadartham% kurunandana maya# sam%bandhakam% tulyam iti ra#jan punah% punah% 25 na ca tad va#kyam uktam% vai keshavah% pratyapadyata na ca#ham utsahe kr%s%n%am% vina# stha#tum api ks%an%am 26 na#ham% saha#yah% pa#rtha#na#m% na#pi duryodhanasya vai iti me nishcita# buddir va#sudevam aveks%ya ha 27 ja#to 'si bha#rate vam%she sarvapa#rthivapu#jite gaccha yudhyasva dharmen%a ks%a#tren%a bharatars%abha 28 ity evam uktah% sa tada# paris%vajya hala#yudham kr%s%n%am% ca#pahr%tam% jn~a#tva# yuddha#n mene jitam% jayam 29 so 'bhyaya#t kr%tavarma#n%am% dhr%tara#s%t%ra suto nr%pah% kr%tavarma# dadau tasya sena#m aks%auhin%i#m% tada# 30 sa tena sarvasainyena bhi#mena kurunandanah% vr%tah% pratiyayau hr%s%t%ah% suhr%dah% sam%prahars%ayan 31 gate duryodhane kr%s%n%ah% kiri#t%inam atha#bravi#t ayudhyama#nah% ka#m% buddhim a#stha#ya#ham% tvaya# vr%tah% 32 bhava#n samarthas ta#n sarva#n nihantum% na#tra sam%shayah% nihantum aham apy ekah% samarthah% purus%ottama 33 bhava#m%s tu ki#rtima#m*l loke tad yashas tva#m% gamis%yati yashasa# ca#ham apy arthi# tasma#d asi maya# vr%tah% 34 sa#rathyam% tu tvaya# ka#ryam iti me ma#nasam% sada# cirara#trepsitam% ka#mam% tad bhava#n kartum arhati 35 upapannam idam% pa#rtha yat spardhetha# maya# saha sa#rathyam% te karis%ya#mi ka#mah% sam%padyata#m% tava 36 evam% pramuditah% pa#rthah% kr%s%n%ena sahitas tada# vr%to da#sha#rha pravaraih% punar a#ya#d yudhis%t%hiram | | 1 [v] shalyah% shrutva# tu du#ta#na#m% sainyena mahata# vr%tah% abhyaya#t pa#n%d%ava#n ra#jan saha putrair maha#rathaih% 2 tasya sena#nivesho 'bhu#d adhyardham iva yojanam tatha# hi bahula#m% sena#m% sa bibharti narars%abhah% 3 vicitrakavaca#h% shu#ra# vicitradhvajaka#rmuka#h% vicitra#bharan%a#h% sarve vicitrarathava#hana#h% 4 svadeshaves%a#bharan%a# vi#ra#h% shatasahasrashah% tasya sena# pran%eta#ro babhu#vuh% ks%atriyars%abha#h% 5 vyathayann iva bhu#ta#ni kampayann iva medini#m shanair vishra#mayan sena#m% sa yayau yena pa#n%d%avah% 6 tato duryodhanah% shrutva# maha#senam% maha#ratham upa#ya#ntam abhidrutya svayam a#narca bha#rata 7 ka#raya#m a#sa pu#ja#rtham% tasya duryodhanah% sabha#h% raman%i#yes%u deshes%u ratnacitra#h% svalam%kr%ta#h% 8 sa ta#h% sabha#h% sama#sa#dya pu#jyama#no yatha#marah% duryodhanasya sacivair deshe deshe yatha#rhatah% a#jaga#ma sabha#m anya#m% deva#vasatha varcasam 9 sa tatra vis%ayair yuktah% kalya#n%air atima#nus%aih% mene 'bhyadhikam a#tma#nam avamene puram%daram 10 papraccha sa tatah% pres%ya#n prahr%s%t%ah% ks%atriyars%abhah% yudhis%t%hirasya purus%a#h% ke nu cakruh% sabha# ima#h% a#ni#yanta#m% sabha# ka#ra#h% pradeya#rha# hi me mata#h% 11 gu#d%ho duryodhanas tatra darshaya#m a#sa ma#tulam tam% dr%s%t%va# madrara#jas tu jn~a#tva# yatnam% ca tasya tam paris%vajya#bravi#t pri#ta is%t%o 'rtho gr%hyata#m iti 12 satyava#g bhava kalya#n%a varo vai mama di#yata#m sarvasena# pran%eta# me bhava#n bhavitum arhati 13 kr%tam ity abravi#c chalyah% kim anyat kriyata#m iti kr%tam ity eva ga#ndha#rih% pratyuva#ca punah% punah% 14 sa tatha# shalyam a#mantrya punar a#ya#t svakam% puram shalyo jaga#ma kaunteya#n a#khya#tum% karma tasya tat 15 upaplavyam% sa gatva# tu skandha#va#ram% pravishya ca pa#n%d%ava#n atha ta#n sarva#n~ shalyas tatra dadarsha ha 16 sametya tu maha#ba#huh% shalyah% pa#n%d%usutais tada# pa#dyam arghyam% ca ga#m% caiva pratyagr%hn%a#d yatha#vidhi 17 tatah% kushalapu#rvam% sa madrara#jo 'risu#danah% pri#tya# paramaya# yuktah% sama#shlis%ya yudhis%t%hiram 18 tatha# bhi#ma#rjunau hr%s%t%au svasri#yau ca yama#v ubhau a#sane copavis%t%as tu shalyah% pa#rtham uva#ca ha 19 kushalam% ra#jasha#rdu#la kac cit te kurunandana aran%yava#sa#d dis%t%ya#si vimukto jayata#m% vara 20 sudus%karam% kr%tam% ra#jan nirjane vasata# vane bhra#tr%bhih% saha ra#jendra kr%s%n%aya# ca#naya# saha 21 ajn~a#tava#sam% ghoram% ca vasata# dus%karam% kr%tam duh%kham eva kutah% saukhyam% ra#jyabhras%t%asya bha#rata 22 duh%khasyaitasya mahato dha#rtara#s%t%ra kr%tasya vai ava#psyasi sukham% ra#jan hatva# shatru#n param%tapa 23 viditam% te maha#ra#ja lokatattvam% nara#dhipa tasma#l lobhakr%tam% kim% cit tava ta#ta na vidyate 24 tato 'sya#kathayad ra#ja# duyodhana sama#gamam tac ca shushru#s%itam% sarvam% varada#nam% ca bha#rata 25 sukr%tam% te kr%tam% ra#jan prahr%s%t%ena#ntara#tmana# duryodhanasya yad vi#ra tvaya# va#ca# pratishrutam ekam% tv iccha#mi bhadram% te kriyama#n%am% mahi#pate 26 bhava#n iha maha#ra#ja va#sudeva samo yudhi karn%a#rjuna#bhya#m% sam%pra#pte dvairathe ra#jasattama karn%asya bhavata# ka#ryam% sa#rathyam% na#tra sam%shayah% 27 tatra pa#lyo 'rjuno ra#jan yadi matpriyam icchasi tejovadhash ca te ka#ryah% sauter asmaj jaya# vahah% akartavyam api hy etat kartum arhasi ma#tula 28 shr%n%u pa#n%d%ava bhadram% te yad bravi#s%i dura#tmanah% tejovadhanimittam% ma#m% su#taputrasya sam%yuge 29 aham% tasya bhavis%ya#mi sam%gra#me sa#rathir dhruvam va#sudevena hi samam% nityam% ma#m% sa hi manyate 30 tasya#ham% kurusha#rdu#la prati#pam ahitam% vacah% dhruvam% sam%kathayis%ya#mi yoddhuka#masya sam%yuge 31 yatha# sa hr%tadarpash ca hr%tateja#sh ca pa#n%d%ava bhavis%yati sukham% hantum% satyam etad bravi#mi te 32 evam etat karis%ya#mi yatha# ta#ta tvam a#ttha ma#m yac ca#nyad api shaks%ya#mi tat karis%ya#mi te priyam 33 yac ca duh%kham% tvaya# pra#ptam% dyu#te vai kr%s%n%aya# saha parus%a#n%i ca va#kya#ni su#taputra kr%ta#ni vai 34 jat%a#sura#t parikleshah% ki#caka#c ca maha#dyute draupadya#dhigatam% sarvam% damayantya# yatha#shubham 35 sarvam% duh%kham idam% vi#ra sukhodarkam% bhavis%yati na#tra manyus tvaya# ka#ryo vidhir hi balavattarah% 36 duh%kha#ni hi maha#tma#nah% pra#pnuvanti yudhis%t%hira devair api hi duh%kha#ni pra#pta#ni jagati#pate 37 indren%a shru#yate ra#jan sabha#ryen%a maha#tmana# anubhu#tam% mahad duh%kham% devara#jena bha#rata | | 1 [y] katham indren%a ra#jendra sabha#ryen%a maha#tmana# duh%kham% pra#ptam% param% ghoram etad iccha#mi veditum 2 [s%] shr%n%u ra#jan pura#vr%ttam itiha#sam% pura#tanam sabha#ryen%a yatha# pra#ptam% duh%kham idnren%a bha#rata 3 tvas%t%a# praja#patir hy a#si#d deva shres%t%ho maha#tapa#h% saputram% vai trishirasam indra droha#t kila#sr%jat 4 aindram% sa pra#rthayat stha#nam% vishvaru#po maha#dyutih% tais tribhir vadanair ghoraih% su#ryendu jvalanopamaih% 5 veda#n ekena so 'dhi#te sura#m ekena ca#pibat ekena ca dishah% sarva#h% pibann iva niri#ks%ate 6 sa tapasvi# mr%dur da#nto dharme tapasi codyatah% tapo 'tapyan mahat ti#vram% sudushcaram arim%dama 7 tasya dr%s%t%va# tapo vi#ryam% sattvam% ca#mitatejasah% vis%a#dam agamac chakra indryo 'yam% ma# bhaved iti 8 katham% sajjeta bhoges%u na ca tapyen mahat tapah% vivardhama#nas trishira#h% sarvam% tribhuvanam% graset 9 iti sam%cintya bahudha# buddhima#n bharatars%abha a#jn~a#payat so 'psarasas tvas%t%r%putra pralobhane 10 yatha# sa sajjet trishira#h% ka#mabhoges%u vai bhr%sham ks%ipram% kuruta gacchadhvam% pralobhayata ma#ciram 11 shr%n*ga#raves%a#h% sushron%yo bha#vair yukta# manoharaih% pralobhayata bhadram% vah% shamayadhvam% bhayam% mama 12 asvastham% hy a#tmana#tma#nam% laks%aya#mi vara#n*gana#h% bhayam etan maha#ghoram% ks%ipram% na#shayata#bala#h% 13 tatha# yatnam% karis%ya#mah% shakra tasya pralobhane yatha# na#va#psyasi bhayam% tasma#d balanis%u#dana 14 nirdahann iva caks%urbhya#m% yo 'sa#v a#ste tapo nidhih% tam% pralobhayitum% deva gaccha#mah% sahita# vayam yatis%ya#mo vashe kartum% vyapanetum% ca te bhayam 15 indren%a ta#s tv anujn~a#ta# jagmus trishiraso 'ntikam tatra ta# vividhair bha#vair lobhayantyo vara#n*gana#h% nr%tyam% sam%darshayantyash ca tathaiva#n*ges%u saus%t%havam 16 viceruh% sam%prahars%am% ca na#bhyagacchan maha#tapa#h% indriya#n%i vashe kr%tva# pu#rn%asa#gara sam%nibhah% 17 ta#s tu yatnam% param% kr%tva# punah% shakram upasthita#h% kr%ta#n~jaliput%a#h% sarva# devara#jam atha#bruvan 18 na sa shakyah% sudurdhars%o dhairya#c ca#layitum% prabho yat te ka#ryam% maha#bha#ga kriyata#m% tadanantaram 19 sam%pu#jya#psarasah% shakro visr%jya ca maha#matih% cintaya#m a#sa tasyaiva vadhopa#yam% maha#tmanah% 20 sa tu#s%n%i#m% cintayan vi#ro devara#jah% prata#pava#n vinishcita matir dhi#ma#n vadhe trishiraso 'bhavat 21 vajram asya ks%ipa#my adya sa ks%ipram% na bhavis%yati shatruh% pravr%ddho nopeks%yo durbalo 'pi bali#yasa# 22 sha#strabuddhya# vinishcitya kr%tva# buddhim% vadhe dr%t%ha#m atha vaishva#nara nibham% ghoraru#pam% bhaya#vaham mumoca vajram% sam%kruddhah% shakras trishirasam% prati 23 sa papa#ta hatas tena vajren%a dr%d%ham a#hatah% parvatasyeva shikharam% pran%unnam% medini# tale 24 tam% tu vajrahatam% dr%s%t%va# shaya#nam acalopamam na sharma lebhe devendro di#pitas tasya tejasa# hato 'pi di#ptateja#h% sa ji#vann iva ca dr%shyate 25 abhitas tatra taks%a#n%a#m% ghat%ama#nam% shaci#patih% apashyad abravi#c cainam% sa tvaram% pa#kasha#sanah% ks%ipram% chindhi shira#m%sy asya kurus%va vacanam% mama 26 maha#skandho bhr%sham% hy es%a parashur na taris%yati kartum% ca#ham% na shaks%ya#mi karma sadbhir vigarhitam 27 ma# bhais tvam% ks%ipram etad vai kurus%va vacanam% mama matprasa#da#d dhi te shastravarja kalpam% bhavis%yati 28 kam% bhavantam aham% vidya#m% ghorakarma#n%am adya vai etad iccha#my aham% shrotum% tattvena kathayasva me 29 aham indro devara#jas taks%an viditam astu te kurus%vaitad yathoktam% me taks%an ma# tvam% vica#raya 30 kru#ren%a na#patrapase katham% shakreha karman%a# r%s%iputram imam% hatva# brahmahatya# bhayam% na te 31 pashca#d dharmam% caris%ya#mi pa#vana#rtham% sudushcaram shatrur es%a maha#vi#ryo vajren%a nihato maya# 32 adya#pi ca#ham udvignas taks%ann asma#d bibhemi vai ks%ipram% chindhi shira#m%si tvam% karis%ye 'nugraham% tava 33 shirah% pashos te da#syanti bha#gam% yajn~es%u ma#nava#h% es%a te 'nugrahas taks%an ks%ipram% kuru mama priyam 34 etac chrutva# tu taks%a# sa mahendra vacanam% tada# shira#m%sy atha trishirasah% kut%ha#ren%a#chinat tada# 35 nikr%ttes%u tatas tes%u nis%kra#mam%s trishira#s tv atha kapin~jala#s tittira#sh ca kalavin*ka#sh ca sarvashah% 36 yena veda#n adhi#te sma pibate somam eva ca tasma#d vaktra#n nivis%petuh% ks%ipram% tasya kapin~jala#h% 37 yena sarva# disho ra#jan pi#bann iva niri#ks%ate tasma#d vaktra#d vinis%petus tittira#s tasya pa#n%d%ava 38 yat sura#pam% tu tasya#si#d vaktram% trishirasas tada# kalavin*ka# vinis%petus tena#sya bharatars%abha 39 tatas tes%u nikr%ttes%u vijvaro maghava#n abhu#t jaga#ma tridivam% hr%s%t%as taks%a#pi svagr%ha#n yayau 40 tvas%t%a# praja#patih% shrutva# shakren%a#tha hatam% sutam krodhasam%raktanayana idam% vacanam abravi#t 41 tapyama#nam% taponityam% ks%a#ntam% da#ntam% jitendriyam ana#para#dhinam yasma#t putram% him%sitava#n mama 42 tasma#c chakra vadha#rtha#ya vr%tram utpa#daya#my aham loka#h% pashyantu me vi#ryam% tapasash ca balam% mahat sa ca pashyatu devendro dura#tma# pa#pacetanah% 43 upaspr%shya tatah% kruddhas tapasvi# sumaha#yasha#h% agnim% hutva# samutpa#dya ghoram% vr%tram uva#ca ha indrashatro vivardhasva prabha#va#t tapaso mama 44 so 'vardhata divam% stabdhva# su#ryavaishva#naropamah% kim% karomi#ti cova#ca ka#lasu#rya ivoditah% shakram% jahi#ti ca#py ukto jaga#ma tridivam% tatah% 45 tato yuddham% samabhavad vr%trava#savayos tada# sam%kruddhayor maha#ghoram% prasaktam% kurusattama 46 tato jagra#ha devendram% vr%tro vi#rah% shatakratum apa#vr%tya sa jagra#sa vr%trah% krodhasamanvitah% 47 graste vaktren%a shakre tu sam%bhra#nta#s tridasha#s tada# asr%jam%s te maha#sattva# jr%mbhika#m% vr%trana#shini#m 48 vijr%mbhama#n%asya tato vr%trasya#sya#d apa#vr%ta#t sva#ny an*ga#ny abhisam%ks%ipya nis%kra#nto balasu#danah% tatah% prabhr%ti lokes%u jr%mbhika# pra#n%isam%shrita# 49 jahr%s%ush ca sura#h% sarve dr%s%t%va# shakram% vinih%sr%tam tatah% pravavr%te yuddham% vr%trava#savayoh% punah% sam%rabdhayos tada# ghoram% suciram% bharatars%abha 50 yada# vyavardhata ran%e vr%tro balasamanvitah% tvas%t%us tapobala#d vidva#m%s tada# shakro nyavartata 51 nivr%tte tu tada# deva# vis%a#dam agaman param sametya shakren%a ca te tvas%t%us tejo vimohita#h% amantrayanta te sarve munibhih% saha bha#rata 52 kim% ka#ryam iti te ra#jan vicintya bhayamohita#h% jagmuh% sarve maha#tma#nam% manobhir vis%n%um avyayam upavis%t%a# mandara#gre sarve vr%travadhepsavah% | | 1 [i] sarvam% vya#ptam idam% deva# vr%tren%a jagad avyayam na hy asya sadr%sham% kim% cit pratigha#ta#ya yad bhavet 2 samartho hy abhavam% pu#rvam asamartho 'smi sa#m%pratam katham% kurya#m% nu bhadram% vo dus%pradhars%ah% sa me matah% 3 tejasvi# ca maha#tma# ca yuddhe ca#mitavikramah% graset tribhuvanam% sarvam% sa deva#surama#nus%am 4 tasma#d vinishcayam imam% shr%n%udhvam% me divaukasah% vis%n%oh% ks%ayam upa#gamya sametya ca maha#tmana# tena sam%mantrya vetsya#mo vadhopa#yam% dura#tmanah% 5 evam ukte maghavata# deva#h% sars%igan%a#s tada# sharan%yam% sharan%am% devam% jagmur vis%n%um% maha#balam 6 u#cush ca sarve devesham% vis%n%um% vr%tra bhaya#rdita#h% tvaya# loka#s trayah% kra#nta#s tribhir vikraman%aih% prabho 7 amr%tam% ca#hr%tam% vis%n%o daitya#sh ca nihata# ran%e balim% baddhva# maha#daityam% shakro deva#dhipah% kr%tah% 8 tvam% prabhuh% sarvaloka#na#m% tvaya# sarvam idam% tatam tvam% hi devamaha#devah% sarvalokanamaskr%tah% 9 gatir bhava tvam% deva#na#m% sendra#n%a#m amarottama jagad vya#ptam idam% sarvam% vr%tren%a#surasu#dana 10 avashyam% karan%i#yam% me bhavata#m% hitam uttamam tasma#d upa#yam% vaks%ya#mi yatha#sau na bhavis%yati 11 gacchadhvam% sars%igandharva# yatra#sau vishvaru#padhr%k sa#ma tasya prayun~jadhvam% tata enam% vijes%yatha 12 bhavis%yati gatir deva#h% shakrasya mama tejasa# adr%shyash ca praveks%ya#mi vajram asya#yudhottamam 13 gacchadhvam r%s%ibhih% sa#rdham% gandharvaish ca surottama#h% vr%trasya saha shakren%a sam%dhim% kuruta ma#ciram 14 evam ukta#s tu devena r%s%ayas tridasha#s tatha# yayuh% sametya sahita#h% shakram% kr%tva# purah%saram 15 sami#pam etya ca tada# sarva eva mahaujasah% tam% tejasa# prajvalitam% pratapantam% disho dasha 16 grasantam iva loka#m%s tri#n su#rya# candramasau yatha# dadr%shus tatra te vr%tram% shakren%a sahadevata#h% 17 r%s%ayo 'tha tato 'bhyetya vr%tram u#cuh% priyam% vacah% vya#ptam% jagad idam% sarvam% tejasa# tava durjaya 18 na ca shaknos%i nirjetum% va#savam% bhu#rivikramam yudhyatosh ca#pi va#m% ka#lo vyati#tah% sumaha#n iha 19 pi#d%yante ca praja#h% sarva#h% sa deva#surama#nava#h% sakhyam% bhavatu te vr%tra shakren%a saha nityada# ava#psyasi sukham% tvam% ca shakra loka#m%sh ca sha#shvata#n 20 r%s%iva#kyam% nishamya#tha sa vr%trah% sumaha#balah% uva#ca ta#m%s tada# sarva#n pran%amya shirasa#surah% 21 sarve yu#yam% maha#bha#ga# gandharva#sh caiva sarvashah% yad bru#ta tac chrutam% sarvam% mama#pi shr%n%uta#nagha#h% 22 sam%dhih% katham% vai bhavita# mama shakrasya cobhayoh% tejasor hi dvayor deva#h% sakhyam% vai bhavita# katham 23 [rsayah] sakr%t sata#m% sam%gatam% lipsitavyam%; tatah% param% bhavita# bhavyam eva na#tikramet satpurus%en%a sam%gatam%; tasma#t sata#m% sam%gatam% lipsitavyam 24 dr%d%ham% sata#m% sam%gatam% ca#pi nityam%; bru#ya#c ca#rtham% hy arthakr%cchres%u dhi#rah% maha#rthavat sat prus%en%a sam%gatam%; tasma#t santam% na jigha#m%seta dhi#rah% 25 indrah% sata#m% sam%matash ca niva#sash ca maha#tmana#m satyava#di# hy adi#nash ca dharmavit suvinishcitah% 26 tena te saha shakren%a sam%dhir bhavatu sha#shvatah% evam% vishva#sam a#gaccha ma# te bhu#d buddhir anyatha# 27 mahars%ivacanam% shrutva# ta#n uva#ca maha#dyutih% avashyam% bhagavanto me ma#nani#ya#s tapasvinah% 28 bravi#mi yad aham% deva#s tat sarvam% kriyata#m iha tatah% sarvam% karis%ya#mi yad u#cur ma#m% dvijars%abha#h% 29 na shus%ken%a na ca#rdren%a na#shmana# na ca da#run%a# na shasren%a na vajren%a na diva# na tatha# nishi 30 vadhyo bhaveyam% viprendra#h% shakrasya saha daivataih% evam% me rocate sam%dhih% shakren%a saha nityada# 31 ba#d%ham ity eva r%s%ayas tam u#cur bharatars%abha evam% kr%te tu sam%dha#ne vr%trah% pramudito 'bhavat 32 yattah% sada#bhavac ca#pi shakro 'mars%asamanvitah% vr%trasya vadhasam%yukta#n upa#ya#n anucintayan randhra#nves%i# samudvignah% sada#bhu#d balavr%traha# 33 sa kada# cit samudra#nte tam apashyan maha#suram sam%dhya#ka#la upa#vr%tte muhu#rte ramyada#run%e 34 tatah% sam%cintya bhagava#n varada#nam% maha#tmanah% sam%dhyeyam% vartate raudra# na ra#trir divasam% na ca vr%trash ca#pashya vadhyo 'yam% mama sarvaharo ripuh% 35 yadi vr%tram% na hanmy adya van~cayitva# maha#suram maha#balam% maha#ka#yam% na me shreyo bhavis%yati 36 evam% sam%cintayann eva shakro vis%n%um anusmaran atha phenam% tada#pashyat samudre parvatopamam 37 na#yam% shus%ko na ca#rdro 'yam% na ca shastram idam% tatha# enam% ks%epsya#mi vr%trasya ks%an%a#d eva nashis%yati 38 savajram atha phenam% tam% ks%ipram% vr%tre nisr%s%t%ava#n pravishya phenam% tam% vis%n%ur atha vr%tram% vyana#shayat 39 nihate tu tato vr%tre disho vitimira#bhavan pravavau ca shivo va#yuh% praja#sh ca jahr%s%us tada# 40 tato deva#h% sa gandharva# yaks%ara#ks%asa pannaga#h% r%s%ayash ca mahendram% tam astuvan vividhaih% stavaih% 41 namaskr%tah% sarvabhu#taih% sarvabhu#ta#ni sa#ntvayan hatashatruh% prahr%s%t%a#tma# va#savah% saha daivataih% vis%n%um% tribhuvanashres%t%ham% pu#jaya#m a#sa dharmavit 42 tato hate maha#vi#rye vr%tre devabhayam%kare anr%tena#bhibhu#to 'bhu#c chakrah% paramadurmana#h% traishi#rs%aya#bhibhu#tash ca sa pu#rvam% brahmahatyaya# 43 so 'ntam a#shritya loka#na#m% nas%t%asam%jn~o vicetanah% na pra#jn~a#yata devendras tv abhibhu#tah% svakalmas%aih% praticchanno vasaty apsu ces%t%ama#na ivoragah% 44 tatah% pranas%t%e devendre brahmahatya# bhaya#rdite bhu#mih% pradhvasta sam%ka#sha# nirvr%ks%a# shus%kaka#nana# vicchinnasrotaso nadyah% sara#m%sy anudaka#ni ca 45 sam%ks%obhash ca#pi sattva#na#m akr%to 'bhavat deva#sh ca#pi bhr%sham% trasta#s tatha# sarve mahars%ayah% 46 ara#jakam% jagat sarvam abhibhu#tam upadravaih% tato bhi#ta#bhavan deva#h% ko no ra#ja# bhaved iti 47 divi devars%ayash ca#pi devara#javina#kr%ta#h% na ca sma kash cid deva#na#m% ra#jya#ya kurute manah% | | 1 [s%] r%s%ayo 'tha#bruvan sarve deva#sh ca tridasheshvara#h% ayam% vai nahus%ah% shri#ma#n devara#jye 'bhis%icyata#m te gatva#tha#bruvan sarve ra#ja# no bhava pa#rthiva 2 sa ta#n uva#ca nahus%o deva#n r%s%igan%a#m%s tatha# pitr%bhih% sahita#n ra#jan pari#psan hitam a#tmanah% 3 durbalo 'ham% na me shaktir bhavata#m% paripa#lane balava#n~ ja#yate ra#ja# balam% shakre hi nityada# 4 tam abruvan punah% sarve deva#h% sars%ipurogama#h% asma#kam% tapasa# yuktah% pa#hi ra#jyam% trivis%t%ape 5 parasparabhayam% ghoram asma#kam% hi na sam%shayah% abhis%icyasva ra#jendra bhava ra#ja# trivis%t%ape 6 devada#nava yaks%a#n%a#m r%s%i#n%a#m% raks%asa#m% tatha# pitr%gandharvabhu#ta#na#m% caks%urvis%ayavartina#m teja a#da#syase pashyan balava#m%sh ca bhavis%yasi 7 dharmam% puraskr%tya sada# sarvaloka#dhipo bhava brahmars%i#m%sh ca#pi deva#m%sh ca gopa#yasva trivis%t%ape 8 sudurlabham% varam% labdhva# pra#pya ra#jyam% trivis%t%ape dharma#tma# satatam% bhu#tva# ka#ma#tma# samapadyata 9 devodya#nes%u sarves%u nandanopavanes%u ca kaila#se himavatpr%s%t%he mandare shvetaparvate sahye mahendre malaye samudres%u saritsu ca 10 apsarobhih% parivr%to devakanya# sama#vr%tah% nahus%o devara#jah% san kri#d%an bahuvidham% tada# 11 shr%n%van divya# bahuvidha#h% katha#h% shrutimanohara#h% va#ditra#n%i ca sarva#n%i gi#tam% ca madhurasvaram 12 vishva#vasur na#radash ca gandharva#psarasa#m% gan%a#h% r%tavah% s%at% ca devendram% mu#rtimanta upasthita#h% ma#rutah% surabhir va#ti manojn~ah% sukhashi#talah% 13 evam% hi kri#d%atas tasya nahus%asya maha#tmanah% sam%pra#pta# darshanam% devi# shakrasya mahis%i# priya# 14 sa ta#m% sam%dr%shya dus%t%a#tma# pra#ha sarva#n sabha#sadah% indrasya mahis%i# devi# kasma#n ma#m% nopatis%t%hati 15 aham indro 'smi deva#na#m% loka#na#m% ca tatheshvarah% a#gacchatu shaci# mahyam% ks%ipram adya niveshanam 16 tac chrutva# durmana# devi# br%haspatim uva#ca ha raks%a ma#m% nahus%a#d brahmam%s tava#smi sharan%am% gata# 17 sarvalaks%an%asam%panna#m% brahmas tvam% ma#m% prabha#s%ase devara#jasya dayita#m atyantasukhabha#gini#m 18 avaidhavyena sam%yukta#m ekapatni#m% pativrata#m uktava#n asi ma#m% pu#rvam r%ta#m% ta#m% kuru vai giram 19 noktapu#rvam% ca bhagavan mr%s%a# te kim% cid i#shvara tasma#d etad bhavet satyam% tvayoktam% dvijasattama 20 br%haspatir athova#ca indra#n%i#m% bhayamohita#m yad ukta#si maya# devi satyam% tad bhavita# dhruvam 21 draks%yase devara#ja#nam indram% shi#ghram iha#gatam na bhetavyam% ca nahus%a#t satyam etad bravi#mi te sama#nayis%ye shakren%a nacira#d bhavati#m aham 22 atha shushra#va nahus%a indra#n%i#m% sharan%am% gata#m br%haspater an*girasash cukrodha sa nr%pas tada# | | 1 [s%] kruddham% tu nahus%am% jn~a#tva# deva#h% sars%ipurogama#h% abruvan devara#ja#nam% nahus%am% ghoradarshanam 2 devara#jajahi krodham% tvayi kruddhe jagad vibho trastam% sa#suragandharvam% sa kim%naramahoragam 3 jahi krodham imam% sa#dho na krudhyanti bhavadvidha#h% parasya patni# sa# devi# prasi#dasva sureshvara 4 nivartaya manah% pa#pa#t parada#ra#bhimarshana#t devara#jo 'si bhadram% te praja# dharmen%a pa#laya 5 evam ukto na jagra#ha tad vacah% ka#mamohitah% atha deva#n uva#cedam indram% prati sura#dhipah% 6 ahalya# dhars%ita# pu#rvam r%s%ipatni# yashasvini# ji#vato bhartur indren%a sa vah% kim% na niva#ritah% 7 bahu#ni ca nr%sham%sa#ni kr%ta#ni#ndren%a vai pura# vaidharmya#n%y upadha#sh caiva sa vah% kim% na niva#ritah% 8 upatis%t%hatu ma#m% devi# etad asya# hitam% param yus%ma#kam% ca sada# deva#h% shivam evam% bhavis%yati 9 indra#n%i#m a#nayis%ya#mo yathecchasi divah% pate jahi krodham imam% vi#ra pri#to bhava sureshvara 10 ity uktva# te tada# deva# r%s%ibhih% saha bha#rata jagmur br%haspatim% vaktum indra#n%i#m% ca#shubham% vacah% 11 ja#ni#mah% sharan%am% pra#ptam indra#n%i#m% tava veshmani datta#bhaya#m% ca viprendra tvaya# devars%isattama 12 te tva#m% deva#h% sa gandharva# r%s%ayash ca maha#dyute prasa#dayanti cendra#n%i# nahus%a#ya pradi#yata#m 13 indra#d vishis%t%o nahus%o devara#jo maha#dyutih% vr%n%otv iyam% vara#roha# bhartr%tve varavarn%ini# 14 evam ukte tu sa# devi# ba#s%pam utsr%jya sasvaram uva#ca rudati# di#na# br%haspatim idam% vacah% 15 na#ham iccha#mi nahus%am% patim anva#sya tam% prabhum sharan%a#gata#smi te brahmam%s tra#hi ma#m% mahato bhaya#t 16 sharan%a#gata#m% na tyajeyam indra#n%i mama nishcitam dharmajn~a#m% dharmashi#la#m% ca na tyaje tva#m anindite 17 na#ka#ryam% kartum iccha#mi bra#hman%ah% san vishes%atah% shrutadharma# satyashi#lo ja#nan dharma#nusha#sanam 18 na#ham etat karis%ya#mi gacchadhvam% vai surottama#h% asmim%sh ca#rthe pura# gi#tam% brahman%a# shru#yata#m idam 19 na tasya bi#jam% rohati bi#jaka#le; na ca#sya vars%am% vars%ati vars%aka#le bhi#tam% prapannam% pradada#ti shatrave; na so 'ntaram% labhate tra#n%am icchan 20 mogham annam% vindati ca#py aceta#h%; svarga#l loka#d bhrashyati nas%t%aces%t%ah% bhi#tam% prapannam% pradada#ti yo vai; na tasya havyam% pratigr%hn%anti deva#h% 21 prami#yate ca#sya praja# hy aka#le; sada# viva#sam% pitaro 'sya kurvate bhi#tam% prapannam% pradada#ti shatrave; sendra# deva#h% praharanty asya vajram 22 etad evam% vija#nan vai na da#sya#mi shaci#m ima#m indra#n%i#m% vishruta#m% loke shakrasya mahis%i#m% priya#m 23 asya# hitam% bhaved yac ca mama ca#pi hitam% bhavet kriyata#m% tat surashres%t%ha# na hi da#sya#my aham% shaci#m 24 atha deva#s tam eva#hur gurum an*girasa#m% varam katham% suni#tam% tu bhaven mantrayasva br%haspate 25 nahus%am% ya#cata#m% devi# kim% cit ka#la#ntaram% shubha# indra#n%i# hitam etad dhi tatha#sma#kam% bhavis%yati 26 bahuvighnakarah% ka#lah% ka#lah% ka#lam% nayis%yati darpito balava#m%sh ca#pi nahus%o varasam%shraya#t 27 tatas tena tathokte tu pri#ta# deva#s tam abruvan brahman sa#dhv idam uktam% te hitam% sarvadivaukasa#m evam etad dvijashres%t%ha devi# ceyam% prasa#dyata#m 28 tatah% samasta# indra#n%i#m% deva#h% sa#gnipurogama#h% u#cur vacanam avyagra# loka#na#m% hitaka#myaya# 29 tvaya# jagad idam% sarvam% dhr%tam% stha#varajan*gamam ekapatny asi satya# ca gacchasva nahus%am% prati 30 ks%ipram% tva#m abhika#mash ca vinashis%yati pa#rthivah% nahus%o devi shakrash ca suraishvaryam ava#psyati 31 evam% vinishcayam% kr%tva# indra#n%i# ka#ryasiddhaye abhyagacchata savri#d%a# nahus%am% ghoradarshanam 32 dr%s%t%va# ta#m% nahus%ash ca#pi vayo ru#pasamanvita#m samahr%s%yata dus%t%a#tma# ka#mopahata cetanah% | | 1 [s%] atha ta#m abravi#d dr%s%t%va# nahus%o devara#t% tada# traya#n%a#m api loka#na#m aham indrah% shucismite bhajasva ma#m% vara#rohe patitve varavarn%ini 2 evam ukta# tu sa# devi# nahus%en%a pativrata# pra#vepata bhayodvigna# prava#te kadali# yatha# 3 namasya sa# tu brahma#n%am% kr%tva# shirasi ca#n~jalim devara#jam athova#ca nahus%am% ghoradarshanam 4 ka#lam iccha#my aham% labdhum% kim% cit tvattah% sureshvara na hi vijn~a#yate shakrah% pra#ptah% kim% va# kva va# gatah% 5 tattvam etat tu vijn~a#ya yadi na jn~a#yate prabho tato 'ham% tva#m upastha#sye satyam etad bravi#mi te evam uktah% sa indra#n%ya# nahus%ah% pri#tima#n abhu#t 6 evam% bhavatu sushron%iyatha# ma#m abhibha#s%ase jn~a#tva# ca#gamanam% ka#ryam% satyam etad anusmareh% 7 nahus%en%a visr%s%t%a# ca nishcakra#ma tatah% shubha# br%haspatiniketam% sa# jaga#ma ca tapasvini# 8 tasya#h% sam%shrutya ca vaco deva#h% sa#gnipurogama#h% mantraya#m a#sur eka#gra#h% shakra#rtham% ra#jasattama 9 devadevena sam%gamya vis%n%una# prabhavis%n%una# u#cush cainam% samudvigna# va#kyam% va#kyavisha#rada#h% 10 brahmahatya#bhibhu#to vai shakrah% suragan%eshvarah% gatish ca nas tvam% devesha pu#rvajo jagatah% prabhuh% raks%a#rtham% sarvabhu#ta#na#m% vis%n%utvam upajagmiva#n 11 tvadvi#rya#n nihate vr%tre va#savo brahmahatyaya# vr%tah% suragan%ashres%t%ha moks%am% tasya vinirdisha 12 tes%a#m% tad vacanam% shrutva# deva#na#m% vis%n%ur abravi#t ma#m eva yajata#m% shakrah% pa#vayis%ya#mi vajrin%am 13 pun%yena hayamedhena ma#m is%t%va# pa#kasha#sanah% punar es%yati deva#na#m indratvam akutobhayah% 14 svakarmabhish ca nahus%o na#sham% ya#syati durmatih% kam% cit ka#lam imam% deva# mars%ayadhvam atandrita#h% 15 shrutva# vis%n%oh% shubha#m% satya#m% ta#m% va#n%i#m amr%topama#m tatah% sarve suragan%a#h% sopa#dhya#ya#h% sahars%ibhih% yatra shakro bhayodvignas tam% desham upacakramuh% 16 tatra#shvamedhah% sumaha#n mahendrasya maha#tmanah% vavr%te pa#vana#rtham% vai brahmahatya#paho nr%pa 17 vibhajya brahmahatya#m% tu vr%ks%es%u ca nadi#s%u ca parvates%u pr%thivya#m% ca stri#s%u caiva yudhis%t%hira 18 sam%vibhajya ca bhu#tes%u visr%jya ca sureshvarah% vijvarah% pu#tapa#pma# ca va#savo 'bhavad a#tmava#n 19 akampyam% nahus%am% stha#na#d dr%s%t%va# ca balasu#danah% tejo ghnam% sarvabhu#ta#na#m% varada#na#c ca duh%saham 20 tatah% shaci#patir vi#rah% punar eva vyanashyata adr%shyah% sarvabhu#ta#na#m% ka#la#ka#n*ks%i# caca#ra ha 21 pranas%t%e tu tatah% shakre shaci# shokasamanvita# ha# shakreti tada# devi# vilala#pa suduh%khita# 22 yadi dattam% yadi hutam% guravas tos%ita# yadi ekabhartr%tvam eva#stu satyam% yady asti va# mayi 23 pun%ya#m% cema#m aham% divya#m% pravr%tta#m uttara#yan%e devi#m% ra#trim% namasya#mi sidhyata#m% me manorathah% 24 prayata# canisha#m% devi#m upa#tis%t%hata tatra sa# pativrata#tva#t satyena sopashrutim atha#karot 25 yatra#ste devara#jo 'sau tam% desham% darshayasva me ity a#hopashrutim% devi# satyam% satyena dr%shyata#m | | 1 [s%] athaina#m% rupin%i#m% sa#dhvi#m upa#tis%t%had upashrutih% ta#m% vayo ru#ppa sam%panna#m% dr%s%t%va# devi#m upasthita#m 2 indra#n%i# sam%prahr%s%t%a# sa# sam%pu#jyaina#m apr%cchata iccha#mi tva#m aham% jn~a#tum% ka# tvam% bru#hi vara#nane 3 upashrutir aham% devi tava#ntikam upa#gata# darshanam% caiva sam%pra#pta# tava satyena tos%ita# 4 pativrata#si yukta# ca yamena niyamena ca darshayis%ya#mi te shakram% devam% vr%tranis%u#danam ks%ipram anvehi bhadram% te draks%yase surasattamam 5 tatas ta#m% prasthita#m% devi#m indra#n%i# sa# samanvaga#t deva#ran%ya#ny atikramya parvata#m%sh ca bahu#m%s tatah% himavantam atikramya uttaram% pa#rshvam a#gamat 6 samudram% ca sama#sa#dya bahuyojanavistr%tam a#sasa#da maha#dvi#pam% na#na#drumalata# vr%tam 7 tatra#pashyat saro divyam% na#na#shakunibhir vr%tam shatayojanavisti#rn%am% ta#vad eva#yatam% shubham 8 tatra divya#ni padma#ni pan~ca varn%a#ni bha#rata s%at%padair upagi#ta#ni praphulla#ni sahasrashah% 9 padmasya bhittva# na#lam% ca vivesha sahita# taya# visa tantu pravis%t%am% ca tatra#pashyac chatakratum 10 tam% dr%s%t%va# ca susu#ks%men%a ru#pen%a#vasthitam% prabhum su#ks%maru#padhara# devi# babhu#vopashrutish ca sa# 11 indram% tus%t%a#va cendra#n%i# vishrutaih% pu#rvakarmabhih% stu#yama#nas tato devah% shaci#m a#ha puram%darah% 12 kimartham asi sam%pra#pta# vijn~a#tash ca katham% tv aham tatah% sa# kathaya#m a#sa nahus%asya vices%t%itam 13 indratvam% tris%u lokes%u pra#pya vi#ryamada#nvitah% darpa#vis%t%ash ca dus%t%a#tma# ma#m uva#ca shatakrato upatis%t%ha ma#m iti kru#rah% ka#lam% ca kr%tava#n mama 14 yadi na tra#syasi vibho karis%yati sa ma#m% vashe etena ca#ham% sam%tapta# pra#pta# shakra tava#ntikam jahi raudram% maha#ba#ho nahus%am% pa#panishcayam 15 praka#shayasva ca#tma#nam% daityada#nava su#dana tejah% sama#pnuhi vibho devara#jyam% prasha#dhi ca | | 1 [s%] evam uktah% sa bhagava#n~ shacya# punar atha#bravi#t vikramasya na ka#lo 'yam% nahus%o balavattarah% 2 vivardhitash ca r%s%ibhir havyaih% kavyaish ca bha#mini ni#tim atra vidha#sya#mi devi ta#m% kartum arhasi 3 guhyam% caitat tvaya# ka#ryam% na#khya#tavyam% shubhe kva cit gatva# nahus%am eka#nte bravi#hi tanumadhyame 4 r%s%iya#nena divyena ma#m upaihi jagatpate evam% tava vashe pri#ta# bhavis%ya#mi#ti tam% vada 5 ity ukta# devara#jena patni# sa# kamaleks%an%a# evam astv ity athoktva# tu jaga#ma nahus%am% prati 6 nahus%as ta#m% tato dr%s%t%va# vismito va#kyam abravi#t sva#gatam% te vara#rohe kim% karomi shucismite 7 bhaktam% ma#m% bhaja kalya#n%i kim icchasi manasvini tava kalya#n%i yat ka#ryam% tat karis%ye sumadhyame 8 na ca vri#d%a# tvaya# ka#rya# sushron%i mayi vishvasa satyena vai shape devi karta#smi vacanam% tava 9 yo me tvaya# kr%tah% ka#las tam a#ka#n*ks%e jagatpate tatas tvam eva bharta# me bhavis%yasi sura#dhipa 10 ka#ryam% ca hr%di me yat tad devara#ja#vadha#raya vaks%ya#mi yadi me ra#jan priyam etat karis%yasi va#kyam% pran%ayasam%yuktam% tatah% sya#m% vashaga# tava 11 indrasya va#jino va#ha# hastino 'tha ratha#s tatha# iccha#my aham iha#pu#rvam% va#hanam% te sura#dhipa yan na vis%n%or na rudrasya na#sura#n%a#m% na raks%asa#m 12 vahantu tva#m% maha#ra#ja r%s%ayah% sam%gata# vibho sarve shibikaya# ra#jann etad dhi mama rocate 13 na#sures%u na deves%u tulyo bhavitum arhasi sarves%a#m% teja a#datsva svena vi#ryen%a darshana#t na te pramukhatah% stha#tum% kash cid icchati vi#ryava#n 14 evam uktas tu nahus%ah% pra#hr%s%yata tada# kila uva#ca vacanam% ca#pi surendras ta#m anindita#m 15 apu#rvam% va#hanam idam% tvayoktam% varavarn%ini dr%d%ham% me rucitam% devi tvadvasho 'smi vara#nane 16 na hy alpavi#ryo bhavati yo va#ha#n kurute muni#n aham% tapasvi# balava#n bhu#tabhavya bhavat prabhuh% 17 mayi kruddhe jagan na sya#n mayi sarvam% pratis%t%hitam devada#navagandharva#h% kim%naroragara#ks%asa#h% 18 na me kruddhasya parya#pta#h% sarve loka#h% shucismite caks%us%a# yam% prapashya#mi tasya tejo hara#my aham 19 tasma#t te vacanam% devi karis%ya#mi na sam%shayah% saptars%ayo ma#m% vaks%yanti sarve brahmars%ayas tatha# pashya ma#ha#tmyam asma#kam r%ddhim% ca varavarn%ini 20 evam uktva# tu ta#m% devi#m% visr%jya ca vara#nana#m vima#ne yojayitva# sa r%s%i#n niyamam a#sthita#n 21 abrahman%yo balopeto matto varamadena ca ka#mavr%ttah% sa dus%t%a#tma# va#haya#m a#sa ta#n r%s%i#n 22 nahus%en%a visr%s%t%a# ca br%haspatim uva#ca sa# samayo 'lpa#vashes%o me nahus%en%eha yah% kr%tah% shakram% mr%gaya shi#ghram% tvam% bhakta#ya#h% kuru me daya#m 23 ba#d%ham ity eva bhagava#n br%haspatir uva#ca ta#m na bhetavyam% tvaya# devi nahus%a#d dus%t%acetasah% 24 na hy es%a stha#syati ciram% gata es%a nara#dhamah% adharmajn~o mahars%i#n%a#m% va#hana#c ca hatah% shubhe 25 is%t%im% ca#ham% karis%ya#mi vina#sha#ya#sya durmateh% shakram% ca#dhigamis%ya#mi ma# bhais tvam% bhadram astu te 26 tatah% prajva#lya vidhivaj juha#va paramam% havih% br%haspatir maha#teja# devara#jopalabdhaye 27 tasma#c ca bhagava#n devah% svayam eva huta#shanah% stri# ves%am adbhutam% kr%tva# sahasa#ntar adhi#yata 28 sa dishah% pradishash caiva parvata#m%sh ca vana#ni ca pr%thivi#m% ca#ntariks%am% ca vici#ya#timano gatih% nimes%a#ntarama#tren%a br%haspatim upa#gamat 29 br%haspate na pashya#mi devara#jam aham% kva cit a#pah% shes%a#h% sada# ca#pah% praves%t%um% notsaha#my aham na me tatra gatir brahman kim anyat karava#n%i te 30 tam abravi#d deva gurur apo visha maha#dyute 31 na#pah% praves%t%um% shaks%ya#mi ks%ayo me 'tra bhavis%yati sharan%am% tva#m% prapanno 'smi svasti te 'stu maha#dyute 32 adbhyo 'gnir brahmatah% ks%atram ashmano loham utthitam tes%a#m% sarvatragam% tejah% sva#su yonis%u sha#myati | | 1 [br%] tvam agne sarvadeva#na#m% mukham% tvam asi havyava#t% tvam antah% sarvabhu#ta#na#m% gu#d%hash carasi sa#ks%ivat 2 tva#m a#hur ekam% kavayas tva#m a#hus trividham% punah% tvaya# tyaktam% jagac cedam% sadyo nashyed dhuta#shana 3 kr%tva# tubhyam% namo vipra#h% svakarma vijita#m% gatim gacchanti saha patni#bhih% sutair api ca sha#shvati#m 4 tvam eva#gne havyava#has tvam eva paramam% havih% yajanti satrais tva#m eva yajn~aish ca parama#dhvare 5 sr%s%t%va# loka#m%s tri#n ima#n havyava#ha; pra#pte ka#le pacasi punah% samiddhah% sarvasya#sya bhuvanasya prasu#tis; tvam eva#gre bhavasi punah% pratis%t%ha# 6 tva#m agne jalada#n a#hur vidyutash ca tvam eva hi dahanti sarvabhu#ta#ni tvatto nis%kramya ha#yana#h% 7 tvayy a#po nihita#h% sarva#s tvayi sarvam idam% jagat na te 'stv aviditam% kim% cit tris%u lokes%u pa#vaka 8 svayonim% bhajate sarvo vishasva#po 'vishan*kitah% aham% tva#m% vardhayis%ya#mi bra#hmair mantraih% sana#tanaih% 9 evam% stuto havyava#ho bhagava#n kavir uttamah% br%haspatim athova#ca pri#tima#n va#kyam uttamam darshayis%ya#mi te shakram% satyam etad bravi#mi te 10 pravishya#pas tato vahnih% sa samudra#h% sa palvala#h% a#jaga#ma saras tac ca gu#d%ho yatra shatakratuh% 11 atha tatra#pi padma#ni vicinvan bharatars%abha anvapashyat sa devendram% visamadhyagatam% sthitam 12 a#gatya ca tatas tu#rn%am% tam a#cas%t%a br%haspateh% an%u ma#tren%a vapus%a# padmatantv a#shritam% prabhum 13 gatva# devars%igandharvaih% sahito 'tha br%haspatih% pura#n%aih% karmabhir devam% tus%t%a#va balasu#danam 14 maha#suro hatah% shakra namucir da#run%as tvaya# shambarash ca balash caiva tathobhau ghoravikramau 15 shatakrato vivardhasva sarva#n~ shatru#n nis%u#daya uttis%t%ha vajrin sam%pashya devars%i#m%sh ca sama#gata#n 16 mahendra da#nava#n hatva# loka#s tra#ta#s tvaya# vibho apa#m% phenam% sama#sa#dya vis%n%utejopabr%m%hitam tvaya# vr%tro hatah% pu#rvam% devara#jajagatpate 17 tvam% sarvabhu#tes%u varen%ya i#d%yas; tvaya# samam% vidyate neha bhu#tam tvaya# dha#ryante sarvabhu#ta#ni shakra; tvam% deva#na#m% mahima#nam% cakartha 18 pa#hi deva#n sa loka#m%sh ca mahendra balam a#pnuhi evam% sam%stu#yama#nash ca so 'vardhata shanaih% shanaih% 19 svam% caiva vapur a#stha#ya babhu#va sabala#nvitah% abravi#c ca gurum% devo br%haspatim upasthitam 20 kim% ka#ryam avashis%t%am% vo hatas tva#s%t%ro maha#surah% vr%trash ca sumaha#ka#yo grastum% loka#n iyes%a yah% 21 ma#nus%o nahus%o ra#ja# devars%igan%atejasa# devara#jyam anupra#ptah% sarva#n no ba#dhate bhr%sham 22 katham% nu nahus%o ra#jyam% deva#na#m% pra#pa durlabham tapasa# kena va# yuktah% kim% vi#ryo va# br%haspate 23 deva# bhi#ta#h% shakram aka#mayanta; tvaya# tyaktam% mahad aindram% padam% tat tada# deva#h% pitaro 'thars%ayash ca; gandharvasam%gha#sh ca sametya sarve 24 gatva#bruvan nahus%am% shakra tatra; tvam% no ra#ja# bhava bhuvanasya gopta# ta#n abravi#n nahus%o na#smi shakra; a#pya#yadhvam% tapasa# tejasa# ca 25 evam uktair vardhitash ca#pi devai; ra#ja#bhavan nahus%o ghoravi#ryah% trailokye ca pra#pya ra#jyam% tapasvinah%; kr%tva# va#ha#n ya#ti loka#n dura#tma# 26 tejo haram% dr%s%t%ivis%am% sughoram%; ma# tvam% pashyer nahus%am% vai kada# cit deva#sh ca sarve nahus%am% bhaya#rta#; na pashyanto gu#d%haru#pa#sh caranti 27 evam% vadaty an*girasa#m% varis%t%he; br%haspatau lokapa#lah% kuberah% vaivasvatash caiva yamah% pura#n%o; devash ca somo varun%ash ca#jaga#ma 28 te vai sama#gamya mahendram u#cur; dis%t%ya# tva#s%t%ro nihatash caiva vr%trah% dis%t%ya# ca tva#m% kushalinam aks%atam% ca; pashya#mo vai nihata#rim% ca shakra 29 sa ta#n yatha#vat pratibha#s%ya shakrah%; sam%codayan nahus%asya#ntaren%a ra#ja# deva#na#m% nahus%o ghoraru#pas; tatra sa#hyam% di#yata#m% me bhavadbhih% 30 te ca#bruvan nahus%o ghoraru#po; dr%s%t%i# vis%as tasya bibhi#ma deva tvam% ced ra#jan nahus%am% para#jayes; tad vai vayam% bha#gam arha#ma shakra 31 indro 'bravi#d bhavatu bhava#n apa#m% patir; yamah% kuberash ca maha#bhis%ekam sam%pra#pnuvantv adya sahaiva tena; ripum% jaya#mo nahus%am% ghoradr%s%t%im 32 tatah% shakram% jvalano 'py a#ha bha#gam%; prayaccha mahyam% tava sa#hyam% karis%ye tam a#ha shakro bhavita#gne tava#pi; aindra#gno vai bha#ga eko maha#kratau 33 evam% sam%cintya bhagava#n mahendrah% pa#kasha#sanah% kuberam% sarvayaks%a#n%a#m% dhana#na#m% ca prabhum% tatha# 34 vaivasvatam% pitr%#n%a#m% ca varun%am% ca#py apa#m% tatha# a#dhipatyam% dadau shakrah% satkr%tya varadas tada# | | 1 [s%] atha sam%cintaya#nasya devara#jasya dhi#matah% nahus%asya vadhopa#yam% lokapa#laih% sahaiva taih% tapasvi# tatra bhagava#n agastyah% pratyadr%shyata 2 so 'bravi#d arcya devendram% dis%t%ya# vai vardhate bhava#n vishvaru#pavina#shena vr%tra#suravadhena ca 3 dis%t%ya# ca nahus%o bhras%t%o devara#jya#t puram%dara dis%t%ya# hata#rim% pashya#mi bhavantam% balasu#dana 4 sva#gatam% te mahars%e 'stu pri#to 'ham% darshana#t tava pa#dyam a#camani#yam% ca ga#m arghyam% ca prati#ccha me 5 pu#jitam% copavis%t%am% tam a#sane munisattamam paryapr%cchata deveshah% prahr%s%t%o bra#hman%ars%abham 6 etad iccha#mi bhagavan kathyama#nam% dvijottama paribhras%t%ah% katham% svarga#n nahus%ah% pa#panishcayah% 7 shr%n%u shakra priyam% va#kyam% yatha# ra#ja# dura#tmava#n svarga#d bhras%t%o dura#ca#ro nahus%o baladarpitah% 8 shrama#rta#s tu vahantas tam% nahus%am% pa#paka#rin%am devars%ayo maha#bha#ga#s tatha# brahmars%ayo 'mala#h% papracchuh% sam%shayam% deva nahus%am% jayata#m% vara 9 ya ime brahman%a# prokta# mantra# vai proks%an%e gava#m ete prama#n%am% bhavata uta#ho neti va#sava nahus%o neti ta#n a#ha tamasa# mu#d%ha cetanah% 10 adharme sam%pravr%ttas tvam% dharmam% na pratipadyase prama#n%am etad asma#kam% pu#rvam% proktam% mahars%ibhih% 11 tato vivadama#nah% sa munibhih% saha va#sava atha ma#m aspr%shan mu#rdhni pa#dena#dharmapi#d%itah% 12 tena#bhu#d dhuta teja#h% sa nih%shri#kash ca shaci#pate tatas tam aham a#vignam avocam% bhayapi#d%itam 13 yasma#t pu#rvaih% kr%tam% brahma brahmars%ibhir anus%t%hitam adus%t%am% du#s%ayasi vai yac ca mu#rdhny aspr%shah% pada# 14 yac ca#pi tvam r%s%i#n mu#d%ha brahmakalpa#n dura#sada#n va#ha#n kr%tva# va#hayasi tena svarga#d dhataprabhah% 15 dhvam%sa pa#paparibhras%t%ah% ks%i#n%apun%yo mahi#talam dashavars%asahasra#n%i sarparu#padharo maha#n vicaris%yasi pu#rn%es%u punah% svargam ava#psyasi 16 evam% bhras%t%o dura#tma# sa devara#jya#d arim%dama dis%t%ya# vardha#mahe shakra hato ba#hman%a kan%t%akah% 17 trivis%t%apam% prapadyasva pa#hi loka#n~ shaci#pate jitendriyo jita#mitrah% stu#yama#no mahars%ibhih% 18 tato deva# bhr%s%am% tus%t%a# mahars%igan%asam%vr%ta#h% pitarash caiva yaks%a#sh ca bhujaga# ra#ks%asa#s tatha# 19 gandharva# devakanya#sh ca sarve ca#psarasa#m% gan%a#h% sara#m%si saritah% shaila#h% sa#gara#sh ca visha#m% pate 20 upagamya#bruvan sarve dis%t%ya# vardhasi shatruhan hatash ca nahus%ah% pa#po dis%t%ya#gastyena dhi#mata# dis%t%ya# pa#pasama#ca#rah% kr%tah% sarpo mahi#tale | | 1 [s%] tatah% shakrah% stu#yama#no gandharva#psarasa#m% gan%aih% aira#vatam% sama#ruhya dvipendram% laks%an%air yutam 2 pa#vakash ca maha#teja# mahars%ish ca br%haspatih% yamash ca varun%ash caiva kuberash ca dhaneshvarah% 3 sarvair devaih% parivr%tah% shakro vr%tranis%u#danah% gandharvair apsarobhish ca ya#tas tribhuvanam% prabhuh% 4 sa sametya mahendra#n%ya# devara#jah% shatakratuh% muda# paramaya# yuktah% pa#laya#m a#sa devara#t% 5 tatah% sa bhagava#m%s tatra an*gira#h% samadr%shyata atharvaveda mantraish ca devendram% samapu#jayat 6 tatas tu bhagava#n indrah% prahr%s%t%ah% samapadyata varam% ca pradadau tasmai atharva#n*girase tada# 7 atharva#n*girasam% na#ma asmin vede bhavis%yati uda#haran%am etad dhi yajn~abha#gam% ca lapsyase 8 evam% sam%pu#jya bhagava#n atharva#n*girasam% tada# vyasarjayan maha#ra#ja devara#jah% shatakratuh% 9 sam%pu#jya sarva#m%s tridasha#n r%s%i#m%sh ca#pi tapodhana#n indrah% pramudito ra#jan dharmen%a#pa#layat praja#h% 10 evam% duh%kham anupra#ptam indren%a saha bha#ryaya# ajn~a#tava#sash ca kr%tah% shatru#n%a#m% vadhaka#n*ks%aya# 11 na#tra manyus tvaya# ka#ryo yat klis%t%o 'si maha#vane draupadya# saha ra#jendra bhra#tr%bhish ca maha#tmabhih% 12 evam% tvam api ra#jendra ra#jyam% pra#psyasi bha#rata vr%tram% hatva# yatha# pra#ptah% shakrah% kauravanandana 13 dura#ca#rash ca nahus%o brahma dvit% pa#pacetanah% agastyapa#sha#bhihato vinas%t%ah% sha#shvati#m% sama#h% 14 evam% tava dura#tma#nah% shatravah% shatrusu#dana ks%ipram% na#sham% gamis%yanti karn%aduryodhana#dayah% 15 atah% sa#garaparyanta#m% bhoks%yase medini#m ima#m bhra#tr%bhih% sahito vi#ra draupadya# ca saha#bhibho 16 upa#khya#nam idam% shakra vijayam% veda sam%mitam ra#jn~a# vyu#d%hes%v ani#kes%u shrotavyam% jayam icchata# 17 tasma#t sam%shra#vaya#mi tva#m% vijayam% jayata#m% vara sam%stu#yama#na# vardhante maha#tma#no yudhis%t%hira 18 ks%atriya#n%a#m abha#vo 'yam% yudhis%t%hira maha#tmana#m duryodhana#para#dhena bhi#ma#rjunabalena ca 19 a#khya#nam indra vijayam% ya idam% niyatah% pat%het dhu#tapa#pma# jitasvargah% sa pretyeha ca modate 20 na ca#rijam% bhayam% tasya na ca#putro bhaven narah% na#padam% pra#pnuya#t ka#m% cid di#rgham a#yush ca vindati sarvatra jayam a#pnoti na kada# cit para#jayam 21 evam a#shva#sito ra#ja# shalyena bharatars%abha pu#jaya#m a#sa vidhivac chalyam% dharmabhr%ta#m% varah% 22 shrutva# shalyasya vacanam% kunti#putro yudhis%t%hirah% pratyuva#ca maha#ba#hur madrara#jam idam% vacah% 23 bhava#n karn%asya sa#rathyam% karis%yati na sam%shayah% tatra tejovadhah% ka#ryah% karn%asya mama sam%stavaih% 24 evam etat karis%ya#mi yatha# ma#m% sam%prabha#s%ase yac ca#nyad api shaks%ya#mi tat karis%ya#my aham% tava 25 tata a#mantrya kaunteya#n~ shalyo madra#dhipas tada# jaga#ma sabalah% shri#ma#n duryodhanam arim%damah% | | 1 [v] yuyudha#nas tato vi#rah% sa#tvata#na#m% maha#rathah% mahata# caturan*gen%a balena#ga#d yudhis%t%hiram 2 tasya yodha# maha#vi#rya# na#na#deshasama#gata#h% na#na#praharan%a# vi#ra#h% shobhaya#m% cakrire balam 3 parashvadhair bhin%d%a ba#laih% shaktitomaramudgaraih% shaktyr%s%t%i parashu pra#saih% karava#laish ca nirmalaih% 4 khad%gaka#rmukaniryu#haih% sharaish ca vividhair api tailadhautaih% praka#shadbhis tad ashobhata vai balam 5 tasya meghapraka#shasya shastrais taih% shobhitasya ca babhu#va ru#pam% sainyasya meghasyeva sa vidyutah% 6 aks%auhin%i# hi sena# sa# tada# yaudhis%t%hiram% balam pravishya#ntar dhadhe ra#jan sa#garam% kunadi# yatha# 7 tathaiva#ks%auhin%i#m% gr%hya cedi#na#m r%s%abho bali# dhr%s%t%aketur upa#gacchat pa#n%d%ava#n amitaujasah% 8 ma#gadhash ca jayatseno jara#sam%dhir maha#balah% aks%auhin%yaiva sainyasya dharmara#jam upa#gamat 9 tathaiva pa#n%d%yo ra#jendra sa#gara#nu#pava#sibhih% vr%to bahuvidhair yodhair yudhis%t%hiram upa#gamat 10 tasya sainyam ati#va#si#t tasmin balasama#game preks%an%i#yataram% ra#jan suves%am% balavat tada# 11 drupadasya#py abhu#t sena# na#na#deshasama#gataih% shobhita# purus%aih% shu#raih% putraish ca#sya maha#rathaih% 12 tathaiva ra#ja# matsya#na#m% vira#t%o va#hini#patih% pa#rvati#yair mahi#pa#laih% sahitah% pa#n%d%ava#n iya#t 13 itash cetash ca pa#n%d%u#na#m% sama#jagmur maha#tmana#m aks%auhin%yas tu saptaiva vividhadhvajasam%kula#h% yuyutsama#na#h% kurubhih% pa#n%d%ava#n samahars%ayan 14 tathaiva dha#rtara#s%t%rasya hars%am% samabhivardhayan bhagadatto mahi#pa#lah% sena#m aks%auhin%i#m% dadau 15 tasya ci#naih% kira#taish ca ka#n~canair iva sam%vr%tam babhau balam ana#dhr%s%yam% karn%ika#ravanam% yatha# 16 tatha# bhu#rishrava#h% shu#rah% shalyash ca kurunandana duryodhanam upa#ya#ta#v aks%auhin%ya# pr%thak pr%thak 17 kr%tavarma# ca ha#rdikyo bhoja#ndhakabalaih% saha aks%auhin%yaiva sena#ya# duryodhanam upa#gamat 18 tasya taih% purus%avya#ghrair vanama#la# dharair balam ashobhata yatha#mattair vanam% prakri#d%itair gajaih% 19 jayadratha mukha#sh ca#nye sindhusauvi#rava#sinah% a#jagmuh% pr%thivi#pa#la#h% kampayanta iva#cala#n 20 tes%a#m aks%auhin%i# sena# bahula# vibabhau tada# vibhu#yama#na# va#tena bahuru#pa# iva#mbuda#h% 21 sudaks%in%ash ca ka#mbojo yavanaish ca shakais tatha# upa#jaga#ma kauravyam aks%auhin%ya# visha#m% pate 22 tasya sena# sama#va#yah% shalabha#na#m iva#babhau sa ca sam%pra#pya kauravyam% tatraiva#ntar dadhe tada# 23 tatha# ma#his%mati# va#si# ni#lo ni#la#yudhaih% saha mahi#pa#lo maha#vi#ryair daks%in%a#pathava#sibhih% 24 a#vantyau ca mahi#pa#lau maha#balasu sam%vr%tau pr%thag aks%auhin%i#bhya#m% ta#v abhiya#tau suyodhanam 25 kekaya#sh ca naravya#ghra#h% sodarya#h% pan~ca pa#rthiva#h% sam%hars%ayantah% kauravyam aks%auhin%ya# sama#dravan 26 itash cetash ca sarves%a#m% bhu#mipa#na#m% maha#tmana#m tisro 'nya#h% samavartanta va#hinyo bharatars%abha 27 evam eka#dasha#vr%tta#h% sena# duryodhanasya ta#h% yuyutsama#na#h% kaunteya#n na#na# dhvajasama#kula#h% 28 na ha#stinapure ra#jann avaka#sho 'bhavat tada# ra#jn~a#m% sabalamukhya#na#m% pra#dha#nyena#pi bha#rata 29 tatah% pan~canadam% caiva kr%tsnam% ca kuruja#n*galam tatha# rohita ka#ran%yam% maru bhu#mish ca kevala# 30 ahic chatram% ka#laku#t%am% gan*ga#ku#lam% ca bha#rata va#ran%a# va#t%adha#nam% ca ya#munash caiva parvatah% 31 es%a deshah% suvisti#rn%ah% prabhu#tadhanadha#nyava#n babhu#va kauraveya#n%a#m% balena susama#kulah% 32 tatra sainyam% tatha#yuktam% dadarsha sa purohitah% yah% sapa#n~ca#lara#jena pres%itah% kaurava#n prati | | 1 [v] sa tu kauravyam a#sa#dya drupadasya purohitah% satkr%to dhr%tara#s%t%ren%a bhi#s%men%a viduren%a ca 2 sarvam% kaushalyam uktva#dau pr%s%t%va# caivam ana#mayam sarvasena#pran%etr%#n%a#m% madhye va#kyam uva#ca ha 3 sarvair bhavadbhir vidito ra#jadharmah% sana#tanah% va#kyopa#da#na hetos tu vaks%ya#mi vidite sati 4 dhr%taras%t%rash ca pa#n%d%ush ca suta#v ekasya vishrutau tayoh% sama#nam% dravin%am% paitr%kam% na#tra sam%shayah% 5 dhr%tara#s%t%rasya ye putra#s te pra#pta#h% paitr%kam% vasu pa#n%d%uputra#h% katham% na#ma na pra#pta#h% paitr%kam% vasu 6 evam%gate pa#n%d%aveyair viditam% vah% pura# yatha# na pra#ptam% paitr%kam% dravyam% dha#rtara#s%t%ren%a sam%vr%tam 7 pra#n%a#ntikair apy upa#yaih% prayatadbhir anekashah% shes%avanto na shakita# nayitum% yamasa#danam 8 punash ca vardhitam% ra#jyam% svabalena maha#tmabhih% chadmana#pahr%tam% ks%udrair dha#rtara#s%t%rah% sa saubalaih% 9 tad apy anumatam% karma tatha#yuktam anena vai va#sita#sh ca maha#ran%ye vars%a#n%i#ha trayodasha 10 sabha#ya#m% kleshitair vi#raih% saha bha#ryais tatha# bhr%sham aran%ye vividha#h% klesha#h% sam%pra#pta#s taih% suda#run%a#h% 11 tatha# vira#t%anagare yonyantaragatair iva pra#ptah% paramasam%klesho yatha# pa#pair maha#tmabhih% 12 te sarve pr%s%t%hatah% kr%tva# tat sarvam% pu#rvakilbis%am sa#maiva kurubhih% sa#rdham icchanti kurupum%gava#h% 13 tes%a#m% ca vr%ttam a#jn~a#ya vr%ttam% duryodhanasya ca anunetum iha#rhanti dhr%tara#s%t%ram% suhr%jjana#h% 14 na hi te vigraham% vi#ra#h% kurvanti kurubhih% saha avina#shena lokasya ka#n*ks%ante pa#n%d%ava#h% svakam 15 yash ca#pi dha#rtara#s%t%rasya hetuh% sya#d vigraham% prati sa ca hetur na mantavyo bali#ya#m%sas tatha# hi te 16 aks%auhin%yo hi saptaiva dharmaputrasya sam%gata#h% yuyutsama#na#h% kurubhih% prati#ks%ante 'sya sha#sanam 17 apare purus%avya#ghra#h% sahasra#ks%auhin%i# sama#h% sa#tyakir bhi#masenash ca yamau ca sumaha#balau 18 eka#dashaita#h% pr%tana# ekatash ca sama#gata#h% ekatash ca maha#ba#hur bahuru#po dhanam%jayah% 19 yatha# kiri#t%i# sena#bhyah%sarva#bhyo vyatiricyate evam eva maha#ba#hur va#su devo maha#dyutih% 20 bahulatvam% ca sena#na#m% vikramam% ca kiri#t%inah% buddhimatta#m% ca kr%s%n%asya buddhva# yudhyeta ko narah% 21 te bhavanto yatha# dharmam% yatha# samayam eva ca prayacchantu prada#tavyam% ma# vah% ka#lo 'tyaga#d ayam | | 1 [v] tasya tad vacanam% shrutva# prajn~a#vr%ddho maha#dyutih% sam%pu#jyainam% yatha#ka#lam% bhi#s%mo vacanam abravi#t 2 dis%t%ya# kushalinah% sarve pa#n%d%ava#h% saha ba#ndhavaih% dis%t%ya# saha#yavantash ca dis%t%ya# dharme ca te rata#h% 3 dis%t%ya# ca sam%dhika#ma#s te bhra#tarah% kurunandana#h% dis%t%ya# na yuddhamanasah% saha da#modaren%a te 4 bhavata# satyam uktam% ca sarvam etan na sam%shayah% atiti#ks%n%am% tu te va#kyam% bra#hman%ya#d iti me matih% 5 asam%shayam% kleshita#s te vane ceha ca pa#n%d%ava#h% pra#pta#sh ca dharmatah% sarvam% pitur dhanam asam%shayam 6 kiri#t%i# balava#n pa#rthah% kr%ta#strash ca maha#balah% ko hi pa#n%d%usutam% yuddhe vis%aheta dhanam%jayam 7 api vajradharah% sa#ks%a#t kim uta#nye dhanur bhr%tah% traya#n%a#m api loka#na#m% samartha iti me matih% 8 bhi#s%me bruvati tad va#kyam% dhr%s%t%am a#ks%ipya manyuma#n duryodhanam% sama#lokya karn%o vacanam abravi#t 9 na tan na viditam% brahmam*l loke bhu#tena kena cit punar uktena kim% tena bha#s%itena punah% punah% 10 duryodhana#rthe shakunir dyu#te nirjitava#n pura# samayena gato 'ran%yam% pa#n%d%uputro yudhis%t%hirah% 11 na tam% samayam a#dr%tya ra#jyam icchati paitr%kam balam a#shritya matsya#na#m% pa#n~ca#la#na#m% ca pa#rthivah% 12 duryodhano bhaya#d vidvan na dadya#t padam antatah% dharmatas tu mahi#m% kr%tsna#m% pradadya#c chatrave 'pi ca 13 yadi ka#n*ks%anti te ra#jyam% pitr%paita#maham% punah% yatha#pratijn~am% ka#lam% tam% carantu vanam a#shrita#h% 14 tato duryodhanasya#n*ke vartanta#m akutobhaya#h% adha#rmika#m ima#m% buddhim% kuryur maurkhya#d dhi kevalam 15 atha te dharmam utsr%jya yuddham icchanti pa#n%d%ava#h% a#sa#dyema#n kurushres%t%ha#n smaris%yanti vaco mama 16 kim% nu ra#dheya va#ca# te karma tat smartum arhasi eka eva yada# pa#rthah% s%ad% ratha#n~ jitava#n yudhi 17 na ced evam% karis%ya#mo yad ayam% bra#hman%o 'bravi#t dhruvam% yudhi hata#s tena bhaks%ayis%ya#ma pa#m%suka#n 18 dhr%tara#s%t%ras tato bhi#s%mam anuma#nya prasa#dya ca avabhartsya ca ra#dheyam idam% vacanam abravi#t 19 asmaddhitam idam% va#kyam% bhi#s%mah% sha#m%tanavo 'bravi#t pa#n%d%ava#na#m% hitam% caiva sarvasya jagatas tatha# 20 cintayitva# tu pa#rthebhyah% pres%ayis%ya#mi sam%jayam sa bhava#n pratiya#tv adya pa#n%d%ava#n eva ma#ciram 21 sa tam% satkr%tya kauravyah% pres%aya#m a#sa pa#n%d%ava#n sabha#madhye sama#hu#ya sam%jayam% va#kyam abravi#t | | 1 [dhr%] pra#pta#n a#huh% sam%jaya pa#n%d%uputra#n; upaplavye ta#n vija#ni#hi gatva# aja#tashatrum% ca sabha#jayetha#; dis%t%ya#nagha gra#mam upasthitas tvam 2 sarva#n vadeh% sam%jaya svastimantah%; kr%cchram% va#sam atadarha# nirus%ya tes%a#m% sha#ntir vidyate 'sma#su shi#ghram%; mithyopeta#na#m upaka#rin%a#m% sata#m 3 na#ham% kva cit sam%jaya pa#n%d%ava#na#m%; mithya#vr%ttim% ka#m% cana ja#tv apashyam sarva#m% shriyam% hy a#tmavi#ryen%a labdhva#; parya#ka#rs%uh% pa#n%d%ava# mahyam eva 4 dos%am% hy es%a#m% na#dhigacche pariks%an; nityam% kam% cid yena garheya pa#rtha#n dharma#rtha#bhya#m% karma kurvanti nityam%; sukhapriya# na#nurudhyanti ka#ma#n 5 dharmam% shi#tam% ks%utpipa#se tathaiva; nidra#m% tandri#m% krodhahars%au prama#dam dhr%tya# caiva prajn~aya# ca#bhibhu#ya; dharma#rthayoga#n prayatanti pa#rtha#h% 6 tyajanti mitres%u dhana#ni ka#le; na sam%va#sa#j ji#ryati maitram es%a#m yatha#rha ma#na#rtha kara# hi pa#rtha#s; tes%a#m% dves%t%a# na#sty a#jami#d%hasya paks%e 7 anyatra pa#pa#d vis%ama#n mandabuddher; duryodhana#t ks%udratara#c ca karn%a#t tes%a#m% hi#me hi#nasukhapriya#n%a#m%; maha#tmana#m% sam%janayanti tejah% 8 uttha#navi#ryah% sukham edhama#no; duryodhanah% sukr%tam% manyate tat tes%a#m% bha#gam% yac ca manyeta ba#lah%; shakyam% hartum% ji#vata#m% pa#n%d%ava#na#m 9 yasya#rjunah% padavi#m% keshavash ca; vr%kodarah% sa#tyako 'ja#tashatroh% ma#dri#putrau sr%n~jaya#sh ca#pi sarve; pura# yuddha#t sa#dhu tasya prada#nam 10 sa hy evaikah% pr%thivi#m% savyasa#ci#; ga#n%d%i#vadhanva# pran%uded rathasthah% tatha# vis%n%uh% keshavo 'py apradhr%s%yo; lokatrayasya#dhipatir maha#tma# 11 tis%t%heta kas tasya martyah% purasta#d; yah% sarvadeves%u varen%ya i#d%yah% parjanyaghos%a#n pravapan~ sharaugha#n; patam%gasam%gha#n iva shi#ghravega#n 12 disham% hy udi#ci#m api cottara#n kuru#n; ga#n%d%i#vadhanvaika ratho jiga#ya dhanam% cais%a#m a#harat savyasa#ci#; sena#nuga#n balida#m%sh caiva cakre 13 yash caiva deva#n kha#n%d%ave savyasa#ci#; ga#n%d%i#vadhanva# prajiga#ya sendra#n upa#harat phalguno ja#tavedase; yasho ma#nam% vardhayan pa#n%d%ava#na#m 14 gada# bhr%ta#m% na#dya samo 'sti; bhi#ma#d dhasty a#roho na#sti samash ca tasya rathe 'rjuna#d a#hur ahi#nam enam%; ba#hvor bale ca#yuta na#gavi#ryam 15 sushiks%itah% kr%tavairas tarasvi#; dahet kruddhas tarasa# dha#rtara#s%t%ra#n sada#tyamars%i# balava#n na shakyo; yuddhe jetum% va#savena#pi sa#ks%a#t 16 sucetasau balinau shi#ghrahastau; sushiks%itau bhra#tarau phalgunena shyenau yatha# paks%ipu#ga#n rujantau; ma#dri#putrau neha kuru#n visheta#m 17 tes%a#m% madhye vartama#nas tarasvi#; dhr%s%t%adyumnah% pa#n%d%ava#na#m ihaikah% saha#ma#tyah% somaka#na#m% prabarhah%; sam%tyakta#tma# pa#n%d%ava#na#m% jaya#ya 18 sahos%itash carita#rtho vayah% sthah%; sha#lveya#na#m adhipo vai vira#t%ah% saha putraih% pa#n%d%ava#rthe ca shashvad; yudhis%t%hiram% bhakta iti shrutam% me 19 avaruddha# balinah% kekayebhyo; mahes%va#sa# bhra#tarah% pan~ca santi kekayebhyo ra#jyam a#ka#n*ks%ama#n%a#; yuddha#rthinash ca#nuvasanti pa#rtha#n 20 sarve ca vi#ra#h% pr%thivi#pati#na#m%; sama#ni#ta#h% pa#n%d%ava#rthe nivis%t%a#h% shu#ra#n aham% bhaktimatah% shr%n%omi; pri#tya# yukta#n sam%shrita#n dharmara#jam 21 girya#shraya# durga niva#sinash ca; yodha#h% pr%thivya#m% kulaja# vishuddha#h% mleccha#sh ca na#na#yudha vi#ryavantah%; sama#gata#h% pa#n%d%ava#rthe nivis%t%a#h% 22 pa#n%d%yash ca ra#ja#mita indrakalpo; yudhi pravi#rair bahubhih% sametah% sama#gatah% pa#n%d%ava#rthe maha#tma#; lokapravi#ro 'prativi#rya teja#h% 23 astram% dron%a#d arjuna#d va#sudeva#t; kr%pa#d bhi#s%ma#d yena kr%tam% shr%n%omi yam% tam% ka#rs%n%i pratimam% pra#hur ekam%; sa sa#tyakih% pa#n%d%ava#rthe nivis%t%ah% 24 apa#shrita#sh cedikaru#s%aka#sh ca; sarvotsa#hair bhu#mipa#laih% sameta#h% tes%a#m% madhye su#ryam iva#tapantam%; shriya# vr%tam% cedipatim% jvalantam 25 astambhani#yam% yudhi manyama#nam%; jya# kars%ata#m% shres%t%hatamam% pr%thivya#m sarvotsa#ham% ks%atriya#n%a#m% nihatya; prasahya kr%s%n%as tarasa# mamarda 26 yasho ma#nau vardhayan ya#dava#na#m%; pura#bhinac chishupa#lam% sami#ke yasya sarve vardhayanti sma ma#nam%; karu#s%a ra#japramukha# narendra#h% 27 tam asahyam% keshavam% tatra matva#; sugri#va yuktena rathena kr%s%n%am sam%pra#dravam%sh cedipatim% viha#ya; sim%ham% dr%s%t%va# ks%udramr%ga# iva#nye 28 yas tam% prati#pas tarasa# pratyudi#ya#d; a#sham%sama#no dvairathe va#sudevam so 'sheta kr%s%n%ena hatah% para#sur; va#tenevonmathitah% karn%ika#rah% 29 para#kramam% me yad avedayanta; tes%a#m arthe sam%jaya keshavasya anusmaram%s tasya karma#n%i vis%n%or; ga#valgan%e na#dhigaccha#mi sha#ntim 30 na ja#tu ta#n~ shatrur anyah% saheta; yes%a#m% sa sya#d agran%i#r vr%s%n%isim%hah% pravepate me hr%dayam% bhayena; shrutva# kr%s%n%a#v ekarathe sametau 31 no ced gacchet sam%garam% mandabuddhis; ta#bhya#m% suto me vipari#taceta#h% no cet kuru#n sam%jaya nirdaheta#m; indra# vis%n%u# daitya sena#m% yathaiva mato hi me shakrasamo dhanam%jayah%; sana#tano vr%s%n%ivi#rash ca vis%n%uh% 32 dharma#ra#mo hri#nis%edhas tarasvi#; kunti#putrah% pa#n%d%avo 'ja#tashatruh% duryodhanena nikr%to manasvi#; no cet kruddha pradahed dha#rtara#s%t%ra#n 33 na#ham% tatha# hy arjuna#d va#sudeva#d; bhi#ma#d va#pi pradahed dha#rtara#s%t%ra#n yatha# ra#jn~ah% krodhadi#ptasya su#ta; manyor aham% bhi#tatarah% sadaiva 34 alam% tapo brahmacaryen%a yuktah%; sam%kalpo 'yam% ma#nasas tasya sidhyet tasya krodham% sam%jaya#ham% simi#ke; stha#ne ja#nabhr%sham asmy adya bhi#tah% 35 sa gaccha shi#ghram% prahito rathena; pa#n~ca#lara#jasya camu#m% paretya aja#tashatrum% kushalam% sma pr%ccheh%; punah% punah% pri#tiyuktam% vades tvam 36 jana#rdanam% ca#pi sametya ta#ta; maha#ma#tram% vi#ryavata#m uda#ram ana#mayam% madvacanena pr%ccher; dhr%tara#s%t%rah% pa#n%d%avaih% sha#ntim i#psuh% 37 na tasya kim% cid vacanam% na kurya#t; kunti#putro va#sudevasya su#ta priyash cais%a#m a#tmasamash ca kr%s%n%o; vidva#m%sh cais%a#m% karman%i nityayuktah% 38 sama#ni#ya pa#n%ava#n sr%n~jaya#m%sh ca; jana#rdanam% yuyudha#nam% vira#t%am ana#mayam% madvacanena pr%ccheh%; sarva#m%s tatha# draupadeya#m%sh ca pan~ca 39 yad yat tatra pra#ptaka#lam% parebhyas; tvam% manyetha# bha#rata#na#m% hitam% ca tat tad bha#s%etha#h% sam%jaya ra#jamadhye; na mu#rchayed yan na bhavec ca yuddham | | 1 [v] ra#jn~as tu vacanam% shrutva# dhr%tara#s%t%rasya sam%jayah% upaplavyam% yayau dras%t%um% pa#n%d%ava#n amitaujasah% 2 sa tu ra#ja#nam a#sa#dya dharma#tma#nam% yudhis%t%hiram pran%ipatya tatah% pu#rvam% su#taputro 'bhyabha#s%ata 3 ga#valgan%ih% sam%jaya su#ta su#nur; aja#tashatrum avadat prati#tah% dis%t%ya# ra#jam%s tva#m arogam% prapashye; saha#yavantam% ca mahendrakalpam 4 ana#mayam% pr%cchati tva#mbikeyo; vr%ddho ra#ja# dhr%tara#s%t%ro mani#s%i# kac cid bhi#mah% kushali# pa#n%d%ava#gryo; dhanam%jayas tau ca ma#dri# tanu#jau 5 kac cit kr%s%n%a# draupadi# ra#japutri#; satyavrata# vi#ra patni# saputra# manasvini# yatra ca va#n~chasi tvam; is%t%a#n ka#ma#n bha#rata svasti ka#mah% 6 ga#valgan%e sam%jaya sva#gatam% te; pri#ta#tma#ham% tva#bhivada#mi su#ta ana#mayam% pratija#ne tava#ham%; saha#nujaih% kushali# ca#smi vidvan 7 cira#d idam% kushalam% bharatasya; shrutva# ra#jn~ah% kuruvr%ddhasya su#ta manye sa#ks%a#d dr%s%t%am aham% narendram%; dr%s%t%vaiva tva#m% sam%jaya pri#tiyoga#t 8 pita#maho nah% sthaviro manasvi#; maha#prajn~ah% sarvadharmopapannah% sa kauravyah% kushali# ta#ta bhi#s%mo; yatha#pu#rvam% vr%ttir apy asya kac cit 9 kac cid ra#ja# dhr%tara#s%t%rah% saputro; vaicitra vi#ryah% kushali# maha#tma# maha#ra#jo ba#hlikah% pra#tipeyah%; kac cid vidva#n kushali# su#taputra 10 sa somadattah% kushali# ta#ta kac cid; bhu#rishrava#h% satyasam%dhah% shalash ca dron%ah% saputrash ca kr%pash ca vipro; mahes%va#sa#h% kac cid ete 'py aroga#h% 11 maha#pra#jn~a#h% sarvasha#stra#vada#ta#; dhanur bhr%ta#m% mukhyatama#h% pr%thivya#m kac cin ma#nam% ta#ta labhanta ete; dhanur bhr%tah% kac cid ete 'py aroga#h% 12 sarve kurubhyah% spr%hayanti sam%jaya; dhanurdhara# ye pr%thivya#m% yuva#nah% yes%a#m% ra#s%t%re nivasati darshani#yo; mahes%va#sah% shi#lava#n dron%aputrah% 13 vaishya#putrah% kushali# ta#ta kac cin; maha#pra#jn~o ra#japutro yuyutsuh% karn%o 'ma#tyah% kushali# ta#ta kac cit; suyodhano yasya mando vidheyah% 14 striyo vr%ddha# bha#rata#na#m% jananyo; maha#nasyo da#sabha#rya#sh ca su#ta vadhvah% putra# bha#gineya# bhaginyo; dauhitra# va# kac cid apy avyali#ka#h% 15 kac cid ra#ja# ba#hman%a#na#m% yatha#vat; pravartate pu#rvavat ta#ta vr%ttim kac cid da#ya#n ma#maka#n dha#rtara#s%t%ro; dvija#ti#na#m% sam%jaya nopahanti 16 kac cid ra#ja# dhr%tara#s%t%rah% saputra; upeks%ate bra#hman%a#tikrama#n vai kac cin na hetor iva vartma bhu#ta; upeks%ate tes%u sa nyu#na vr%ttim 17 etaj jyotir uttamam% ji#valoke; shuklam% praja#na#m% vihitam% vidha#tra# te cel lobham% na niyacchanti manda#h%; kr%tsno na#sho bhavita# kaurava#n%a#m 18 kac cid ra#ja# dhr%tara#s%t%rah% saputro; bubhu#s%ate vr%ttim ama#tyavarge kac cin na bhedena jiji#vis%anti; suhr%d ru#pa# durhr%dash caikamitra#h% 19 kac cin na pa#pam% kathayanti ta#ta; te pa#n%d%ava#na#m% kuravah% sarva eva kac cid dr%s%t%va# dasyu sam%gha#n sameta#n; smaranti pa#rthasya yudha#m% pran%etuh% 20 maurvi# bhuja#gra prahita#n sma ta#ta; dodhu#yama#nena dhanurdharen%a ga#n%d%i#vamukta#n stanayitnughos%a#n; ajihmaga#n kac cid anusmaranti 21 na hy apashyam% kam% cid aham% pr%thivya#m%; shrutam% samam% va#dhikam arjunena yasyaika s%as%t%ir nishita#s ti#ks%n%adha#ra#h%; suva#sasah% sam%mato hastava#pah% 22 gada#pa#n%ir bhi#masenas tarasvi#; pravepayan~ shatrusam%gha#n ani#ke na#gah% prabhinna iva nad%vala#su; can*kramyate kac cid enam% smaranti 23 ma#dri#putrah% sahadevah% kalin*ga#n; sama#gata#n ajayad dantaku#re va#mena#syan daks%in%enaiva yo vai; maha#balam% kac cid enam% smaranti 24 udyann ayam% nakulah% pres%ito vai; ga#valgan%e sam%jaya pashyatas te disham% prati#ci#m% vasham a#nayan me; ma#dri# sutam% kac cid enam% smaranti 25 abhya#bhavo dvaitavane ya a#si#d; durmantrite ghos%aya#tra# gata#na#m yatra manda#n~ shatruvasham% praya#ta#n; amocayad bhi#maseno jayash ca 26 aham% pashca#d arjunam abhyaraks%am%; ma#dri#putrau bhi#masenash ca cakre ga#n%d%i#vabhr%c chatrusam%gha#n udasya; svasty a#gamat kac cid enam% smaranti 27 na karman%a# sa#dhunaikena nu#nam%; kartum% shakyam% bhavati#ha sam%jaya sarva#tmana# parijetum% vayam% cen; na shaknumo dhr%tara#s%t%rasya putram | | 1 [samjaya] yatha#rhase pa#n%d%ava tat tathaiva; kuru#n kurushres%t%ha janam% ca pr%cchasi ana#maya#s ta#ta manasvinas te; kurushres%t%ha#n pr%cchasi pa#rtha ya#m%s tvam 2 santy eva vr%ddha#h% sa#dhavo dha#rtara#s%t%re; santy eva pa#pa#h% pa#n%d%ava tasya viddhi dadya#d riposh ca#pi hi dha#rtara#s%t%rah%; kuto da#ya#m*l lopayed bra#hman%a#na#m 3 yad yus%ma#kam% vartate 'sau na dharmyam; adrugdhes%u drugdhavat tan na sa#dhu mitra dhruk sya#d dhr%tara#s%t%rah% saputro; yus%ma#n dvis%an sa#dhu vr%ta#n asa#dhuh% 4 na ca#nuja#na#ti bhr%sham% ca tapyate; shocaty antah% sthaviro 'ja#tashatro shr%n%oti hi bra#hman%a#na#m% sametya; mitradrohah% pa#takebhyo gari#ya#n 5 smaranti tubhyam% naradevam% sam%game; yuddhe ca jis%n%osh ca yudha#m% pran%etuh% samutkr%s%t%e dundubhishan*khashabde; gada#pa#n%im% bhi#masenam% smaranti 6 ma#dri# sutau ca#pi ran%a#jimadhye; sarva# dishah% sam%patantau smaranti sena#m% vars%antau sharavars%air ajasram%; maha#rathau samare dus%prakampyau 7 na tv eva manye purus%asya ra#jann; ana#gatam% jn~a#yate yad bhavis%yam tvam% ced imam% sarvadharmopapannah%; pra#ptah% klesham% pa#n%d%ava kr%cchraru#pam 8 tvam evaitat sarvam atash ca bhu#yah%; sami#kurya#h% prajn~aya#ja#ta shatro na ka#ma#rtham% sam%tyajeyur hi dharmam%; pa#n%d%oh% suta#h% sarva evendra kalpa#h% 9 tvam evaitat prajn~aya#ja#ta shatro; shamam% kurya# yena sharma#pnuyus te dha#rtara#s%t%ra#h% pa#n%d%ava#h% sr%n~jaya#sh ca; ye ca#py anye pa#rthiva#h% sam%nivis%t%a#h% 10 yan ma#bravi#d dhr%tara#s%t%ro nisha#ya#m; aja#tashatro vacanam% pita# te saha#ma#tyah% saha putrash ca ra#jan; sametya ta#m% va#cam ima#m% nibodha | | 1 [y] sama#gata#h% pa#n%d%ava#h% sr%n~jaya#sh ca; jana#rdano yuyudha#no vira#t%ah% yat te va#kyam% dhr%tara#s%t%ra#nushis%t%am%; ga#valgan%e bru#hi tat su#taputra 2 ajata shatrum% ca vr%kodaram% ca; dhanam%jayam% ma#dravati#sutau ca a#mantraye va#sudevam% ca shaurim%; yuyudha#nam% cekita#nam% vira#t%am 3 pa#n~ca#la#na#m adhipam% caiva vr%ddham%; dhr%s%t%adyumnam% pa#rs%atam% ya#jn~asenim sarve va#cam% shr%n%utema#m% madi#ya#m%; vaks%ya#mi ya#m% bhu#tim icchan kuru#n%a#m 4 shamam% ra#ja# dhr%tara#s%t%ro 'bhinandann; ayojayat tvarama#n%o ratham% me sa bhra#tr%putra svajanasya ra#jn~as; tad rocata#m% pa#n%d%ava#na#m% shamo 'stu 5 sarvair dharmaih% samupeta#h% stha pa#rtha#h%; prastha#nena ma#rdavena#rjavena ja#ta#h% kule anr%sham%sa# vada#nya#; hri#nis%edha#h% karman%a#m% nishcayajn~a#h% 6 na yujyate karma yus%masu hi#nam%; sattvam% hi vas ta#dr%sham% bhi#masena#h% udbha#sate hy an~jana binduvat tac; chukle vastre yad bhavet kilbis%am% vah% 7 sarvaks%ayo dr%shyate yatra kr%tsnah%; pa#podayo nirayo 'bha#va sam%sthah% kas tat kurya#j jatu karma praja#nan; para#jayo yatra samo jayash ca 8 te vai dhanya yaih% kr%tam% jn~a#tika#ryam%; ye vah% putra#h% suhr%do ba#ndhava#sh ca upakrus%t%am% ji#vitam% sam%tyajeyus; tatah% kuru#n%a#m% niyato vai bhavah% sya#t 9 te cet kuru#n anusha#sya stha pa#rtha#; nini#ya sarva#n dvis%ato nigr%hya samam% vas taj ji#vitam% mr%tyuna# sya#d; yaj ji#vadhvam% jn~a#tivadhe na sa#dhu 10 ko hy eva yusma#n saha keshavena; sa cekita#na#n pa#rs%ata ba#hugupta#n sa sa#tyaki#n vis%aheta prajetum%; labdhva#pi deva#n saciva#n sahendra#n 11 ko va# kuru#n dron%a bhi#s%ma#bhigupta#n; ashvattha#mna# shalya kr%pa#dibhish ca ran%e prasod%hum% vis%aheta ra#jan; ra#dheya gupta#n saha bhu#mipa#laih% 12 mahad balam% dha#rtara#s%t%rasya ra#jn~ah%; ko vai shakto hantum aks%i#yama#n%ah% so 'ham% jaye caiva para#jaye ca; nih%shreyasam% na#dhigaccha#mi kim% cit 13 katham% hi ni#ca# iva daus%kuleya#; nirdharma#rtham% karma kuryush ca pa#rtha#h% so 'ham% prasa#dya pran%ato va#sudevam%; pa#n~ca#la#na#m adhipam% caiva vr%ddham 14 kr%ta#n~jalih% sharan%am% vah% prapadye; katham% svasti stya#t kurusr%n~jaya#na#m na hy eva te vacanam% va#sudevo; dhanam%jayo va# ja#tu kim% cin na kurya#t 15 pra#n%a#n a#dau ya#cyama#nah% kuto 'nyad; etad vidvan sa#dhana#rtham% bravi#mi etad ra#jn~o bhi#s%ma purogamasya; matam% yad vah% sha#ntir ihottama# sya#t | | 1 [y] ka#m% nu va#cam% sam%jaya me shr%n%os%i; yuddhais%in%i#m% yena yuddha#d bibhes%i ayuddham% vai ta#ta yuddha#d gari#yah%; kas tal labdhva# ja#tu yudhyeta su#ta 2 akurvatash cet purus%asya sam%jaya; sidhyet sam%kalpo manasa# yam% yam icchet na karma kurya#d viditam% mamaitad; anyatra yuddha#d bahu yal laghi#yah% 3 kuto yuddham% ja#tu narah% praja#nan; ko daivashapto 'bhivr%n%i#ta yuddham sukhais%in%ah% karma kurvanti pa#rtha#; dharma#d ahi#nam% yac ca lokasya pathyam 4 karmodayam% sukham a#sham%sama#nah%; kr%cchropa#yam% tattvatah% karma duh%kham sukhaprepsur vijigha#m%sush ca duh%kham%; yendriya#n%a#m% pri#tivasha#nuga#mi# ka#ma#bhidhya# svashari#ram% dunoti; yaya# prayukto 'nukaroti duh%kham 5 yathedhyama#nasya samiddha tejaso; bhu#yo balam% vardhate pa#vakasya ka#ma#rthala#bhena tathaiva bhu#yo; na tr%pyate sarvis%eva#gnir iddhah% sam%pashyemam% bhogacayam% maha#ntam%; saha#sma#bhir dhr%tara#s%t%rasya ra#jn~ah% 6 na#shreyasa#m i#shvaro vigraha#n%a#m%; na#shreyasa#m% gi#tashabdam% shr%n%oti na#shreyasah% sevate ma#lyagandha#n; na ca#py ashreya#m%sy anulepana#ni 7 na#shreyasah% pra#vara#n adhyavaste; katham% tv asma#n sam%pran%udet kurubhyah% atraiva ca sya#d avadhu#ya es%a; ka#mah% shari#re hr%dayam% dunoti 8 svayam% ra#ja# vis%amasthah% pares%u; sa#masthyam anvicchati tan na sa#dhu yatha#tmanah% pashyati vr%ttam eva; tatha# pares%a#m api so 'bhyupaiti 9 a#sannam agnim% tu nida#ghaka#le; gambhi#rakaks%e gahane visr%jya yatha# vr%ddham% va#yuvashena shocet; ks%emam% mumuks%uh% shishira vyapa#ye 10 pra#ptaishvaryo dhr%tara#s%t%ro 'dya ra#ja#; la#lapyate sam%jaya kasya hetoh% pragr%hya durbuddhim ana#rjave ratam%; putram% mandam% mu#d%ham amantrin%am% tu 11 ana#ptah% sann a#ptatamasya va#cam%; suyodhano vidurasya#vamanya sutasya ra#ja# dhr%tara#s%t%rah% priyais%i#; sam%budhyama#no vishate 'dharmam eva 12 medha#vinam% hy arthaka#mam% kuru#n%a#m%; bahushrutam% va#gminam% shi#lavantam su#ta ra#ja# dhr%tara#s%t%rah% kurubhyo; na so 'smarad viduram% putraka#mya#t 13 ma#naghnasya a#tmaka#masya cers%yoh%; sam%rambhin%ash ca#rthadharma#tigasya durbha#s%in%o manyuvasha#nugasya; ka#ma#tmano durhr%do bha#vanasya 14 aneyasya#shreyaso di#rghamanyor; mitra druhah% sam%jaya pa#pabuddheh% sutasya ra#ja# dhr%tara#s%t%rah% priyais%i#; prapashyama#nah% prajaha#d dharmaka#mau 15 tadaiva me sam%jaya di#vyato 'bhu#n; no cet kuru#n a#gatah% sya#d abha#vah% ka#vya#m% va#cam% virudo bha#s%ama#n%o; na vindate dhr%tara#s%t%ra#t prasham%sa#m 16 ks%attur yada# anvavartanta buddhim%; kr%cchram% kuru#n na tada#bhya#jaga#ma ya#vat prajn~a#m anvavartanta tasya; ta#vat tes%a#m% ra#s%t%ravr%ddhir babhu#va 17 tadarthalubdhasya nibodha me 'dya; ye mantrin%o dha#rtara#s%t%rasya su#ta duh%sha#sanah% shakunih% su#taputro; ga#valgan%e pashya sam%moham asya 18 so 'ham% na pashya#mi pari#ks%ama#n%ah%; katham% svasti sya#t kurusr%n~jaya#na#m a#ttaishvaryo dhr%tara#s%t%rah% parebhyah%; pravra#jite vidure di#rghadr%s%t%au 19 a#sham%sate vai dhr%tara#s%t%rah% saputro; maha#ra#jyam asapatnam% pr%thivya#m tasmin~ shamah% kevalam% nopalabhyo; atya#sannam% madgatam% manyate 'rtham 20 yat tat karn%o manyate pa#ran%i#yam%; yuddhe gr%hi#ta#yudham arjunena a#sam%sh ca yuddha#ni pura# maha#nti; katham% karn%o na#bhavad dvi#pa es%a#m 21 karn%ash ca ja#na#ti suyodhanash ca; dron%ash ca ja#na#ti pita#mahash ca anye ca ye kuravas tatra santi; yatha#rjuna#n na#sty aparo dhanurdharah% 22 ja#nanty ete kuravah% sarva eva; ye ca#py anye bhu#mipa#la#h% sameta#h% duryodhanam% ca#para#dhe carantam; arim%dame phalgune 'vidyama#ne 23 tena#rtha baddham% manyate dha#rtara#s%t%rah%; shakyam% hartum% pa#n%d%ava#na#m% mamatvam kiri#t%ina# ta#lama#tra#yudhena; tad vedina# sam%yugam% tatra gatva# 24 ga#n%d%i#vavispha#rita shabdam a#ja#v; ashr%n%va#na# gha#rtara#s%t%ra# dhriyante kruddhasya ced bhi#masenasya vega#t; suyodhano manyate siddham artham 25 indro 'py etan notsahet ta#ta hartum; aishvaryam% no ji#vati bhi#masene dhanam%jaye nakule caiva su#ta; tatha# vi#re sahadeve madi#ye 26 sa ced eta#m% pratipadyeta buddhim%; vr%ddho ra#ja# saha putren%a su#ta evam% ran%e pa#n%d%ava kopadagdha#; na nashyeyuh% sam%jaya dha#rtara#s%t%ra#h% 27 ja#na#si tvam% klesham asma#su vr%ttam%; tva#m% pu#jayan sam%jaya#ham% ks%ameyam yac ca#sma#kam% kauravair bhu#tapu#rvam%; ya# no vr%ttir dha#rtara#s%t%re tada#si#t 28 adya#pi tat tatra tathaiva vartata#m%; sha#ntim% gamis%ya#mi yatha# tvam a#ttha indraprasthe bhavatu mamaiva ra#jyam%; suyodhano yacchatu bha#rata#gryah% | | 1 [s] dharme nitya# pa#n%d%ava te vices%t%a#; loke shruta# dr%shyate ca#pi pa#rtha maha#sra#vam% ji#vitam% ca#py anityam%; sam%pashya tvam% pa#n%d%ava ma# vini#nashah% 2 na ced bha#gam% kuravo 'nyatra yuddha#t; prayacchante tubhyam aja#tashatro bhaiks%a carya#m andhakavr%s%n%ira#jye; shreyo manye na tu yuddhena ra#jyam 3 alpaka#lam% ji#vitam% yan manus%ye; maha#sra#vam% nityaduh%kham% calam% ca bhu#yash ca tad vayaso na#nuru#pam%; tasma#t pa#pam% pa#n%d%ava ma# prasa#rs%i#h% 4 ka#ma# manus%yam% prasajanta eva; dharmasya ye vidhna mu#lam% narendra pu#rvam% naras ta#n dhr%tima#n vinighnam*l; loke prasham%sa#m% labhate 'navadya#m 5 nibandhani# hy arthatr%s%n%eha pa#rtha; ta#m es%ato ba#dhyate dharma eva dharmam% tu yah% pravr%n%i#te sa buddhah%; ka#me gr%ddho hi#yate 'rtha#nurodha#t 6 dharmam% kr%tva# karman%a#m% ta#ta mukhyam%; maha#prata#pah% saviteva bha#ti ha#nena dharmasya mahi#m api#ma#m%; labdhva# narah% si#dati pa#pabuddhih% 7 vedo 'dhi#tash caritam% brahmacaryam%; yajn~air is%t%am% bra#hman%ebhyash ca dattam param% stha#nam% manyama#nena bhu#ya; a#tma# datto vars%apu#gam% sukhebhyah% 8 sukhapriye sevama#no 'tivelam%; yoga#bhya#se yo na karoti karma vittaks%aye hi#nasukho 'tivelam%; duh%kham% shete ka#mavegapran%unnah% 9 evam% punar arthacarya# prasakto; hitva# dharmam% yah% prakaroty adharmam ashraddadhat paraloka#ya mu#d%ho; hitva# deham% tapyate pretya mandah% 10 na karman%a#m% vipran%a#sho 'sy amutra; pun%ya#na#m% va#py atha va# pa#paka#na#m pu#rvam% kartur gacchati pun%yapa#pam%; pashca#t tv etad anuya#ty eva karta# 11 nya#yopetam% bra#hman%ebhyo yadannam%; shraddha# pu#tam% gandharasopapannam anva#ha#ryes%u#ttama daks%in%es%u; tatha#ru#pam% karma vikhya#yate te 12 iha ks%etre kriyate pa#rtha ka#ryam%; na vai kim% cid vidyate pretya ka#ryam kr%tam% tvaya# pa#ralokyam% ca ka#ryam%; pun%yam% mahat sadbhir anuprashastam 13 jaha#ti mr%tyum% ca jara#m% bhayam% ca; na ks%utpipa#se manasash ca#priya#n%i na kartavyam% vidyate tatra kim% cid; anyatra va# indriyapri#n%ana#rtha#t 14 evam%ru#pam% karmaphalam% narendra; ma#tra#vata# hr%dayasya priyen%a sakrodhajam% pa#n%d%ava hars%ajam% ca; loka#v ubhau ma# praha#si#sh cira#ya 15 antam% gatva# karman%a#m% ya# prasham%sa#; satyam% damash ca#rjavam a#nr%sham%syam ashvamedho ra#jasu#yas tathes%t%ah%; pa#pasya#ntam% karman%o ma# punar ga#h% 16 tac ced evam% desharu#pen%a pa#rtha#h%; karis%yadhvam% karma pa#pam% cira#ya nivasadhvam% vars%apu#ga#n vanes%u; duh%kham% va#sam% pa#n%d%ava# dharmahetoh% 17 apravrajye yojayitva# purasta#d; a#tma#dhi#nam% yad balam% te tada#si#t nityam% pa#n~ca#la#h% saciva#s taveme; jana#rdano yuyudha#nash ca vi#rah% 18 matsyo ra#ja# rukmarathah% saputrah%; praha#ribhih% saha putrair vira#t%ah% ra#ja#nash ca ye vijita#h% purasta#t; tva#m eva te sam%shrayeyuh% samasta#h% 19 maha#saha#yah% pratapan balasthah%; puraskr%to va#sudeva#rjuna#bhya#m vara#n hanis%yan dvis%ato ran*gamadhye; vyanes%yatha# dha#rtara#s%t%rasya darpam 20 balam% kasma#d varhayitva# parasya; nija#n kasma#t karshayitva# saha#ya#n nirus%ya kasma#d vars%apu#ga#n vanes%u; yuyutsase pa#n%d%ava hi#naka#lam 21 aprajn~o va# pa#n%d%ava yudhyama#no; adharmajn~o va# bhu#tipatha#d vyapaiti prajn~a#va#n va# budhyama#no 'pi dharmam%; sam%rambha#d va# so 'pi bhu#ter apaiti 22 na#dharme te dhi#yate pa#rtha buddhir; na sam%rambha#t karma cakartha pa#pam addha# kim% tat ka#ran%am% yasya hetoh%; prajn~a# viruddham% karma ciki#rs%asi#dam 23 avya#dhijam% kat%ukam% shi#rs%a rogam%; yasho mus%am% pa#paphalodayam% ca sata#m% peyam% yan na pibanty asanto; manyum% maha#ra#ja piba prasha#mya 24 pa#pa#nubandham% ko nu tam% ka#mayeta; ks%amaiva te jya#yasi# nota bhoga#h% yatra bhi#s%mah% sha#m%tanavo hatah% sya#d; yatra dron%ah% saha putro hatah% sya#t 25 kr%pah% shalyah% saumadattir vikarn%o; vivim%shatih% karn%aduryodhanau ca eta#n hatva# ki#desham% tat sukham% sya#d; yad vindetha#s tad anubru#hi pa#rtha 26 labdhva#pi#ma#m% pr%thivi#m% sa#gara#nta#m%; jara#mr%tyu# naiva hi tvam% prajahya#h% priya#priye sukhaduh%khe ca ra#jann; evam% vidva#n naiva yuddham% kurus%va 27 ama#tya#na#m% yadi ka#masya hetor; evam% yuktam% karma ciki#rs%asi tvam apa#krameh% sam%prada#ya svam ebhyo; ma# ga#s tvam% va# deva ya#na#t patho 'dya | | 1 [y] asam%shayam% sam%jaya satyam etad; dharmo varah% karman%a#m% yat tvam a#ttha jn~a#tva# tu ma#m% sam%jaya garhayes tvam%; yadi dharmam% yady adharmam% cara#mi 2 yatra#dharmo dharmaru#pa#n%i bibhrad; dharmah% kr%tsno dr%shyate 'dharmaru#pah% tatha# dharmo dha#rayan dharmaru#pam%; vidva#m%sas tam% sam%prapashyanti buddhya# 3 evam eta#v a#padi lin*gam etad; dharma#dharmau vr%tti nityau bhajeta#m a#dyam% lin*gam% yasya tasya prama#n%am; a#pad dharmam% sam%jaya tam% nibodha 4 lupta#ya#m% tu prakr%tau yena karma; nis%pa#dayet tatpari#psed vihi#nah% prakr%tisthash ca#padi vartama#na; ubhau garhyau bhavatah% sam%jayaitau 5 avilopam icchata#m% bra#hman%a#na#m%; pra#yashcittam% vihitam% yad vidha#tra# a#pady atha#karmasu vartama#na#n; vikarmastha#n sam%jaya garhayeta 6 mani#s%in%a#m% tattvavic chedana#ya; vidhi#yate satsu vr%ttih% sadaiva abra#hman%a#h% santi tu ye na vaidya#h%; sarvocchedam% sa#dhu manyeta tebhyah% 7 tadartha# nah% pitaro ye ca pu#rve; pita#maha# ye ca tebhyah% pare 'nye prajn~ais%in%o ya ca hi karma cakrur; na#sty antato na#sti na#sti#ti manye 8 yat kim% cid etad vittam asya#m% pr%thivya#m%; yad deva#na#m% tridasha#na#m% paratra pra#ja#patyam% tridivam% brahmalokam%; na#dharmatah% sam%jaya ka#maye tat 9 dharmeshvarah% kushalo ni#tima#m%sh ca#py; upa#sita# bra#hman%a#na#m% mani#s%i# na#na#vidha#m%sh caiva maha#bala#m%sh ca; ra#janya bhojana#n anusha#sti kr%s%n%ah% 10 yadi hy aham% visr%jan sya#m agarhyo; yudhyama#no yadi jahya#m% svadharmam maha#yasha#h% keshavas tad bravi#tu; va#sudevas tu#bhayor arthaka#mah% 11 shaineya# hi caitraka#sh ca#ndhaka#sh ca; va#rs%n%eya bhoja#h% kaukura#h% sr%n~jaya#sh ca upa#si#na# va#sudevasya buddhim%; nigr%hya shatru#n suhr%do nandayanti 12 vr%s%n%yandhaka# hy ugrasena#dayo vai; kr%s%n%a pran%i#ta#h% sarvaivendra kalpa#h% manasvinah% satyapara#krama#sh ca; maha#bala# ya#dava# bhogavantah% 13 ka#shyo babhruh% shriyam uttama#m% gato; labdhva# kr%tn%am% bhra#taram i#shita#ram yasmai ka#ma#n vars%ati va#sudevo; gri#s%ma#tyaye megha iva praja#bhyah% 14 i#dr%sho 'yam% keshavas ta#ta bhu#yo; vidmo hy enam% karman%a#m% nishcayajn~am priyash ca nah% sa#dhutamash ca kr%s%n%o; na#tikrame vacanam% keshavasya | | 1 [v] avina#sham% sam%jaya pa#n%d%ava#na#m; iccha#my aham% bhu#tim es%a#m% priyam% ca tatha# ra#jn~o dhr%tara#s%t%rasya su#ta; sada#sham%se bahuputrasya vr%ddhim 2 ka#mo hi me sam%jaya nityam eva; na#nyad bru#ya#m% ta#n prati sha#myateti ra#jn~ash ca hi priyam etac chr%n%omi; manye caitat pa#n%d%ava#na#m% samartham 3 sudus%karash ca#tra shamo hi nu#nam%; pradarshitah% sam%jaya pa#n%d%avena yasmin gr%ddho dhr%tara#s%t%rah% saputrah%; kasma#d es%a#m% kalaho na#tra mu#rcchet 4 tattvam% dharmam% vicaran sam%jayeha; mattash ca ja#na#si yudhis%t%hira#c ca atho kasma#t sam%jaya pa#n%d%avasya; utsa#hinah% pu#rayatah% svakarma yatha#khya#tam a#vasatah% kut%umbam%; pura#kalpa#t sa#dhu vilopam a#ttha 5 asmin vidhau vartama#ne yatha#vad; ucca#vaca# matayo bra#hman%a#na#m karman%a#huh% siddim eke paratra; hitva# karma vidyaya# siddhim eke na#bhun~ja#no bhaks%yabhojyasya tr%pyed; vidva#n api#ha viditam% bra#hman%a#na#m 6 ya# vai vidya#h% sa#dhayanti#ha karma; ta#sa#m% phalam% vidyate netara#sa#m tatreha vai dr%s%t%aphalam% tu karma; pi#tvodakam% sha#myati tr%s%n%aya#rtah% 7 so 'yam% vidhir vihitah% karman%aiva; tad vartate sam%jaya tatra karma tatra yo 'nyat karman%ah% sa#dhu manyen; mogham% tasya lapitam% durbalasya 8 karman%a#mi# bha#nti deva#h% paratra; karman%aiveha plavate ma#tarishva# ahora#tre vidadhat karman%aiva; atandrito nityam udeti su#ryah% 9 ma#sa#rdha ma#da#n atha naks%atrayoga#n; atandritash candrama# abhyupaiti atandrito dahate ja#taveda#h%; samidhyama#nah% karma kurvan praja#bhyah% 10 atandrita# bha#ram imam% maha#ntam%; bibharti devi# pr%thivi# balena atandrita#h% shi#ghram apo vahanti; sam%tarpayantyah% sarvabhu#ta#ni nadyah% 11 atandrito vars%ati bhu#ri teja#h%; sam%na#dayann antariks%am% divam% ca atandrito brahmacaryam% caca#ra; shres%t%hatvam icchan balabhid devata#na#m 12 hitva# sukham% manasash ca priya#n%i; tena shakrah% karman%a# shrais%t%hyam a#pa satyam% dharmapa#layann apramatto; damam% titiks%a#m% samata#m% priyam% ca eta#ni sarva#n%y upasevama#no; devara#jyam% maghava#n pra#pa mukhyam 13 br%haspatir brahmacaryam% caca#ra; sama#hitah% sam%shita#tma# yatha#vat hitva# sukham% pratirudhyendriya#n%i; tena deva#na#m agamad gauravam% sah% 14 naks%atra#n%i karman%a#mutra bha#nti; rudra#ditya# vasavo 'tha#pi vishve yamo ra#ja# vaishravan%ah% kubero; gandharvayaks%a#psarasash ca shubhra#h% brahmacaryam% vedavid ya#h% kriya#sh ca; nis%evama#n%a# munayo 'mutra bha#nti 15 ja#nann imam% sarvalokasya dharmam%; bra#hman%a#na#m% ks%atriya#n%a#m% visha#m% ca sa kasma#t tvam% ja#nata#m% jn~a#nava#n san; vya#yacchase sam%jaya kaurava#rthe 16 a#mna#yes%u nityasam%yogam asya; tatha#shvamedhe ra#jasu#ye ca viddhi sam%pu#jyate dhanus%a# varman%a# ca; hastatra#n%ai rathashastraish ca bhu#yah% 17 te ced ime kaurava#n%a#m upa#yam; adhigaccheyur avadhenaiva pa#rtha#h% dharmatra#n%am% pun%yam es%a#m% kr%tam% sya#d; a#rye vr%tre bhi#masenam% nigr%hya 18 te cet pitrye karman%i vartama#na#; a#padyeran dis%t%a vashena mr%tyum yatha#shaktya# pu#rayantah% svakarma; tad apy es%a#m% nidhanam% sya#t prashastam 19 uta#ho tvam% manyase sarvam eva; ra#jn~a#m% yuddhe vartate dharmatantram ayuddhe va# vartate dharmatantram%; tathaiva te va#cam ima#m% shr%n%omi 20 ca#turvarn%yasya prathamam% vibha#gam; aveks%ya tvam% sam%jaya svam% ca karma nishamya#tho pa#n%d%ava#na#m% svakarma; prasham%sa va# ninda va# ya# matis te 21 adhi#yi#ta bra#hman%o 'tho yajeta; dadya#d iya#t ti#rthamukhya#ni caiva adhya#payed ya#jayec ca#pi ya#jya#n; pratigraha#n va# vidita#n prati#cchet 22 tatha# ra#janyo raks%an%am% vai praja#na#m%; kr%tva# dharmen%a#pramatto 'tha dattva# yajn~air is%t%va# sarvaveda#n adhi#tya; da#ra#n kr%tva# pun%yakr%d a#vased gr%ha#n 23 vaishyo 'dhi#tya kr%s%igoraks%a pun%yair; vittam% cinvan pa#layann apramattah% priyam% kurvan bra#hman%aks%atriya#n%a#m%; dharmashi#lah% pun%yakr%d a#vased gr%ha#n 24 paricarya# vandanam% bra#hman%a#na#m%; na#dhi#yi#ta pratis%iddho 'sya yajn~ah% nityotthito bhu#taye 'tandritah% sya#d; es%a smr%tah% shu#dra dharmah% pura#n%ah% 25 eta#n ra#ja# pa#layann apramatto; niyojayan sarvavarn%a#n svadharme aka#ma#tma# samavr%ttih% praja#su; na#dha#rmika#n anurudhyeta ka#ma#n 26 shreya#m%s tasma#d yadi vidyeta kash cid; abhijn~a#tah% sarvadharmopapannah% sa tam% dus%t%am anushis%ya#t praja#nan; na ced gr%dhyed iti tasmin na sa#dhu 27 yada# gr%dhyet parabhu#mim% nr%sham%so; vidhiprakopa#d balam a#dada#nah% ato ra#jn~a#m% bhavita# yuddham etat; tatra ja#tam% varma shastram% dhanush ca indren%edam% dasyuvadha#ya karma; utpa#ditam% varma shastram% dhanush ca 28 steno hared yatra dhanam% hy adr%s%t%ah%; prasahya va# yatra hareta dr%s%t%ah% ubhau garhyau bhavatah% sam%jayaitau; kim% vai pr%thak tvam% dhr%tara#s%t%rasya putre yo 'yam% lobha#n manyate dharmam etam%; yam icchate manuvasha#nuga#mi# 29 bha#gah% punah% pa#n%d%ava#na#m% nivis%t%as; tam% no 'kasma#d a#dadi#ran pare vai asmin pade yudyata#m% no vadho 'pi; shlaghyah% pitryah% parara#jya#d vishis%t%ah% eta#n dharma#n kaurava#n%a#m% pura#n%a#n; a#caks%i#tha#h% sam%jaya ra#jyamadhye 30 ye te manda# mr%tyuvasha#bhipanna#h%; sama#ni#ta# dha#rtara#s%t%ren%a mu#d%ha#h% idam% punah% karma pa#pi#ya eva; sabha#madhye pashya vr%ttam% kuru#n%a#m 31 priya#m% bha#rya#m% draupadi#m% pa#n%d%ava#na#m%; yashasvini#m% shi#lavr%ttopapanna#m yad upeks%anta kuravo bhi#s%ma mukhya#h%; ka#ma#nugenoparuddha#m% rudanti#m 32 tam% cet tada# te sa kuma#ra vr%ddha#; ava#rayis%yan kuravah% sameta#h% mama priyam% dhr%tara#s%t%ro 'karis%yat; putra#n%a#m% ca kr%tam asya#bhavis%yat 33 duh%sha#sanah% pra#tilomya#n nina#ya; sabha#madhye shvashura#n%a#m% ca kr%s%n%a#m sa# tatra ni#ta# karun%a#ny avocan; na#nyam% ks%attur na#tham adr%s%t%akam% cit 34 ka#rpan%ya#d eva sahita#s tatra ra#jn~o; na#shaknuvan prativaktum% sabha#ya#m ekah% ks%atta# dharmyam artham% bruva#n%o; dharmam% buddhva# pratyuva#ca#lpa buddhim 35 anuktva# tvam% dharmam evam% sabha#ya#m; athecchase pa#n%d%avasyopades%t%um kr%s%n%a# tv etat karma caka#ra shuddham%; sudus%karam% tad dhi sabha#m% sametya yena kr%cchra#t pa#n%d%ava#n ujjaha#ra; tatha#tma#nam% naur iva sa#garaugha#t 36 yatra#bravi#t su#taputrah% sabha#ya#m%; kr%s%n%a#m% sthita#m% shvashura#n%a#m% sami#pe na te gatir vidyate ya#jn~aseni; prapadyeda#ni#m% dha#rtara#s%t%rasya veshma para#jita#s te patayo na santi; patim% ca#nyam% bha#mini tvam% vr%n%i#s%va 37 yo bi#bhatsor hr%daye praud%ha a#si#d; asthi pracchin marmagha#ti# sughorah% karn%a#ccharo va#nmayas tigmateja#h%; pratis%t%hito hr%daye phalgunasya 38 kr%s%n%a#jina#ni paridhit sama#na#n; duh%sha#sanah% kat%uka#ny abhyabha#s%at ete sarve s%an%d%hatila# vinas%t%a#h%; ks%ayam% gata# narakam% di#rghaka#lam 39 ga#ndha#rara#jah% shakunir nikr%tya#; yad abravi#d dyu#taka#le sa pa#rtha#n para#jito nakulah% kim% tava#sti; kr%s%n%aya# tvam% di#vya vai ya#jn~asenya# 40 ja#na#si tvam% sam%jaya sarvam etad; dyu#te 'va#cyam% va#kyam evam% yathoktam svayam% tv aham% pra#rthaye tatra gantum%; sama#dha#tum% ka#ryam etad vipannam 41 aha#payitva# yadi pa#n%d%ava#rtham%; shamam% kuru#n%a#m atha cec careyam pun%yam% ca me sya#c caritam% mahodayam%; mucyeram%sh ca kuravo mr%tyupa#sha#t 42 api va#cam% bha#s%ama#n%asya ka#vya#m%; dharma#ra#ma#m arthavati#m ahim%sra#m aveks%eran dha#rtara#s%t%ra#h% samaks%am%; ma#m% ca pra#ptam% kuravah% pu#jayeyuh% 43 ato 'nyatha# rathina# phalgunena; bhi#mena caiva#hava dam%shitena para#sikta#n dha#rtara#s%t%ra#m%s tu viddhi; pradahyama#na#n karman%a# svena manda#n 44 para#jita#n pa#n%d%aveya#m%s tu va#co; raudraru#pa# bha#s%ate dha#rtara#s%t%rah% gada#hasto bhi#maseno 'pramatto; duryodhanam% sma#rayitva# hi ka#le 45 suyodhano manyumayo maha#drumah%; skandhah% karn%ah% shakunis tasya sha#kha#h% duh%sha#sanah% pus%paphale samr%ddhe; mu#lam% ra#ja# dhr%tara#s%t%ro 'mani#s%i# 46 yudhis%t%hiro dharmamayo maha#drumah%; skandho 'rjuno bhi#maseno 'sya sha#kha#h% ma#dri#putrau pus%paphale samr%ddhe; mu#lam% tv aham% brahma ca bra#hman%a#sh ca 47 vanam% ra#ja# dhr%tara#s%t%rah% saputro; vya#ghra# vane sam%jaya pa#n%d%aveya#h% ma# vanam% chindhi sa vya#ghram% ma# vya#ghra#n ni#nasho vana#t 48 nirvano vadhyate vya#ghro nirvya#ghram% chidyate vanam tasma#d vya#ghro vanam% raks%ed vanam% vya#ghram% ca pa#layet 49 lata# dharma# dha#rtara#s%t%ra#h% sha#la#h% sam%jaya pa#n%d%ava#h% na lata# vardhate ja#tu ana#shritya maha#drumam 50 sthita#h% shushru#s%itum% pa#rtha#h% sthita# yoddhum arim%dama#h% yatkr%tyam% dhr%tara#s%t%rasya tat karotu nara#dhipah% 51 sthita#h% shame maha#tma#nah% pa#n%d%ava# dharmaca#rin%ah% yodha#h% samr%ddha#s tad vidvan na#caks%i#tha# yatha#tatham | | 1 [s] a#mantraye tva# naradeva deva; gaccha#my aham% pa#n%d%ava svasti te 'stu kac cin na va#ca# vr%jinam% hi kim% cid; ucca#ritam% me manaso 'bhis%an*ga#t 2 jana#rdanam% bhi#masena#rjunau ca; ma#dri# sutau sa#tyakim% cekita#nam a#mantrya gaccha#mi shivam% sukham% vah%; saumyena ma#m% pashyata caks%us%a# nr%pa#h% 3 anujn~a#tah% sam%jaya svasti gaccha; na no 'ka#rs%i#r apriyam% ja#tu kim% cit vidmash ca tva# te ca vayam% ca sarve; shuddha#tma#nam% madhyagatam% sabhastham 4 a#pto du#tah% sam%jaya supriyo 'si; kalya#n%a va#k shi#lava#n dr%s%t%ima#m%sh ca na muhyes tvam% sam%jaya ja#tu matya#; na ca krudhyer ucyama#no 'pi tathyam 5 na marmaga#m% ja#tu vakta#si ru#ks%a#m%; nopastutim% kat%uka#m% nota shukta#m dharma#ra#ma#m arthavati#m ahim%sra#m; eta#m% va#cam% tava ja#na#mi su#ta 6 tvam eva nah% priyatamo 'si du#ta; iha#gacched viduro va# dviti#yah% abhi#ks%n%adr%s%t%o 'si pura# hi nas tvam%; dhanam%jayasya#tma samah% sakha#si 7 ito gatva# sam%jaya ks%ipram eva; upa#tis%t%hetha# bra#hman%a#n ye tad arha#h% vishuddhavi#rya#m%sh caran%opapanna#n; kule ja#ta#n sarvadharmopapanna#n 8 sva#dhya#yino bra#hman%a# bhiks%avash ca; tapasvino ye ca nitya# vanes%u abhiva#dya# vai madvacanena vr%ddha#s; tathetares%a#m% kushalam% vadetha#h% 9 purohitam% dhr%tara#s%t%rasya ra#jn~a; a#ca#rya#sh ca r%tvijo ye ca tasya taish ca tvam% ta#ta sahitair yatha#rham%; sam%gacchetha#h% kushalenaiva su#ta 10 a#ca#rya is%t%o 'napago vidheyo; veda#n i#psan brahmacaryam% caca#ra yo 'stram% catus%pa#t punar eva cakre; dron%ah% prasanno 'bhiva#dyo yatha#rham 11 adhi#ta vidyash caran%opapanno; yo 'stram% catus%pa#t punar eva cakre gandharvaputra pratimam% tarasvinam%; tam ashvattha#ma#nam% kushalam% sma pr%ccheh% 12 sha#radvatasya#vasatham% sma gatva#; maha#rathasya#stravida#m% varasya tvam% ma#m abhi#ks%n%am% pariki#rtayan vai; kr%pasya pa#dau sam%jaya pa#n%ina# spr%sheh% 13 yasmin~ shauryam a#nr%sham%syam% tapash ca; prajn~a# shi#lam% shrutisattve dhr%tish ca pa#dau gr%hi#tva# kurusattamasya; bhi#s%masya ma#m% tatra nivedayetha#h% 14 prajn~a# caks%ur yah% pran%eta# kuru#n%a#m%; bahushruto vr%ddhasevi# mani#s%i# tasmai ra#jn~e sthavira#ya#bhiva#dya; a#caks%i#tha#h% sam%jaya ma#m arogam 15 jyes%t%hah% putroldhr%tara#s%t%rasya mando; mu#rkhah% shat%hah% sam%jaya pa#pashi#lah% prasha#sta# vai pr%thivi# yena sarva#; suyodhanam% kushalam% ta#ta pr%ccheh% 16 bhra#ta# kani#ya#n api tasya mandas; tatha#shi#lah% sam%jaya so 'pi shashvat mahes%va#sah% shu#ratamah% kuru#n%a#m%; duh%sha#sanam% kushalam% ta#ta pr%ccheh% 17 vr%nda#rakam% kavim arthes%v amu#d%ham%; maha#prajn~am% sarvadharmopapannam na tasya yuddham% rocate vai kada# cid; vaishya#putram% kushalam% ta#ta pr%ccheh% 18 nikartane devane yo 'dviti#yash; channopadhah% sa#dhu devi# mata#ks%ah% yo durjayo devitavyena sam%khye; sa citrasenah% kushalam% ta#ta va#cyah% 19 yasya ka#mo vartate nityam eva; na#nyah% shama#d bha#rata#na#m iti sma sa ba#hli#ka#na#m r%s%abho manasvi#; pura# yatha# ma#bhivadet prasannah% 20 gun%air anekaih% pravaraish ca yukto; vijn~a#nava#n naiva ca nis%t%huro yah% sneha#d amars%am% sahate sadaiva; sa somadattah% pu#jani#yo mato me 21 arhattamah% kurus%u saumadattih%; sa no bhra#ta# sam%jaya mat sakha# ca mahes%va#so rathina#m uttamo yah%; saha#ma#tyah% kushalam% tasya pr%ccheh% 22 ye caiva#nye kurumukhya# yuva#nah%; putra#h% pautra# bhra#tarash caiva ye nah% yam% yam es%a#m% yena yena#bhigaccher; ana#mayam% madvacanena va#cyah% 23 ye ra#ja#nah% pa#n%d%ava#yodhana#ya; sama#ni#ta# dha#rtara#s%t%ren%a ke cit vasa#tayah% sha#lvaka#h% kekaya#sh ca; tatha#mbas%t%ha# ye trigarta#sh ca mukhya#h% 24 pra#cyodi#cya# da#ks%in%a#tya#sh ca shu#ra#s; tatha# prati#cya#h% pa#rvati#ya#sh ca sarve anr%sham%sa#h% shi#lavr%ttopapanna#s; tes%a#m% sarves%a#m% kushalam% ta#ta pr%ccheh% 25 hastya#roha# rathinah% sa#dinash ca; pada#tayash ca#ryasam%gha# maha#ntah% a#khya#ya ma#m% kushalinam% sma tes%a#m; ana#mayam% paripr%ccheh% samagra#n 26 tatha# ra#jn~o hy arthayukta#n ama#tya#n; dauva#rika#n ye ca sena#m% nayanti a#yavyayam% ye gan%ayanti yukta#; artha#sh ca ye mahatash cintayanti 27 ga#ndha#rara#jah% shakunih% pa#rvati#yo; nikartane yo 'dviti#yo 'ks%adevi# ma#nam% kurvan dha#rtara#s%t%rasya su#ta; mithya# buddheh% kushalam% ta#ta pr%ccheh% 28 yah% pa#n%d%ava#neka rathena vi#rah%; samutsahaty apradhr%s%ya#n vijetum yo muhyata#m% mohayita#dviti#yo; vaikartanam% kushalam% ta#ta pr%ccheh% 29 sa eva bhaktah% sa guruh% sa bhr%tyah%; sa vai pita# sa ca ma#ta# suhr%c ca aga#dha buddhir viduro di#rghadarshi#; sa no mantri# kushalam% ta#ta pr%ccheh% 30 vr%ddha#h% striyo ya#sh ca gun%opapanna#; ya# jn~a#yante sam%jaya ma#taras ta#h% ta#bhih% sarva#bhih% sahita#bhih% sametya; stri#bhir vr%ddha#bhir abhiva#dam% vadetha#h% 31 kac cit putra# ji#vaputra#h% susamyag; vartante vo vr%ttim anr%sham%sa ru#pa#m iti smoktva# sam%jaya bru#hi pashca#d; aja#tashatruh% kushali# saputrah% 32 ya# no bha#rya#h% sam%jaya vettha tatra; ta#sa#m% sarva#sa#m% kushalam% ta#ta pr%ccheh% susam%gupta#h% surabhayo 'navadya#h%; kac cid gr%ha#n a#vasatha#pramatta#h% 33 kac cid vr%ttim% shvashures%u bhadra#h%; kalya#n%i#m% vartadhvam anr%sham%sa ru#pa#m yatha# ca vah% syuh% patayo 'nuku#la#s; tatha# vr%ttim a#tmanah% stha#payadhvam 34 ya# nah% snus%a#h% sam%jaya vettha tatra; pra#pta# kulebhyash ca gun%opapanna#h% praja#vatyo bru#hi sametya ta#sh ca; yudhis%t%hiro vo 'bhyavadat prasannah% 35 kanya#h% svajethah% sadanes%u sam%jaya; ana#mayam% madvacanena pr%s%t%va# kalya#n%a# vah% santu patayo 'nuku#la#; yu#yam% pati#na#m% bhavata#nuku#la#h% 36 alam%kr%ta# vastravatyah% sugandha#; abi#bhatsa#h% sukhita# bhogavatyah% laghu ya#sa#m% darshanam% va#k ca ladhvi#; vesha striyah% kushalam% ta#ta pr%ccheh% 37 da#si# putra# ye ca da#sa#h% kuru#n%a#m%; tada#shraya# bahavah% kubja khan~ja#h% a#khya#ya ma#m% kushalinam% sma tebhyo; ana#mayam% paripr%ccher jaghanyam 38 kac cid vr%ttir vartate vai pura#n%i#; kac cid bhoga#n dha#rtara#s%t%ro dada#ti an*gahi#na#n kr%pan%a#n va#mana#m%sh ca; a#nr%sham%sya#d dhr%tara#s%t%ro bibharti 39 andha#sh ca sarve sthavira#s tathaiva; hasta#ji#va# bahavo ye 'tra santi a#khya#ya ma#m% kushalinam% sma tes%a#m; ana#mayam% paripr%ccher jaghanyam 40 ma# bhais%t%a duh%khena kuji#vitena; nu#nam% kr%tam% paralokes%u pa#pam nigr%hya shatru#n suhr%do 'nugr%hya; va#sobhir annena ca vo bharis%ye 41 santy eva me bra#hman%ebhyah% kr%ta#ni; bha#vi#ny atho no bata vartayanti pashya#my aham% yuktaru#pa#m%s tathaiva; ta#m eva siddhim% shra#vayetha# nr%pam% tam 42 ye ca#na#tha# durbala#h% sarvaka#lam; a#tmany eva prayatante 'tha mu#d%ha#h% ta#m%sh ca#pi tvam% kr%pan%a#n sarvathaiva; asmad va#kya#t kushalam% ta#ta pr%ccheh% 43 ye ca#py anye sam%shrita# dha#rtara#s%t%ra#n; na#na#digbhyo 'bhya#gata#h% su#taputra dr%s%t%va# ta#m%sh caiva#rhatash ca#pi sarva#n; sam%pr%cchetha#h% kushalam% ca#vyayam% ca 44 evam% sarva#na#gata#bhya#gata#m%sh ca; ra#jn~o du#ta#n sarvadigbhyo 'bhyupeta#n pr%s%t%va# sarva#n kushalam% ta#m%sh ca su#ta; pashca#d aham% kushali# tes%u va#cyah% 45 na hi#dr%shah% santy apare pr%thivya#m%; ye yodhaka# dha#rtara#s%t%ren%a labdha#h% dharmas tu nityo mama dharma eva; maha#balah% shatrunibarhan%a#ya 46 idam% punar vacanam% dha#rtara#s%t%ram%; suyodhanam% sam%jaya shra#vayetha#h% yas te shari#re hr%dayam% dunoti; ka#mah% kuru#n asapatno 'nushis%ya#m 47 na vidyate yuktir etasya ka# cin; naivam%vidha#h% sya#ma yatha# priyam% te dadasva va# shakra puram% mamaiva; yudhyasva va# bha#ratamukhyavi#ra | | 1 [y] uta santam asantam% ca ba#lam% vr%ddham% ca sam%jaya uta#balam% bali#ya#m%sam% dha#ta# prakurute vashe 2 uta ba#la#ya pa#n%d%ityam% pan%d%ita#yota ba#lata#m dada#ti sarvam i#sha#nah% purasta#c chukram uccaran 3 alam% vijn~a#pana#ya sya#d a#caks%i#tha# yatha#tatham atho mantram% mantrayitva# nayonyena#tihr%s%t%avat 4 ga#valgan%e kuru#n gatva# dhr%tara#s%t%ram% maha#balam abhiva#dyopasam%gr%hya tatah% pr%ccher ana#mayam 5 bru#ya#sh cainam% tvam a#si#nam% kurubhih% pariva#ritam tavaiva ra#jan vi#ryen%a sukham% ji#vanti pa#n%d%ava#h% 6 tava prasa#da#d ba#la#s te pra#pta# ra#jyam arim%dama ra#jye ta#n stha#payitva#gre nopeks%i#r vinashis%yatah% 7 sarvam apy etad ekasya na#lam% sam%jaya kasya cit ta#ta sam%hatya ji#va#mo ma# dvis%adbhyo vasham% gamah% 8 tatha#bhi#s%mam% sha#m%tanavam% bha#rata#na#m% pita#maham shirasa#bhivadetha#s tvam% mama na#ma praki#rtayan 9 abhiva#dya ca vaktavyas tato 'sma#kam% pita#maha bhavata# sham%tanor vam%sho nimagnah% punar uddhr%tah% 10 sa tvam% kuru tatha# ta#ta svamatena pita#maha yatha# ji#vanti te pautra#h% pri#timantah% parasparam 11 tathaiva viduram% bru#ya#h% kuru#n%a#m mantradha#rin%am ayuddham% saumya bha#s%asva hitaka#mo yudhis%t%hirah% 12 atho suyodhanam% bru#ya# ra#japutram amars%an%am madhye kuru#n%a#m a#si#nam anuni#ya punah% punah% 13 apashyan ma#m upeks%antam% kr%s%n%a#m eka#m% sabha# gata#m tadduh%kham atitiks%a#ma ma# vadhi#s%ma kuru#n iti 14 evam% pu#rva#para#n klesha#n atitiks%anta pa#n%d%ava#h% yatha#bali#yasah% santas tat sarvam% kuravo viduh% 15 yan nah% pra#vra#jayah% saumya ajinaih% prativa#sita#n tadduh%kham atitiks%a#ma ma# vadhi#s%ma kuru#n iti 16 yat tat sabha#ya#m a#kramya kr%s%n%a#m% keshes%v adhars%ayat duh%sha#sanas te 'numate tac ca#sma#bhir upeks%itam 17 yathocitam% svakam% bha#gam% labhemahi param%tapa nivartaya paradravye buddhim% gr%ddha#m% narars%abha 18 sha#ntir evam% bhaved ra#jan pri#tish caiva parasparam ra#jyaika desham api nah% prayaccha shamam icchata#m 19 kusha sthalam% vr%kasthalam a#sandi# va#ran%a#vatam avasa#nam% bhaved atra kim% cid eva tu pan~camam 20 bhra#tr%#n%a#m% dehi pan~ca#na#m% gra#ma#n pan~ca suyodhana sha#ntir no 'stu maha#pra#jn~a jn~a#tibhih% saha sam%jaya 21 bhra#ta# bhra#taram anvetu pita# putren%a yujyata#m smayama#na#h% sama#ya#ntu pa#n~ca#la#h% kurubhih% saha 22 aks%ata#n kurupa#n~ca#la#n pashyema iti ka#maye sarve sumanasas ta#ta sha#mya#ma bharatars%abha 23 alam eva shama#ya#smi tatha# yuddha#ya sam%jaya dharma#rthayor alam% ca#ham% mr%dave da#run%a#ya ca | | 1 [v] anujn~a#tah% pa#n%d%avena prayayau sam%jayas tada# sha#sanam% dhr%tara#s%t%rasya sarvam% kr%tva# maha#tmanah% 2 sam%pra#pya ha#stinapuram% shi#ghram% ca pravivesha ha antah%puram upastha#ya dva#h%stham% vacanam abravi#t 3 a#caks%va ma#m% dhr%tara#s%t%ra#ya dva#h%stha; upa#gatam% pa#n%d%ava#na#m% saka#sha#t ja#garti ced abhivades tvam% hi ks%attah%; pravisheyam% vidito bhu#mipasya 4 sam%jayo 'yam% bhu#mipate namas te; didr%ks%aya# dva#ram upa#gatas te pra#pto du#tah% pa#n%d%ava#na#m% saka#sha#t; prasha#dhi ra#jan kim ayam% karotu 5 a#caks%va ma#m%sukhinam% ka#lyam asmai; praveshyata#m% sva#gatam% sam%jaya#ya na ca#ham etasya bhava#my aka#lyah%; sa me kasma#d dva#ri tis%t%heta ks%attah% 6 tatah% pravishya#numate nr%pasya; mahad veshma pra#jn~ashu#ra#rya guptam sim%ha#sanastham% pa#rthivam a#sasa#da; vaicitravi#ryam% pra#n~jalih% su#taputrah% 7 sam%jayo 'ham% bhu#mipate namas te; pra#pto 'smi gatva# naradeva pa#n%d%ava#n abhiva#dya tva#m% pa#n%d%uputro manasvi#; yudhis%t%hirah% kushalam% ca#nvapr%cchat 8 sa te putra#n r%pcchati pri#yama#n%ah%; kac cit putraih% pri#yase naptr%bhish ca tatha# sudhr%dbhih% sacivaish ca ra#jan; ye ca#pi tva#m upaji#vanti taish ca 9 abhyetya tva#m% ta#ta vada#mi sam%jaya; aja#tashatrum% ca sukhena pa#rtham kac cit sa ra#ja# kushali# saputrah%; saha#ma#tyah% sa#nujah% kaurava#n%a#m 10 saha#ma#tyah% kushali# pa#n%d%uputro; bhu#yash ca#to yac ca te 'gre mano 'bhu#t nirn%ikta dharma#rthakaro manasvi#; bahushruto dr%s%t%ima#n~ shi#lava#m%sh ca 11 param% dharma#t pa#n%d%avasya#nr%sham%syam%; dharmah% paro vittacaya#n mato 'sya sukhapriye dharmahi#ne na pa#rtho; anurudhyate bha#rata tasya viddhi 12 paraprayuktah% purus%o vices%t%ate; su#traprota# da#rumayi#va yos%a# imam% dr%s%t%va# niyamapa#n%d%avasya; manye param% karam% daivam% manus%ya#t 13 imam% ca dr%s%t%va# tava karma dos%am%; pa#dodarkam% ghoram avarn%a ru#pam ya#van narah% ka#mayate 'tika#lyam%; ta#van naro 'yam% labhate prasham%sa#m 14 aja#tashatrus tu viha#ya pa#pam%; ji#rn%a#m% tvacam% sarpa iva#samartha#m virocate 'ha#rya vr%ttena vi#ro; yudhis%t%hiras tvayi pa#pam% visr%jya 15 an*ga#tmanah% karma nibodha ra#jan; dharma#rthayukta#d a#rya vr%tta#d apetam upakrosham% ceha gato 'si ra#jan; nohesh ca pa#pam% prasajed amutra 16 sa tvam artham% sam%shayitam% vina# tair; a#sham%sase putra vasha#nugo 'dya adharmashabdash ca maha#n pr%thivya#m%; nedam% karma tvatsamam% bha#rata#grya 17 hi#naprajn~o daus%kuleyo nr%sham%so; di#rghavairi# ks%atravidya#sv adhi#rah% evam% dharma# na#padah% sam%titi#rs%ed; dhi#na vi#ryo yash ca bhaved ashis%t%ah% 18 kule ja#to dharmava#n yo yashasvi#; bahushrutah% sukhaji#vi# yata#tma# dharma#rthayor grathitayor bibharti; na#nyatra dis%t%asya vasha#d upaiti 19 katham% hi mantra#grya dharo mani#s%i#; dharma#rthayor a#padi sam%pran%eta# evam% yuktah% sarvamantrair ahi#no; ana#nr%sham%syam% karma kurya#d amu#d%hah% 20 tava#pi#me mantravidah% sametya; sama#sate karmasu nityayukta#h% tes%a#m ayam% balava#n nishcayash ca; kuru ks%aya#rthe nirayo vyapa#di 21 aka#likam% kuravo na#bhavis%yan; pa#pena cet pa#pam aja#tashatruh% icchej ja#tu tvayi pa#pam% visr%jya; ninda# ceyam% tava loke 'bhivis%yat 22 kim anyatra vis%aya#d i#shvara#n%a#m%; yatra pa#rthah% paralokam% dadarsha atyakra#mat sa tatha# sam%matah% sya#n; na sam%shayo na#sti manus%yaka#rah% 23 eta#n gun%a#n karmakr%ta#n aveks%ya; bha#va#bha#vau vartama#na#v anityau balir hi ra#ja# pa#ram avindama#no; na#nyat ka#la#t ka#ran%am% tatra mene 24 caks%uh% shrotre na#sika# tvak ca jihva#; jn~a#nasyaita#ny a#yatana#ni jantoh% ta#ni pri#ta#ny eva tr%s%n%a# ks%aya#nte; ta#ny avyatho duh%khahi#nah% pran%udya#t 25 na tv evam anye purus%asya karma; sam%vartate suprayuktam% yatha#vat ma#tuh% pituh% karman%a#bhiprasu#tah%; sam%vardhate vidhivad bhojanena 26 priya#priye sukhaduh%khe ca ra#jan; ninda#prasham%se ca bhajeta enam paras tv enam% garhayate 'para#dhe; prasham%sate sa#dhuvr%ttam% tam eva 27 sa tva# garhe bha#rata#na#m% virodha#d; anto nu#nam% bhavita#yam% praja#na#m no ced idam% tava karma#para#dha#t; kuru#n dahet kr%s%n%a vartmeva kaks%am 28 tvam evaiko ja#taputres%u ra#jan; vasham% ganta# sarvaloke narendra ka#ma#tmana#m% shla#ghase dyu#taka#le; na#nyac chama#t pashya vipa#kam asya 29 ana#pta#na#m% pragraha#t tvam% narendra; tatha#pta#na#m% nigraha#c caiva ra#jan bhu#mim% sphi#ta#m% durbalatva#d ananta#m%; na shaktas tvam% raks%itum% kauraveya 30 anujn~a#to rathavega#vadhu#tah%; shra#nto nipadye shayanam% nr%sim%ha pra#tah% shrota#rah% kuravah% sabha#ya#m; aja#tashatror vacanam% sameta#h% | | 1 [v] dva#h%stham% pra#ha maha#pra#jn~o dhr%tara#s%t%ro mahi#patih% viduram% dras%t%um iccha#mi tam iha#naya ma#ciram 2 prahito dhr%tara#s%t%ren%a du#tah% ks%atta#ram abravi#t i#shvaras tva#m% maha#ra#jo maha#pra#jn~a didr%ks%ati 3 evam uktas tu vidurah% pra#pya ra#janiveshanam abravi#d dhr%tara#s%t%ra#ya dva#h%stha ma#m% prativedaya 4 viduro 'yam anupra#pto ra#jendra tava sha#sana#t dras%t%um icchati te pa#dau kim% karotu prasha#dhi ma#m 5 praveshaya maha#pra#jn~am% viduram% di#rghadarshinam aham% hi vidurasya#sya na#ka#lyo ja#tu darshane 6 pravisha#ntah% puram% ks%attar maha#ra#jasya dhi#matah% na hi te darshane 'ka#lyo ja#tu ra#ja# bravi#ti ma#m 7 [v] tatah% pravishya viduro dhr%tara#s%t%ra niveshanam abravi#t pra#n~jalir va#kyam% cintaya#nam% nara#dhipam 8 viduro 'ham% maha#pra#jn~a sam%pra#ptas tava sha#sana#t yadi kim% cana kartavyam ayam asmi prasha#dhi ma#m 9 sam%jayo vidura pra#pto garhayitva# ca ma#m% gatah% aja#tashatroh% shvo va#kyam% sabha#madhye sa vaks%yati 10 tasya#dya kuruvi#rasya na vijn~a#tam% vaco maya# tan me dahati ga#tra#n%i tad aka#rs%i#t praja#garam 11 ja#grato dahyama#nasya shreyo yad iha pashyasi tad bru#hi tvam% hi nas ta#ta dharma#rthakushalo hy asi 12 yatah% pra#ptah% sam%jayah% pa#n%d%avebhyo; na me yatha#van manasah% prasha#ntih% savendriya#n%y aprakr%tim% gata#ni; kim% vaks%yati#ty eva hi me 'dya cinta# 13 abhiyuktam% balavata# durbalam% hi#nasa#dhanam hr%tasvam% ka#minam% coram a#vishanti praja#gara#h% 14 kac cid etair maha#dos%air na spr%s%t%o 'si nara#dhipa kac cin na paravittes%u gr%dhyan viparitapyase 15 shrotum iccha#mi te dharmyam% param% naih%shreyasam% vacah% asmin ra#jars%ivam%she hi tvam ekah% pra#jn~asam%matah% 16 nis%evate prashasta#ni nindita#ni na sevate ana#stikah% shraddadha#na etat pan%d%ita laks%an%am 17 krodho hars%ash ca darpash ca hri#stambho ma#nyama#nita# yam artha#n na#pakars%anti sa vai pan%d%ita ucyate 18 yasya kr%tyam% na ja#nanti mantram% va# mantritam% pare kr%tam eva#sya ja#nanti sa vai pan%d%ita ucyate 19 yasya kr%tyam% na vighnanti shi#tam us%n%am% bhayam% ratih% samr%ddhir asamr%ddhir va# sa vai pan%d%ita ucyate 20 yasya sam%sa#rin%i# prajn~a# dharma#rtha#v anuvartate ka#ma#d artham% vr%n%i#te yah% sa vai pan%d%ita ucyate 21 yatha#shakti ciki#rs%anti yatha#shakti ca kurvate na kim% cid avamanyante pan%d%ita# bharatars%abha 22 ks%ipram% vija#na#ti ciram% shr%n%oti; vijn~a#ya ca#rtham% bhajate na ka#ma#t na#sam%pr%s%t%o vyaupayun*kte para#rthe; tat prajn~a#nam% prathamam% pan%d%itasya 23 na#pra#pyam abhiva#n~chanti nas%t%am% necchanti shocitum a#patsu ca na muhyanti nara#h% pan%d%ita buddhayah% 24 nishcitya yah% prakramate na#ntar vasati karman%ah% avandhya ka#lo vashya#tma# sa vai pan%d%ita ucyate 25 a#rya karman%i ra#jyante bhu#tikarma#n%i kurvate hitam% ca na#bhyasu#yanti pan%d%ita# bharatars%abha 26 na hr%s%yaty a#tmasam%ma#ne na#vama#nena tapyate ga#n*go hrada iva#ks%obhyo yah% sa pan%d%ita ucyate 27 tattvajn~ah% sarvabhu#ta#na#m% yogajn~ah% sarvakarman%a#m upa#yajn~o manus%ya#n%a#m% narah% pan%d%ita ucyate 28 pravr%tta va#k citrakatha u#hava#n pratibha#nava#n a#shu granthasya vakta# ca sa vai pan%d%ita ucyate 29 shrutam% prajn~a#nugam% yasya prajn~a# caiva shruta#nuga# asam%bhinna#rya marya#dah% pan%d%ita#khya#m% labheta sah% 30 ashrutash ca samunnaddho daridrash ca maha#mana#h% artha#m%sh ca#karman%a# prepsur mu#d%ha ity ucyate budhaih% 31 svam artham% yah% parityajya para#rtham anutis%t%hati mithya# carati mitra#rthe yash ca mu#d%hah% sa ucyate 32 aka#ma#n ka#mayati yah% ka#maya#na#n paridvis%an balavantam% ca yo dves%t%i tam a#hur mu#d%hacetasam 33 amitram% kurute mitram% mitram% dves%t%i hinasti ca karma ca#rabhate dus%t%am% tam a#hur mu#d%hacetasam 34 sam%sa#rayati kr%tya#ni sarvatra vicikitsate ciram% karoti ks%ipra#rthe sa mu#d%ho bharatars%abha 35 ana#hu#tah% pravishati apr%s%t%o bahu bha#s%ate vishvasaty apramattes%u mu#d%ha ceta# nara#dhamah% 36 param% ks%ipati dos%en%a vartama#nah% svayam% tatha# yash ca krudhyaty ani#shah% san sa ca mu#d%hatamo narah% 37 a#tmano balam a#jn~a#ya dharma#rthaparivarjitam alabhyam icchan nais%karmya#n mu#d%ha buddhir ihocyate 38 ashis%yam% sha#sti yo ra#janyash ca shu#nyam upa#sate kadaryam% bhajate yash ca tam a#hur mu#d%hacetasam 39 artham% maha#ntam a#sa#dya vidya#m aishvaryam eva va# vicaraty asamunnaddho yah% sa pan%d%ita ucyate 40 ekah% sam%pannam ashna#ti vas te va#sash ca shobhanam yo 'sam%vibhajya bhr%tyebhyah% ko nr%sham%sataras tatah% 41 ekah% pa#pa#ni kurute phalam% bhun*kte maha#janah% bhokta#ro vipramucyante karta# dos%en%a lipyate 42 ekam% hanya#n na va#hanya#d is%ur mukto dhanus%mata# buddhir buddhimatotsr%s%t%a# hanya#d ra#s%t%ram% sara#jakam 43 ekaya# dve vinishcitya tri#m%sh caturbhir vashe kuru pan~ca jitva# viditva# s%at% sapta hitva# sukhi# bhava 44 ekam% vis%araso hanti shastren%aikash ca vadhyate sara#s%t%ram% sa prajam% hanti ra#ja#nam% mantravisravah% 45 ekah% sva#du na bhun~ji#ta ekash ca#rtha#n na cintayet eko na gacched adhva#nam% naikah% suptes%u ja#gr%ya#t 46 ekam eva#dviti#yam% tad yad ra#jan na#vabudhyase satyam% svargasya sopa#nam% pa#ra#va#rasya naur iva 47 ekah% ks%ama#vata#m% dos%o dviti#yo nopalabhyate yad enam% ks%amaya# yuktam ashaktam% manyate janah% 48 eko dharmah% param% shreyah% ks%amaika# sha#ntir uttama# vidyaika# parama# dr%s%t%ir ahim%saika# sukha#vaha# 49 dva#v imau grasate bhu#mih% sarpo bilashaya#n iva ra#ja#nam% ca#viroddha#ram% bra#hman%am% ca#prava#sinam 50 dve karman%i# narah% kurvann asmim*l loke virocate abruvan parus%am% kim% cid asato na#rthayam%s tatha# 51 dva#v imau purus%avya#ghra parapratyaya ka#rin%au striyah% ka#mita ka#minyo lokah% pu#jita pu#jakah% 52 dva#v imau kan%t%akau ti#ks%n%au shari#raparishos%an%au yash ca#dhanah% ka#mayate yash ca kupyaty ani#shvarah% 53 dva#v imau purus%au ra#jan svargasya pari tis%t%hatah% prabhush ca ks%amaya# yukto daridrash ca prada#nava#n 54 nya#ya#gatasya dravyasya boddhavyau dva#v atikramau apa#tre pratipattish ca pa#tre ca#pratipa#danam 55 trayo nya#ya# manus%ya#n%a#m% shru#yante bharatars%abha kani#ya#n madhyamah% shres%t%ha iti vedavido viduh% 56 trividha#h% purus%a# ra#jann uttama#dhamamadhyama#h% niyojayed yatha#vat ta#m%s trividhes%v eva karmasu 57 traya eva#dhana# ra#jan bha#rya# da#sas tatha# sutah% yat te samadhigacchanti yasya te tasya tad dhanam 58 catva#ri ra#jn~a# tu maha#balena; varjya#ny a#huh% pan%d%itas ta#ni vidya#t alpaprajn~aih% saha mantram% na kurya#n; na di#rghasu#trair alasaish ca#ran%aish ca 59 catva#ri te ta#ta gr%he vasantu; shriya#bhijus%t%asya gr%hastha dharme vr%ddho jn~a#tir avasannah% kuli#nah%; sakha# daridro bhagini# ca#napatya# 60 catva#ry a#ha maha#ra#ja sadyaska#ni br%haspatih% pr%cchate tridashendra#ya ta#ni#ma#ni nibodha me 61 devata#na#m% ca sam%kalpam anubha#vam% ca dhi#mata#m vinayam% kr%tavidya#na#m% vina#sham% pa#pakarman%a#m 62 pan~ca#gnayo manus%yen%a paricarya#h% prayatnatah% pita# ma#ta#gnir a#tma# ca gurush ca bharatars%abha 63 pan~caiva pu#jayam*l loke yashah% pra#pnoti kevalam deva#n pitr%#n manus%ya#m%sh ca bhiks%u#n atithipan~cama#n 64 pan~ca tva#nugamis%yanti yatra yatra gamis%yasi mitra#n%y amitra# madhyastha# upaji#vyopaji#vinah% 65 pan~cendriyasya martyasya chidram% ced ekam indriyam tato 'sya sravati prajn~a# dr%teh% pa#da#d ivodakam 66 s%ad% dos%a#h% purus%en%eha ha#tavya# bhu#tim icchata# nidra# tandri# bhayam% krodha a#lasyam% di#rghasu#trata# 67 s%ad% ima#n purus%o jahya#d bhinna#m% na#vam iva#rn%ave apravakta#ram a#ca#ryam anadhi#ya#nam r%tvijam 68 araks%ita#ram% ra#ja#nam% bha#rya#m% ca#priya va#dini#m gra#maka#ram% ca gopa#lam% vanaka#mam% ca na#pitam 69 s%ad% eva tu gun%a#h% pum%sa# na ha#tavya#h% kada# cana satyam% da#nam ana#lasyam anasu#ya# ks%ama# dhr%tih% 70 s%an%n%a#m a#tmani nitya#na#m aishvaryam% yo 'dhigacchati na sa pa#paih% kuto 'narthair yujyate vijitendriyah% 71 s%ad% ime s%at%su ji#vanti saptamo nopalabhyate cora#h% pramatte ji#vanti vya#dhites%u cikitsaka#h% 72 pramada#h% ka#maya#nes%u yajama#nes%u ya#jaka#h% ra#ja# vivadama#nes%u nityam% mu#rkhes%u pan%d%ita#h% 73 sapta dos%a#h% sada# ra#jn~a# ha#tavya# vyasanodaya#h% pra#yasho yair vinashyanti kr%tamu#la#sh ca pa#rthiva#h% 74 striyo 'ks%a# mr%gaya# pa#nam% va#k pa#rus%yam% ca pan~camam mahac ca dan%d%apa#rus%yam arthadu#s%an%am eva ca 75 as%t%au pu#rvanimitta#ni narasya vinashis%yatah% bra#hman%a#n prathamam% dves%t%i bra#hman%aish ca virudhyate 76 bra#hman%a sva#ni ca#datte bra#hman%a#m%sh ca jigha#m%sati ramate nindaya# cais%a#m% prasham%sa#m% na#bhinandati 77 naita#n smarati kr%tyes%u ya#citash ca#bhyasu#yati eta#n dos%a#n narah% pra#jn~o buddhya# buddhva# vivarjayet 78 as%t%a#v ima#ni hars%asya nava ni#ta#ni bha#rata vartama#na#ni dr%shyante ta#ny eva susukha#ny api 79 sama#gamash ca sakhibhir maha#m%sh caiva dhana#gamah% putren%a ca paris%van*gah% sam%nipa#tash ca maithune 80 samaye ca priya#la#pah% svayu#thes%u ca sam%natih% abhipretasya la#bhash ca pu#ja# ca janasam%sadi 81 navadva#ram idam% veshma tristhu#n%am% pan~ca sa#ks%ikam ks%etrajn~a#dhis%t%hitam% vidva#n yo veda sa parah% kavih% 82 dasha dharmam% na ja#nanti dhr%tara#s%t%ra nibodha ta#n mattah% pramatta unmattah% shra#ntah% kruddho bubhuks%itah% 83 tvarama#n%ash ca bhi#rush ca lubdhah% ka#mi# ca te dasha tasma#d etes%u bha#ves%u na prasajjeta pan%d%itah% 84 atraivoda#haranti#mam itiha#sam% pura#tanam putra#rtham asurendren%a gi#tam% caiva sudhanvana# 85 yah% ka#mamanyu# prajaha#ti ra#ja#; pa#tre pratis%t%ha#payate dhanam% ca vishes%avic chrutava#n ks%ipraka#ri#; tam% sarvalokah% kurute prama#n%am 86 ja#na#ti vishva#sayitum% manus%ya#n; vijn~a#ta dos%es%u dadha#ti dan%d%am ja#na#ti ma#tra#m% ca tatha# ks%ama#m% ca; tam% ta#dr%sham% shri#r jus%ate samagra# 87 sudurbalam% na#vaja#na#ti kam% cid; yukto ripum% sevate buddhipu#rvam na vigraham% rocayate balasthaih%; ka#le ca yo vikramate sa dhi#rah% 88 pra#pya#padam% na vyathate kada# cid; udyogam anvicchati ca#pramattah% duh%kham% ca ka#le sahate jita#tma#; dhuram%dharas tasya jita#h% sapatna#h% 89 anarthakam% vipra va#sam% gr%hebhyah%; pa#paih% sam%dhim% parada#ra#bhimarsham dambham% stainyam% paishunam% madya pa#nam%; na sevate yah% sa sukhi# sadaiva 90 na sam%rambhen%a#rabhate 'rthavargam; a#ka#ritah% sham%sati tathyam eva na ma#tra#rthe rocayate viva#dam%; na#pu#jitah% kupyati ca#py amu#d%hah% 91 na yo 'bhyasu#yaty anukampate ca; na durbalah% pra#tibha#vyam% karoti na#tya#ha kim% cit ks%amate viva#dam%; sarvatra ta#dr%g labhate prasham%sa#m 92 yo noddhatam% kurute ja#tu ves%am%; na paurus%en%a#pi vikatthate 'nya#n na mu#rcchitah% kat%uka#ny a#ha kim% cit; priyam% sada# tam% kurute jano 'pi 93 na vairam uddi#payati prasha#ntam%; na darmam a#rohati na#stam eti na durgato 'smi#ti karoti manyum%; tam a#rya shi#lam% param a#hur agryam 94 na sve sukhe vai kurute prahars%am%; na#nyasya duh%khe bhavati prati#tah% dattva# na pashca#t kurute 'nuta#pam%; na katthate satpurus%a#rya shi#lah% 95 desha#ca#ra#n samaya#n~ ja#tidharma#n; bubhu#s%ate yas tu para#varajn~ah% sa tatra tatra#dhigatah% sadaiva; maha#janasya#dhipatyam% karoti 96 dambham% moham% matsaram% pa#pakr%tyam%; ra#jadvis%t%am% paishunam% pu#gavairam mattonmattair durjanaish ca#pi va#dam%; yah% prajn~a#va#n varjayet sa pradha#nah% 97 damam% shaucam% daivatam% man*gala#ni; pra#yashcittam% vividha#m*l lokava#da#n eta#ni yah% kurute naityaka#ni; tasyottha#nam% devata# ra#dhayanti 98 samair viva#ham% kurute na hi#naih%; samaih% sakhyam% vyavaha#ram% katha#sh ca gun%air vishis%t%a#m%sh ca puro dadha#ti; vipashcitas tasya naya#h% suni#ta#h% 99 mitam% bhun*kte sam%vibhajya#shritebhyo; mitam% svapity amitam% karmakr%tva# dada#ty amitres%v api ya#citah% sam%s; tam a#tmavantam% prajaha#ty anartha#h% 100 ciki#rs%itam% viprakr%tam% ca yasya; na#nye jana#h% karma ja#nanti kim% cit mantre gupte samyag anus%t%hite ca; svalpo na#sya vyathate kash cid arthah% 101 yah% sarvabhu#taprashame nivis%t%ah%; satyo mr%dur da#nakr%c chuddha bha#vah% ati#va sam%jn~a#yate jn~a#timadhye; maha#man%ir ja#tya iva prasannah% 102 ya a#tmana#patrapate bhr%sham% narah%; sa sarvalokasya gurur bhavaty uta ananta teja#h% sumana#h% sama#hitah%; svatejasa# su#rya iva#vabha#sate 103 vane ja#ta#h% sha#padagdhasya ra#jn~ah%; pa#n%d%oh% putra#h% pan~ca pan~cendra kalpa#h% tvayaiva ba#la# vardhita#h% shiks%ita#sh ca; tava#desham% pa#layanty a#mbikeya 104 prada#yais%a#m ucitam% ta#ta ra#jyam%; sukhi# putraih% sahito modama#nah% na deva#na#m% na#pi ca ma#nus%a#n%a#m%; bhavis%yasi tvam% tarkan%i#yo narendra | | 1 [dhr%] ja#grato dahyama#nasya yat ka#ryam anupashyasi tad bru#hi tvam% hi nas ta#ta dharma#rthakushalah% shucih% 2 tvam% ma#m% yatha#vad vidura prasha#dhi; prajn~a# pu#rvam% sarvam aja#tashatroh% yan manyase pathyam adi#nasattva; shreyah% karam% bru#hi tad vai kuru#n%a#m 3 pa#pa#shan*gi# pa#pam eva naupashyan; pr%ccha#mi tva#m% vya#kulena#tmana#ham kave tan me bru#hi sarvam% yatha#van; mani#s%itam% sarvam aja#tashatroh% 4 shubham% va# yadi va# pa#pam% dves%yam% va# yadi va# priyam apr%s%t%as tasya tad bru#ya#d yasya necchet para#bhavam 5 tasma#d vaks%ya#mi te ra#jan bhavam icchan kuru#n prati vacah% shreyah% karam% dharmyam% bruvatas tan nibodha me 6 mithyopeta#ni karma#n%i sidhyeyur ya#ni bha#rata anupa#ya prayukta#ni ma# sma tes%u manah% kr%tha#h% 7 tathaiva yogavihitam% na sidhyet karma yan nr%pa upa#yayuktam% medha#vi# na tatra glapayen manah% 8 anubandha#n aveks%eta sa#nubandhes%u karmasu sam%pradha#rya ca kurvi#ta na vegena sama#caret 9 anubandham% ca sam%preks%ya vipa#ka#m%sh caiva karman%a#m uttha#nam a#tmanash caiva dhi#rah% kurvi#ta va# na va# 10 yah% prama#n%am% na ja#na#ti stha#ne vr%ddhau tatha# ks%aye koshe janapade dan%d%e na sa ra#jya#vatis%t%hate 11 yas tv eta#ni prama#n%a#ni yathokta#ny anupashyati yukto dharma#rthayor jn~a#ne sa ra#jyam adhigacchati 12 na ra#jyam% pra#ptam ity eva vartitavyam asa#m%pratam shriyam% hy avinayo hanti jara# ru#pam ivottamam 13 bhaks%yottama praticchannam% matsyo bad%isham a#yasam ru#pa#bhipa#ti# grasate na#nubandham aveks%ate 14 yac chakyam% grasitum% grasyam% grastam% parin%amec ca yat hitam% ca parin%a#me yat tad adyam% bhu#tim icchata# 15 vanaspater apakva#ni phala#ni pracinoti yah% sa na#pnoti rasam% tebhyo bi#jam% ca#sya vinashyati 16 yas tu pakvam upa#datte ka#le parin%atam% phalam phala#d rasam% sa labhate bi#ja#c caiva phalam% punah% 17 yatha# madhu sama#datte raks%an pus%pa#n%i s%at%padah% tadvad artha#n manus%yebhya a#dadya#d avihim%saya# 18 pus%pam% pus%pam% vicinvi#ta mu#lacchedam% na ka#rayet ma#la# ka#ra iva#ra#me na yatha#n*ga#ra ka#rakah% 19 kim% nu me sya#d idam% kr%tva# kim% nu me sya#d akurvatah% iti karma#n%i sam%cintya kurya#d va# purus%o na va# 20 ana#rabhya# bhavanty artha#h% ke cin nityam% tatha#gata#h% kr%tah% purus%aka#ro 'pi bhaved yes%u nirarthakah% 21 ka#m%sh cid artha#n narah% pra#jn~o labhu mu#la#n maha#phala#n ks%ipram a#rabhate kartum% na vighnayati ta#dr%sha#n 22 r%ju pashyati yah% sarvam% caks%us%a#nupibann iva a#si#nam api tu#s%n%i#kam anurajyanti tam% praja#h% 23 caks%us%a# manasa# va#ca# karman%a# ca caturvidham prasa#dayati lokam% yas tam% loko 'nuprasi#dati 24 yasma#t trasyanti bhu#ta#ni mr%gavya#dha#n mr%ga# iva sa#gara#nta#m api mahi#m% labdhva# sa parihi#yate 25 pitr%paita#maham% ra#jyam% pra#ptava#n svena tejasa# va#yur abhram iva#sa#dya bhram%shayaty anaye sthitah% 26 dharmam a#carato ra#jn~ah% sadbhish caritam a#ditah% vasudha# vasusam%pu#rn%a# vardhate bhu#tivardhani# 27 atha sam%tyajato dharmam adharmam% ca#nutis%t%hatah% pratisam%ves%t%ate bhu#mir agnau carma#hitam% yatha# 28 ya eva yatnah% kriyate prara ra#s%t%ra#vamardane sa eva yatnah% kartavyah% svara#s%t%ra paripa#lane 29 dharmen%a ra#jyam% vindeta dharmen%a paripa#layet dharmamu#la#m% shriyam% pra#pya na jaha#ti na hi#yate 30 apy unmatta#t pralapato ba#la#c ca parisarpatah% sarvatah% sa#ram a#dadya#d ashmabhya iva ka#n~canam 31 suvya#hr%ta#ni sudhiya#m% sukr%ta#ni tatas tatah% sam%cinvan dhi#ra a#si#ta shila# ha#ri# shilam% yatha# 32 gandhena ga#vah% pashyanti vedaih% pashyanti bra#hman%a#h% ca#raih% pashyanti ra#ja#nash caks%urbhya#m itare jana#h% 33 bhu#ya#m%sam% labhate klesham% ya# gaur bhavati durduha# atha ya# suduha# ra#jan naiva ta#m% vinayanty api 34 yad ataptam% pran%amati na tat sam%ta#payanty api yac ca svayam% natam% da#ru na tat sam%na#mayanty api 35 etayopamaya# dhi#rah% sam%nameta bali#yase indra#ya sa pran%amate namate yo bali#yase 36 parjanyana#tha#h% pashavo ra#ja#no mitra ba#ndhava#h% patayo ba#ndhava#h% stri#n%a#m% bra#hman%a# veda ba#ndhava#h% 37 satyena raks%yate dharmo viya# yogena raks%yate mr%jaya# raks%yate ru#pam% kulam% vr%ttena raks%yate 38 ma#nena raks%yate dha#nyam ashva#n raks%yaty anukramah% abhi#ks%n%adarshana#d ga#vah% striyo raks%ya#h% kucelatah% 39 na kulam% vr%tti hi#nasya prama#n%am iti me matih% antyes%v api hi ja#ta#na#m% vr%ttam eva vishis%yate 40 ya i#rs%yuh% paravittes%u ru#pe vi#rye kula#nvaye sukhe saubha#gyasatka#re tasya vya#dhir anantakah% 41 aka#rya karan%a#d bhi#tah% ka#rya#n%a#m% ca vivarjana#t aka#le mantrabheda#c ca yena ma#dyen na tat pibet 42 vidya#mado dhanamadas tr%ti#yo 'bhijano madah% ete mada#valipta#na#m eta eva sata#m% dama#h% 43 asanto 'bhyarthita#h% sadbhih% kim% cit ka#ryam% kada# cana manyante santam a#tma#nam asantam api vishrutam 44 gatir a#tmavata#m% santah% santa eva sata#m% gatih% asata#m% ca gatih% santo na tv asantah% sata#m% gatih% 45 jita# sabha# vastravata# sama#sha# gomata# jita# adhva# jito ya#navata# sarvam% shi#lavata# jitam 46 shi#lam% pradha#nam% purus%e tad yasyeha pran%ashyati na tasya ji#vitena#rtho na dhanena na bandhubhih% 47 a#d%hya#na#m% ma#m%saparamam% madhya#na#m% gorasottaram lavan%ottaram% daridra#n%a#m% bhojanam% bharatars%abha 48 sam%pannataram eva#nnam% daridra# bhun~jate sada# ks%ut sva#duta#m% janayati sa# ca#d%hyes%u sudurlabha# 49 pra#yen%a shri#mata#m% loke bhoktum% shaktir na vidyate daridra#n%a#m% tu ra#jendra api ka#s%t%ham% hi ji#ryate 50 avr%ttir bhayam antya#na#m% madhya#na#m% maran%a#d bhayam uttama#na#m% tu martya#na#m avama#na#t param% bhayam 51 aishvaryamadapa#pis%t%ha# mada#h% pa#namada#dayah% aishvaryamadamatto hi na#patitva# vibudhyate 52 indriyaur indriya#rthes%u vartama#nair anigrahaih% tair ayam% ta#pyate loko naks%atra#n%i grahair iva 53 yo jitah% pan~cavargen%a sahajena#tma karshina# a#padas tasya vardhante shuklapaks%a ivod%ura#d% 54 avijitya ya a#tma#nam ama#tya#n vijigi#s%ate amitra#n va#jita#ma#tyah% so 'vashah% parihi#yate 55 a#tma#nam eva prathamam% desharu#pen%a yo jayet tato 'ma#tya#n amitra#m%sh ca na mogham% vijigi#s%ate 56 vashyendriyam% jita#ma#tyam% dhr%tadan%d%am% vika#ris%u pari#ks%ya ka#rin%am% dhi#ram atyantam% shri#r nis%evate 57 rathah% shari#ram% purus%asya ra#jan; na#tma# niyantendriya#n%y asya ca#shva#h% tair apramattah% kushalah% sadashvair; da#ntaih% sukham% ya#ti rathi#va dhi#rah% 58 eta#ny anigr%hi#ta#ni vya#pa#dayitum apy alam avidheya# iva#da#nta# haya#h% pathi kusa#rathim 59 anartham arthatah% pashyann artam% caiva#py anarthatah% indriyaih% prasr%to ba#lah% suduh%kham% manyate sukham 60 dharma#rthau yah% parityajya sya#d indriyavasha#nugah% shri#pra#n%adhanada#rebhya ks%ipram% sa parihi#yate 61 artha#na#m i#shvaro yah% sya#d indriya#n%a#m ani#shvarah% indriya#n%a#m anaishvarya#d aishvarya#d bhrashyate hi sah% 62 a#tmana#tma#nam anvicchen mano buddhi#ndriyair yataih% a#tmaiva hy a#tmano bandhur a#tmaiva ripur a#tmanah% 63 ks%udra#ks%en%eva ja#lena jhas%a#v apihita#v ubhau ka#mash ca ra#jan krodhash ca tau pra#jn~a#nam% vilumpatah% 64 samaveks%yeha dharma#rthau sam%bha#ra#n yo 'dhigacchati sa vai sam%bhr%ta sam%bha#rah% satatam% sukham edhate 65 yah% pan~ca#bhyantara#n~ shatru#n avijitya matiks%aya#n jigi#s%ati ripu#n anya#n ripavo 'bhibhavanti tam 66 dr%shyante hi dura#tma#no vadhyama#na#h% svakarma bhih% indriya#n%a#m ani#shatva#d ra#ja#no ra#jyavibhramaih% 67 asam%tya#ga#t pa#pakr%ta#m apa#pa#m%s; tulyo dan%d%ah% spr%shate mishrabha#va#t shus%ken%a#rdram% dahyate mishrabha#va#t; tasma#t pa#paih% saha sam%dhim% na kurya#t 68 nija#n utpatatah% shatru#n pan~ca pan~ca prayojana#n yo moha#n na nighr%hn%a#ti tam a#pad grasate naram 69 anasu#ya#rjavam% shaucam% sam%tos%ah% priyava#dita# damah% satyam ana#ya#so na bhavanti dura#tmana#m 70 a#tmajn~a#nam ana#ya#sas titiks%a# dharmanityata# va#k caiva gupta# da#nam% ca naita#ny antyes%u bha#rata 71 a#krosha pariva#da#bhya#m% vihim%santy abudha# budha#n vakta# pa#pam upa#datte ks%amama#n%o vimucyate 72 him%sa# balam asa#dhu#na#m% ra#jn~a#m% dan%d%avidhir balam shushru#s%a# tu balam% stri#n%a#m% ks%ama#gun%avata#m% balam 73 va#k sam%yamo hi nr%pate sudus%karatamo matah% arthavac ca vicitram% ca na shakyam% bahubha#s%itum 74 abhya#vahati kalya#n%am% vividha# va#k subha#s%ita# saiva durbha#s%ita# ra#jann anartha#yopapadyate 75 sam%rohati sharair viddham% vanam% parashuna# hatam va#ca# duruktam% bi#bhatsam% na sam%rohati va#k ks%atam 76 karn%ina#li#kana#ra#ca# nirharanti shari#ratah% va#kshalyas tu na nirhartum% shakyo hr%di shayo hi sah% 77 va#k sa#yaka# vadana#n nis%patanti; yair a#hatah% shocati ratry aha#ni parasya na#marmasu te patanti; ta#n pan%d%ito na#vasr%jet pares%u 78 yasmai deva#h% prayacchanti purus%a#ya para#bhavam buddhim% tasya#pakars%anti so 'pa#ci#na#ni pashyati 79 buddhau kalus%a bhu#ta#ya#m% vina#she pratyupasthite anayo nayasam%ka#sho hr%daya#n na#pasarpati 80 seyam% buddhih% pari#ta# te putra#n%a#m% tava bha#rata pa#n%d%ava#na#m% virodhena na caina#m avabudhyase 81 ra#ja# laks%an%asam%pannas trailokyasya#pi yo bhavet shis%yas te sha#sita# so 'stu dhr%tara#s%t%ra yudhis%t%hirah% 82 ati#va sarva#n putra#m%s te bha#gadheya puraskr%tah% tejasa# prajn~aya# caiva yukto dharma#rthatattvavit 83 a#nr%sham%sya#d anukrosha#d yo 'sau dharmabhr%ta#m% varah% gaurava#t tava ra#jendra bahu#n klesha#m%s titiks%ati | | 1 [dhr%] bru#hi bhu#yo maha#buddhe dharma#rthasahitam% vacah% shr%n%vato na#sti me tr%ptir vicitra#n%i#ha bha#s%ase 2 sarvati#rthes%u va# sna#nam% sarvabhu#tes%u ca#rjavam ubhe ete same sya#ta#m a#rjavam% va# vishis%yate 3 a#rjavam% pratipadyasva putres%u satatam% vibho iha ki#rtim% para#m% pra#pya pretya svargam ava#psyasi 4 ya#vat ki#rtir manus%yasya pun%ya# lokes%u gi#yate ta#vat sa purus%avya#ghra svargaloke mahi#yate 5 atra#py uda#haranti#mam itiha#sam% pura#tanam virocanasya sam%va#dam% keshiny arthe sudhanvana# 6 kim% bra#hman%a#h% svic chreya#m%so ditija#h% svid virocana atha kena sma paryan*kam% sudhanva# na#dhirohati 7 pra#ja#patya# hi vai shres%t%ha# vayam% keshini sattama#h% asma#kam% khalv ime loka#h% ke deva#h% ke dvija#tayah% 8 ihaiva#ssva prati#ks%a#va upastha#ne virocana sudhanva# pra#tar a#ganta# pashyeyam% va#m% sama#gatau 9 tatha# bhadre karis%ya#mi yatha# tvam% bhi#ru bha#s%ase sudhanva#nam% ca ma#m% caiva pra#tar dras%t%a#si sam%gatau 10 anva#labhe hiran%mayam% pra#hra#de 'ham% tava#sanam ekatvam upasam%panno na tv a#seyam% tvaya# saha 11 anva#harantu phalakam% ku#rcam% va#py atha va# br%si#m sudhanvan na tvam arho 'si maya# saha sama#sanam 12 pita#pi te sama#si#nam upa#si#taiva ma#m adhah% ba#lah% sukhaidhito gehe na tvam% kim% cana budhyase 13 hiran%yam% ca gava#shvam% ca yad vittam asures%u nah% sudhanvan vipan%e tena prashnam% pr%ccha#va ye viduh% 14 hiran%yam% ca gava#shvam% ca tavaiva#stu virocana pra#n%ayos tu pan%am% kr%tva# prashnam% pr%ccha#va ye viduh% 15 a#va#m% kutra gamis%ya#vah% pra#n%ayor vipan%e kr%te na hi deves%v aham% stha#ta# na manus%yes%u karhi cit 16 pitaram% te gamis%ya#vah% pra#n%ayor vipan%e kr%te putrasya#pi sa hetor hi prahra#do na#nr%tam% vadet 17 [prah] imau tau sam%pradr%shyete ya#bhya#m% na caritam% saha a#shi#vis%a#v iva kruddha#v ekama#rgam iha#gatau 18 kim% vai sahaiva carato na pura# caratah% saha virocanaitat pr%ccha#mi kim% te sakhyam% sudhanvana# 19 na me sudhanvana# sakhyam% pra#n%ayor vipan%a#vahe prahra#da tat tva#m r%pccha#mi ma# prashnam anr%tam% vadi#h% 20 [prah] udakam% madhuparkam% ca#py a#nayantu sudhanvane brahmann abhyarcani#yo 'si shveta# gauh% pi#vari# kr%ta# 21 udakam% madhuparkam% ca patha eva#rpitam% mama prahra#da tvam% tu nau prashnam% tathyam% prabru#hi pr%cchatoh% 22 [prah] purto va#nyo bhava#n brahman sa#ks%ye caiva bhavet sthitah% tayor vivadatoh% prashnam% katham asmad vibho vadet 23 atha yo naiva prabru#ya#t satyam% va# yadi va#nr%tam etat sudhanvan pr%ccha#mi durvivakta# sma kim% vaset 24 ya#m% ra#trim adhivinna# stri# ya#m% caiva#ks%a para#jitah% ya#m% ca bha#ra#bhitapta#n*go durvivakta# sma ta#m% vaset 25 nagare pratiruddhah% san bahir dva#re bubhuks%itah% amitra#n bhu#yasah% pashyan durvivakta# sma ta#m% vaset 26 pan~ca pashvanr%te hanti dasha hanti gava#nr%te shatam ashva#nr%te hanti sahasram% purus%a#nr%te 27 hanti ja#ta#n aja#ta#m%sh ca hiran%ya#rtho 'nr%tam% vadan sarvam% bhu#myanr%te hanti ma# sma bhu#myanr%tam% vadi#h% 28 [prah] mattah% shreya#n an*gira# vai sudhanva# tvad virocana ma#ta#sya shreyasi# ma#tus tasma#t tvam% tena vai jitah% 29 virocana sudhanva#yam% pra#n%a#na#m i#shvaras tava sudhanvan punar iccha#mi tvaya# dattam% virocanam 30 yad dharmam avr%n%i#tha#s tvam% na ka#ma#d anr%tam% vadi#h% punar dada#mi te tasma#t putram% prahra#da durlabham 31 es%a prahra#da putras te maya# datto virocanah% pa#dapraks%a#lanam% kurya#t kuma#rya#h% sam%nidhau mama 32 tasma#d ra#jendra bhu#myarthe na#nr%tam% vaktum arhasi ma# gamah% sa suta#ma#tyo 'tyayam% putra#n anubhraman 33 na deva# yas%t%im a#da#ya raks%anti pashupa#lavat yam% tu raks%itum icchanti buddhya# sam%vibhajanti tam 34 yatha# yatha# hi purus%ah% kalya#n%e kurute manah% tatha# tatha#sya sarva#rtha#h% sidhyante na#tra sam%shayah% 35 na chanda#m%si vr%jina#t ta#rayanti; a#ya#vinam% ma#yaya# vartama#nam ni#d%am% shakunta# iva ja#tapaks%a#sh; chanda#m%sy enam% prajahaty antaka#le 36 matta#pa#nam% kalaham% pu#gavairam%; bha#rya#patyor antaram% jn~a#tibhedam ra#jadvis%t%am% stri#puma#m%sor viva#dam%; varjya#ny a#hur yash ca pantha#h% pradus%t%hah% 37 sa#mudrikam% van%ijam% corapu#rvam%; shala#ka dhu#rtam% ca cikitsakam% ca arim% ca mitram% ca kushi#lavam% ca; naita#n sa#khyes%v adhikurvi#ta sapta 38 ma#na#gnihotram uta ma#namaunam%; ma#nena#dhi#tam uta ma#nayajn~ah% eta#ni catva#ry abhayam%kara#n%i; bhayam% prayacchanty ayatha# kr%ta#ni 39 aga#ra da#hi# garadah% kun%d%a#shi# somavikrayi# parva ka#rash ca su#ci# ca mitra dhruk pa#rada#rikah% 40 bhru#n%aha# guru talpi# ca yash ca sya#t pa#napo dvijah% atiti#ks%n%ash ca ka#kash ca na#stiko veda nindakah% 41 sruva pragrahan%o vra#tyah% ki#na#shash ca#rthava#n api raks%ety uktash ca yo him%sya#t sarve brahman%han%aih% sama#h% 42 tr%n%oklaya# jn~a#yate ja#taru#pam%; yuge bhadro vyavaha#ren%a sa#dhuh% shu#ro bhayes%v arthakr%cchres%u dhi#rah%; kr%cchra#sv a#patsu suhr%dash ca#rayash ca 43 jara# ru#pam% harati hi dhairyam a#sha#; mr%tyuh% pra#n%a#n dharmacarya#m asu#ya# krodhah% shriyam% shi#lam ana#rya seva#; hriyam% ka#mah% sarvam eva#bhima#nah% 44 shri#r man*gala#t prabhavati pra#galbhya#t sam%pravardhate da#ks%ya#t tu kurute mu#lam% sam%yama#t pratitis%t%hati 45 as%t%au gun%a#h% purus%am% di#payanti; prajn~a# ca kaulyam% ca damah% shrutam% ca para#kramash ca#bahu bha#s%ita# ca; da#nam% yatha#shakti kr%tajn~ata# ca 46 eta#n gun%a#m%s ta#ta maha#nubha#va#n; eko gun%ah% sam%shrayate prasahya ra#ja# yada# satkurute manus%yam%; sarva#n gun%a#n es%a gun%o 'tibha#ti 47 as%t%au nr%pema#ni manus%yaloke; svargasya lokasya nidarshana#ni catva#ry es%a#m anvaveta#ni sadbhish; catva#ry es%a#m anvavayanti santah% 48 yajn~o da#nam adhyayanam% tapash ca; catva#ry eta#ny anvaveta#ni sadbhih% damah% satyam a#rjavam a#nr%sham%syam%; catva#ry eta#ny anvavayanti santah% 49 na sa# sabha# yatra na santi vr%ddha#; na te vr%ddha# ye na vadanti dharmam na#sau harmo yatana satyam asti; na tat satyam% yac chalena#nuviddham 50 satyam% ru#pam% shrutam% vidya# kaulyam% shi#lam% balam% dhanam shauryam% ca cirabha#s%yam% ca dashah% sam%sargayonayah% 51 pa#pam% kurvan pa#paki#rtih% pa#pam eva#shnute phalam pun%yam% kurvan pun%yaki#rtih% pun%yam eva#shnute phalam 52 pa#pam% prajn~a#m% na#shayati kriyama#n%am% punah% punah% nas%t%aprajn~ah% pa#pam eva nityam a#rabhate narah% 53 pun%yam% prajn~a#m% vardhayati kriyama#n%am% punah% punah% vr%ddhaprajn~ah% pun%yam eva nityam a#rabhate narah% 54 asu#yako danda shu#ko nis%t%huro vairakr%n narah% sa kr%cchram% mahad a#pnoto nacira#t pa#pam a#caran 55 anasu#yah% kr%taprajn~t%ah% shobhana#ny a#caran sada# akr%cchra#t sukham a#pnoti sarvatra ca vira#jate 56 prajn~a#m eva#gamayati yah% pra#jn~ebhyah% sa pan%d%itah% pra#jn~o hy ava#pya dharma#rthau shaknoti sukham edhitum 57 divasenaiva tat kurya#d yena ra#tau sukham% vaset as%t%a ma#sena tat kurya#d yena vars%a#h% sukham% vaset 58 pu#rve vayasi tat kurya#d yena vr%ddhasukham% vaset ya#vaj ji#vena tat kurya#d yena pretya sukham% vaset 59 ji#rn%am annam% prasham%santi bha#ryam% ca gatayauvana#m shu#ram% vigatasam%gra#mam% gatapa#ram% tapasvinam 60 dhanena#dharmalabdhena yac chidram apidhi#yate asam%vr%tam% tad bhavati tato 'nyad avadi#ryate 61 gurur a#tmavata#m% sha#sta# sha#sa# ra#ja# dura#tmana#m atha pracchannapa#pa#na#m% sha#sta# vaivasvato yamah% 62 r%s%i#n%a#m% ca nadi#na#m% ca kula#na#m% ca maha#mana#m prabhavo na#dhigantavyah% stri#n%a#m% dushcaritasya ca 63 dvija#tipu#ja#bhirato da#ta# jn~a#tis%u ca#rjavi# ks%atriyah% svargabha#g ra#jam%sh ciram% pa#layate mahi#m 64 suvarn%apus%pa#m% pr%thivi#m% cinvanti purus%a#s trayah% shu#rash ca kr%tavidyash ca yash ca ja#na#ti sevitum 65 buddhishres%t%ha#ni karma#n%i ba#humadhya#ni bha#rata ta#ni jan*gha# jaghanya#ni bha#rapratyavara#n%i ca 66 duryodhane ca shakunau mu#d%he duh%sha#sane tatha# karn%e caishvaryam a#dha#ya katham% tvam% bhu#tim icchasi 67 sarvair gun%air upeta#sh ca pa#n%d%ava# bharatars%abha pitr%vat tvayi vartante tes%u vartasva putravat | | 1 [vi] atraivoda#haranti#mam itiha#sam% pura#tanam a#treyasya ca sam%va#dam% sa#dhya#na#m% ceti nah% shrutam 2 carantam% ham%saru#pen%a mahars%im% sam%shitavratam sa#dhya# deva# maha#pra#jn~am% paryapr%cchanta vai pura# 3 sa#dhya# deva# vayam asmo mahars%e; dr%s%t%va# bhavantam% na shaknumo 'numa#tum shrutena dhi#ro buddhima#m%s tvam% mato nah%; ka#vya#m% va#cam% vaktum arhasy uda#ra#m 4 etat ka#ryam amara#h% sam%shrutam% me; dhr%tih% shamah% satyadharma#nuvr%ttih% granthim% vini#ya hr%dayasya sarvam%; priya#priye ca#tmavasham% nayi#ta 5 a#krushyama#no na#kroshen manyur eva titiks%itah% a#kros%t%a#ram% nirdahati sukr%tam% ca#sya vindati 6 na#kroshi# sya#n na#vama#ni# parasya; mitradrohi# nota ni#copasevi# na ca#tima#ni# na ca hi#navr%tto; ru#ks%a#m% va#cam% rushati#m% varjayi#ta 7 marma#n%y asthi#ni hr%dayam% tatha#su#n; ghora# va#co nirdahanti#ha pum%sa#m tasma#d va#cam% rushati#m% ru#ks%aru#pa#m%; dharma#ra#mo nityasho varjayi#ta 8 arum% turam% parus%am% ru#ks%ava#cam%; va#k kan%t%akair vitudantam% manus%ya#n vidya#d alaks%mi#katamam% jana#na#m%; mukhe nibaddha#m% nirr%tim% vahantam 9 parash ced enam adhividhyeta ba#n%air; bhr%sham% suti#ks%n%air anala#rka di#ptaih% viricyama#no 'py atiricyama#no; vidya#t kavih% sukr%tam% me dadha#ti 10 yadi santam% sevate yady asantam%; tapasvinam% yadi va# stenam eva va#so yatha# ran*ga vasham% praya#ti; tatha# sa tes%a#m% vasham abhyupaiti 11 va#dam% tu yo na pravaden na va#dayed; yo na#hatah% pratihanya#n na gha#tayet yo hantuka#masya na pa#pam icchet; tasmai deva#h% spr%hayanty a#gata#ya 12 avya#hr%tam% vya#hr%ta#c chreya a#huh%; satyam% vaded vya#hr%tam% tad dviti#yam priyam%vaded vya#hr%tam% tat tr%ti#yam%; dharmyam% vaded vya#hr%tam% tac caturtham 13 ya#dr%shaih% sam%vivadate ya#dr%sha#m%sh copasevate ya#dr%g icchec ca bhavitum% ta#dr%g bhavati pu#rus%ah% 14 yato yato nivartate tatas tato vimucyate nivartana#d dhi sarvato na vetti duh%kham an%v api 15 na ji#yate nota jigi#s%ate 'nya#n; na vairakkr%c ca#pratigha#takash ca ninda# prasham%sa#su samasvabha#vo; na shocate hr%s%yati naiva ca#yam 16 bha#vam icchati sarvasya na#bha#ve kurute matim satyava#di# mr%dur da#nto yah% sa uttamapu#rus%ah% 17 na#narthakam% sa#ntvayati pratijn~a#ya dada#ti ca ra#ddha#para#ddhe ja#na#ti yah% sa madhyamapu#rus%ah% 18 duh%sha#sanas tu#pahanta# na sha#sta#; na#vartate manyuvasha#t kr%taghnah% na kasya cin mitram atho dura#tma#; kala#sh caita# adhamasyeha pum%sah% 19 na shraddadha#ti kalya#n%am% parebhyo 'py a#tmashan*kitah% nira#karoti mitra#n%i yo vai so 'dhama pu#rus%ah% 20 uttama#n eva seveta pra#pte ka#le tu madhyama#n adhama#m%s tu na seveta ya icchec chreya a#tmanah% 21 pra#pnoti vai vittam asad balena; nityottha#na#t prajn~aya# paurus%en%a na tv eva samyag labhate prasham%sa#m%; na vr%ttam a#pnoti maha#kula#na#m 22 maha#kula#na#m% spr%hayanti deva#; dharma#rthavr%ddha#sh ca bahushruta#sh ca pr%ccha#mi tva#m% vidura prashnam etam%; bhavanti vai ka#ni maha#kula#ni 23 tamo damo brahmavit tvam% vita#na#h%; pun%ya# viva#ha#h% satata#nna da#nam yes%v evaite saptagun%a# bhavanti; samyag vr%tta#s ta#ni maha#kula#ni 24 yes%a#m% na vr%ttam% vyathate na yonir; vr%ttaprasa#dena caranti dharmam ye ki#rtim icchanti kule vishis%t%a#m%; tyakta#nr%ta#s ta#ni maha#kula#ni 25 anijyaya#viva#hairsh ca vedasyotsa#danena ca kula#ny akulata#m% ya#nti dharmasya#tikramen%a ca 26 deva dravyavina#shena brahma svaharan%ena ca kula#ny akulata#m% ya#nti bra#hman%a#tikramen%a ca 27 bra#hman%a#na#m% paribhava#t pariva#da#c ca bha#rata kula#ny akulata#m% ya#nti nya#sa#paharan%ena ca 28 kula#ni samupeta#ni gobhih% purus%ato 'shvatah% kulasam%khya#m% na gacchanti ya#ni hi#na#ni vr%ttatah% 29 vr%ttatas tv avihi#na#ni kula#ny alpadhana#ny api kulasam%khya#m% tu gacchanti kars%anti ca mayad yashah% 30 ma# nah% kule vairakr%t kash cid astu; ra#ja#ma#tyo ma# parasva#paha#ri# mitradrohi# naikr%tiko 'nr%ti# va#; pu#rva#shi# va# pitr%deva#tithibhyah% 31 yash ca no bra#hman%am% hanya#d yash ca no bra#hman%a#n dvis%et na nah% sa samitim% gacched yash ca no nirvapet kr%s%im 32 tr%n%a#ni bhu#mir udakam% va#k caturthi# ca su#nr%ta# sata#m eta#ni gehes%u nocchidyante kada# cana 33 shraddhaya# paraya# ra#jann upani#ta#ni satkr%tim pravr%tta#ni maha#pra#jn~a dharmin%a#m% pun%yakarman%a#m 34 su#ks%mo 'pi bha#ram% nr%pate syandano vai; shakto vod%hum% na tatha#nye mahi#ja#h% evam% yukta# bha#rasaha# bhavanti; maha#kuli#na# na tatha#nye manus%ya#h% 35 na tan mitram% yasya kopa#d bibheti; yad va# mitram% shan*kitenopacaryam yasmin mitre pitari#va#shvasi#ta; tad vai mitram% sam%gata#ni#tara#n%i 36 yadi ced apy asam%bandho mitrabha#vena vartate sa eva bandhus tan mitram% sa# gatis tatpara#yan%am 37 calacittasya vai pum%so vr%ddha#n anupasevatah% pa#riplavamater nityam adhruvo mitra sam%grahah% 38 calacittam ana#tma#nam indriya#n%a#m% vasha#nugam artha#h% samativartante ham%sa#h% shus%kam% saro yatha# 39 akasma#d eva kupyanti prasi#danty animittatah% shi#lam etad asa#dhu#na#m abhram% pa#riplavam% yatha# 40 satkr%ta#sh ca kr%ta#rtha#sh ca mitra#n%a#m% na bhavanti ye ta#n mr%ta#n api kravya#da#h% kr%taghna#n nopabhun~jate 41 arthayed eva mitra#n%i sati va#sati va# dhane na#narthayan vija#na#ti mitra#n%a#m% sa#raphalguta#m 42 sam%ta#pa#d bhrashyate ru#pam% sam%ta#pa#d bhrashyate balam sam%ta#pa#d bhrashyate jn~a#nam% sam%ta#pa#d vya#dhim r%cchati 43 anava#pyam% ca shokena shari#ram% copatapyate amitra#sh ca prahr%s%yanti ma# sma shoke manah% kr%tha#h% 44 punar naro mriyate ja#yate ca; punar naro hi#yate vardhate punah% punar naro ya#cati ya#cyate ca; punar narah% shocati shocyate punah% 45 sukham% ca duh%kham% ca bhava#bhavau ca; la#bha#la#bhau maran%am% ji#vitam% ca parya#yashah% sarvam iha spr%shanti; tasma#d dhi#ro naiva hr%s%yen na shocet 46 cala#ni hi#ma#ni s%ad%indriya#n%i; tes%a#m% yad yad vartate yatra yatra tatas tatah% sravate buddhir asya; chidroda kumbha#d iva nityam ambhah% 47 tanur ucchah% shikhi# ra#ja# mithyopacarito maya# manda#na#m% mama putra#n%a#m% yuddhena#ntam% karis%yati 48 nityodvignam idam% sarvam% nityodvignam idam% manah% yat tat padam anudvignam% tan me vada maha#mate 49 na#nyatra vidya# tapasor na#nyatrendriya nigraha#t na#nyatra lobhasam%tya#ga#c cha#ntim% pashya#ma te 'nagha 50 buddhya# bhayam% pran%udati tapasa# vindate mahat gurushushru#s%aya# jn~a#nam% sha#ntim% tya#gena vindati 51 ana#shrita# da#napun%yam% veda pun%yam ana#shrita#h% ra#gadves%avinirmukta# vicaranti#ha moks%in%ah% 52 svadhi#tasya suyuddhasya sukr%tasya ca karman%ah% tapasash ca sutaptasya tasya#nte sukham edhate 53 sva#sti#rn%a#ni shayana#ni prapanna#; na vai bhinna# ja#tu nidra#m% labhante na stri#s%u ra#jan ratim a#pnuvanti; na ma#gadhaih% stu#yama#na# na su#taih% 54 na vai bhinna# ja#tu caranti dharmam%; na vai sukham% pra#pnuvanti#ha bhinna#h% na vai bhinna# gauravam% ma#nayanti; na vai bhinna#h% prashamam% rocayanti 55 na vai tes%a#m% svadate pathyam uktam%; yogaks%emam% kalpate nota tes%a#m bhinna#na#m% vai manujendra para#yan%am%; na vidyate kim% cid anyad vina#sha#t 56 sam%bha#vyam% gos%u sam%pannam% sam%bha#vyam% bra#hman%e tapah% sam%bha#vyam% stri#s%u ca#palyam% sam%bha#vyam% jn~a#tito bhayam 57 tantavo 'py a#yata# nityam% tantavo bahula#h% sama#h% bahu#n bahutva#d a#ya#sa#n sahanti#ty upama# sata#m 58 dhu#ma#yante vyapeta#ni jvalanti sahita#ni ca dhr%tara#s%t%rolmuka#ni#va jn~a#tayo bharatars%abha 59 bra#hman%es%u ca ye shu#ra#h% stri#s%u jn~a#tis%u gos%u ca vr%nta#d iva phalam% pakvam% dhr%tara#s%t%ra patanti te 60 maha#n apy ekajo vr%ks%o balava#n supratis%t%hitah% prasahya eva va#tena sha#kha# skandham% vimarditum 61 atha ye sahita# vr%ks%a#h% sam%ghashah% supratis%t%hita#h% te hi shi#ghratama#n va#ta#n sahante 'nyonyasam%shraya#t 62 evam% manus%yam apy ekam% gun%air api samanvitam shakyam% dvis%anto manyante va#yur drumam ivaukajam 63 anyonyasamupas%t%ambha#d anyonya#pa#shrayen%a ca jn~a#tayah% sam%pravardhante sarasi#votpala#ny uta 64 avadhya# bra#hman%a# ga#vo striyo ba#la#sh ca jn~a#tayah% yes%a#m% ca#nna#ni bhun~ji#ta ye ca syuh% sharan%a#gata#h% 65 na manus%ye gun%ah% kash cid anyo dhanavata#m api ana#turatva#d bhadram% te mr%takalpa# hi rogin%ah% 66 avya#dhijam% kat%ukam% shi#rs%a rogam%; pa#pa#nubandham% parus%am% ti#ks%n%am ugram sata#m% peyam% yan na pibanty asanto; manyum% maha#ra#ja piba prasha#mya 67 roga#rdita# na phala#ny a#driyante; na vai labhante vis%ayes%u tattvam duh%khopeta# rogin%o nityam eva; na budhyante dhanabhoga#n na saukhyam 68 pura# hy ukto na#karos tvam% vaco me; dyu#te jita#m% draupadi#m% preks%ya ra#jan duryodhanam% va#rayety aks%avatya#m%; kitavatvam% pan%d%ita# varjayanti 69 na tad balam% yan mr%duna# virudhyate; mishro dharmas tarasa# sevitavyah% pradhvam%sini# kru#rasama#hita# shri#r; mr%dupraud%ha# gacchati putrapautra#n 70 dha#rtara#s%t%ra#h% pa#n%d%ava#n pa#layantu; pa#n%d%oh% suta#s tava putra#m%sh ca pa#ntu eka#rimitra#h% kuravo hy ekamantra#; ji#vantu ra#jan sukhinah% samr%ddha#h% 71 med%hi#bhu#tah% kaurava#n%a#m% tvam adya; tvayy a#dhi#nam% kuru kulam a#jami#d%ha pa#rtha#n ba#la#n vanava#sa pratapta#n; gopa#yasva svam% yashas ta#ta raks%an 72 sam%dhatsva tvam% kaurava#n pa#n%d%uputrair; ma# te 'ntaram% ripavah% pra#rthayantu satye sthita#s te naradeva sarve; duryodhanam% stha#paya tvam% narendra | | 1 [vi] saptadashema#n ra#jendra manuh% sva#yambhuvo 'bravi#t vaicitravi#rya purus%a#n a#ka#sham% mus%t%ibhir ghnatah% 2 ta#n ev indrasya hi dhanur ana#myam% namato 'bravi#t atho mari#cinah% pa#da#n ana#mya#n namatas tatha# 3 yash ca#shis%yam% sha#sati yash ca kupyate; yash ca#tivelam% bhajate dvis%antam striyash ca yo 'raks%ati bhadram astu te; yash ca#ya#cyam% ya#cati yash ca katthate 4 yash ca#bhija#tah% prakaroty aka#ryam%; yash ca#balo balina# nityavairi# ashraddadha#na#ya ca yo bravi#ti; yash ca#ka#myam% ka#mayate narendra 5 vadhva# ha#sam% shvashuro yash ca manyate; vadhva# vasann uta yo ma#naka#mah% paraks%etre nirvapati yash ca bi#jam%; striyam% ca yah% parivadate 'tivelam 6 yash caiva labdhva# na smara#mi#ty uva#ca; dattva# ca yah% katthati ya#cyama#nah% yash ca#satah% sa#ntvam upa#sati#ha; ete 'nuya#nty anilam% pa#shahasta#h% 7 yasmin yatha# vartate yo manus%yas; tasmim%s tatha# vartitavyam% sa dharmah% ma#ya#ca#ro ma#yaya# vartitavyah%; sa#dhv a#ca#rah% sa#dhuna# pratyudeyah% 8 shata#yur uktah% purus%ah% sarvavedes%u vai yada# na#pnoty atha ca tat sarvam a#yuh% keneha hetuna# 9 ativa#do 'tima#nash ca tatha#tya#go nara#dhipah% krodhash ca#tivivitsa# ca mitradrohash ca ta#ni s%at% 10 eta eva#sayas ti#ks%n%a#h% kr%ntanty a#yu#m%s%i dehina#m eta#ni ma#nava#n ghnanti na mr%tyur bhadram astu te 11 vishvastasyaiti yo da#ra#n yash ca#pi guru takpagah% vr%s%ali# patir dvijo yash ca pa#napash caiva bha#rata 12 sharan%a#gataha# caiva sarve brahmahan%aih% sama#h% etaih% sametya kartavyam% pra#yashcittam iti shrutih% 13 gr%hi# vada#nyo 'napaviddha va#kyah%; shes%a#nna bhoka#py avihim%sakash ca na#narthakr%t tyaktakalih% kr%tajn~ah%; satyo mr%duh% svargam upaiti vidva#n 14 sulabha#h% purus%a# ra#jan satatam% priyava#dinah% apriyasya tu pathyasya vakta# shrota# ca durlabhah% 15 yo hi dharmam% vyapa#shritya hitva# bhartuh% priya#priye apriya#n%y a#ha pathya#ni tena ra#ja# saha#yava#n 16 tyajet kula#rthe purus%am% gra#masya#rthe kulam% tyajet gra#mam% janapadasya#rthe a#tma#rthe pr%thivi#m% tyajet 17 a#pad artham% dhanam% raks%ed da#ra#n raks%ed dhanair api a#tma#nam% satatam% raks%ed da#rair api dhanair api 18 uktam% maya# dyu#taka#le 'pi ra#jan; naivam% yuktam% vacanam% pra#tipi#ya tadaus%adham% pathyam iva#turasya; na rocate tava vaicitra vi#rya 19 ka#kair ima#m%sh citrabarha#n mayu#ra#n; para#jais%t%ha#h% pa#n%d%ava#n dha#rtara#s%t%raih% hitva# sim%ha#n kros%t%u ka#n gu#hama#nah%; pra#pte ka#le shocita# tvam% narendra 20 yas ta#ta na krudhyati sarvaka#lam%; bhr%tyasya bhaktasya hite ratasya tasmin bhr%tya# bhartari vishvasanti; na cainam a#patsu parityajanti 21 na bhr%tya#na#m% vr%tti sam%rodhanena; ba#hyam% janam% sam%jighr%ks%ed apu#rvam tyajanti hy enam ucita#varuddha#h%; snigdha# hy ama#tya#h% parihi#nabhoga#h% 22 kr%tya#ni pu#rvam% parisam%khya#ya sarva#n%y; a#yavyaya#v anuru#pa#m% ca vr%ttim sam%gr%hn%i#ya#d anuru#pa#n saha#ya#n; saha#yasa#dhya#ni hi dus%kara#n%i 23 abhipra#yam% yo viditva# tu bhartuh%; sarva#n%i ka#rya#n%i karoty atandri#h% vakta# hita#na#m anurakta a#ryah%; shaktijn~a a#tmeva hi so 'nukampyah% 24 va#kyam% tu yo na#driyate 'nushis%t%ah%; pratya#ha yash ca#pi niyujyama#nah% prajn~a#bhima#ni# pratiku#lava#di#; tya#jyah% sa ta#dr%k tvarayaiva bhr%tyah% 25 astabdham akli#bam adi#rghasu#tram%; sa#nukrosham% shlaks%n%am aha#ryam anyaih% aroga ja#ti#yam uda#rava#kyam%; du#tam% vadanty as%t%a gun%opapannam 26 na vishva#sa#j ja#tu parasya geham%; gacchen narash cetaya#no vika#le na catvare nishi tis%t%hen nigu#d%ho; na ra#janya#m% yos%itam% pra#rthayi#ta 27 na nihnavam% satra gatasya gacchet; sam%sr%s%t%a mantrasya kusam%gatasya na ca bru#ya#n na#shvasa#mi tvayi#ti; sa ka#ran%am% vyapadesham% tu kurya#t 28 ghr%n%i# ra#ja# pum%shcali# ra#jabhr%tyah%; putro bhra#ta# vidhava# ba#la putra# sena# ji#vi# coddhr%ta bhakta eva; vyavaha#re vai varjani#ya#h% syur ete 29 gun%a# dasha sna#nashi#lam% bhajante; balam% ru#pam% svaravarn%aprashuddhih% sparshash ca gandhash ca vishuddhata# ca; shri#h% saukuma#ryam% pravara#sh ca na#ryah% 30 gun%a#sh ca s%an%mitabhuktam% bhajante; a#rogyam a#yush ca sukham% balam% ca ana#vilam% ca#sya bhaved apatyam%; na cainam a#dyu#na iti ks%ipanti 31 akarma shi#lam% ca maha#shanam% ca; lokadvis%t%am% bahu ma#yam% nr%sham%sam adeshaka#lajn~am anis%t%a ves%am; eta#n gr%he na prativa#sayi#ta 32 kadaryam a#kroshakam ashrutam% ca; vara#ka sam%bhu#tam ama#nya ma#ninam nis%t%hu#rin%am% kr%tavairam% kr%taghnam; eta#n bhr%ta#rto 'pi na ja#tu ya#cet 33 sam%klis%t%akarma#n%am atiprava#dam%; nitya#nr%tam% ca#dr%d%ha bhaktikam% ca vikr%s%t%ara#gam% bahuma#ninam% ca#py; eta#n na seveta nara#dhama#n s%at% 34 saha#yabandhana# hy artha#h% saha#ya#sh ca#rthabandhana#h% anyonyabandhana#v etau vina#nyonyam% na sidhyatah% 35 utpa#dya putra#n anr%n%a#m%sh ca kr%tva#; vr%ttim% ca tebhyo 'nuvidha#ya ka#m% cit stha#ne kuma#ri#h% pratipa#dya sarva#; aran%yasam%stho munivad bubhu#s%et 36 hitam% yat sarvabhu#ta#na#m a#tmanash ca sukha#vaham tat kurya#d i#shvaro hy etan mu#lam% dharma#rthasiddhaye 37 buddhih% prabha#vas tejash ca sattvam uttha#nam eva ca vyavasa#yash ca yasya sya#t tasya#vr%tti bhayam% kutah% 38 pashya dos%a#n pa#n%d%avair vigrahe tvam%; yatra vyatherann api deva#h% sa shakra#h% putrair vairam% nityam udvignava#so; yashah% pran%a#sho dvis%ata#m% ca hars%ah% 39 bhi#s%masya kopas tava cendra kalpa; dron%asya ra#jn~ash ca yudhis%t%hirasya utsa#dayel lokam imam% pravr%ddhah%; shveto grahas tiryag iva#patan khe 40 tava putrashatam% caiva karn%ah% pan~ca ca pa#n%d%ava#h% pr%thivi#m anusha#seyur akhila#m% sa#gara#mbara#m 41 dha#rtara#s%t%ra# vanam% ra#jan vya#ghra#h% pa#n%d%usuta# mata#h% ma# vanam% chindhi sa vya#ghram% ma# vya#ghra#n ni#nasho vana#t 42 na sya#d vanam r%te vya#ghra#n vya#ghra# na syur r%te vanam vanam% hi raks%yate vya#ghrair vya#ghra#n raks%ati ka#nanam 43 na tathecchanty akalya#n%a#h% pares%a#m% veditum% gun%a#n yathais%a#m% jn~a#tum icchanti nairgun%yam% pa#pacetasah% 44 arthasiddhim% para#m icchan dharmam eva#ditash caret na hi dharma#d apaity arthah% svargaloka#d iva#mr%tam 45 yasya#tma# viratah% pa#pa#t kalya#n%e ca niveshitah% tena sarvam idam% buddham% prakr%tir vikr%tirsh ca ya# 46 yo dharmam artham% ka#mam% ca yatha#ka#lam% nis%evate dharma#rthaka#masam%yogam% yo 'mutreha ca vindati 47 sam%niyacchati yo vegam utthitam% krodhahars%ayoh% sa shriyo bha#janam% ra#janyash ca#patsu na muhyati 48 balam% pan~ca vidham% nityam% purus%a#n%a#m% nibodha me yat tu ba#hubalam% na#ma kanis%t%ham% balam ucyate 49 ama#tyala#bho bhadram% te dviti#yam% balam ucyate dhanala#bhas tr%ti#yam% tu balam a#hur jigi#s%avah% 50 yat tv asya sahajam% ra#jan pitr%paita#maham% balam abhija#ta balam% na#ma tac caturtham% balam% smr%tam 51 yena tv eta#ni sarva#n%i sam%gr%hi#ta#ni bha#rata yad bala#na#m% balam% shres%t%ham% tat prajn~a# balam ucyate 52 mahate yo 'paka#ra#ya narasya prabhaven narah% tena vairam% sama#sajya du#rastho 'smi#ti na#shvaset 53 stri#s%u ra#jasu sarpes%u sva#dhya#ye shatrusevis%u bhoge ca#yus%i vishva#sam% kah% pra#jn~ah% kartum arhati 54 prajn~a# sharen%a#bhihatasya jantosh; cikitsaka#h% santi na caus%adha#ni na homamantra# na ca man*gala#ni; na#tharvan%a# na#py agada#h% susiddha#h% 55 sarpash ca#gnish ca sim%hash ca kulaputrash ca bha#rata na#vajn~eya# manus%yen%a sarve te hy atitejasah% 56 agnis tejo mahal loke gu#d%has tis%t%hati da#rus%u na copayun*kte tad da#ru ya#van no di#pyate paraih% 57 sa eva khalu da#rubhyo yada# nirmathya di#pyate tada# tac ca vanam% ca#nyan nirdahaty a#shu tejasa# 58 evam eva kule ja#ta#h% pa#vakopama tejasah% ks%ama#vanto nira#ka#ra#h% ka#s%t%he 'gnir iva sherate 59 lata# dharma# tvam% saputrah% sha#la#h% pa#n%d%usuta# mata#h% na lata# vardhate ja#tu maha#drumam ana#shrita# 60 vanam% ra#jam%s tvam% saputro 'mbikeya; sim%ha#n vane pa#n%d%ava#m%s ta#ta viddhi sim%hair vihi#nam% hi vanam% vinashyet; sim%ha# vinashyeyur r%te vanena | | 1 [vi] u#rdhvam% pra#n%a# hy utkra#manti yu#nah% sthavira a#yati pratyuttha#na#bhiva#da#bhya#m% punas ta#n patipadyate 2 pi#t%ham% dattva# sa#dhave 'bhya#gata#ya; a#ni#ya#pah% parinirn%ijya pa#dau sukham% pr%s%t%va# prativedya#tma sam%stham%; tato dadya#d annam aveks%ya dhi#rah% 3 yasyodakam% madhuparkam% ca ga#m% ca; na mantravit pratigr%hn%a#ti gehe lobha#d bhaya#d arthaka#rpan%yato va#; tasya#nartham% ji#vitam a#hur a#rya#h% 4 cikitsakah% shakya karta#vaki#rn%i#; stenah% kru#ro madyapo bhru#n%aha# ca sena#ji#vi# shrutivikra#yakash ca; bhr%sham% priyo 'py atithir nodaka#rhah% 5 avikreyam% lavan%am% pakvam annam% dadhi; ks%i#ram% madhu tailam% ghr%tam% ca tila# ma#m%sam% mu#laphala#ni sha#kam%; raktam% va#sah% sarvagandha# gud%ash ca 6 aros%an%o yah% samalos%t%a ka#n~canah%; prahi#n%a shoko gatasam%dhi vigrahah% ninda# prasham%soparatah% priya#priye; carann uda#si#navad es%a bhiks%ukah% 7 ni#va#ra mu#len*guda sha#kavr%ttih%; susam%yata#tma#gnika#ryes%v acodyah% vane vasann atithis%v apramatto; dhuram%dharah% pun%yakr%d es%a ta#pasah% 8 apakr%tva# buddhimato du#rastho 'smi#ti na#shvaset di#rghau buddhimato ba#hu# ya#bhya#m% him%sati him%sitah% 9 na vishvased avishvaste vishvaste na#tivishvaset vishva#sa#d bhayam utpannam% mu#la#ny api nikr%ntati 10 ani#rs%yur guptada#rah% sya#t sam%vibha#gi# priyam%vadah% shlaks%n%o madhurava#k stri#n%a#m% na ca#sa#m% vashago bhavet 11 pu#jani#ya# maha#bha#ga#h% pun%ya#sh ca gr%hadi#ptayah% striyah% shriyo gr%hasyokta#s tasma#d raks%ya# vishes%atah% 12 pitur antah%puram% dadya#n ma#tur dadya#n maha#nasam gos%u ca#tmasamam% dadya#t svayam eva kr%s%im% vrajet bhr%tyair van%ijya#ca#ram% ca putraih% seveta bra#hman%a#n 13 adbhyo 'gnir brahmatah% ks%atram ashmano loham utthitam tes%a#m% sarvatragam% tejah% sva#su yonis%u sha#myati 14 nityam% santah% kule ja#ta#h% pa#vakopama tejasah% ks%ama#vanto nira#ka#ra#h% ka#s%t%he 'gnir iva sherate 15 yasya mantram% na ja#nanti ba#hya#sh ca#bhyantara#sh ca ye sa ra#ja# sarvatash caks%ush ciram aishvaryam ashnute 16 karis%yan na prabha#s%eta kr%ta#ny eva ca darshayet dharmaka#ma#rtha ka#rya#n%i tatha# mantro na bhidyate 17 giripr%s%t%ham upa#ruhya pra#sa#dam% va# rahogatah% aran%ye nih%shala#ke va# tatra mantro vidhi#yate 18 na#suhr%t paramam% mantram% bha#rata#rhati veditum apan%d%ito va#pi suhr%t pan%d%ito va#py ana#tmava#n ama#tye hy arthalipsa# ca mantraraks%an%am eva ca 19 kr%ta#ni sarvaka#rya#n%i yasya va# pa#rs%ada# viduh% gu#d%hamantrasya nr%pates tasya siddhir asam%shayam 20 aprashasta#ni karma#n%i yo moha#d anutis%t%hati sa tes%a#m% viparibhram%she bhrashyate ji#vita#d api 21 karman%a#m% tu prashasta#na#m anus%t%ha#nam% sukha#vaham tes%a#m eva#nanus%t%ha#nam% pashca#t ta#pakaram% mahat 22 stha#navr%ddha ks%ayajn~asya s%a#d%gun%ya vidita#tmanah% anavajn~a#ta shi#lasya sva#dhi#na# pr%thivi# nr%pa 23 amoghakrodhahars%asya svayam% kr%tya#nvaveks%in%ah% a#tmapratyaya koshasya vasudheyam% vasum%dhara# 24 na#mama#tren%a tus%yeta chatren%a ca mahi#patih% bhr%tyebhyo visr%jed artha#n naikah% sarvaharo bhavet 25 bra#hman%o bra#hman%am% veda bharta# veda striyam% tatha# ama#tyam% nr%patir veda ra#ja# ra#ja#nam eva ca 26 na shatrur an*kam a#panno moktavyo vadhyata#m% gatah% ahata#d dhi bhayam% tasma#j ja#yate nacira#d iva 27 daivates%u ca yatnena ra#jasu bra#hman%es%u ca niyantavyah% sada# krodho vr%ddhaba#la#tures%u ca 28 nirartham% kalaham% pra#jn~o varjayen mu#d%ha sevitam ki#rtim% ca labhate loke na ca#narthena yujyate 29 prasa#do nis%phalo yasya krodhash ca#pi nirarthakah% na tam% bharta#ram icchanti s%an%d%ham% patim iva striyah% 30 na buddhir dhanala#bha#ya na ja#d%yam asamr%ddhaye lokaparya#ya vr%tta#ntam% pra#jn~o ja#na#ti netarah% 31 vidya# shi#lavayovr%ddha#n buddhivr%ddha#m%sh ca bha#rata dhana#bhijana vr%ddha#m%sh ca nityam% mu#d%ho 'vamanyate 32 ana#rya vr%ttam apra#jn~am asu#yakam adha#rmikam anartha#h% ks%ipram a#ya#nti va#g dus%t%am% krodhanam% tatha# 33 avisam%va#danam% da#nam% samayasya#vyatikramah% a#vartayanti bhu#ta#ni samyak pran%ihita# ca va#k 34 avisam%va#dako daks%ah% kr%tajn~o matima#n r%juh% api sam%ks%i#n%a kosho 'pi labhate pariva#ran%am 35 dhr%tih% shamo damah% shaucam% ka#run%yam% va#g anis%t%hura# mitra#n%a#m% ca#nabhidrohah% sataita#h% samidhah% shriyah% 36 asam%vibha#gi# dus%t%a#tma# kr%taghno nirapatrapah% ta#dr%n* nara#dhamo loke varjani#yo nara#dhipa 37 na sa ra#trau sukham% shete sa sarpa iva veshmani yah% kopayati nirdos%am% sa dos%o 'bhyantaram% janam 38 yes%u dus%t%es%u dos%ah% sya#d yogaks%emasya bha#rata sada# prasa#danam% tes%a#m% devata#na#m iva#caret 39 ye 'rtha#h% stri#s%u sama#sakta#h% prathamotpatites%u ca ye ca#na#rya sama#sakta#h% sarve te sam%shayam% gata#h% 40 yatra stri# yatra kitavo yatra ba#lo 'nusha#sti ca majjanti te 'vasha# desha# nadya#m ashmaplava# iva 41 prayojanes%u ye sakta# na vishes%es%u bha#rata ta#n aham% pan%d%ita#n manye vishes%a# hi prasan*ginah% 42 yam% prasham%santi kitava# yam% prasham%santi ca#ran%a#h% yam% prasham%santi bandhakyo na sa ji#vati ma#navah% 43 hitva# ta#n parames%va#sa#n pa#n%d%ava#n amitaujasah% a#hitam% bha#rataishvaryam% tvaya# duryodhane mahat 44 tam% draks%yasi paribhras%t%am% tasma#t tvam% nacira#d iva aishvaryamadasam%mu#d%ham% balim% lokatraya#d iva | | 1 [dhr%] ani#shvaro 'yam% purus%o bhava#bhave; su#traprota# da#rumayi#va yos%a# dha#tra# hi dis%t%asya vashe kila#yam%; tasma#d vada tvam% shravan%e ghr%to 'ham 2 apra#ptaka#lam% vacanam% br%haspatir api bruvan labhate buddhyavajn~a#nam avama#nam% ca bha#rata 3 priyo bhavati da#nena priyava#dena ca#parah% mantram% mu#labalena#nyo yah% priyah% priya eva sah% 4 dves%yo na sa#dhur bhavati na medha#vi# na pan%d%itah% priye shubha#ni karma#n%i dves%ye pa#pa#ni bha#rata 5 na sa ks%ayo maha#ra#ja yah% ks%ayo vr%ddhim a#vahet ks%ayah% sa tv iha mantavyo yam% labdhva# bahu na#shayet 6 samr%ddha# gun%atah% ke cid bhavanti dhanato 'pare dhanavr%ddha#n gun%air hi#na#n dhr%tara#s%t%ra vivarjayet 7 [dhr%] sarvam% tvam a#yati# yuktam% bha#s%ase pra#jn~asam%matam na cotsahe sutam% tyaktum% yato dharmas tato jayah% 8 svabha#vagun%asam%panno na ja#tu vinaya#nvitah% susu#ks%mam api bhu#ta#na#m upamardam% prayoks%yate 9 para#pava#da nirata#h% paraduh%khodayes%u ca parasparavirodhe ca yatante satatothita#h% 10 sa dos%am% darshanam% yes%a#m% sam%va#se sumahad bhayam artha#da#ne maha#n dos%ah% prada#ne ca mahad bhayam 11 ye pa#pa# iti vikhya#ta#h% sam%va#se parigarhita#h% yukta#sh ca#nyair maha#dos%air ye nara#s ta#n vivarjayet 12 nivartama#ne sauha#rde pri#tir ni#ce pran%ashyati ya# caiva phalanirvr%ttih% sauhr%de caiva yat sukham 13 yatate ca#pava#da#ya yatnam a#rabhate ks%aye alpe 'py apakr%te moha#n na sha#ntim upagacchati 14 ta#dr%shaih% sam%gatam% ni#cair nr%sham%sair akr%ta#tmabhih% nisha#mya nipun%am% buddhya# vidva#n du#ra#d vivarjayet 15 yo jn~a#tim anugr%hn%a#ti daridram% di#nam a#turam saputrapashubhir vr%ddhim% yashash ca#vyayam ashnute 16 jn~a#tayo vardhani#ya#s tair ya icchanty a#tmanah% shubham kulavr%ddhim% ca ra#jendra tasma#t sa#dhu sama#cara 17 shreyasa# yoks%yase ra#jan kurva#n%o jn~a#tisatkriya#m vigun%a# hy api sam%raks%ya# jn~a#tayo bharatars%abha 18 kim% punar gun%avantas te tvatprasa#da#bhika#n*ks%in%ah% prasa#dam% kuru di#na#na#m% pa#n%d%ava#na#m% visha#m% pate 19 di#yanta#m% gra#maka#h% ke cit tes%a#m% vr%ttyartham i#shvara evam% loke yashah%pra#pto bhavis%yatsi nara#dhipa 20 vr%ddhena hi tvaya# ka#ryam% putra#n%a#m% ta#ta raks%an%am maya# ca#pi hitam% va#cyam% viddhi ma#m% tvaddhitais%in%am 21 jn~a#tibhir vigrahas ta#ta na kartavyo bhava#rthina# sukha#ni saha bhojya#ni jn~a#tibhir bharatars%abha 22 sam%bhojanam% sam%kathanam% sam%pri#tish ca parasparam jn~a#tibhih% saha ka#rya#n%i na virodhah% katham% cana 23 jn~a#tayas ta#rayanti#ha jn~a#tayo majjayanti ca suvr%tta#s ta#rayanti#ha durvr%tta# majjayanti ca 24 suvr%tto bhava ra#jendra pa#n%d%ava#n prati ma#nada adhars%an%i#yah% shatru#n%a#m% tair vr%tas tvam% bhavis%yasi 25 shri#mantam% jn~a#tim a#sa#dya yo jn~a#tir avasi#dati digdhahastam% mr%ga iva sa enas tasya vindati 26 pashca#d api narashres%t%ha tava ta#po bhavis%yati ta#n va# hata#n suta#n va#pi shrutva# tad anucintaya 27 yena khat%va#m% sama#ru#d%hah% paritapyeta karman%a# a#da#v eva na tat kurya#d adhruve ji#vite sati 28 na kash cin na#panayate puma#n anyatra bha#rgava#t shes%asam%pratipattis tu buddhimatsv eva tis%t%hati 29 duryodhanena yady etat pa#pam% tes%u pura# kr%tam tvaya# tat kulavr%ddhena pratya#neyam% nareshvara 30 ta#m%s tvam% pade pratis%t%ha#pya loke vigatakalmas%ah% bhavis%yasi narashres%t%ha pu#jani#yo mani#s%in%a#m 31 suvya#hr%ta#ni dhi#ra#n%a#m% phalatah% pravicintya yah% adhyavasyati ka#ryes%u ciram% yashasi tis%t%hati 32 avr%ttim% vinayo hanti hanty anartham% para#kramah% hanti nityam% ks%ama# krodham a#ca#ro hanty alaks%an%am 33 paricchadena ks%atren%a veshmana# paricaryaya# pari#ks%eta kulam% ra#jan bhojana#ccha#danena ca 34 yayosh cittena va# cittam% naibhr%tam% naibhr%tena va# sameti prajn~aya# prajn~a# tayor maitri# na ji#ryate 35 durbuddhim akr%taprajn~am% channam% ku#pam% tr%n%air iva vivarjayi#ta medha#vi# tasmin maitri# pran%ashyati 36 avaliptes%u mu#rkhes%u raudrasa#hasikes%u ca tathaiva#peta dharmes%u na maitri#m a#cared budhah% 37 kr%tajn~am% dha#rmikam% satyam aks%udram% dr%d%habhaktikam jitendriyam% sthitam% sthitya#m% mitram atya#gi ces%yate 38 indriya#n%a#m anutsargo mr%tyuna# na vishis%yate atyartham% punar utsargah% sa#dayed daivata#ny api 39 ma#rdavam% sarvabhu#ta#na#m anasu#ya# ks%ama# dhr%tih% a#yus%ya#n%i budha#h% pra#hur mitra#n%a#m% ca#vima#nana# 40 apani#tam% suni#tena yo 'rtham% pratya#nini#s%ate matim a#stha#ya sudr%d%ha#m% tad aka#purus%a vratam 41 a#yatya#m% pratika#rajn~as tada#tve dr%d%hanishcayah% ati#te ka#ryashes%ajn~o naro 'rthair na prahi#yate 42 karman%a# manasa# va#ca# yad abhi#ks%n%am% nis%evate tad eva#paharaty enam% tasma#t kalya#n%am a#caret 43 man*gala#lambhanam% yogah% shrutam uttha#nam a#rjavam bhu#tim eta#ni kurvanti sata#m% ca#bhi#ks%n%a darshanam 44 anirvedah% shriyo mu#lam% duh%khana#she sukhasya ca maha#n bhavaty anirvin%n%ah% sukham% ca#tyantam ashnute 45 na#tah% shri#mattaram% kim% cid anyat pathyatamam% tatha# prabha vis%n%or yatha# ta#ta ks%ama# sarvatra sarvada# 46 ks%amed ashaktah% sarvasya shaktima#n dharmaka#ran%a#t artha#narthau samau yasya tasya nityam% ks%ama# hita# 47 yat sukham% sevama#no 'pi dharma#rtha#bhya#m% na hi#yate ka#mam% tad upaseveta na mu#d%ha vratam a#caret 48 duh%kha#rtes%u pramattes%u na#stikes%v alases%u ca na shri#r vasaty ada#ntes%u ye cotsa#ha vivarjita#h% 49 a#rjavena naram% yuktam a#rjava#t savyapatrapam ashaktimantam% manyanto dhars%ayanti kubuddhayah% 50 atya#ryam atida#ta#ram atishu#ram ativratam prajn~a#bhima#ninam% caiva shri#r bhaya#n nopasarpati 51 agnihotraphala# veda#h% shi#lavr%ttaphalam% shrutam ratiputra phala# da#ra# dattabhukta phalam% dhanam 52 adharmopa#rjitair arthair yah% karoty aurdhva dehikam na sa tasya phalam% pretya bhun*kte 'rthasya dura#gama#t 53 ka#na#ra vanadurges%u kr%cchra#sv a#patsu sam%bhrame udyates%u ca shastres%u na#sti shes%avata#m% bhayam 54 uttha#nam% sam%yamo da#ks%yam aprama#do dhr%tih% smr%tih% sami#ks%ya ca sama#rambho viddhi mu#lam% bhavasya tat 55 tapobalam% ta#pasa#na#m% brahma brahmavida#m% balam him%sa# balam asa#dhu#na#m% ks%ama#gun%avata#m% balam 56 as%t%au ta#ny avrataghna#ni a#po mu#lam% phalam% payah% havir bra#hman%a ka#mya# ca guror vacanam aus%adham 57 na tatparasya sam%dadhya#t pratiku#lam% yada#tmanah% sam%grahen%ais%a dharmah% sya#t ka#ma#d anyah% pravartate 58 akrodhena jayet krodham asa#dhum% sa#dhuna# jayet jayet kadaryam% da#nena jayet satyena ca#nr%tam 59 stri# dhu#rtake 'lase bhi#rau can%d%e purus%ama#nini caure kr%taghne vishva#so na ka#ryo na ca na#stike 60 abhiva#danashi#lasya nityam% vr%ddhopasevinah% catva#ri sam%pravardhante ki#rtir a#yur yashobalam 61 atikleshena ye 'rtha#h% syur dharmasya#tikramen%a ca arer va# pran%ipa#tena ma# sma tes%u manah% kr%tha#h% 62 avidyah% purus%ah% shocyah% shocyam% mithunam aprajam nira#ha#ra#h% praja#h% shocya#h% shocyam% ra#s%t%ram ara#jakam 63 adhva# jara# dehavata#m% parvata#na#m% jalam% jara# asam%bhogo jara# stri#n%a#m% va#kshalyam% manaso jara# 64 ana#mna#ya mala# veda# bra#hman%asya#vratam% malam kautu#halamala# sa#dhvi# viprava#sa mala#h% striyah% 65 suvarn%asya malam% ru#pyam% ru#pyasya#pi malam% trapu jn~eyam% trapu malam% si#sam% si#sasya#pi malam% malam 66 na svapnena jayen nidra#m% na ka#mena striyam% jayet nendhanena jayed agnim% na pa#nena sura#m% jayet 67 yasya da#najitam% mitram amitra# yudhi nirjita#h% annapa#najita# da#ra#h% saphalam% tasya ji#vitam 68 sahasrin%o 'pi ji#vanti ji#vanti shatinas tatha# dhr%tara#s%t%ram% vimun~ceccha#m% na katham% cin na ji#vyate 69 yat pr%thivya#m% vri#hi yavam% hiran%yam% pashavah% striyah% na#lam ekasya tat sarvam iti pashyan na muhyati 70 ra#jan bhu#yo bravi#mi tva#m% putres%u samam a#cara samata# yadi te ra#jan sves%u pa#n%d%usutes%u ca | | 1 [vi] yo 'bhyarthitah% sadbhir asajjama#nah%; karoty artham% shaktim aha#payitva# ks%ipram% yashas tam% samupaiti santam alam%; prasanna# hi sukha#ya santah% 2 maha#ntam apy artham adharmayuktam%; yah% sam%tyajaty anupa#krus%t%a eva sukham% sa duh%kha#ny avamucya shete; ji#rn%a#m% tvacam% sarpa iva#vamucya 3 anr%tam% ca samutkars%e ra#jaga#mi ca paishunam gurosh ca#li#ka nirbandhah% sama#ni brahmahatyaya# 4 asu#yaika padam% mr%tyur ativa#dah% shriyo vadhah% ashushru#s%a# tvara# shla#gha# vidya#ya#h% shatravas trayah% 5 sukha#rthinah% kuto vidya# na#sti vidya#rthinah% sukham sukha#rthi# va# tyajed vidya#m% vidya#rthi# va# sukham% tyajet 6 na#gnis tr%pyati ka#s%t%ha#na#m% na#paga#na#m% mahodadhih% na#ntakah% sarvabhu#ta#na#m% na pum%sa#m% va#malocana# 7 a#sha# dhr%tim% hanti samr%ddhim antakah%; krodhah% shriyam% hanti yashah% kadaryata# apa#lanam% hanti pashu#m%sh ca ra#jann; ekah% kruddho bra#hman%o hanti ra#s%t%ram 8 ajash ca ka#m%syam% ca rathash ca nityam%; madhv a#kars%ah% shakunih% shrotriyash ca vr%ddho jn~a#tir avasanno vayasya; eta#ni te santu gr%he sadaiva 9 ajoks%a# candanam% vi#n%a# a#darsho madhusarpis%i# vis%am audumbaram% shan*khah% svarn%am% na#bhish ca rocana# 10 gr%he stha#payitavya#ni dhanya#ni manur abravi#t deva bra#hman%a pu#ja#rtham atithi#na#m% ca bha#rata 11 idam% ca tva#m% sarvaparam% bravi#mi; pun%yam% padam% ta#ta maha#vishis%t%am na ja#tu ka#ma#n na bhaya#n na lobha#d; dharmam% tyajej ji#vitasya#pi hetoh% 12 nityo dharmah% sukhaduh%khe tv anitye; nityo ji#vo dha#tur asya tv anityah% tyaktva#nityam% pratitis%t%hasva nitye; sam%tus%ya tvam% tos%a paro hi la#bhah% 13 maha#bala#n pashya mana#nubha#va#n; prasha#sya bhu#mim% dhanadha#nya pu#rn%a#m ra#jya#ni hitva# vipula#m%sh ca bhoga#n; gata#n narendra#n vasham antakasya 14 mr%tam% putram% duh%khapus%t%am% manus%ya#; utks%ipya ra#jan svagr%ha#n nirharanti tam% muktakesha#h% karun%am% rudantash; cita#madhye ka#s%t%ham iva ks%ipanti 15 anyo dhanam% pretagatasya bhun*kte; vaya#m%si ca#gnish ca shari#radha#tu#n dva#bhya#m ayam% saha gacchaty amutra; pun%yena pa#pena ca ves%t%yama#nah% 16 utsr%jya vinivartante jn~a#tayah% suhr%dah% suta#h% agnau pra#stam% tu purus%am% karma#nveti svayam% kr%tam 17 asma#l loka#d u#rdhvam amus%ya ca#dho; mahat tamas tis%t%hati hy andhaka#ram tad vai maha#mohanam indriya#n%a#m%; budhyasva ma# tva#m% pralabheta ra#jan 18 idam% vacah% shaks%yasi ced yatha#van; nishamya sarvam% pratipattum evam yashah% param% pra#psyasi ji#valoke; bhayam% na ca#mutra na ceha te 'sti 19 a#tma# nadi# bha#rata pun%yati#rtha#; satyodaka# dhr%tiku#la# damormih% tasya#m% sna#tah% pu#yate pun%yakarma#; pun%yo hy a#tma# nityam ambho 'mbha eva 20 ka#makrodhagra#havati#m% pan~cendriya jala#m% nadi#m kr%tva# dhr%timayi#m% na#vam% janma durga#n%i sam%tara 21 prajn~a# vr%ddham% dharmavr%ddham% svabandhum%; vidya# vr%ddham% vayasa# ca#pi vr%ddham ka#rya#ka#rye pu#jayitva# prasa#dya; yah% sam%pr%cchen na sa muhyet kada# cit 22 dhr%tya# shishnodaram% raks%et pa#n%ipa#dam% ca caks%us%a# caks%uh% shrotre ca manasa# mano va#cam% ca karman%a# 23 nityodaki# nityayajn~opavi#ti#; nityasva#dhya#yi# patita#nna varji# r%tam% bruvan gurave karma kurvan; na bra#hman%ash cyavate brahmaloka#t 24 adhi#tya veda#n parisam%sti#rya ca#gni#n; is%t%va# yajn~aih% pa#layitva# praja#sh ca gobra#hman%a#rthe shastrapu#ta#ntar a#tma#; hatah% sam%gra#me ks%atriyah% svargam eti 25 vaishyo 'dhi#tya bra#hman%a#n ks%atriya#m%sh ca; dhanaih% ka#le sam%vibhajya#shrita#m%sh ca treta# pu#tam% dhu#mam a#ghra#ya pun%yam%; pretya svarge deva sukha#ni bhun*kte 26 brahmaks%atram% vaishya varn%am% ca shu#drah%; kramen%aita#n nya#yatah% pu#jaya#nah% tus%t%es%v etes%v avyatho dagdhapa#pas; tyaktva# deham% svargasukha#ni bhun*kte 27 ca#turvarn%yasyais%a dharmas tavokto; hetum% ca#tra bruvato me nibodha ks%a#tra#d dharma#d dhi#yate pa#n%d%uputras; tam% tvam% ra#jan ra#jadharme niyun*ks%va 28 evam etad yatha# ma#m% tvam anusha#sati nityada# mama#pi ca matih% saumya bhavaty evam% yatha#ttha ma#m 29 sa# tu buddih% kr%ta#py evam% pa#n%d%ava#n rapti me sada# duryodhanam% sama#sa#dya punar viparivartate 30 na dis%t%am abhyatikra#ntum% shakyam% martyena kena cit dis%t%am eva kr%tam% manye paurus%am% tu nirarthakam | | 1 [dhr%] anuktam% yadi te kim% cid va#ca# vidura vidyate tan me shushru#s%ave bru#hi vicitra#n%i hi bha#s%ase 2 dhr%tara#s%t%ra kuma#ro vai yah% pura#n%ah% sana#tanah% sanatsuja#tah% prova#ca mr%tyur na#sti#ti bha#rata 3 sa te guhya#n praka#sha#m%sh ca sarva#n hr%dayasam%shraya#n pravaks%yati maha#ra#ja sarvabuddhimata#m% varah% 4 kim% tvam% na veda tad bhu#yo yan me bru#ya#t sana#tanah% tvam eva vidura bru#hi prajn~a# shes%o 'sti cet tava 5 shu#drayona#v aham% ja#to na#to 'nyad vaktum utsahe kuma#rasya tu ya# buddhir veda ta#m% sha#shvati#m aham 6 bra#hmi#m% hi yonim a#pannah% suguhyam api yo vadet na tena garhyo deva#na#m% tasma#d etad bravi#mi te 7 bravi#hi vidura tvam% me pura#n%am% tam% sana#tanam katham etena dehena sya#d ihaiva sama#gamah% 8 cintaya#m a#sa viduras tam r%s%im% sam%shitavratam sa ca tac cintitam% jn~a#tva# darshaya#m a#sa bha#rata 9 sa cainam% pratijagra#ha vidhidr%s%t%ena karman%a# sukhopavis%t%am% vishra#ntam athainam% viduro 'bravi#t 10 bhagavan sam%shayah% kash cid dhr%tara#s%t%rasya ma#nase yo na shakyo maya# vaktum% tam asmai vaktum arhasi yam% shrutva#yam% manus%yendrah% sukhaduh%kha#tigo bhavet 11 la#bha#la#bhau priya dves%yau yathainam% na jara#ntakau vis%aheran bhaya#mars%au ks%utpipa#se madodbhavau aratish caiva tandri# ca ka#makrodhau ks%ayodayau | | 1 [v] tato ra#ja# dhr%tara#s%t%ro mani#s%i#; sam%pu#jya va#kyam% vidureritam% tat sanatsuja#tam% rahite maha#tma#; papraccha buddhim% parama#m% bubhu#s%an 2 sanatsuja#ta yadi#dam% shr%n%omi; mr%tyur hi na#si#ha tavopadesham deva#sura# hy a#caran brahmacaryam; amr%tyave tat kataran na satyam 3 [san] amr%tyuh% karman%a# ke cin mr%tyur na#sti#ti ca#pare shr%n%u me bruvato ra#jan yathaitan ma# vishan*kitha#h% 4 ubhe satye ks%atriya#dya pravr%tte; moho mr%tyuh% sam%mato yah% kavi#na#m prama#dam% vai mr%tyum aham% bravi#mi; sada#prama#dam amr%tatvam% bravi#mi 5 prama#da#d vai asura#h% para#bhavann; aprama#da#d brahmabhu#ta# bhavanti na vai mr%tyur vya#ghra iva#tti jantu#n; na hy asya ru#pam upalabhyate ha 6 yamam% tv eke mr%tyum ato 'nyam a#hur; a#tma#vasannam amr%tam% brahmacaryam pitr%loke ra#jyam anusha#sti devah%; shivah% shiva#na#m ashivo 'shiva#na#m 7 a#sya#d es%a nih%sarate nara#n%a#m%; krodhah% prama#do moharu#pash ca mr%tyuh% te mohita#s tadvashe vartama#na#; itah% preta#s tatra punah% patanti 8 tatas tam% deva# anu viplavante; ato mr%tyur maran%a#khya#m upaiti karmodaye karmaphala#nura#ga#s; tatra#nu ya#nti na taranti mr%tyum 9 yo 'bhidhya#yann utpatis%n%u#n nihanya#d; ana#daren%a#pratibudhyama#nah% sa vai mr%tyur mr%tyur iva#tti bhu#tva#; evam% vidva#n yo vinihanti ka#ma#n 10 ka#ma#nusa#ri# purus%ah% ka#ma#n anu vinashyati ka#ma#n vyudasya dhunute yat kim% cit purus%o rajah% 11 tamo 'praka#sho bhu#ta#na#m% narako 'yam% pradr%shyate gr%hyanta iva dha#vanti gacchantah% shvabhram unmukha#h% 12 abhidhya# vai prathamam% hanti cainam%; ka#makrodhau gr%hya cainam% tu pashca#t ete ba#la#n mr%tyave pra#payanti; dhi#ra#s tu dhairyen%a taranti mr%tyum 13 amanyama#nah% ks%atriya kim% cid anyan; na#dhi#yate ta#rn%a iva#sya vya#ghrah% krodha#l lobha#n mohamaya#ntar a#tma#; sa vai mr%tyus tvac chari#re ya es%ah% 14 evam% mr%tyum% ja#yama#nam% viditva#; jn~a#ne tis%t%han na bibheti#ha mr%tyoh% vinashyate vis%aye tasya mr%tyur; mr%tyor yatha# vis%ayam% pra#pya martyah% 15 ye 'smin dharma#n na#caranti#ha ke cit; tatha# dharma#n ke cid iha#caranti dharmah% pa#pena pratihanyate sma; uta#ho dharmah% pratihanti pa#pam 16 [san] ubhayam eva tatropabhujyate phalam%; dharmasyaivetarasya ca dharmen%a#dharmam% pran%udati#ha vidva#n; dharmo bali#ya#n iti tasya viddhi 17 ya#n ima#n a#huh% svasya dharmasya loka#n; dvija#ti#na#m% pun%yakr%ta#m% sana#tana#n tes%a#m% parikrama#n kathayantas tato 'nya#n; naitad vidvan naiva kr%tam% ca karma 18 [san] yes%a#m% bale na vispardha# bale balavata#m iva te bra#hman%a# itah% pretya svargaloke praka#shate 19 yatra manyeta bhu#yis%t%ham% pra#vr%s%i#va tr%n%olapam annam% pa#nam% ca bra#hman%as taj ji#van na#nusam%jvaret 20 yatra#kathayama#nasya prayacchaty ashivam% bhayam atiriktam iva#kurvan sa shreya#n netaro janah% 21 yo va#kathayama#nasya a#tma#nam% na#nusam%jvaret brahma svam% nopabhun~jed va# tadannam% sam%matam% sata#m 22 yatha# svam% va#ntam ashna#ti shva# vai nityam abhu#taye evam% te va#ntam ashnanti svavi#ryasyopaji#vana#t 23 nityam ajn~a#tacarya# me iti manyeta bra#hman%ah% jn~a#ti#na#m% tu vasan madhye naiva vidyeta kim% cana 24 ko hy evam antara#tma#nam% bra#hman%o hantum arhati tasma#d dhi kim% cit ks%atriya brahma#vasati pashyati 25 ashra#ntah% sya#d ana#da#na#t sam%mato nirupadravah% shis%t%o na shis%t%avat sa sya#d bra#hman%o brahmavit kavih% 26 ana#d%hya# ma#nus%e vitte a#d%hya# vedes%u ye dvija#h% te durdhars%a# dus%prakampya# vidya#t ta#n brahman%as tanum 27 sarva#n svis%t%akr%to deva#n vidya#d ya iha kash cana na sama#no bra#hman%asya yasmin prayatate svayam 28 yama prayatama#nam% tu ma#nayanti sa ma#nitah% na ma#nyama#no manyeta na#ma#na#d abhisam%jvaret 29 vidva#m%so ma#nayanti#ha iti manyeta ma#nitah% adharmavidus%o mu#d%ha# lokasha#stravisha#rada#h% na ma#nyam% ma#nayis%yanti iti manyed ama#nitah% 30 na vai ma#nam% ca maunam% ca sahitau caratah% sada# ayam% hi loko ma#nasya asau ma#nasya tad viduh% 31 shri#h% sukhasyeha sam%va#sah% sa# ca#pi paripanthini# brahmi# sudurlabha# shri#r hi prajn~a# hi#nena ks%atriya 32 dva#ra#n%i tasya# hivadanti santo; bahupraka#ra#n%i dura#vara#n%i satya#rjave hri#r damashaucavidya#h%; s%an% ma#namohapratiba#dhana#ni | | 1 [dhr%] r%co yaju#m%s%y adhi#te yah% sa#mavedam% ca yo dvijah% pa#pa#ni kurvan pa#pena lipyate na sa lipyate 2 [san] nainam% sa#ma#ny r%co va#pi na yaju#m%s%i vicaks%an%a tra#yante karman%ah% pa#pa#n na te mithya# bravi#my aham 3 na chanda#m%si vr%jina#t ta#rayanti; ma#ya#vinam% ma#yaya# vartama#nam ni#d%am% shakunta# iva ja#tapaks%a#sh; chanda#m%sy enam% prajahaty antaka#le 4 na ced veda# vedavidam% shakta#s tra#tum% vicaks%an%a atha kasma#t prala#po 'yam% bra#hman%a#na#m% sana#tanah% 5 [san] asmim*l loke tapas taptam% phalam anyatra dr%shyate bra#hman%a#na#m ime loka# r%ddhe tapasi sam%yata#h% 6 katham% samr%ddham apy r%ddham% tapo bhavati kevalam sanatsuja#ta tad bru#hi yatha# vidya#ma tad vayam 7 [san] krodha#dayo dva#dasha yasya dos%a#s; tatha# nr%sham%sa#di s%ad% atra ra#jan dharma#dayo dva#dasha ca#tata#na#h%; sha#stre gun%a# ye vidita# dvija#na#m 8 krodhah% ka#mo lobhamohau vivitsa#; kr%pa#su#ya# ma#nashokau spr%ha# ca i#rs%ya# jugupsa# ca manus%yados%a#; varjya#h% sada# dva#dashaite naren%a 9 ekaikam eta ra#jendra manus%ya#n paryupa#sate lipsama#no 'ntaram% tes%a#m% mr%ga#n%a#m iva lubdhakah% 10 vikatthanah% spr%haya#lur manasvi#; bibhrat kopam% capalo 'raks%an%ash ca ete pra#pta#h% s%an% nara#n pa#padharma#n; prakurvate nota santah% sudurge 11 sam%bhogasam%vid dvis%am edhama#no; datta#nuta#pi# kr%pan%o 'bali#ya#n varga prasham%si# vanita#su dves%t%a#; ete 'pare sapta nr%sham%sadharma#h% 12 dharmash ca satyam% ca damas tapash ca; ama#tsaryam% hri#s titiks%a#nasu#ya# yajn~ash ca da#nam% ca dhr%tih% shrutam% ca; maha#vrata# dva#dasha bra#hman%asya 13 yas tv etabhyah% pravased dva#dashebhyah%; sarva#m api#ma#m% pr%thivi#m% prashis%ya#t tribhir dva#bhya#m ekato va# vishis%t%o; na#sya svam asti#ti sa veditavyah% 14 damas tya#go 'prama#dash ca etes%v amr%tam a#hitam ta#ni satyamukha#ny a#hur bra#hman%a# ye mani#s%in%ah% 15 damo 's%t%a#dasha dos%ah% sya#t pratiku#lam% kr%ta#kr%te anr%tam% ca#bhyasu#ya# ca ka#ma#rthau ca tatha# spr%ha# 16 krodhah% shokas tatha# tr%s%n%a# lobhah% paishunyam eva ca matsarash ca vivitsa# ca parita#pas tatha# ratih% 17 apasma#rah% sa#tiva#das tatha# sam%bha#vana#tmani etair vimukto dos%air yah% sa damah% sadbhir ucyate 18 shreya#m%s tu s%ad% vidhas tya#gah% priyam% pra#pya na hr%s%yati apriye tu samutpanne vyatha#m% ja#tu na ca#rcchati 19 is%t%a#n da#ra#m%sh ca putra#m%sh ca na ca#nyam% yad vaco bhavet arhate ya#cama#na#ya pradeyam% tad vaco bhavet apy ava#cyam% vadaty eva sa tr%ti#yo gun%ah% smr%tah% 20 tyaktair dravyair yo bhavati nopayun*kte ca ka#matah% na ca karmasu tad dhi#nah% shis%yabuddhir naro yatha# sarvair eva gun%air yukto dravyava#n api yo bhavet 21 aprama#do 's%t%a dos%ah% sya#t ta#n dos%a#n parivarjayet indriyebhyash ca pan~cabhyo manasash caiva bha#rata ati#ta#na#gatebhyash ca mukto hy etaih% sukhi# bhavet 22 dos%air etair vimuktam% tu gun%air etaih% samanvitam etat samr%ddham apy r%ddham% tapo bhavati kevalam yan ma#m% pr%cchasi ra#jendra kim% bhu#yah% shrotum icchasi 23 a#khya#na pan~camair vedair bhu#yis%t%ham% kathyate janah% tathaiva#nye caturveda#s triveda#sh ca tatha#pare 24 dviveda#sh caikaveda#sh ca anr%cash ca tatha#pare tes%a#m% tu katamah% sa sya#d yam aham% veda bra#hman%am 25 [san] ekasya vedasya#jn~a#na#d veda#s te bahavo 'bhavan satyasyaikasya ra#jendra satye kash cid avasthitah% evam% vedam anutsa#dya prajn~a#m% mahati kurvate 26 da#nam adhyayanam% yajn~o lobha#d etat pravartate satya#t pracyavama#na#na#m% sam%kalpo vitatho bhavet 27 tato yajn~ah% prata#yeta satyasyaiva#vadha#ran%a#t manasa#nyasya bhavati va#ca#nyasyota karman%a# sam%kalpasiddhah% purus%ah% sam%kalpa#n adhitis%t%hati 28 anaibhr%tyena vai tasya di#ks%ita vratam a#caret na#maitad dha#tunirvr%ttam% satyam eva sata#m% param jn~a#nam% vai na#ma pratyaks%am% paroks%am% ja#yate tapah% 29 vidya#d bahu pat%hantam% tu bahu pa#t%hi#ti bra#hman%am tasma#t ks%atriya ma# mam%stha# jalpitenaiva bra#hman%am ya eva satya#n na#paiti sa jn~eyo bra#hman%as tvaya# 30 chanda#m%si na#ma ks%atriya ta#ny atharva#; jagau purasta#d r%s%isarga es%ah% chandovidas te ya u ta#n adhi#tya; na vedya vedasya vidur na vedyam 31 na veda#na#m% vedita# kash cid asti; kash cid veda#n budhyate va#pi ra#jan yo veda veda#n na sa veda vedyam%; satye sthito yas tu sa veda vedyam 32 abhija#na#mi bra#hman%am a#khya#ta#ram% vicaks%an%am yash chinnavicikitsah% sann a#cas%t%e sarvasam%shaya#n 33 tasya paryes%an%am% gacchet pra#ci#nam% nota daks%in%am na#rva#ci#nam% kutas tiryan* na#disham% tu katham% cana 34 tu#s%n%i#m%bhu#ta upa#si#ta na ces%t%en manasa# api abhya#varteta brahma#sya antara#tmani vai shritam 35 mauna#d dhi sa munir bhavati na#ran%ya vasana#n munih% aks%aram% tat tu yo veda sa munih% shres%t%ha ucyate 36 sarva#rtha#na#m% vya#karan%a#d vaiya#karan%a ucyate pratyaks%adarshi# loka#na#m% sarvadarshi# bhaven narah% 37 satye vai bra#hman%as tis%t%han brahma pashyati ks%atriya veda#na#m% ca#nupu#rvyen%a etad vidvan bravi#mi te | | 1 [dhr%] sanatsuja#ta yad ima#m% para#rtha#m%; bra#hmi#m% va#cam% pravadasi vishvaru#pa#m para#m% hi ka#mes%u sudurlabha#m% katha#m%; tad bru#hi me va#kyam etat kuma#ra 2 [san] naitad brahma tvarama#n%ena labhyam%; yan ma#m% pr%cchasy abhihr%s%yasy ati#va avyaktavidya#m abhidha#sye pura#n%i#m%; buddhya# ca tes%a#m% brahmacaryen%a siddha#m 3 avyaktavidya#m iti yat sana#tani#m%; bravi#s%i tvam% brahmacaryen%a siddha#m ana#rabhya# vasati#ha#rya ka#le; katham% bra#hman%yam amr%tatvam% labheta 4 [san] ye 'smim*l loke vijayanti#ha ka#ma#n; bra#hmi#m% sthitim anutitiks%ama#n%a#h% ta a#tma#nam% nirharanti#ha deha#n; mun~ja#d is%i#ka#m iva sattvasam%stha#h% 5 shari#ram etau kurutah% pita# ma#ta# ca bha#rata a#ca#rya sha#sta# ya# ja#tih% sa# satya# sa#jara#mara# 6 a#ca#rya yonim iha ye pravishya; bhu#tva# garbham% brahmacaryam% caranti ihaiva te sha#straka#ra# bhavanti; praha#ya deham% paramam% ya#nti yogam 7 ya a#vr%n%oty avitathena karn%a#; vr%tam% kurvann amr%tam% sam%prayacchan tam% manyeta pitaram% ma#taram% ca; tasmai na druhyet kr%tam asya ja#nan 8 gurum% shis%yo nityam abhimanyama#nah%; sva#dhya#yam icchec chucir apramattah% ma#nam% na kurya#n na dadhi#ta ros%am; es%a prathamo brahmacaryasya pa#dah% 9 a#ca#ryasya priyam% kurya#t pra#n%air api dhanair api karman%a# manasa# va#ca# dviti#yah% pa#da ucyate 10 sama# gurau yatha#vr%ttir guru patnya#m% tatha# bhavet yathoktaka#ri# priyakr%t tr%ti#yah% pa#da ucyate 11 na#ca#rya#yehopakr%tva# prava#dam%; pra#jn~ah% kurvi#ta naitad aham% karomi iti#va manyeta na bha#s%ayeta; sa vai caturtho brahmacaryasya pa#dah% 12 evam% vasantam% yad upaplaved dhanam; a#ca#rya#ya tad anuprayacchet sata#m% vr%ddhim% bahugun%a#m evam eti; guroh% putre bhavati ca vr%ttir es%a# 13 evam% vasan sarvato vardhati#ha; bahu#n putra#m*l labhate ca pratis%t%ha#m vars%anti ca#smai pradisho dishash ca; vasanty asmin brahmacarye jana#sh ca 14 etana brahmacaryen%a deva# devatvam a#pnuvan r%s%ayash ca maha#bha#ga# brahmalokam% mani#s%in%ah% 15 gandharva#n%a#m anenaiva ru#pam apsarasa#m abhu#t etena brahmacaryen%a su#ryo ahna#ya ja#yate 16 ya a#shayet pa#t%ayec ca#pi ra#jan; sarvam% shari#ram% tapasa# tapyama#nah% etena#sau ba#lyam atyeti vidva#n; mr%tyum% tatha# rodhayaty antaka#le 17 antavantah% ks%atriya te jayanti; loka#n~ jana#h% karman%a# nirmitena brahmaiva vidva#m%s tena#bhyeti sarvam%; na#nyah% pantha# ayana#ya vidyate 18 a#bha#ti shuklam iva lohitam iva; atho kr%s%n%am atha#n~janam% ka#dravam% va# tad bra#hman%ah% pashyati yo 'tra vidva#n; katham%ru#pam% tad amr%tam aks%aram% padam 19 na#bha#ti shuklam iva lohitam iva; atho kr%s%n%am a#yasam arkavarn%am na pr%thivya#m% tis%t%hati na#ntariks%e; naitat samudre salilam% bibharti 20 na ta#raka#su na ca vidyud a#shritam%; na ca#bhres%u dr%shyate ru#pam asya na ca#pi va#yau na ca devata#su; na tac candre dr%shyate nota su#rye 21 naivarks%u tan na yajuh%s%u na#py atharvasu; na caiva dr%shyaty amales%u sa#masu ratham%tare ba#rhate ca#pi ra#jan; maha#vrate naiva dr%shyed dhruvam% tat 22 apa#ran%i#yam% tamasah% parasta#t; tad antako 'py eti vina#shaka#le an%i#ya ru#pam% ks%ura dha#raya# tan; mahac ca ru#pam% tv api parvatebhyah% 23 sa# pratis%t%ha# tad amr%tam% loka#s tad brahma tad yashah% bhu#ta#ni jajn~ire tasma#t pralayam% ya#nti tatra ca 24 ana#mayam% tan mahad udyatam% yasho; va#co vika#ra#n kavayo vadanti tasmin~ jagat sarvam idam% pratis%t%hitam%; ye tad vidur amr%ta#s te bhavanti | | 1 [san] yat tac chukram% mahaj jyotir di#pyama#nam% mahad yashah% tad vai deva# upa#sante yasma#d arko vira#jate yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 2 shukra#d brahma prabhavati brahma shukren%a vardhate tac chukram% jyotis%a#m% madhye 'taptam% tapati ta#panam yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 3 a#po 'tha adbhyah% salilasya madhye; ubhau devau shishriya#te 'ntariks%e sa sadhri#ci#h% sa vis%u#ci#r vasa#na#; ubhe bibharti pr%thivi#m% divam% ca yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 4 ubhau ca devau pr%thivi#m% divam% ca; dishash ca shukram% bhuvanam% bibharti tasma#d dishah% saritash ca sravanti; tasma#t samudra# vihita# maha#ntah% yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 5 cakre rathasya tis%t%hantam% dhruvasya#vyaya karman%ah% ketumantam% vahanty ashva#s tam% divyam ajaram% divi yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 6 na sa#dr%shye tis%t%hati ru#pam asya; na caks%us%a# pashyati kash cid enam mani#s%aya#tho manasa# hr%da# ca; yaivam% vidur amr%ta#s te bhavanti yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 7 dva#dasha pu#ga#m% saritam% deva raks%itam madhu i#shantas tada# sam%caranti ghoram yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 8 tad ardhama#sam% pibati sam%citya bhramaro madhu i#sha#nah% sarvabhu#tes%u havir bhu#tam akalpayat yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 9 hiran%yaparn%am ashvattham abhipatya apaks%aka#h% yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 10 pu#rn%a#t pu#rn%a#ny uddharanti pu#rn%a#t pu#rn%a#ni cakrire haranti pu#rn%a#t pu#rn%a#ni pu#rn%am eva#vashis%yate yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 11 tasma#d vai va#yur a#ya#tas tasmim%sh ca prayatah% sada# tasma#d agnish ca somash ca tasmim%sh ca pra#n%a a#tatah% 12 sarvam eva tato vidya#t tat tad vaktum% na shaknumah% yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 13 apa#nam% girati pra#n%ah% pra#n%am% girati candrama#h% a#dityo girate candrama#dityam% girate parah% yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 14 ekam% pa#dam% notks%ipati salila#d dham%sa uccaran tam% cet satatam r%tvijam% na mr%tyur na#mr%tam% bhavet yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 15 evam% devo maha#tma# sa pa#vakam% purus%o giran yo vai tam% purus%am% veda tasyeha#tma# na ris%yate yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 16 yah% sahasram% sahasra#n%a#m% paks%a#n sam%tatya sam%patet madhyame madhya a#gacched api cet sya#n manojavah% yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 17 na darshane tis%t%hati ru#pam asya; pashyanti cainam% suvishuddhasattva#h% hito mani#s%i# manasa#bhipashyed; ye tam% shrayeyur amr%ta#s te bhavanti yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 18 gu#hanti sarpa# iva gahvara#n%i; svashiks%aya# svena vr%ttena martya#h% tes%u pramuhyanti jana# vimu#d%ha#; yatha#dhva#nam% mohayante bhaya#ya yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 19 sada# sada#satkr%tah% sya#n na mr%tyur amr%tam% kutah% satya#nr%te satyasama#na bandhane; satash ca yonir asatash caika eva yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 20 na sa#dhuna# nota asa#dhuna# va#; sama#nam etad dr%shyate ma#nus%es%u sama#nam etad amr%tasya vidya#d; evam% yukto madhu tad vai pari#pset yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 21 na#sya#tiva#da# hr%dayam% ta#payanti; na#nadhi#tam% na#hutam agnihotram mano bra#hmi#m% laghuta#m a#dadhi#ta; prajn~a#nam asya na#ma dhi#ra# labhante yoginas tam% prapashyanti bhagavantam% sana#tanam 22 evam% yah% sarvabhu#tes%u a#tma#nam anupashyati anyatra#nyatra yuktes%u kim% sa shocet tatah% param 23 yathoda pa#ne mahati sarvatah% sam%plutodake evam% sarves%u vedes%u bra#hman%asya vija#natah% 24 an*gus%t%ha ma#trah% purus%o maha#tma#; na dr%shyate 'sau hr%daye nivis%t%ah% ajash caro diva#ra#tram atandritash ca; sa tam% matva# kavir a#ste prasannah% 25 aham eva#smi vo ma#ta# pita# putro 'smy aham% punah% a#tma#ham api sarvasya yac ca na#sti yad asti ca 26 pita#maho 'smi sthavirah% pita# putrash ca bha#rata mamaiva yu#yam a#tmastha# na me yu#yam% na vo 'py aham 27 a#tmaiva stha#nam% mama janma ca#tma#; vedaprokto 'ham ajara pratis%t%hah% 28 an%or an%i#ya#n sumana#h% sarvabhu#tes%u ja#gr%mi pitaram% sarvabhu#ta#na#m% pus%kare nihitam% viduh% | | 1 [v] evam% sanatsuja#tena viduren%a ca dhi#mata# sa#rdham% kathayato ra#jn~ah% sa# vyati#ya#ya sharvari# 2 tasya#m% rajanya#m% vyus%t%a#ya#m% ra#ja#nah% sarva eva te sabha#m a#vivishur hr%s%t%a#h% su#tasyopadidr%ks%aya# 3 shushru#s%ama#n%a#h% pa#rtha#na#m% vaco dharma#rthasam%hitam dhr%tara#s%t%ra mukha#h% sarve yayu# ra#jasabha#m% shubha#m 4 sudha#vada#ta#m% visti#rn%a#m% kanaka#jira bhu#s%ita#m candraprabha#m% surucira#m% sikta#m% paramava#rin%a# 5 rucirair a#sanaih% sti#rn%a#m% ka#n~canair da#ravair api ashmasa#ramayair da#ntaih% sva#sti#rn%aih% sottarac chadaih% 6 bhi#s%mo dron%ah% kr%pah% shalyah% kr%tavarma# jayadrathah% ashvattha#ma# vikarn%ash ca somadattash ca ba#hlikah% 7 vidurash ca maha#pra#jn~o yuyutsush ca maha#rathah% sarve ca sahita#h% shu#ra#h% pa#rthiva# bharatars%abha dhr%tara#s%t%ram% puraskr%tya vivishus ta#m% sabha#m% shubha#m 8 duh%sha#sanash citrasenah% shakunish ca#pi saubalah% durmukho duh%sahah% karn%a ulu#ko 'tha vivim%shatih% 9 kurura#jam% puraskr%tya duryodhanam amars%an%am vivishus ta#m% sabha#m% ra#jan sura#h% shakra sado yatha# 10 a#vishadbhis tada# ra#jan~ shu#raih% parighaba#hubhih% shushubhe sa# sabha# ra#jan sim%hair iva girer guha# 11 te pravishya mahes%va#sa#h% sabha#m% samitishobhana#h% a#sana#ni maha#rha#n%i bhejire su#ryavarcasah% 12 a#sanasthes%u sarves%u tes%u ra#jasu bha#rata dva#h%stho nivedaya#m a#sa su#taputram upasthitam 13 ayam% sa ratha a#ya#ti yo 'ya#si#t pa#n%d%ava#n prati du#to nas tu#rn%am a#ya#tah% saindhavaih% sa#dhu va#hibhih% 14 upaya#ya tu sa ks%ipram% ratha#t praskandya kun%d%ali# pravivesha sabha#m% pu#rn%a#m% mahi#pa#lair maha#tmabhih% 15 [samjaya] pra#pto 'smi pa#n%d%ava#n gatva# tad vija#ni#ta kaurava#h% yatha# vayah% kuru#n sarva#n pratinandanti pa#n%d%ava#h% 16 abhiva#dayanti vr%ddha#m%sh ca vayasya#m%sh ca vayasyavat yu#nash ca#bhyavadan pa#rtha#h% pratipu#jya yatha# vayah% 17 yatha#ham% dhr%tara#s%t%ren%a shis%t%ah% pu#rvam ito gatah% abruvam% pa#n%d%ava#n gatva# tan nibodhata pa#rthiva#h% | | 1 [dhr%] pr%ccha#mi tva#m% sam%jaya ra#jamadhye; kim abravi#d va#kyam adi#nasattvah% dhanam%jayas ta#ta yudha#m% pran%eta#; dura#tmana#m% ji#vitacchin maha#tma# 2 duryodhano va#cam ima#m% shr%n%otu; yad abravi#d arjuno yotsyama#nah% yudhis%t%hirasya#numate maha#tma#; dhanam%jayah% shr%n%vatah% keshavasya 3 anvatrasto ba#huvi#ryam% vida#na; upahvare va#sudevasya dhi#rah% avocan ma#m% yotsyama#nah% kiri#t%i#; madhye bru#ya# dha#rtara#s%t%ram% kuru#n%a#m 4 ye vai ra#ja#nah% pa#n%d%ava#yodhana#ya; sama#ni#ta#h% shr%n%vata#m% ca#pi tes%a#m yatha# samagram% vacanam% mayoktam%; saha#ma#tyam% shra#vayetha# nr%pam% tam 5 yatha# nu#nam% devara#jasya deva#h%; shushru#s%ante vajrahastasya sarve tatha#shr%n%van pa#n%d%ava#h% sr%n~jaya#sh ca; kiri#t%ina# va#cam ukta#m% samartha#m 6 ity abravi#d arjuno yotsyama#no; ga#n%d%i#vadhanva# lohitapadmanetrah% na ced ra#jyam% mun~cati dha#rtara#s%t%ro; yudhis%t%hirasya#jami#d%hasya ra#jn~ah% asti nu#nam% karmakr%tam% purasta#d; anirvis%t%am% pa#pakam% dha#rtara#s%t%raih% 7 yes%a#m% yuddham% bhi#masena#rjuna#bhya#m%; tatha#shvibhya#m% va#sudevena caiva shaineyena dhruvam a#tta#yudhena; dhr%s%t%adyumnena#tha shikhan%d%ina# ca yudhis%t%hiren%endra kalpena caiva; yo 'padhya#na#n nirdahed ga#m% divam% ca 8 taish ced yuddham% manyate dha#rtara#s%t%ro; nirvr%tto 'rthah% sakalah% pa#n%d%ava#na#m ma# tat ka#rs%i#h% pa#n%d%ava#rtha#ya hetor; upaihi yuddham% yadi manyase tvam 9 ya#m% ta#m% vane duh%khashayya#m uva#sa; pravra#jitah% pa#n%d%avo dharmaca#ri# a#shis%yate duh%khatara#m anartha#m; antya#m% shayya#m% dha#rtara#s%t%rah% para#suh% 10 hriya# jn~a#nena tapasa# damena; krodhena#tho dharmaguptya# dhanena anya#ya vr%ta#h% kurupa#n%d%aveya#n; adhya#tis%t%had dha#rtara#s%t%ro dura#tma# 11 ma#yopadhah% pran%idha#na#rjava#bhya#m%; tapo dama#bhya#m% dharmaguptya# balena satyam% bruvan pri#tiyuktya#nr%tena; titiks%ama#n%ah% klishyama#no 'tivelam 12 yada# jyes%t%hah% pa#n%d%avah% sam%shita#tma#; krodham% yat tam% vars%apu#ga#n sughoram avasras%t%a# kurus%u#dvr%tta ceta#s; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 13 kr%s%n%a vartmeva jvalitah% samiddho; yatha# dahet kaks%am agnir nida#ghe evam% dagdha# dha#rtara#s%t%rasya sena#m%; yudhis%t%hirah% krodhadi#pto 'nuvi#ks%ya 14 yadya# dras%t%a# bhi#masenam% ran%astham%; gada#hastam% krodhavis%am% vamantam durmars%an%am% pa#n%d%avam% bhi#mavegam%; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 15 maha#sim%ho ga#va iva pravishya; gada#pa#n%ir dha#rtara#s%t%ra#n upetya yada# bhi#mo bhi#maru#po nihanta#; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 16 maha#bhaye vi#tabhayah% kr%ta#strah%; sama#game shatrubala#vamardi# sakr%d rathena pratiya#d rathaugha#n; pada#tisam%gha#n gadaya#bhinighnan 17 sainya#n aneka#m%s tarasa# vimr%dnan; yada# ks%epta# dha#rtara#s%t%rasya sainyam chindan vanam% parashuneva shu#ras; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 18 tr%n%apra#yam% jvalaneneva dagdham%; gra#mam% yatha# dha#rtara#s%t%rah% sami#ks%ya pakvam% sasyam% vaidyuteneva dagdham%; para#siktam% vipulam% svam% balaugham 19 hatapravi#ram% vimukham% bhaya#rtam%; para#n*mukham% pra#yasho 'dhr%s%t%a yodham shastra#rcis%a# bhi#masenena dagdham%; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 20 upa#san*ga#d uddharan daks%in%ena; parah%shata#n nakulash citrayodhi# yada# ratha#gryo rathinah% praceta#; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 21 sukhocito duh%khashayya#m% vanes%u; di#rgham% ka#lam% nakulo ya#m asheta a#shi#vis%ah% kruddha iva shvasan bhr%sham%; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 22 tyakta#tma#nah% pa#rthiva#yodhana#ya; sama#dis%t%a# dharmara#jena vi#ra#h% rathaih% shubhraih% sainyam abhidravanto; dr%s%t%va# pashca#t tapsyate dha#rtara#s%t%rah% 23 shishu#n kr%ta#stra#n ashishu praka#sha#n; yada# dras%t%a# kauravah% pan~ca shu#ra#n tyaktva# pra#n%a#n kekaya#n a#dravantas; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 24 yada# gatodva#ham aku#jana#ks%am%; suvarn%ata#ram% ratham a#tata#yi# da#ntair yuktam% sahadevo 'dhiru#d%hah%; shira#m%si ra#jn~a#m% ks%epsyate ma#rgan%aughaih% 25 maha#bhaye sam%pravr%tte rathastham%; vivartama#nam% samare kr%ta#stram sarva#m% disham% sam%patantam% sami#ks%ya; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 26 hri#nis%edho nipun%ah% satyava#di#; maha#balah% sarvadharmopapannah% ga#ndha#rim a#rccham%s tumule ks%ipraka#ri#; ks%epta# jana#n sahadevas tarasvi# 27 yada# dras%t%a# draupadeya#n mahes%u#n~; shu#ra#n kr%ta#stra#n rathayuddhakovida#n a#shi#vis%a#n ghoravis%a#n iva#yatas; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 28 yada#bhimanyuh% paravi#ra gha#ti#; sharaih% para#n megha iva#bhivars%an viga#hita# kr%s%n%a samah% kr%ta#stras; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 29 yada# dras%t%a# ba#lam aba#la vi#ryam%; dvis%ac camu#m% mr%tyum iva#patantam saubhadram indra pratimam% kr%ta#stram%; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 30 prabhadraka#h% shi#ghratara# yuva#no; visha#rada#h% sim%hasama#na vi#rya#h% yada# ks%epta#ro dha#rtara#s%t%ra#n sa sainya#m%s; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 31 vr%ddhau vira#t%adrupadau maha#rathau; pr%thak camu#bhya#m abhivartama#nau yada# dras%t%a#rau dha#rtara#s%t%ra#n sa sainya#m%s; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 32 yada# kr%ta#stro drupadah% pracinvan~; shira#m%si yu#na#m% samare rathasthah% kruddhah% sharaish chetsyati ca#pamuktais; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 33 yada# vira#t%ah% paravi#ra gha#ti#; marma#ntare shatrucamu#m% praves%t%a# matsyaih% sa#rdham anr%sham%saru#pais; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 34 jyes%t%ham% ma#tsya#na#m anr%sham%sa ru#pam%; vira#t%a putram% rathinam% purasta#t yada# dras%t%a# dam%shitam% pa#n%d%ava#rthe; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 35 ran%e hate kaurava#n%a#m% pravi#re; shikhan%d%ina# sattame sham%tanu#je na ja#tu nah% shatravo dha#rayeyur; asam%shayam% satyam etad bravi#mi 36 yada# shikhan%d%i# rathinah% pracinvan; bhi#s%mam% rathena#bhiya#ta# varu#thi# divyair hayair avamr%dnan rathaugha#m%s; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 37 yada# dras%t%a# sr%n~jaya#na#m ani#ke; dhr%s%t%adyumnam% pramukhe rocama#nam astram% yasmai guhyam uva#ca dhi#ma#n; dron%as tada# tapsyati dha#rtara#s%t%rah% 38 yada# sa sena#patir aprameyah%; para#bhavann is%ubhir dha#rtara#s%t%ra#n dron%am% ran%e shatrusaho 'bhiya#ta#; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 39 hri#ma#n mani#s%i# balava#n manasvi#; sa laks%mi#va#n somaka#na#m% prabarhah% na ja#tu tam% shatravo 'nye saheran; yes%a#m% sa sya#d agran%i#r vr%s%n%isim%hah% 40 bru#ya#c ca ma# pravr%n%i#s%veti loke; yuddhe 'dviti#yam% sacivam% rathastham shiner napta#ram% pravr%n%i#ma sa#tyakim%; maha#balam% vi#tabhayam% kr%ta#stram 41 yada# shini#na#m adhipo mayoktah%; sharaih% para#n megha iva pravars%an praccha#dayis%yan~ sharaja#lena yodha#m%s; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 42 yada# dhr%tim% kurute yotsyama#nah%; sa di#rghaba#hur dr%d%hadhanva# maha#tma# sim%hasyeva gandham a#ghra#ya ga#vah%; sam%ves%t%ante shatravo 'sya#d yatha#gneh% 43 sa di#rghaba#hur dr%d%hadhanva# maha#tma#; bhindya#d giri#n sam%haret sarvaloka#n astre kr%ti# nipun%ah% ks%iprahasto; divi sthitah% su#rya iva#bhibha#ti 44 citrah% su#ks%mah% sukr%to ya#vad asya; astre yogo vr%s%n%isim%hasya bhu#ya#n yatha#vidham% yogam a#huh% prashastam%; sarvair gun%aih% sa#tyakis tair upetah% 45 hiran%mayam% shvetahayaish caturbhir; yada# yuktam% syandanam% ma#dhavasya dras%t%a# yuddhe sa#tyaker vai suyodhanas; tada# tapsyaty akr%ta#tma# sa mandah% 46 yada# ratham% hemaman%ipraka#sham%; shveta#shvayuktam% va#naraketum ugram dras%t%a# ran%e sam%yatam% keshavena; tada# tapsyaty akr%ta#tma# sa mandah% 47 yada# maurvya#s talanis%pes%am ugram%; maha#shabdam% vajranis%pes%a tulyam vidhu#yama#nasya maha#ran%e maya#; ga#n%d%i#vasya shros%yati mandabuddhih% 48 tato mu#d%ho dhr%tara#s%t%rasya putras; tapta# yuddhe durmatir duh%saha#yah% dr%s%t%va# sainyam% ba#n%avarn%a#ndha ka#ram%; prabhajyantam% gokulavad ran%a#gre 49 bala#haka#d uccaranti#va vidyut; sahasraghni# dvis%ata#m% sam%games%u asthicchido marmabhido vamec chara#m%s; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 50 yada# dras%t%a# jya# mukha#d va#n%a sam%gha#n; ga#n%d%i#vamukta#n patatah% shita#gra#n na#ga#n haya#n varmin%ash ca#dada#na#m%s; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 51 yada# mandah% paraba#n%a#n vimukta#n; mames%ubhir hriyama#n%a#n prati#pam tiryag vidva#m%sh chidyama#na#n ks%uraprais; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'navapsyat 52 yada# vipa#t%ha# mad bhujavipramukta#; dvija#h% phala#ni#va mahi#ruha#gra#t pracchetta#ra uttama#n*ga#ni yu#na#m%; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatapsyat 53 yada# dras%t%a# patatah% syandanebhyo; maha#gajebhyo 'shvagata#m%sh ca yodha#n sharair hata#n pa#tita#m%sh caiva ran*ge; tada# yuddham% dha#rtara#s%t%ro 'nvatasyat 54 pada#tisam%gha#n rathasam%gha#n samanta#d; vya#tta#nanah% ka#la iva#tates%uh% pran%otsya#mi jvalitair ba#n%avars%aih%; shatru#m%s tada# tapsyati mandabuddhih% 55 sarva# dishah% sam%patata# rathena; rajodhvastam% ga#n%d%ivena#pakr%ttam yada# dras%t%a# svabalam% sam%pramu#d%ham%; tada# pashca#t tapsyati mandabuddhih% 56 ka#m% dig bhu#tam% chinnaga#tram% visam%jn~am%; duryodhano draks%yati sarvasainyam hata#shvavi#ra#grya narendra na#gam%; pipa#sitam% shra#ntapatram% bhaya#rtam 57 a#rtasvaram% hanyama#nam% hatam% ca; viki#rn%akesha#sthi kapa#lasam%gham praja#pateh% karma yatha#rdha nis%t%hitam%; tada# dr%s%t%va# tapsyate mandabuddhih% 58 yada# rathe ga#n%d%ivam% va#sudevam%; divyam% shan*kham% pa#n~cajanyam% haya#m%sh ca tu#n%a#v aks%ayyau devadattam% ca ma#m% ca; dras%t%a# yuddhe dha#rtara#s%t%rah% sameta#n 59 udvartayan dasyu sam%gha#n sameta#n; pravartayan yugam anyad yuga#nte yada# dhaks%ya#my agnivat kauraveya#m%s; tada# tapta# dhr%tara#s%t%rah% saputrah% 60 saha bhra#ta# saha putrah% sa sainyo; bhras%t%aishvaryah% krodhavasho 'lpaceta#h% darpasya#nte vihite vepama#nah%; pashca#n mandas tapsyati dha#rtara#s%t%rah% 61 pu#rva#hne ma#m% kr%tajapyam% kada# cid; viprah% prova#codaka#nte manojn~am karavyam% te dus%karam% karma pa#rtha; yoddhavyam% te shatrubhih% savyasa#cin 62 indro va# te hariva#n vajrahastah%; purasta#d ya#tu samare 'ri#n vinighnan sugri#va yuktena rathena va# te; pashca#t kr%s%n%o raks%atu va#sudevah% 63 vavre ca#ham% vajrahasta#n mahendra#d; asmin yuddhe va#sudevam% saha#yam sa me labdho dasyuvadha#ya kr%s%n%o; manye caitad vihitam% daivatair me 64 ayudhyama#no manasa#pi yasya; jayam% kr%s%n%ah% purus%asya#bhinandet dhruvam% sarva#n so 'bhyati#ya#d amitra#n; sendra#n deva#n ma#nus%e na#sti cinta# 65 sa ba#hubhya#m% sa#garam uttiti#rs%en; mahodadhim% salilasya#prameyam tejasvinam% kr%s%n%am atyantashu#ram%; yuddhena yo va#sudevam% jigi#s%et 66 girim% ya iccheta talena bhettum%; shiloccayam% shvetam ati prama#n%am tasyaiva pa#n%ih% sa nakho vishi#ryen; na ca#pi kim% cit sa gires tu kurya#t 67 agnim% samiddham% shamayed bhuja#bhya#m%; candram% ca su#ryam% ca niva#rayeta hared deva#na#m amr%tam% prasahya; yuddhena yo va#sudevam% jigi#s%et 68 yo rukmin%i#m ekarathena bhojya#m; utsa#dya ra#jn~a#m% vis%ayam% prasahya uva#ha bha#rya#m% yashasa# jvalanti#m%; yasya#m% jajn~e rakmin%eyo maha#tma# 69 ayam% ga#ndhara#m%s tarasa# sam%pramathya; jitva# putra#n nagna jitah% samagra#n baddham% mumoca vinadantam% prasahya; sudarshani#yam% devata#na#m% lala#mam 70 ayam% kava#t%e nijagha#na pa#n%d%yam%; tatha# kalin*ga#n dantaku#re mamarda anena dagdha# vars%apu#ga#n vina#tha#; va#ra#n%asi# nagari# sam%babhu#va 71 yam% sma yuddhe manyate 'nyair ajeyam; ekalavyam% na#ma nis%a#dara#jam vegeneva shailam abhihatya jambhah%; shete sa kr%s%n%ena hatah% para#suh% 72 tathograsenasya sutam% pradus%t%am%; vr%s%n%yandhaka#na#m% madhyaga#m% tapantam apa#tayad baladeva dviti#yo; hatva# dadau cograsena#ya ra#jyam 73 ayam% saubham% yodhaya#m a#sa svastham%; vibhi#s%an%am% ma#yaya# sha#lvara#jam saubhadva#ri pratyagr%hn%a#c chataghni#m%; dorbhya#m% ka enam% vis%aheta martyah% 74 pra#gjyotis%am% na#ma babhu#va durgam%; puram% ghoram asura#n%a#m asahyam maha#balo narakas tatra bhaumo; jaha#ra#ditya# man%ikun%d%ale shubhe 75 na tam% deva#h% saha shakren%a sehire; sama#gata#haran%a#ya bhi#ta#h% dr%s%t%va# ca te vikramam% keshavasya; balam% tathaiva#stram ava#ran%i#yam 76 ja#nanto 'sya prakr%tim% keshavasya; nyayojayan dasyu vadha#ya kr%s%n%am sa tat karma pratishushra#va dus%karam; aishvaryava#n siddhis%u va#sudevah% 77 nirmocane s%at% sahasra#n%i hatva#; sam%chidya pa#sha#n sahasa# ks%ura#nta#n muram% hatva# vinihatyaughara#ks%asam%; nirmocanam% ca#pi jaga#ma vi#rah% 78 tatraiva tena#sya babhu#va yuddham%; maha#balena#tibalasya vis%n%oh% shete sa kr%s%n%ena hatah% para#sur; va#teneva mathitah% karn%ika#rah% 79 a#hr%tya kr%s%n%o man%ikun%d%ale te; hatva# ca bhaumam% narakam% muram% ca shriya# vr%to yashasa# caiva dhi#ma#n; pratya#jaga#ma#pratima prabha#vah% 80 tasmai vara#n adadam%s tatra deva#; dr%s%t%va# bhi#mam% karma ran%e kr%tam% tat shramash ca te yudhyama#nasya na sya#d; a#ka#she va# apsu caiva kramah% sya#t 81 shastra#n%i ga#tre ca na te kramerann; ity eva kr%s%n%ash ca tatah% kr%ta#rthah% evam%ru#pe va#sudeve 'prameye; maha#bale gun%asam%pat sadaiva 82 tam asahyam% vis%n%um anantavi#ryam; a#sham%sate dha#rara#s%t%ro balena yada# hy enam% tarkayate dura#tma#; tac ca#py ayam% sahate 'sma#n sami#ks%ya 83 parya#gatam% mama kr%s%n%asya caiva; yo manyate kalaham% sam%prayujya shakyam% hartum% pa#n%d%ava#na#m% mamatvam%; tad vedita# sam%yugam% tatra gatva# 84 namaskr%tva# sha#m%tanava#ya ra#jn~e; dron%a#ya#tho saha putra#ya caiva sha#radvata#ya#pratidvandvine ca; yotsya#my aham% ra#jyam abhi#psama#nah% 85 dharmen%a#stram% niyatam% tasya manye; yo yotsyate pa#n%d%avair dharmaca#ri# mithya# ghale nirjita# vai nr%sham%saih%; sam%vatsara#n dva#dasha pa#n%d%uputra#h% 86 ava#pya kr%cchram% vihitam% hy aran%ye; di#rgham% ka#lam% caikam ajn~a#tacarya#m te hy akasma#j ji#vitam% pa#n%d%ava#na#m%; na mr%s%yante ha#rtara#s%t%ra#h% padastha#h% 87 te ced asma#n yudhyama#na#n~ jayeyur; devair api#ndra pramukhaih% saha#yaih% dharma#d adharmash carito gari#ya#n; iti dhruvam% na#sti kr%tam% na sa#dhu 88 na ced imam% purus%am% karma baddham%; na ced asma#n manyate 'sau vishis%t%a#n a#sham%se 'ham% va#sudeva dviti#yo; duryodhanam% sa#nubandham% nihantum 89 na ced idam% karma nares%u baddham%; na vidyate purus%asya svakarma idam% ca tac ca#pi sami#ks%ya nu#nam%; para#jayo dha#rtara#s%t%rasya sa#dhuh% 90 pratyaks%am% vah% kuravo yad bravi#mi; yudhyama#na# dha#rtara#s%t%ra# na santi anyatra yuddha#t kuravah% pari#psan; na yudhyata#m% shes%a iha#sti kash cit 91 hatva# tv aham% dha#rtara#s%t%ra#n sa karn%a#n; ra#jyam% kuru#n%a#m avajeta# samagram yad vah% ka#ryam% tat kurudhvam% yatha#svam; is%t%a#n da#ra#n a#tmaja#m%sh copabhun*kte 92 apy evam% no bra#hman%a#h% santi vr%ddha#; bahushruta#h% shi#lavantah% kuli#na#h% sa#m%vatsara# jyotis%i ca#pi yukta#; naks%atrayoges%u ca nishcayajn~a#h% 93 ucca#vacam% daivayuktam% rahasyam%; divya#h% prashna# mr%gacakra# muhu#rta#h% ks%ayam% maha#ntam% kurusr%n~jaya#na#m%; nivedayante pa#n%d%ava#na#m% jayam% ca 94 tatha# hi no manyate 'ja#tashatruh%; sam%siddha#rtho dvis%ata#m% nigraha#ya jana#rdanash ca#py aparoks%a vidyo; na sam%shayam% pashyati vr%s%n%isim%hah% 95 aham% ca ja#na#mi bhavis%ya ru#pam%; pashya#mi buddhya# svayam apramattah% dr%s%t%ish ca me na vyathate pura#n%i#; yudhyama#na# dha#rtara#s%t%ra# na santi 96 ana#labdham% jr%mbhati ga#n%d%ivam% dhanur; ana#labdha# kampati me dhanurjya# ba#n%a#sh ca me tu#n%amukha#d visr%jya; muhur muhur gantum ushanti caiva 97 saikyah% kosha#n nih%sarati prasanno; hitveva ji#rn%a#m uragas tvacam% sva#m dhvaje va#co raudraru#pa# vadanti; kada# ratho yoks%yate te kiri#t%in 98 goma#yusam%gha#sh ca vadanti ra#trau; raks%a#m%sy atho nis%patanty antariks%a#t mr%ga#h% shr%ga#la#h% shitikan%t%ha#sh ca ka#ka#; gr%dhra# bad%a#sh caiva taraks%avash ca 99 suparn%apa#ta#sh ca patanti pashca#d; dr%s%t%va# ratham% shvetahayaprayuktam aham% hy ekah% pa#rthiva#n sarvayodha#n~; shara#n vars%an mr%tyulokam% nayeyam 100 sama#dada#nah% pr%thag astrama#rga#n; yatha#gnir iddho gahanam% nida#ghe sthu#n%a#karn%am% pa#shupatam% ca ghoram%; tatha# brahma#stram% yac ca shakro viveda 101 vadhe dhr%to vegavatah% pramun~can; na#ham% praja#h% kim% cid iva#vashis%ye sha#ntim% lapsye paramo hy es%a bha#vah%; sthiro mama bru#hi ga#valgan%e ta#n 102 nityam% punah% sacivair yair avocad; deva#n api#ndra pramukha#n saha#ya#n tair manyate kalaham% sam%prayujya; sa dha#rtara#s%t%rah% pashyata moham asya 103 vr%ddho bhi#s%mah% sha#m%tanavah% kr%pash ca; dron%ah% saputro vidurash ca dhi#ma#n ete sarve yadvad ante tad astu; a#yus%mantah% kuravah% santu sarve | | 1 [v] samavetes%u sarves%u tes%u ra#jasu bha#rata duryodhanam idam% va#kyam% bhi#s%mah% sha#m%tanavo 'bravi#t 2 br%haspatish coshana# ca bra#hman%am% paryupasthitau marutash ca sahendren%a vasavash ca saha#shvinau 3 a#ditya#sh caiva sa#dhya#sh ca ye ca saptars%ayo divi vishva#vasush ca gandharvah% shubha#sh ca#parasa#m% gan%a#h% 4 namaskr%tvopajagmus te lokavr%ddham% pita#maham pariva#rya ca vishvesham% parya#sata divaukasah% 5 tes%a#m% manash ca tejash ca#py a#dada#nau divaukasa#m pu#rvadevau vyatikra#ntau narana#ra#yan%a#v r%s%i# 6 br%haspatish ca papraccha bra#hman%am% ka#v ima#v iti bhavantam% nopatis%t%hete tau nah% sham%sa pita#maha 7 ya#v etau pr%thivi#m% dya#m% ca bha#sayantau tapasvinau jvalantau rocama#nau ca vya#pya#ti#tau maha#balau 8 narana#ra#yan%a#v etau loka#l lokam% sama#sthitau u#rjitau svena tapasa# maha#sattvapara#kramau 9 etau hi karman%a# loka#n nandaya#m a#satur dhruvau asura#n%a#m abha#va#ya devagandharvapu#jitau 10 jaga#ma shakras tac chrutva# yatra tau tepatus tapah% sa#rdham% devagan%aih% sarvair br%haspatipurogamaih% 11 tada# deva#sure ghore bhaye ja#te divaukasa#m aya#cata maha#tma#nau narana#ra#yan%au varam 12 ta#v abru#ta#m% vr%n%i#s%veti tada# bharatasattama athaita#v abravi#c chakrah% sa#hyam% nah% kriyata#m iti 13 tatas tau shakram abru#ta#m% karis%ya#vo yad icchasi ta#bhya#m% sa sahitah% shakro vijigye daityada#nava#n 14 nara indrasya sam%gra#me hatva# shatru#n param%tapah% pauloma#n ka#lakhan~ja#m%sh ca sahasra#n%i shata#ni ca 15 es%a bhra#nte rathe tis%t%han bhallena#paharac chirah% jambhasya grasama#nasya yajn~am arjuna a#have 16 es%a pa#re samudrasya hiran%yapuram a#rujat hatva# s%as%t%isahasra#n%i niva#takavaca#n ran%e 17 es%a deva#n sahendren%a jitva# parapuram%jayah% atarpayan maha#ba#hur arjuno ja#tavedasam na#ra#yan%as tathaiva#tra bhu#yaso 'nya#n~ jagha#na ha 18 evam etau maha#vi#ryau tau pashyata sama#gatau va#sudeva#rjunau vi#rau samavetau maha#rathau 19 narana#ra#yan%au devau pu#rvadeva#v iti shrutih% ajeyau ma#nus%e loke sendrair api sura#suraih% 20 es%a na#ra#yan%ah% kr%s%n%ah% phalgunas tu narah% smr%tah% na#ra#yan%o narash caiva sattvam ekam% dvidha#kr%tam 21 etau hi karman%a# loka#n ashnuva#te 'ks%aya#n dhruva#n tatra tatraiva ja#yete yuddhaka#le punah% punah% 22 tasma#t karmaiva kartavyam iti hova#ca na#radah% etad dhi sarvam a#cas%t%a vr%s%n%icakrasya vedavit 23 shan*khacakragada#hastam% yada# draks%yasi keshavam parya#dada#nam% ca#stra#n%i bhi#madhanva#nam arjunam 24 sana#tanau maha#tma#nau kr%s%n%a#v ekarathe sthitau duryodhana tada# ta#ta smarta#si vacanam% mama 25 no ced ayam abha#vah% sya#t kuru#n%a#m% pratyupasthitah% artha#c ca ta#ta dharma#c ca tava buddhir upapluta# 26 na ced grahi#s%yase va#kyam% shrota#si subahu#n hata#n tavaiva hi matam% sarve kuravah% paryupa#sate 27 traya#n%a#m eva ca matam% tattvam eko 'numanyase ra#men%a caiva shaptasya karn%asya bharatars%abha 28 durja#teh% su#taputrasya shakuneh% saubalasya ca tatha# ks%udrasya pa#pasya bhra#tur duh%sha#sanasya ca 29 [karn%a] naivam a#yus%mata# va#cyam% yan ma#m a#ttha pita#maha ks%atradharme sthito hy asmi svadharma#d anapeyiva#n 30 kim% ca#nyan mayi durvr%ttam% yena ma#m% parigarhase na hi me vr%jinam% kim% cid dha#rtara#s%t%ra# viduh% kva cit 31 ra#jn~o hi dhr%tara#s%t%rasya sarvam% ka#ryam% priyam% maya# tatha# duryodhanasya#pi sa hi ra#jye sama#hitah% 32 karn%asya tu vacah% shrutva# bhi#s%mah% sha#m%tanavah% punah% dhr%tara#s%t%ram% maha#ra#jam a#bha#s%yedam% vaco 'bravi#t 33 yad ayam% katthate nityam% hanta#ham% pa#n%d%ava#n iti na#yam% kala#pi sam%pu#rn%a# pa#n%d%ava#na#m% maha#tmana#m 34 anayo yo 'yam a#ganta# putra#n%a#m% te dura#tmana#m tad asya karma ja#ni#hi su#taputrasya durmateh% 35 enam a#shritya putras te mandabuddhih% suyodhanah% avamanyata ta#n vi#ra#n devaputra#n arim%dama#n 36 kim% ca#py anena tat karmakr%tam% pu#rvam% sudus%karam tair yatha# pa#n%d%avaih% sarvair ekaikena kr%tam% pura# 37 dr%s%t%va# vira#t%anagare bhra#taram% nihatam% priyam dhanam%jayena vikramya kim anena tada# kr%tam 38 sahita#n hi kuru#n sarva#n abhiya#to dhanam%jayah% pramathya ca#cchinad ga#vah% kim ayam% pros%itas tada# 39 gandharvair ghos%aya#tra#ya#m% hriyate yat sutas tava kva tada# su#taputro 'bhu#d ya ida#ni#m% vr%s%a#yate 40 nanu tatra#pi pa#rthena bhi#mena ca maha#tmana# yama#bhya#m eva ca#gamya gandharva#s te para#jita#h% 41 eta#ny asya mr%s%okta#ni bahu#ni bharatars%abha vikatthanasya bhadram% te sada# dharma#rthalopinah% 42 bhi#s%masya tu vacah% shrutva# bha#radva#jo maha#mana#h% dhr%tara#s%t%ram uva#cedam% ra#jamadhye 'bhipu#jayan 43 yad a#ha bharatashres%t%ho bhi#s%mas tat kriyata#m% nr%pa na ka#mam arthalipsu#na#m% vacanam% kartum arhasi 44 pura# yuddha#t sa#dhu manye pa#n%d%avaih% saha sam%gama yad va#kyam arjunenoktam% sam%jayena niveditam 45 sarvam% tad abhija#na#mi karis%yati ca pa#n%d%avah% na hy asya tris%u lokes%u sadr%sho 'sti dhanurdharah% 46 ana#dr%tya tu tad va#kyam arthavad dron%a bhi#s%mayoh% tatah% sa sam%jayam% ra#ja# paryapr%cchata pa#n%d%avam 47 tadaiva kuravah% sarve nira#sha# ji#vite 'bhavan bhi#s%madron%au yada# ra#ja# na samyag anubha#s%ate | | 1 [dhr%] kim asau pa#n%d%avo ra#ja# dharmaputro 'bhyabha#s%ata shrutvema# bahula#h% sena#h% pratyarthena sama#gata#h% 2 kim icchaty abhisam%rambha#d yotsyama#no yudhis%t%hirah% kasya svid bhra#tr%putra#n%a#m% cinta#su mukham i#ks%ate 3 ke svid enam% va#rayanti sha#mya yudhyeti va# punah% nikr%tya# kopitam% mandair dharmajn~am% dharmaca#rin%am 4 [samjaya] ra#jn~o mukham udi#ks%ante pa#n~ca#la#h% pa#n%d%avaih% saha yudhis%t%hirasya bhadram% te sa sarva#n anusha#sti ca 5 pr%thag bu#ta#h% pa#n%d%ava#na#m% pa#n~ca#la#na#m% rathavraja#h% a#ya#ntam abhinandanti kunti#putram% yudhis%t%hiram 6 tamah% su#ryam ivodyantam% kaunteyam% di#ptatejasam pa#n~ca#la#h% pratinandanti tejora#shim ivodyatam 7 a# gopa#la#vi pa#lebhyo nandama#nam% yudhis%t%hiram pa#n~ca#la#h% kekaya# matsya#h% pratinandanti pa#n%d%avam 8 bra#hman%yo ra#japutryash ca visha#m% duhitarash ca ya#h% kri#d%antyo 'bhisama#ya#nti pa#rtham% sam%naddham i#ks%itum 9 sam%jaya#caks%va kena#sma#n pa#n%d%ava# abhyayun~jata dhr%s%t%adyumnena sena#nya# somaka#h% kim%bala# iva 10 ga#valgan%is tu tat pr%s%t%ah% sabha#ya#m% kurusam%sadi nih%shvasya subhr%sham% di#rgham% muhuh% sam%cintayann iva tatra#nimittato daiva#t su#tam% kashmalam a#vishat 11 tada#cacaks%e purus%ah% sabha#ya#m% ra#jasam%sadi sam%jayo 'yam% maha#ra#ja mu#rcchitah% patito bhuvi va#cam% na sr%jate ka#m%cid dhi#na prajn~o 'lpacetanah% 12 apashyat sam%jayo nu#nam% kunti#putra#n maha#ratha#n tair asya purus%avya#ghrair bhr%sham udvejitam% manah% 13 sam%jayash cetana#m% labdhva# pratya#shvasyedam abravi#t dhr%tara#s%t%ram% maha#ra#ja sabha#ya#m% kurusam%sadi 14 dr%s%t%ava#n asmi ra#jendra kunti#putra#n maha#ratha#n matsyara#jagr%ha#va#sa#d avarodhena karshita#n shr%n%u yair hi maha#ra#ja pa#n%d%ava# abhyayun~jata 15 yo naiva ros%a#n na bhaya#n na ka#ma#n na#rthaka#ran%a#t na hetuva#da#d dhama#tma# satyam% jahya#t katham% cana 16 yah% prama#n%am% maha#ra#ja dharme dharmabhr%ta#m% varah% aja#tashatrun%a# tena pa#n%d%ava# abhyayun~jata 17 yasya ba#hubale tulyah% pr%thivya#m% na#sti kash cana yo vai sarva#n mahi#pa#la#n vashe cakre dhanurdharah% tena vo bhi#masenena pa#n%d%ava# abhyayun~jata 18 nih%sr%ta#na#m% jatu gr%ha#d dhid%imba#t purus%a#daka#t ya es%a#m abhavad dvi#pah% kunti#putro vr%kodarah% 19 ya#jn~aseni#m atho yatra sindhura#jo 'pakr%s%t%ava#n tatrais%a#m abhavad dvi#pah% kunti#putro vr%kodarah% 20 yash ca ta#n sam%gata#n sarva#n pa#n%d%ava#n va#ran%a#vate dahyato mocaya#m a#sa tena vas te 'bhyayun~jata 21 kr%s%n%a#ya#sh carata# pri#tim% yena krodhavasha# hata#h% pravishya vis%amam% ghoram% parvatam% gandhama#danam 22 yasya na#ma#yutam% vi#ryam% bhujayoh% sa#ram arpitam tena vo bhi#masenena pa#n%d%ava# abhyayun~jata 23 kr%s%n%a dviti#yo vikramya tus%t%yartham% ja#tavedasah% ajayad yah% pura# vi#ro yudhyama#nam% puram%daram 24 yah% sa sa#ks%a#n maha#devam% girisham% shu#lapa#n%inam tos%aya#m a#sa yuddhena devadevam uma#patim 25 yash ca sarva#n vashe cakre lokapa#la#n dhanurdharah% tena vo vijayena#jau pa#n%d%ava# abhyayun~jata 26 yah% prati#ci#m% disham% cakre vashe meccha gana#yuta#m sa tatra nakulo yoddha# citrayodhi# vyavasthitah% 27 tena vo darshani#yena vi#ren%a#ti dhanurbhr%ta# ma#dri#putren%a kauravya pa#n%d%ava# abhyayun~jata 28 yah% ka#shi#n an*gamagadha#n kalin*ga#m%sh ca yudha#jayat tena vah% sahadevena pa#n%d%ava# abhyayun~jata 29 yasya vi#ryen%a sadr%sha#sh catva#ro bhuvi ma#nava#h% ashvattha#ma# dhr%s%t%aketuh% pradyumno rukmir eva ca 30 tena vah% sahadevena pa#n%d%ava# abhyayun~jata yavi#yasa# nr%vi#ren%a ma#dri# nandikaren%a ca 31 tapash caca#ra ya# ghoram% ka#shikanya# pura# sati# bhi#s%masya vadham icchanti# pretya#pi bharatars%abha 32 pa#n~ca#lasya suta# jajn~e daiva#c ca sa punah% puma#n stri#pum%soh% purus%avya#ghra yah% sa veda gun%a#gun%a#n 33 yah% kalin*ga#n sama#pede pa#n~ca#lo yuddhadurmadah% shikhan%d%ina# vah% kuravah% kr%ta#stren%a#bhyayun~jata 34 ya#m% yaks%ah% purus%am% cakre bhi#s%masya nidhane kila mahes%va#sena raudren%a pa#n%d%ava# abhyayun~jata 35 mahes%va#sa# ra#japutra# bha#ratah% pan~ca kekaya#h% sumr%s%t%akavaca#h% shu#ra#s taish ca vas te 'bhyayun~jata 36 yo di#rghaba#huh% ks%ipra#stro dhr%tima#n satyavikramah% tena vo vr%s%n%ivi#ren%a yuyudha#nena sam%garah% 37 ya a#si#c charan%am% ka#le pa#n%d%ava#na#m% maha#tmana#m ran%e tena vira#t%ena pa#n%d%ava# abhyayun~jata 38 yah% sa ka#shipati# ra#ja# va#ra#n%asya#m% maha#rathah% sa tes%a#m abhavad yodha# tena vas te 'bhyayun~jata 39 shishubhir durjayaih% sam%khye draupadeyair maha#tmabhih% a#shi#vis%asamasparshaih% pa#n%d%ava# abhyayun~jata 40 yah% kr%s%n%a sadr%sho vi#rye yudhis%t%hira samo dame tena#bhimanyuna# sam%khye pa#n%d%ava# abhyayun~jata 41 yash caiva#pratimo vi#rye dhr%s%t%aketur maha#yasha#h% duh%sahah% samare kruddhah% shaishupa#lir maha#rathah% tena vash cedira#jena pa#n%d%ava# abhyayun~jata 42 yah% sam%shrayah% pa#n%d%ava#na#m% deva#na#m iva va#savah% tena vo va#sudevena pa#n%d%ava# abhyayun~jata 43 tatha# cedipater bhra#ta# sharabho bharatars%abha karakars%en%a sahitas ta#bhya#m% vas te 'bhyayun~jata 44 ja#ra# sam%dhih% sahadevo jayatsenash ca ta#v ubhau drupadash ca maha#teja# balena mahata# vr%tah% tyakta#tma# pa#n%d%ava#rtha#ya yotsyama#no vyavasthitah% 45 ete ca#nye ca bahavah% pra#cyodi#cya# mahi#ks%itah% shatasho ya#n apa#shritya dharmara#jo vyavasthitah% | | 1 [dhr%] sarva ete mahotsa#ha# ye tvaya# pariki#rtita#h% ekatas tv eva te sarve sameta# bhi#ma ekatah% 2 bhi#masena#d dhi me bhu#yo bhayam% sam%ja#yate mahat kruddha#d amars%an%a#t ta#ta vya#ghra#d iva maha#ruroh% 3 ja#garmi ra#trayah% sarva# di#rgham us%n%am% ca nih%shvasan bhi#to vr%kodara#t ta#ta sim%ha#t pashur iva#balah% 4 na hi tasya maha#ba#hor akra pratimatejasah% sainye 'smin pratipashya#mi ya enam% vis%ahed yudhi 5 amars%an%ash ca kaunteyo dr%d%havairash ca pa#n%d%avah% anarma ha#si# sonma#das tiryak preks%i# maha#svanah% 6 maha#vego mahotsa#ho maha#ba#hur maha#balah% manda#na#m% mama putra#n%a#m% yuddhena#ntam% karis%yati 7 u#rugra#hagr%hi#ta#na#m% gada#m% bibhrad vr%kodarah% kuru#n%a#m r%s%abho yuddhe dan%d%apa#n%ir iva#ntakah% 8 saikya#yasamayi#m% ghora#m% gada#m% ka#n~canabhu#s%ita#m manasa#ham% prapashya#mi brahmadan%d%am ivodyatam 9 yatha# ruru#n%a#m% yu#thes%u sim%ho ja#tabalash caret ma#makes%u tatha# bhi#mo bales%u vicaris%yati 10 sarves%a#m% mama putra#n%a#m% sa ekah% kru#ra vikramah% bahv a#shi#viprati#pash ca ba#lye 'pi rabhasah% sada# 11 udvepate me hr%dayam% yada# duryodhana#dayah% ba#lye 'pi tena yudhyanto va#ran%eneva mardita#h% 12 tasya vi#ryen%a sam%klis%t%a# nityam eva suta# mama sa eva hetur bhedasya bhi#mo bhi#mapara#kramah% 13 grasama#nam ani#ka#ni narava#ran%ava#jina#m pashya#mi#va#grato bhi#mam% krodhamu#rchitam a#have 14 astre dron%a#rjuna samam% va#yuvegasamam% jave sam%jaya#caks%va me shu#ram% bhi#masenam amars%an%am 15 atila#bham% tu manye 'ham% yat tena ripugha#tina# tadaiva na hata#h% sarve mama putra# manasvina# 16 yena bhi#mabala# yaks%a# ra#ks%asa#sh ca sama#hata#h% katham% tasya ran%e vegam% ma#nus%ah% prasahis%yati 17 na sa ja#tu vashe tasthau mama ba#lo 'pi sam%jaya kim% punar mama dus%putraih% klis%t%ah% sam%prati pa#n%d%avah% 18 nis%t%hurah% sa ca nais%t%hurya#d bhajyed api na sam%namet tiryak preks%i# sam%hatabhru#h% katham% sha#myed vr%kodarah% 19 br%had am%so 'pratibalo gauras ta#la ivodgatah% prama#n%ato bhi#masenah% pra#deshena#dhiko 'rjuna#t 20 javena va#jino 'tyeti balena#tyeti kun~jara#n avyaktajalpi# madhv aks%o madhyamah% pa#n%d%avo bali# 21 iti ba#lye shrutah% pu#rvam% maya# vya#sa mukha#t pura# ru#pato vi#ryatash caiva ya#tha#tathyena pa#n%d%avah% 22 a#yasena sa dan%d%ena ratha#n na#ga#n haya#n nara#n hanis%yati ran%e kruddho bhi#mah% praharata#m% varah% 23 amars%i# nityasam%rabdho raudrah% kru#rapara#kramah% mama ta#ta prati#pa#ni kurvan pu#rvam% vima#nitah% 24 nis%ki#rn%a#m a#yasi#m% sthu#la#m% suparva#m% ka#n~cani#m% gada#m shataghni#m% shatanirhra#da#m% katham% shaks%yanti me suta#h% 25 apa#ram aplava#ga#dham% samudram% sharaveginam bhi#masenamayam% durgam% ta#ta manda#s titi#rs%avah% 26 kroshato me na shr%n%vanti ba#la#h% pan%d%itama#ninah% vis%amam% na#vabudhyante prapa#tam% madhu darshinah% 27 sam%yugam% ye karis%yanti nararu#pen%a va#yuna# niyatam% codita# dha#tra# sim%heneva maha#mr%ga#h% 28 shaikya#m% ta#ta catus%kis%kum% s%ad% asrim amitaujasam prahita#m% duh%khasam%sparsha#m% katham% shaks%yanti me suta#h% 29 gada#m% bhra#mayatas tasya bhindato hastimastaka#n sr%kkin%i# leliha#nasya ba#s%pam utsr%jato muhuh% 30 uddishya pa#ta#n patatah% kurvato bhairava#n rava#n prati#pa#n patato matta#n kun~jara#n pratigarjatah% 31 viga#hya rathama#rges%u vara#n uddishya nighnatah% agneh% prajvalitasyeva api mucyeta me praja# 32 vi#thi#m% kurvan maha#ba#hur dra#vayan mama va#hini#m nr%tyann iva gada#pa#n%ir yuga#ntam% darshayis%yati 33 prabhinna iva ma#tan*gah% prabhan~jan pus%pita#n druma#n praveks%yati ran%e sena#m% putra#n%a#m% me vr%kodarah% 34 kurvan ratha#n vipurus%a#n vidhvaja#n bhagnapus%kara#n a#rujan purus%avya#ghro rathinah% sa#dinas tatha# 35 gan*ga# vega iva#nu#pa#m%s ti#raja#n vividha#n druma#n praveks%yati maha#sena#m% putra#n%a#m% mama sam%jaya 36 vasham% nu#nam% gamis%yanti bhi#masenabala#rdita#h% mama putra#sh ca bhr%tya#sh ca ra#ja#nash caiva sam%jaya 37 yena ra#ja# maha#vi#ryah% pravishya#ntah%puram% pura# va#sudevasaha#yena jara#sam%dho nipa#titah% 38 kr%tsneyam% pr%thivi# devi# jara#sam%dhena dhi#mata# ma#gadhendren%a balina# vashe kr%tva# prata#pita# 39 bhi#s%ma prata#pa#t kuravo nayena#ndhakavr%s%n%ayah% te na tasya vasham% jagmuh% kevalam% daivam eva va# 40 sa gatva# pa#n%d%uputren%a tarasa# ba#husha#lina# ana#yudhena vi#ren%a nihatah% kim% tato 'dhikam 41 di#rghaka#lena sam%siktam% vis%am a#shi#vis%o yatha# sa moks%yati ran%e tejah% putres%u mama sam%jaya 42 mahendra iva vajren%a da#nava#n deva sattamah% bhi#maseno gada#pa#n%ih% su#dayis%yati me suta#n 43 avis%ahyam ana#va#ryam% ti#vravegapara#kramam pashya#mi#va#tita#mra#ks%am a#patantam% vr%kodaram 44 agadasya#py adhanus%o virathasya vivarman%ah% ba#hubhya#m% yudhyama#nasya kas tis%t%hed agratah% puma#n 45 bhi#s%mo dron%ash ca vipro 'yam% kr%pah% sha#radvatas tatha# ja#nanty ete yathaiva#ham% vi#ryajn~as tasya dhi#matah% 46 a#rya vratam% tu ja#nantah% sam%gara#n na bibhitsavah% sena#mukhes%u stha#syanti ma#maka#na#m% narars%abha#h% 47 bali#yah% sarvato dis%t%am% purus%asya vishes%atah% pashyann api jayam% tes%a#m% na niyaccha#mi yat suta#n 48 te pura#n%am% mahes%va#sa# ma#rgam aindram% sama#sthita#h% tyaks%yanti tumule pra#n%a#n raks%antah% pa#rthivam% yashah% 49 yathais%a#m% ma#maka#s ta#ta tathais%a#m% pa#n%d%ava# api pautra# bhi#s%masya shis%ya#sh ca dron%asya ca kr%pasya ca 50 yat tv asmad a#shrayam% kim% cid dattam is%t%am% ca sam%jaya tasya#pacitim a#ryatva#t karta#rah% sthavira#s trayah% 51 a#dada#nasya shastram% hi ks%atradharmam% pari#psatah% nidhanam% bra#hman%asya#jau varam eva#hur uttamam 52 sa vai shoca#mi sarva#n vai ye yuyutsanti pa#n%d%ava#n vikrus%t%am% viduren%a#dau tad etad bhayam a#gatam 53 na tu manye vigha#ta#ya jn~a#nam% duh%khasya sam%jaya bhavaty atibale hy etaj jn~a#nam apy upagha#takam 54 r%s%ayo hy api nirmukta#h% pashyanto lokasam%graha#n sukhe bhavanti sukhinas tatha# duh%khena duh%khita#h% 55 kim% punar yo 'ham a#saktas tatra tatra sahasradha# putres%u ra#jyada#res%u pautres%v api ca bandhus%u 56 sam%shaye tu mahaty asmin kim% nu me ks%amam uttamam vina#sham% hy eva pashya#mi kuru#n%a#m anucintayan 57 dyu#tapramukham a#bha#ti kuru#n%a#m% vyasanam% mahat mandenaishvaryaka#mena lobha#t pa#pam idam% kr%tam 58 manye parya#ya dharmo 'yam% ka#lasya#tyanta ga#minah% cakre pradhir iva#sakto na#sya shakyam% pala#yitum 59 kim% nu ka#ryam% katham% kurya#m% kva nu gaccha#mi sam%jaya ete nashyanti kuravo manda#h% ka#lavasham% gata#h% 60 avasho 'ham% pura# ta#ta putra#n%a#m% nihate shate shros%ya#mi ninadam% stri#n%a#m% katham% ma#m% maran%am% spr%shet 61 yatha# nida#ghe jvalanah% samiddho; dahet kaks%am% va#yuna# codyama#nah% gada#hastah% pa#n%d%avas tadvad eva; hanta# madi#ya#n sahito 'rjunena | | 1 [dhr%] yasya vai na#nr%ta# va#cah% pravr%tta# anushushrumah% trailokyam api tasya sya#d yodha# yasya dhanam%jayah% 2 tasyaiva ca na pashya#mi yudhi ga#n%d%i#vadhanvanah% anisham% cintaya#no 'pi yah% prati#ya#d rathena tam 3 asyatah% karn%ina#li#ka#n ma#rgan%a#n hr%dayac chidah% pratyeta# na samah% kash cid yudhi ga#n%d%i#vadhanvanah% 4 dron%akarn%au prati#ya#ta#m% yadi vi#rau narars%abhau ma#ha#tmya#t sam%shayo loke na tv asti vijayo mama 5 ghr%n%i# karn%ah% prama#di# ca a#ca#ryah% sthaviro guruh% samartho balava#n pa#rtho dr%d%hadhanva# jitaklamah% bhavet sutumulam% yuddham% sarvasho 'py apara#jayah% 6 sarve hy astravidah% shu#ra#h% sarve pra#pta# mahad yashah% api sarma#maraishvaryam% tyajeyur na punar jayam vadhe nu#nam% bhavec cha#ntis tayor va# phalgunasya va# 7 na tu jeta#rjunasya#sti hanta# ca#sya na vidyate manyus tasya katham% sha#myen manda#n prati ya utthitah% 8 anye 'py astra#n%i ja#nanti ji#yante ca jayanti ca eka#ntavijayas tv eva shru#yate phalgunasya ha 9 trayas trim%shat sama#hu#ya kha#n%d%ave 'gnim atarpayat jiga#ya ca sura#n sarva#n na#sya vedmi para#jayam 10 yasya yanta# hr%s%i#keshah% shi#lavr%ttasamo yudhi dhruvas tasya jayas ta#ta yathendrasya jayas tatha# 11 kr%s%n%a#v ekarathe yatta#v adhijyam% ga#n%d%ivam% dhanuh% yugapat tri#n%i teja#m%si sameta#ny anushushrumah% 12 naiva no 'sti dhanus ta#dr%n* na yoddha# na ca sa#rathih% tac ca manda# na ja#nanti duryodhana vasha#nuga#h% 13 shes%ayed ashanir di#pto nipatan mu#rdhni sam%jaya na tu shes%am% shara#h% kuryur asta#s ta#ta kiri#t%ina# 14 api ca#syann iva#bha#ti nighnann iva ca phalgunah% uddharann iva ka#yebhyah% shira#m%si sharavr%s%t%ibhih% 15 api ba#n%amayam% tejah% pradi#ptam iva sarvatah% ga#n%d%i#veddham% daheta#jau putra#n%a#m% mama va#hini#m 16 api sa# rathaghos%en%a bhaya#rta# savyasa#cinah% vitrasta# bahula# sena# bha#rati# pratibha#ti me 17 yatha# kaks%am% dahaty agnih% pravr%ddhah% sarvatash caran maha#rcir aniloddhu#tas tadvad dhaks%yati ma#maka#n 18 yadodvaman nishita#n ba#n%asam%gha#n; stha#ta#tata#yi# samare kiri#t%i# sr%s%t%o 'ntakah% sarvaharo vidha#tra#; yatha# bhavet tadvad ava#ran%i#yah% 19 yada# hy abhi#ks%n%am% subahu#n praka#ra#n~; shrota#smi ta#n a#vasathe kuru#n%a#m tes%a#m% samanta#c ca tatha# ran%a#gre; ks%ayah% kila#yam% bharata#n upaiti | | 1 [dhr%] yathaiva pa#n%d%ava#h% sarve para#kra#nta# jigi#s%avah% tathaiva#bhisara#s tes%a#m% tyakta#tma#no jaye dhr%ta#h% 2 tvam eva hi para#kra#nta#n a#caks%i#tha#h% para#n mama pa#n~ca#la#n kekaya#n matsya#n ma#gadha#n vatsabhu#mipa#n 3 yash ca sendra#n ima#m*l loka#n icchan kurya#d vashe bali# sa shres%t%ho jagatah% kr%s%n%ah% pa#n%d%ava#na#m% jaye dhr%tah% 4 samasta#m arjuna#d vidya#m% sa#tyakih% ks%ipram a#ptava#n shaineyah% samare stha#ta# bi#javat pravapan~ shara#n 5 dhr%s%t%adyumnash ca pa#n~ca#lyah% kru#rakarma# maha#rathah% ma#makes%u ran%am% karta# bales%u parama#stravit 6 yudhis%t%hirasya ca krodha#d arjunasya ca vikrama#t yama#bhya#m% bhi#masena#c ca bhayam% me ta#ta ja#yate 7 ama#nus%am% manus%yendrair ja#lam% vitatam antara# mama sena#m% hanis%yanti tatah% krosha#mi sam%jaya 8 darshani#yo manasvi# ca laks%mi#va#n brahma varcasi# medha#vi# sukr%taprajn~o dharma#tma# pa#n%d%unandanah% 9 mitra#ma#tyaih% susam%pannah% sam%panno yojya yojakaih% bhra#tr%bhih% shvashuraih% putrair upapanno maha#rathaih% 10 dhr%tya# ca purus%avya#ghor naibhr%tyena ca pa#n%d%avah% anr%sham%so vada#nyash ca hri#ma#n satyapara#kramah% 11 bahushrutah% kr%ta#tma# ca vr%ddhasevi# jitendriyah% tam% sarvagun%asam%pannam% samiddham iva pa#vakam 12 tapantam iva ko mandah% patis%yati patam%gavat pa#n%d%ava#gnim ana#va#ryam% mumu#rs%ur mu#d%ha cetanah% 13 tanur uccah% shikhi# ra#ja# shuddhaja#mbu#nadaprabhah% manda#na#m% mama putra#n%a#m% yuddhena#ntam% karis%yati 14 tair ayuddham% sa#dhu manye kuravas tan nibodhata yuddhe vina#shah% kr%tsnasya kulasya bhavita# dhruvam 15 es%a# me parama# sha#ntir yaya# sha#myati me manah% yadi tv ayuddham is%t%am% vo vayam% sha#ntyai yata#mahe 16 na tu nah% shiks%ama#n%a#na#m upeks%eta yudhis%t%hirah% jugupsati hy adharmen%a ma#m evoddhishya ka#ran%am | | 1 [s] evam etan maha#ra#ja yatha# vadasi bha#rata yuddhe vina#shah% ks%atrasya ga#n%d%i#vena pradr%shyate 2 idam% tu na#bhija#na#mi tava dhi#rasya nityashah% yat putra vasham a#gaccheh% sattvajn~ah% savyasa#cinah% 3 nais%a ka#lo maha#ra#ja tava shashvat kr%ta#gamah% tvaya# hy eva#ditah% pa#rtha# nikr%ta# bharatars%abha 4 pita# shres%t%hah% suhr%d yash ca samyak pran%ihita#tmava#n a#sthyeyam% hi hitam% tena na drogdha# gurur ucyate 5 idam% jitam idam% labdham iti shrutva# para#jita#n dyu#taka#le maha#ra#ja smayase sma kuma#ravat 6 parus%a#n%y ucyama#na#n sma pura# pa#rtha#n upeks%ase kr%tsnam% ra#jyam% jayanti#ti prapa#tam% na#nupashyasi 7 pitryam% ra#jyam% maha#ra#ja kuravas te sa ja#n*gala#h% atha vi#rair jita#m% bhu#mim akhila#m% pratyapadyatha#h% 8 ba#huvi#rya#rjita# bhu#mis tava pa#rthair nivedita# mayedam% kr%tam ity eva manyase ra#jasattama 9 grasta#n gandharvara#jena majjato hy aplave 'mbhasi a#nina#ya punah% pa#rthah% putra#m%s te ra#jasattama 10 kuma#ravac ca smayase dyu#te vinikr%tes%u yat pa#n%d%aves%u vanam% ra#jan pravrajatsu punah% punah% 11 pravars%atah% sharavra#ta#n arjunasya shita#n bahu#n apy arn%ava# vishus%yeyuh% kim% punar ma#m%sayonayah% 12 asyata#m% phalgunah% shres%t%ho ga#n%d%i#vam% dhanus%a#m% varam keshavah% sarvabhu#ta#na#m% cakra#n%a#m% ca sudarshanam 13 va#naro rocama#nash ca ketuh% ketumata#m% varah% evam eta#ni sa ratho vahan~ shvetahayo ran%e ks%apayis%yati no ra#jan ka#lacakram ivodyatam 14 tasya#dya vasudha# ra#jan nikhila# bharatars%abha yasya bhi#ma#rjunau yodhau sa ra#ja# ra#jasattama 15 tatha# bhi#ma hatapra#ya#m% majjanti#m% tava va#hini#m duryodhanamukha# dr%s%t%va# ks%ayam% ya#syanti kaurava#h% 16 na hi bhi#ma bhaya#d bhi#ta# lapsyante vijayam% vibho tava putra# maha#ra#ja ra#ja#nash ca#nusa#rin%ah% 17 matsya#s tva#m adya na#rjanti pa#n~ca#la#sh ca sa kekaya#h% sha#lveya#h% sharasena#sh ca sarve tva#m avaja#nate pa#rtham% hy ete gata#h% sarve vi#ryajn~a#s tasya dhi#matah% 18 anarha#n eva tu vadhe dharmayukta#n vikarman%a# sarvopa#yair niyantavyah% sa#nugah% pa#papu#rus%ah% tava putro maha#ra#ja na#tra shocitum arhasi 19 dyu#taka#le maya# coktam% viduren%a ca dhi#mata# yad idam% te vilapitam% pa#n%d%ava#n prati bha#rata ani#sheneva ra#jendra sarvam etan nirarthakam | | 1 [dur] na bhetavyam% maha#ra#ja na shocya# bhavata# vayam samartha#h% sma para#n ra#jan vijetum% samare vibho 2 vanam% pravra#jita#n pa#rtha#n yad a#ya#n madhusu#danah% mahata# balacakren%a parara#s%t%ra#vamardina# 3 kekaya# dhr%s%t%aketush ca dhr%s%t%adyumnash ca pa#rs%atah% ra#ja#nash ca#nvayuh% pa#rtha#n bahavo 'nye 'nuya#yinah% 4 indraprasthasya ca#du#ra#t sama#jagmur maha#ratha#h% vyagarhayam%sh ca sam%gamya bhavantam% kurubhih% saha 5 te yudhis%t%hiram a#si#nam ajinaih% prativa#sitam kr%s%n%a pradha#na#h% sam%hatya paryupa#santa bha#rata 6 pratya#da#nam% ca ra#jyasya ka#ryam u#cur nara#dhipa#h% bhavatah% sa#nubandhasya samucchedam% ciki#rs%avah% 7 shrutva# caitan mayokta#s tu bhi#s%madron%akr%pa#s tada# jn~a#tiks%ayabhaya#d ra#jan bhi#tena bharatars%abha 8 na te stha#syanti samaye pa#n%d%ava# iti me matih% samucchedam% hi nah% kr%tsnam% va#sudevash ciki#rs%ati 9 r%te ca viduram% sarve yu#yam% vadhya# maha#tmanah% dhr%tara#s%t%rash ca dharmajn~o na vadhyah% kurusattamah% 10 samucchedam% ca kr%tsnam% nah% kr%tva# ta#ta jana#rdanah% ekara#jyam% kuru#n%a#m% sma ciki#rs%ati yudhis%t%hire 11 tatra kim% pra#ptaka#lam% nah% pran%ipa#tah% pala#yanam pra#n%a#n va# sam%parityajya pratiyudhya#mahe para#n 12 pratiyuddhe tu niyatah% sya#d asma#kam% para#jayah% yudhis%t%hirasya sarve hi pa#rthiva# vashavartinah% 13 virakta ra#s%t%ra#sh ca vayam% mitra#n%i kupita#ni nah% dhikkr%ta#h% pa#rthivaih% sarvaih% svajanena ca sarvashah% 14 pran%ipa#te tu dos%o 'sti bandhu#na#m% sha#shvati#h% sama#h% pitaram% tv eva shoca#mi prajn~a# netram% janeshvaram matkr%te duh%kham a#pannam% klesham% pra#ptam anantakam 15 kr%tam% hi tava putraish ca pares%a#m avarodhanam matpriya#rtham% puraivaitad viditam% te narottama 16 te ra#jn~o dhr%tara#s%t%rasya sa#ma#tyasya maha#ratha#h% vairam% patikaris%yanti kulocchedena pa#n%d%ava#h% 17 tato dron%o 'bravi#d bhi#s%mah% kr%po draun%ish ca bha#rata matva# ma#m% mahati#m% cinta#m a#sthitam% vyathitendriyam 18 abhidrugdha#h% pare cen no na bhetavyam% param%tapa asamartha#h% pare jetum asma#n yudhi janeshvara 19 ekaikashah% samartha#h% smo vijetum% sarvapa#rthiva#n a#gacchantu vines%ya#mo darpam es%a#m% shitaih% sharaih% 20 puraikena hi bhi#s%men%a vijita#h% sarvapa#rthiva#h% mr%te pitary abhikruddho rathenaikena bha#rata 21 jagha#na subahu#m%s tes%a#m% sam%rabdhah% kurusattamah% tatas te sharan%am% jagmur devavratam imam% bhaya#t 22 sa bhi#s%mah% susamartho 'yam asma#bhih% sahito ran%e para#n vijetum% tasma#t te vyetu bhi#r bharatars%abha ity es%a#m% nishcayo hy a#si#t tat ka#lam amitaujasa#m 23 pura# pares%a#m% pr%thivi# kr%tsna#si#d vashavartini# asma#n punar ami# na#dya samartha# jetum a#have chinnapaks%a#h% pare hy adya vi#ryahi#na#sh ca pa#n%d%ava#h% 24 asmat sam%stha# ca pr%thivi# vartate bharatars%abha eka#rtha#h% sukhaduh%khes%u maya#ni#ta#sh ca pa#rthiva#h% 25 apy agnim% pravisheyus te samudram% va# param%tapa madarthe pa#rthiva#h% sarve tad viddhi kurusattama 26 unmattam iva ca#pi tva#m% prahasanti#ha duh%khitam vilapantam% bahuvidham% bhi#tam% paravikatthane 27 es%a#m% hy ekaikasho ra#jn~a#m% samarthah% pa#n%d%ava#n prati a#tma#nam% manyate sarvo vyetu te bhayam a#gatam 28 sarva#m% samagra#m% sena#m% me va#savo 'pi na shaknuya#t hantum aks%ayya ru#peyam% brahman%a#pi svayambhuva# 29 yudhis%t%hirah% puram% hitva# pan~ca gra#ma#n sa ya#cati bhi#to hi ma#maka#t sainya#t prabha#va#c caiva me prabho 30 samartham% manyase yac ca kunti#putram% vr%kodaram tan mithya# na hi me kr%tsnam% prabha#vam% vettha bha#rata 31 matsamo hi gada#yuddhe pr%thivya#m% na#sti kash cana na#si#t kash cid atikra#nto bhavita# na ca kash cana 32 yukto duh%khocitash ca#ham% vidya# pa#ragatas tatha# tasma#n na bhi#ma#n na#nyebhyo bhayam% me vidyate kva cit 33 duryodhana samo na#sti gada#ya#m iti nishcayah% sam%kars%an%asya bhadram% te yat tadainam upa#vasam 34 yuddhe sam%kars%an%a samo balena#bhyadhiko bhuvi gada#praha#ram% bhi#mo me na ja#tu vis%ahed yudhi 35 ekam% praha#ram% yam% dadya#m% bhi#ma#ya rus%ito nr%pa sa evainam% nayed ghoram% ks%ipram% vaivasvataks%ayam 36 iccheyam% ca gada#hastam% ra#jan dras%t%um% vr%kodaram suciram% pra#rthito hy es%a mama nityam% manorathah% 37 gadaya# nihato hy a#jau mama pa#rtho vr%kodarah% vishi#rn%aga#trah% pr%thivi#m% para#suh% prapatis%yati 38 gada#praha#ra#bhihato himava#n api parvatah% sakr%n maya# vishi#ryeta girih% shatasahasradha# 39 sa ca#py etad vija#na#ti va#sudeva#rjunau tatha# duryodhana samo na#sti gada#ya#m iti nishcayah% 40 tat te vr%kodaramayam% bhayam% vyr%tu maha#have vyapanes%ya#my aham% hy enam% ma# ra#jan vimana# bhava 41 tasmin maya# hate ks%ipram arjunam% bahavo ratha#h% tulyaru#pa# vishis%t%a#sh ca ks%epsyanti bharatars%abha 42 bhi#s%mo dron%ah% kr%po draun%ih% karn%o bhu#rishrava#s tatha# pra#gjyotis%a#dhipah% shalyah% sindhura#jo jayadrathah% 43 ekaika es%a#m% shaktas tu hantum% bha#rata pa#n%d%ava#n samasta#s tu ks%an%enaita#n nes%yanti yamasa#danam 44 samagra# pa#rthivi# sena# pa#rtham ekam% dhanam%jayam kasma#d ashakta# nirjetum iti hetur na vidyate 45 sharavra#tais tu bhi#s%men%a shatasho 'tha sahasrashah% dron%a draun%ikr%paish caiva ganta# pa#rtho yamaks%ayam 46 pita#maho hi ga#n*geyah% sham%tanor adhi bha#rata brahmars%isadr%sho jajn~e devair api durutsahah% pitra# hy uktah% prasannena na#ka#mas tvam% maris%yasi 47 brahmars%esh ca bharadva#ja#d dron%ya#m% dron%o vyaja#yata dron%a#j jajn~e maha#ra#ja draun%ish ca parama#stravit 48 kr%pash ca#ca#ya mukhyo 'yam% mahars%er gautama#d api sharastambodbhavah% shri#ma#n avadhya iti me matih% 49 ayonijam% trayam% hy etat pita# ma#ta# ca ma#tulah% ashvattha#mno maha#ra#ja sa ca shu#rah% sthito mama 50 sarva ete maha#ra#ja devakalpa# maha#ratha#h% shakrasya#pi vyatha#m% kuryuh% sam%yuge bharatars%abha 51 bhi#s%madron%akr%pa#n%a#m% ca tulyah% karn%o mato mama anujn~a#tash ca ra#men%a matsamo 'si#ti bha#rata 52 kun%d%ale rucire ca#sta#m% karn%asya sahaje shubhe te shacy arthe mahendren%a ya#citah% sa param%tapah% amoghaya# maha#ra#ja shaktya# paramabhi#maya# 53 tasya shaktyopagu#d%hasya kasma#j ji#ved dhanam%jayah% vijayo me dhruvam% ra#jan phalam% pa#n%a#v iva#hitam abhivyaktah% pares%a#m% ca kr%tsno bhuvi para#jayah% 54 ahna# hy ekena bhi#s%mo 'yam ayutam% hanti bha#rata tat sama#sh ca mahes%va#sa# dron%a draun%ikr%pa# api 55 sam%shapta#ni ca vr%nda#ni ks%atriya#n%a#m% param%tapa arjunam% vayam asma#n va# dhanam%jaya iti sma ha 56 ta#m%sh ca#lam iti manyante savyasa#ci vadhe vibho pa#rthiva#h% sa bhava#n ra#jann akasma#d vyathate katham 57 bhi#masene ca nihate ko 'nyo yudhyeta bha#rata pares%a#m% tan mama#caks%va yadi vettha param%tapa 58 pan~ca te bhra#tarah% sarve dhr%s%t%adyumno 'tha sa#tyakih% pares%a#m% sapta ye ra#jan yodha#h% paramakam% balam 59 asma#kam% tu vishis%t%a# ye bhi#s%madron%akr%pa#dayah% draun%ir vaikartanah% karn%ah% somadatto 'tha ba#hlikah% 60 pra#gjyotis%a#dhipah% shalya a#vantyo 'tha jayadrathah% duh%sha#sano durmukhash ca duh%sahash ca visha#m% pate 61 shruta#yush citrasenash ca purumitro vivim%shatih% shalo bhu#rishrava#sh cobhau vikarn%ash ca tava#tmajah% 62 aks%auhin%yo hi me ra#jan dashaika# ca sama#hr%ta#h% nyu#na#h% pares%a#m% saptaiva kasma#n me sya#t para#jayah% 63 balam% trigun%ato hi#nam% yodhyam% pra#ha br%haspatih% parebhyas trigun%a# ceyam% mama ra#jann ani#kini# 64 gun%ahi#nam% pares%a#m% ca bahu pashya#mi bha#rata gun%odayam% bahugun%am a#tmanash ca visha#m% pate 65 etat sarvam% sama#jn~a#ya bala#gryam% mama bha#rata nyu#nata#m% pa#n%d%ava#na#m% ca na moham% gantum arhasi 66 ity uktva# sam%jayam% bhu#yah% paryapr%cchata bha#rata vidhitsuh% pra#ptaka#la#ni jn~a#tva# parapuram%jayah% | | 1 [dur] aks%auhin%i#h% sapta labdhva# ra#jabhih% saha sam%jaya kim% svid icchati kaunteyo yuddhaprepsur yudhis%t%hirah% 2 ati#va mudito ra#jan yuddhaprepsur yudhis%t%hirah% bhi#masena#rjunau cobhau yama#v api na bibhyatah% 3 ratham% tu divyam% kaunteyah% sarva# vibhra#jayan dishah% mantram% jijn~a#sama#nah% san bi#bhatsuh% samayojayat 4 tam apashya#ma sam%naddham% megham% vidyutprabham% yatha# sa mantra#n samabhidhya#ya hr%s%yama#n%o 'bhyabha#s%ata 5 pu#rvaru#pam idam% pashya vayam% jes%ya#ma sam%jaya bi#bhatsur ma#m% yathova#ca tatha#vaimy aham apy uta 6 [dur] prasham%sasy abhinandam%s ta#n pa#rtha#n aks%apara#jita#n arjunasya rathe bru#hi katham ashva#h% katham% dhvajah% 7 bhauvanah% saha shakren%a bahu citram% visha#m% pate ru#pa#n%i kalpaya#m a#sa tvas%t%a# dha#tra# saha#bhibho 8 dhvaje hi tasmin ru#pa#n%i cakrus te deva ma#yaya# maha#dhana#ni divya#ni maha#nti ca laghu#ni ca 9 sarva# disho yojanama#tram antaram%; sa tiryag u#rdhvam% ca rurodha vai dhvajah% na sam%sajjet tarubhih% sam%vr%to 'pi; tatha# hi ma#ya#vihita# bhauvanena 10 yatha#ka#she shakradhanuh%praka#shate; na caikavarn%am% na ca vidma kim% nu tat tatha# dhvajo vihito bhauvanena; bahv a#ka#ram% dr%shyate ru#pam asya 11 yatha#gnidhu#mo divam eti ruddhva#; varn%a#n bibhrat taijasam% tac chari#ram tatha# dhvajo vihito bhauvanena; na ced bha#ro bhavita# nota rodhah% 12 shveta#s tasmin va#tavega#h% sadashva#; divya# yukta#sh citrarathena datta#h% shatam% yat tat pu#ryate nityaka#lam%; hatam% hatam% dattavaram% purasta#t 13 tatha# ra#jn~o dantavarn%a# br%hanto; rathe yukta# bha#nti tad vi#ryatulya#h% r%shya prakhya# bhi#masenasya va#ha#; ran%e va#yos tulyavega# babhu#vuh% 14 kalma#s%a#n*ga#s tittiri citrapr%s%t%ha#; bhra#tra# datta#h% pri#yata# phalgunena bhra#tur vi#rasya svais turam%gair vishis%t%a#; muda# yukta#h% sahadevam% vahanti 15 ma#dri#putram% nakulam% tv a#jami#d%ham%; mahendradatta# harayo va#jimukhya#h% sama# va#yor balavantas tarasvino; vahanti vi#ram% vr%tra shatrum% yathendram 16 tulya#sh caibhir vayasa# vikramen%a; javena caiva#pratiru#pa#h% sadashva#h% saubhadra#di#n draupadeya#n kuma#ra#n; vahanty ashva# devadatta# br%hantah% | | 1 [dhr%] ka#m%s tatra sam%jaya#pashyah% pratyarthena sama#gata#n ye yotsyante pa#n%d%ava#rthe putrasya mama va#hini#m 2 mukhyam andhakavr%s%n%i#na#m apashyam% kr%s%n%am a#gatam cekita#nam% ca tatraiva yuyudha#nam% ca satyakim 3 pr%thag aks%auhin%i#bhya#m% tau pa#n%d%ava#n abhisam%shritau maha#rathau sama#khya#ta#v ubhau purus%ama#ninau 4 aks%auhin%ya#tha pa#n~ca#lyo dashabhis tanayair vr%tah% satyajit pramukhair vi#rair dhr%s%t%adyumnapurogamaih% 5 drupado vardhayan ma#nam% shikhan%d%iparipa#litah% upa#ya#t sarvasainya#na#m% praticcha#dya tada# vapuh% 6 vira#t%ah% saha putra#bhya#m% shan*khenaiv uttaren%a ca su#ryadatta#dibhir vi#rair madira#shvapurogamaih% 7 sahitah% pr%thivi#pa#lo bhra#tr%bhis tanayais tatha# aks%auhin%yaiva sainyasya vr%tah% pa#rtham% sama#shritah% 8 ja#ra#sam%dhir ma#gadhash ca dhr%s%t%aketush ca cedira#t% pr%thakpr%thag anupra#ptau pr%thag aks%auhin%i# vr%tau 9 kekaya# bhra#tarah% pan~ca sarve lohitaka dhvaja#h% aks%auhin%i#parivr%ta#h% pa#n%d%ava#n abhisam%shrita#h% 10 eta#n eta#vatas tatra ya#n apashyam% sama#gata#n ye pa#n%d%ava#rthe yotsyanti dha#rtara#s%t%rasya va#hini#m 11 yo veda ma#nus%am% vyu#ham% daivam a#ndharvam a#suram sa tasya sena# pramukhe dhr%s%t%adyumno maha#mana#h% 12 bhi#s%mah% sha#m%tanavo ra#jan bha#gah% kl%ptah% shikhan%d%inah% tam% vira#t%o 'nu sam%ya#ta# saha matsyaih% praha#ribhih% 13 jyes%t%ah%sya pa#n%d%uputrasya bha#go madra#dhipo bali# tau tu tatra#bruvan ke cid vis%amau no mata#v iti 14 duryodhanah% saha sutah% sa#rdham% bhra#tr%shatena ca pra#cya#sh ca da#ks%in%a#tya#sh ca bhi#masenasya bha#gatah% 15 arjunasya tu bha#gena karn%o vaikartano matah% ashvattha#ma# vikarn%ash ca saindhavash ca jayadrathah% 16 ashakya#sh caiva ye ke cit pr%thivya#m% shu#rama#ninah% sarva#m%s ta#n arjunah% pa#rthah% kalpaya#m a#sa bha#gatah% 17 mahes%va#sa# ra#japutra# bhra#tarah% pan~ca kekaya#h% kekaya#n eva bha#gena kr%tva# yotsyanti sam%yuge 18 tes%a#m eva kr%to bha#go ma#lava#h% sha#lva kekaya#h% trigarta#na#m% ca dvau mukhyau yau tau sam%shaptaka#v iti 19 duryodhana suta#h% sarve tatha# duh%sha#sanasya ca saubhadren%a kr%to bha#go ra#ja# caiva br%hadbalah% 20 drupadeya# mahes%va#sa#h% suvarn%avikr%tadhvaja#h% dhr%s%t%adyumnamukha# dron%am abhiya#syanti bha#rata 21 cekita#nah% somadattam% dvairathe yoddhum icchati bhojam% tu kr%tavarma#n%am% yuyudha#no yuyutsati 22 sahadevas tu ma#dreyah% shu#rah% sam%krandano yudhi svam am%sham% kalpaya#m a#sa shya#lam% te subala#tmajam 23 ulu#kam% ca#pi kaitavyam% ye ca sa#rasvata# gan%a#h% nakulah% kalpaya#m a#sa bha#gam% ma#dravati#sutah% 24 ye ca#nye pa#rthiva# ra#jan pratyudya#syanti sam%yuge sama#hva#nena ta#m%sh ca#pi pa#n%d%uputra# akalpayan 25 evam es%a#m ani#ka#ni pravibhakta#ni bha#gashah% yat te ka#ryam% saputrasya kriyata#m% tad aka#likam 26 na santi sarve putra# me mu#d%ha# durdyu#ta devinah% yes%a#m% yuddham% balavata# bhi#mena ran%amu#rdhani 27 ra#ja#nah% pa#rthiva#h% sarve proks%ita#h% ka#ladharman%a# ga#n%d%i#va#gnim% praveks%yanti patan*ga# iva pa#vakam 28 vidurta#m% va#hini#m% manye kr%tavairair maha#tmabhih% ta#m% ran%e ke 'nuya#syanti prabhagna#m% pa#n%d%avair yudhi 29 sarve hy atiratha#h% shu#ra#h% ki#rtimantah% prata#pinah% su#ryapa#vakayos tulya#s tejasa# samitim%jaya#h% 30 yes%a#m% yudhis%t%hiro neta# gupta# ca madhusu#danah% yodhau ca pa#n%d%avau vi#rau savyasa#ci vr%kodarau 31 nakulah% sahadevash ca dhr%s%t%adyumnash ca pa#rs%atah% sa#tyakir drupadash caiva dhr%s%t%adyumnasya ca#tmajah% 32 uttamauja#sh ca pa#n~ca#lyo yudha#manyush ca durjayah% shikhan%d%i# ks%atradevash ca tatha# vaira#t%ir uttarah% 33 ka#shayash cedayash caiva matsya#h% sarve ca sr%n~jaya#h% vira#t%a putro babhru#sh ca pa#n~ca#la#sh ca prabhadraka#h% 34 yes%a#m indro 'py aka#ma#na#m% na haret pr%thivi#m ima#m vi#ra#n%a#m% ran%adi#ra#n%a#m% ye bhindyuh% parvata#n api 35 ta#n sarva#n gun%asam%panna#n amanus%yaprata#pinah% kroshato mama dus%putro yoddhum icchati sam%jaya 36 [dur] ubhau sva ekaja#ti#yau tathobhau bhu#migocarau atha kasma#t pa#n%d%ava#na#m ekato manyase jayam 37 pita#maham% ca dron%am% ca kr%pam% karn%am% ca durjayam jayadratham% somadattam ashvattha#ma#nam eva ca 38 sucetaso mahes%va#sa#n indro 'pi sahito 'maraih% ashaktah% samare jetum% kim% punar ta#ta pa#n%d%ava#h% 39 sarva# ca pr%thivi# sr%s%t%a# madarthe ta#ta pa#n%d%ava#n a#rya#n dhr%timatah% shu#ra#n agnikalpa#n praba#dhitum 40 na ma#maka#n pa#n%d%ava#s te samartha#h% prativi#ks%itum para#kra#nto hy aham% pa#n%d%u#n saputra#n yoddhum a#have 41 matpriyam% pa#rthiva#h% sarve ye ciki#rs%anti bha#rata te ta#n a#va#rayis%yanti ain%eya#n iva tantuna# 42 mahata# rathavam%shena sharaja#laish ca ma#makaih% abhidruta# bhavis%yanti pa#n~ca#la#h% pa#navaih% saha 43 unmatta iva me putro vilapaty es%a sam%jaya na hi shakto yudha# jetum% dharmara#jam% yudhis%t%hiram 44 ja#na#ti hi sada# bhi#s%mah% pa#n%d%ava#na#m% yashasvina#m balavatta#m% saputra#n%a#m% dharmajn~a#na#m% maha#tmana#m 45 yato na#rocayam aham% vigraham% tair maha#tmabhih% kim% tu sam%jaya me bru#hi punas tes%a#m% vices%t%itam 46 kas ta#m%s tarasvino bhu#yah% sam%di#payati pa#n%d%ava#n arcis%mato mahais%va#sa#n havis%a# pa#vaka#n iva 47 dhr%s%t%adyumnah% sadaivaita#n sam%di#payati bha#rata yudhyadhvam iti ma# bhais%t%a yuddha#d bharatasattama#h% 48 ye ke cit pa#rthiva#s tatra dha#rtara#s%t%ren%a sam%vr%ta#h% yuddhe sama#gamis%yanti tumule kavacahrade 49 ta#n sarva#n a#have kruddha#n sa#nubandha#n sama#gata#n aham ekah% sama#da#sye timir matsya#n ivaudaka#n 50 bhi#s%mam% dron%am% kr%pam% karn%am% draun%im% shalyam% suyodhanam eta#m%sh ca#pi nirotsya#mi veleva makara#layam 51 tatha# bruva#n%am% dharma#tma# pra#ha ra#ja# yudhis%t%hirah% tava dhairyam% ca vi#ryam% ca pa#n~ca#la#h% pa#n%d%avaih% saha sarve samadhiru#d%ha#h% sma sam%gra#ma#n nah% samuddhara 52 ja#na#mi tva#m% maha#ba#ho ks%atradharme vyavasthitam samartham ekam% parya#ptam% kaurava#n%a#m% yuyutsata#m bhavata# yad vidha#tavyam% tan nah% shreyah% param%tapa 53 sam%gra#ma#d apaya#ta#na#m% bhagna#na#m% sharan%ais%in%a#m paurus%am% darshayan~ shu#ro yas tis%t%hed agratah% puma#n kri#n%i#ya#t tam% sahasren%a ni#timan na#ma tat padam 54 sa tvam% shu#rash ca vi#rash ca vikra#ntash ca narars%abha bhaya#rta#na#m% paritra#ta# sam%yuges%u na sam%shayah% 55 evam% bruvati kaunteye dharma#tmani yudhis%t%hire dhr%s%t%adyumna uva#cedam% ma#m% vaco gatasa#dhvasah% 56 sarva#n~ janapada#n su#ta yodha# duryodhanasya ye sa ba#hli#ka#n kuru#n bru#ya#h% pra#tipeya#n~ sharadvatah% 57 su#taputram% tatha# dron%am% saha putram% jayadratham duh%sha#sanam% vikarn%am% ca tatha# duryodhanam% nr%pam 58 bhi#s%mam% caiva bru#hi gatva# tvam a#shu; yudhis%t%hiram% sa#dhunaiva#bhyupeta ma# vo vadhi#d arjuno deva guptah%; ks%ipram% ya#cadhvam% pa#n%d%avam% lokavi#ram 59 naita#dr%sho hi yodho 'sti pr%thivya#m iha kash cana yatha#vidhah% savyasa#ci# pa#n%d%avah% shastravittamah% 60 devair hi sam%bhr%to divyo ratho ga#n%d%i#vadhanvanah% na sa jeyo manus%yen%a ma# sma kr%dhvam% mano yudhi | | 1 [dhr%] ks%atrateja# brahma ca#ri# kauma#ra#d api pa#n%d%avah% tena sam%yugam es%yanti manda# vilapato mama 2 duryodhana nivartasva yuddha#d bharatasattama na hi yuddham% prasham%santi sarva#vastham arim%dama 3 alam ardham% pr%thivya#s te saha#ma#tyasya ji#vitum prayaccha pa#n%d%uputra#n%a#m% yathocitam arim%dama 4 etad dhi kuravah% sarve manyante dharmasam%hitam yat tvam% prasha#ntim icchetha#h% pa#n%d%uputrair maha#tmabhih% 5 an*gema#m% samaveks%asva putra sva#m eva va#hini#m ja#ta eva tava sra#vas tvam% tu moha#n na budhyase 6 na hy aham% yuddham iccha#mi naitad icchati ba#hlikah% na ca bhi#s%mo na ca dron%o na#shvattha#ma# na sam%jayah% 7 na somadatto na shalyo na kr%po yuddham icchati satyavratah% purumitro jayo bhu#rishrava#s tatha# 8 yes%u sam%pratitis%t%heyuh% kuravah% pi#d%ita#h% paraih% te yuddham% na#bhinandanti ta tubhyam% ta#ta rocata#m 9 na tvam% karos%i ka#mena karn%ah% ka#rayita# tava duh%sha#sanash ca pa#pa#tma# shakunish ca#pi saubalah% 10 na#ham% bhavati na dron%e na#shvattha#mni na sam%jaye na vikarn%e na ka#mboje na kr%pe na ca ba#hlike 11 satyavrate purumitre bhu#rishravasi va# punah% anyes%u va# ta#vakes%u bha#ram% kr%tva# sama#hvaye 12 aham% ca ta#ta karn%ash ca ran%ayajn~am% vitatya vai yudhis%t%hiram% pashum% kr%tva# di#ks%itau bharatars%abha 13 ratho vedi# sruvah% khad%go gada# sruk kavacam% sadah% ca#turhotram% ca dhuryo me shara# darbha# havir yashah% 14 a#tmayajn~ena nr%pate is%t%va# vaivasvatam% ran%e vijitya svayam es%ya#vo hata#mitrau shriya# vr%tau 15 aham% ca ta#ta karn%ash ca bhra#ta# duh%sha#sanash ca me ete vayam% hanis%ya#mah% pa#n%d%ava#n samare trayah% 16 aham% hi pa#n%d%ava#n hatva# prasha#sta# pr%thivi#m ima#m ma#m% va# hatva# pa#n%d%uputra# bhokta#rah% pr%thivi#m ima#m 17 tyaktam% me ji#vitam% ra#jan dhanam% ra#jyam% ca pa#rthiva na ja#tu pa#n%d%avaih% sa#rdham% vaseyam aham acyuta 18 ya#vad dhi su#cya#s ti#ks%n%a#ya# vidhyed agren%a ma#ris%a ta#vad apy aparitya#jyam% bhu#mer nah% pa#n%d%ava#n prati 19 sarva#n vas ta#ta shoca#mi tyakto duryodhano maya# ye mandam anuya#syadhvam% ya#ntam% vaivasvataks%ayam 20 ruru#n%a#m iva yu#thes%u vya#ghra#h% praharata#m% vara#h% vara#n vara#n hanis%yanti sameta# yudhi pa#n%d%ava#h% 21 prati#pam iva me bha#ti yuyudha#nena bha#rati# vyata# si#mantini# trasta# pramr%s%t%a# di#rghava#huna# 22 sam%pu#rn%am% pu#rayan bhu#yo balam% pa#rthasya ma#dhavah% shaineyah% samare stha#ta# bi#javat pravapan~ shara#n 23 sena#mukhe prayuddha#na#m% bhi#maseno bhavis%yati tam% sarve sam%shrayis%yanti pra#ka#ram akutobhayam 24 yada# dras%kyasi bhi#mena kun~jara#n vinipa#tita#n vishi#rn%adanta#n girya#bha#n bhinnakumbha#n sa shon%ita#n 25 ta#n abhipreks%ya sam%gra#me vishi#rn%a#n iva parvata#n bhi#to bhi#masya sam%sparsha#t smarta#si vacanasya me 26 nirdagdham% bhi#masenena sainyam% hatarathadvipam gatim agner iva preks%ya smarta#si vacanasya me 27 mahad vo bhayam a#ga#mi na cec cha#myatha pa#n%d%avaih% gadaya# bhi#masenena hata#h% shamam upais%yatha 28 maha#vanam iva chinnam% yada# draks%yasi pa#titam balam% kuru#n%a#m% sam%gra#me tada# smarta#si me vacah% 29 eta#vad uktva# ra#ja# tu sa sarva#n pr%thivi#pati#n anubha#s%ya maha#ra#ja punah% papraccha sam%jayam | | 1 [dhr%] yad abru#ta#m% maha#tma#nau va#sudevadhanam%jayau tan me bru#hi maha#pra#jn~a shushru#s%e vacanam% tava 2 shr%n%u ra#jan yatha#dr%s%t%au maya# kr%s%n%a dhanam%jayau u#catush ca#pi yad vi#rau tat te vaks%ya#mi bha#rata 3 pa#da#n*guli#r abhipreks%an prayato 'ham% kr%ta#n~jalih% shuddha#ntam% pra#visham% ra#jann a#khya#tum% naradevayoh% 4 naiva#bhimanyur na yamau tam% desham abhiya#nti vai yatra kr%s%n%au ca kr%s%n%a# ca satyabha#ma# ca bha#mini# 5 ubhau madhva#savaks%i#ba#v ubhau candanaru#s%itau sragvin%au varavastrau tau divya#bharan%abhu#s%itau 6 naikaratnavicitram% tu ka#n~canam% mahad a#sanam vividha#staran%a#sti#rn%am% yatra#sa#ta#m arim%damau 7 arjunotsan*gamau pa#dau keshavasyopalaks%aye arjunasya ca kr%s%n%a#ya#m% satya#ya#m% ca maha#tmanah% 8 ka#n~canam% pa#dapi#t%ham% tu pa#rtho me pra#dishat tada# tad aham% pa#n%ina# spr%s%t%va# tato bhu#ma#v upa#visham 9 u#rdhvarekha talau pa#dau pa#rthasya shuba laks%an%au pa#dapi#t%ha#d ahapr%tau tatra#pashyam aham% shubhau 10 shya#mau br%hantau tarun%au sha#laskandha#v ivodgatau eka#sana gatau dr%s%t%va# bhayam% ma#m% mahad a#vishat 11 indra vis%n%usama#vetau manda#tma# na#vabudhyate sam%shraya#d dron%a bhi#s%ma#bhya#m% karn%asya ca vikatthana#t 12 nideshastha#v imau yasya ma#nasas tasya setsyate sam%kalpo dharmara#jasya nishcayo me tada#bhavat 13 satkr%tash ca#nna pa#na#bhya#m a#cchanno labdhasatkriyah% an~jalim% mu#rdhni sam%dha#ya tau sam%desham acodayam 14 dhanur ba#n%ocitenaika pa#n%ina# shubhalaks%an%am pa#dam a#namayan pa#rthah% keshavam% samacodayat 15 indraketur ivottha#ya sarva#bharan%abhu#s%itah% indravi#ryopamah% kr%s%n%ah% sam%vis%t%o ma#bhyabha#s%ata 16 va#cam% sa vadata#m% shres%t%ho hla#dini#m% vacanaks%ama#m tra#sani#m% dha#rtara#s%t%ra#n%a#m% mr%dupu#rva#m% suda#run%a#m 17 va#cam% ta#m% vacana#rhasya shiks%a#ks%ara samanvita#m ashraus%am aham is%t%a#rtha#m% pashca#d dhr%daya shos%in%i#m 18 [va#su] sam%jayedam% vaco bru#ya# dhr%tara#s%t%ram% mani#s%in%am shr%n%vatah% kurumukhyasya dron%asya#pi ca shr%n%vatah% 19 yajadhvam% vipulair yajn~air viprebhyo dattadaks%in%a#h% putrair da#raish ca modadhvam% mahad vo bhayam a#gatam 20 artha#m%s tyajata pa#trebhyah% suta#n pra#pnuta ka#maja#n priyam% priyebhyash carata ra#ja# hi tvarate jaye 21 r%n%am etat pravr%ddham% me hr%daya#n na#pasarpati yad govindeti cukrosha kr%s%n%a# ma#m% du#rava#sinam 22 tejomayam% dura#dhars%am% ga#n%d%i#vam% yasya ka#rmukam maddviti#yena teneha vairam% vah% savyasa#cina# 23 maddviti#yam% punah% pa#rtham% kah% pra#rthayitum icchati yo na ka#lapari#to va#py api sa#ks%a#t puram%darah% 24 ba#hubhya#m udvahed bhu#mim% dahet kruddha ima#h% praja#h% pa#tayet tridiva#d deva#n yo 'rjunam% samare jayet 25 deva#suramanus%yes%u yaks%agandharvabhogis%u na tam% pashya#my aham% yuddhe pa#n%d%avam% yo 'bhyaya#d ran%e 26 yat tad vira#t%anagare shru#yate mahad adbhutam ekasya ca bahu#na#m% ca parya#ptam% tannidarshanam 27 ekena pa#n%d%uputren%a vira#t%anagare yada# bhagna#h% pala#yanta dishah% parya#ptam% tannidarshanam 28 balam% vi#ryam% ca tejash ca shi#ghrata# laghuhastata# avis%a#dash ca dhairyam% ca pa#rtha#n na#nyatha vidyate 29 ity abravi#d dhr%s%i#keshah% pa#rtham uddhars%ayan gira# garjan samayavars%i#va gagane pa#kasha#sanah% 30 keshavasya vacah% shrutva# kiri#t%i# shvetava#hanah% arjunas tan mahad va#kyam abravi#l lomahars%an%am | | 1 [v] sam%jayasya vacah% shrutva# prajn~a# caks%ur nareshvarah% tatah% sam%khya#tum a#rebhe tad vaco gun%ados%atah% 2 prasam%khya#ya ca sauks%myen%a gun%ados%a#n vicaks%an%ah% yatha#van matitattvena jaya ka#mah% suta#n prati 3 bala#bale vinishcitya ya#tha#tathyena buddhima#n shaktim% sam%khya#tum a#rebhe tada# vai manuja#dhipah% 4 deva ma#nus%ayoh% shaktya# tejasa# caiva pa#n%d%ava#n kuru#n~ shaktya#lpataraya# duryodhanam atha#bravi#t 5 duryodhaneyam% cinta# me shashvan na#py upasha#myati satyam% hy etad aham% manye pratyaks%am% na#numa#natah% 6 a#tmajes%u param% sneham% sarvabhu#ta#ni kurvate priya#n%i cais%a#m% kurvanti yatha#shakti hita#ni ca 7 evam evopakartr%#n%a#m% pra#yasho laks%aya#mahe icchanti bahulam% santah% pratikartum% mahat priyam 8 agnih% sa#civya karta# sya#t kha#n%d%ave tat kr%tam% smaran arjunasya#tibhi#me 'smin kuru pa#n%d%usama#game 9 ja#tagr%dhya#bhipanna#sh ca pa#n%d%ava#na#m anekashah% dharma#dayo bhavis%yanti sama#hu#ta# divaukasah% 10 bhi#s%madron%akr%pa#di#na#m% bhaya#d ashanisam%mitam riraks%is%antah% sam%rambham% gamis%yanti#ti me matih% 11 te deva sahita#h% pa#rtha# na shakya#h% prativi#ks%itum ma#nus%en%a naravya#ghra# vi#ryavanto 'strapa#raga#h% 12 dura#sadam% yasya divyam% ga#n%d%i#vam% dhanur uttamam va#run%au ca#ks%ayau divyau sharapu#rn%au mahes%udhi# 13 va#narash ca dhvajo divyo nih%san*go dhu#mavad gatih% rathash ca caturanta#ya#m% yasya na#sti samas tvis%a# 14 maha#meghanibhash ca#pi nirghos%ah% shru#yate janaih% maha#shani samah% shabdah% sha#trava#n%a#m% bhayam%karah% 15 yam% ca#tima#nus%am% vi#rye kr%tsno loko vyavasyati deva#na#m api jeta#ram% yam% viduh% pa#rthiva# ran%e 16 shata#ni pan~ca caives%u#n udvapann iva dr%shyate nimes%a#ntarama#tren%a mun~can du#ram% ca pa#tayan 17 yam a#ha bhi#s%mo dron%ash ca kr%po draun%is tathaiva ca madrara#jas tatha# shalyo madhyastha# ye ca ma#nava#h% 18 yuddha#ya#vasthitam% pa#rtham% pa#rthivair atima#nus%aih% ashakyam% rathasha#rdu#lam% para#jetum arim%damam 19 ks%ipaty ekena vegena pan~caba#n%ashata#ni yah% sadr%sham% ba#huvi#ryen%a ka#rtavi#ryasya pa#n%d%avam 20 tam arjunam% mahes%va#sam% mahendropendra raks%itam nighnantam iva pashya#mi vimarde 'smin maha#mr%dhe 21 ity evam% cintayan kr%tsnam ahora#tra#n%i bha#rata anidro nih%sukhash ca#smi kuru#n%a#m% shama cintaya# 22 ks%ayodayo 'yam% sumaha#n kuru#n%a#m% pratyupasthitah% asya cet kalahasya#ntah% shama#d anyo na vidyate 23 shamo me rocate nityam% pa#rthais ta#ta na vigrahah% kurubhyo hi sada# manye pa#n%d%ava#n~ shaktimattara#n | | 1 [v] pitur etad vacah% shrutva# dha#rtara#s%t%ro 'tyamars%an%ah% a#dha#ya vipulam% krodham% punar evedam abravi#t 2 ashakya# deva saciva#h% pa#rtha#h% syur iti yad bhava#n manyate tadbhayam% vyetu bhavato ra#jasattama 3 aka#ma dves%asam%yoga#d roha#l lobha#c ca bha#rata upeks%aya# ca bha#va#na#m% deva# devatvam a#pnuvan 4 iti dvaipa#yano vya#so na#radash ca maha#tapa#h% ja#madagnyash ca ra#mo nah% katha#m akathayat pura# 5 naiva ma#nus%avad deva#h% pravartante kada# cana ka#ma#l lobha#d anukrosha#d dves%a#c ca bharatars%abha 6 yadi hy agnish ca va#yush ca dharma indro 'shvina#v api ka#mayoga#t pravarteran na pa#rtha# duh%kham a#pnuyuh% 7 tasma#n na bhavata# cinta# ka#ryais%a# sya#t kada# cana daives%v apeks%aka# hy ete shashvad bha#ves%u bha#rata 8 atha cet ka#masam%yoga#d dves%a#l lobha#c ca laks%yate deves%u deva pra#ma#n%yam% naiva tad vikramis%yati 9 maya#bhimantritah% shashvaj ja#taveda#h% prasham%sati didhaks%uh% sakala#m*l loka#n pariks%ipya samantatah% 10 yad va# paramakam% tejo yena yukta# divaukasah% mama#py anupamam% bhu#yo devebhyo viddhi bha#rata 11 pradi#ryama#n%a#m% vasudha#m% giri#n%a#m% shikhara#n%i ca lokasya pashyato ra#jan stha#paya#my abhimantran%a#t 12 cetana#cetanasya#sya jan*gama stha#varasya ca vina#sha#ya samutpannam% maha#ghoram% maha#svanam 13 ashmavars%am% ca va#yum% ca shamaya#mi#ha nityashah% jagatah% pashyato 'bhi#ks%n%am% bhu#ta#na#m anukampaya# 14 stambhita#sv apsu gacchanti maya# rathapada#tayah% deva#sura#n%a#m% bha#va#na#m aham ekah% pravartita# 15 aks%auhin%i#bhir ya#n desha#n ya#mi ka#ryen%a kena cit tatra#po me pravartante yatra yatra#bhika#maye 16 bhaya#ni vis%aye ra#jan vya#la#di#ni na santi me mattah% supta#ni bhu#ta#ni na him%santi bhayam%kara#h% 17 nika#mavarn%i# parjanyo ra#jan vis%ayava#sina#m dharmis%t%ha#sh ca praja#h% sarva# i#tayash ca na santi me 18 ashvina#v atha va#yvagni# marudbhih% saha vr%traha# dharmash caiva maya# dvis%t%a#n notsahante 'bhiraks%itum 19 yadi hy ete samartha#h% syur mad dvis%as tra#tum ojasa# na sma trayodasha sama#h% pa#rtha# duh%kham ava#pnuyuh% 20 naiva deva# na gandharva# na#sura# na ca ra#ks%asa#h% shakta#s tra#tum% maya# dvis%t%am% satyam etad bravi#mi te 21 yad abhidhya#my aham% shashvac chubham% va# yadi va#shubham naitad vipannapu#rvam% me mitres%v aris%u cobhayoh% 22 bhavis%yati#dam iti va# yad bravi#mi param%tapa na#nyatha# bhu#tapu#rvam% tat satyava#g iti ma#m% viduh% 23 lokasa#ks%ikam etan me ma#ha#tmyam% dis%ku vishrutam a#shva#sana#rtham% bhavatah% proktam% na shla#ghaya# nr%pa 24 na hy aham% shla#ghano ra#jan bhu#tapu#rvah% kada# cana asad a#caritam% hy etad yad a#tma#nam% prasham%sati 25 pa#n%d%ava#m%sh caiva matsya#m%sh ca pa#n~ca#la#n kekayaih% saha sa#tyakim% va#sudevam% ca shrota#si vijita#n maya# 26 saritah% sa#garam% pra#pya yatha# nashyanti sarvashah% tathaiva te vinan*ks%yanti ma#m a#sa#dya saha#nvaya#h% 27 para# buddhih% param% tejo vi#ryam% ca paramam% mayi para# vidya# paro yogo mama tebhyo vishis%yate 28 pita#mahash ca dron%ash ca kr%pah% shalyah% shalas tatha# astres%u yat praja#nanti sarvam% tan mayi vidyate 29 ity uktva# sam%jayam% bhu#yah% paryapr%cchata bha#rata jn~a#tva# yuyutsuh% ka#rya#n%i pra#ptaka#lam arim%dama | | 1 [v] tatha# tu pr%cchantam ati#va pa#rtha#n; vaicitravi#ryam% tam acintayitva# uva#ca karn%o dhr%tara#s%t%ra putram%; prahars%ayan sam%sadi kaurava#n%a#m 2 mithya#pratijn~a#ya maya# yad astram%; ra#ma#d dhr%tam% brahma puram% purasta#t vijn~a#ya tena#smi tadaivam uktas; tava#nta ka#le 'pratibha#syati#ti 3 maha#para#dhe hy api sam%natena; mahars%in%a#ham% gurun%a# ca shaptah% shaktah% pradagdhum% hy api tigmateja#h%; sa sa#gara#m apy avanim% mahars%ih% 4 prasa#ditam% hy asya maya# mano 'bhu#c; chushru#s%aya# svena ca paurus%en%a tatas tad astram% mama sa#vashes%am%; tasma#t samartho 'smi mamais%a bha#rah% 5 nimes%a ma#tram% tam r%s%iprasa#dam; ava#pya pa#n~ca#la karu#s%amatsya#n nihatya pa#rtha#m%sh ca saputrapautra#m*l; loka#n aham% shastrajita#n prapatsye 6 pita#mahas tis%t%hatu te sami#pe; dron%ash ca sarve ca narendramukhya#h% yatha#pradha#nena balena ya#tva#; pa#rtha#n hanis%ya#mi mamais%a bha#rah% 7 evam% bruva#n%am% tam uva#ca bhi#s%mah%; kim% katthase ka#lapari#ta buddhe na karn%a ja#na#si yatha# pradha#ne; hate hata#h% syur dhr%tara#s%t%ra putra#h% 8 yat kha#n%d%avam% da#hayata# kr%tam% hi; kr%s%n%a dviti#yena dhanam%jayena shrutvaiva tat karma niyantum a#tma#; shakyas tvaya# vai saha ba#ndhavena 9 ya#m% ca#pi shaktim% tridasha#dhipas te; dadau maha#ma# bhagava#n mahendrah% bhasmi#kr%ta#m% ta#m% patita#m% vishi#rn%a#m%; cakra#hata#m% draks%yasi keshavena 10 yas te sharah% sarpamukho vibha#ti; sada#grya ma#lyair mahitah% prayatna#t sa pa#n%d%uputra#bhihatah% sharaughaih%; saha tvaya# ya#syati karn%a na#sham 11 ba#n%asya bhaumasya ca karn%a hanta#; kiri#t%inam% raks%ati va#sudevah% yas tva#dr%sha#na#m% ca gari#yasa#m% ca; hanta# ripu#n%a#m% tumule praga#d%he 12 [karn%a] asam%shayam% vr%s%n%ipatir yathoktas; tatha# ca bhu#yash ca tato maha#tma# aham% yad uktah% parus%am% tu kim% cit; pita#mahas tasya phalam% shr%n%otu 13 nyasya#mi shastra#n%i na ja#tu sam%khye; pita#maho draks%yati ma#m% sabha#ya#m tvayi prasha#nte tu mama prabha#vam%; draks%yanti sarve bhuvi bhu#mipa#la#h% 14 ity evam uktva# sa maha#dhanus%ma#n; hitva# sabha#m% svam% bhavanam% jaga#ma bhi#s%mas tu duryodhanam eva ra#jan; madhye kuru#n%a#m% prahasann uva#ca 15 satyapratijn~ah% kila su#taputras; tatha# sa bha#ram% vis%aheta kasma#t vyu#ham% prativyu#hya shira#m%si bhittva#; lokaks%ayam% pashyata bhi#masena#t 16 a#vantyaka#lin*gajayadrathes%u; vedidhvaje tis%t%hati ba#hlike ca aham% hanis%ya#mi sada# pares%a#m%; sahasrashash ca#yutashash ca yodha#n 17 yadaiva ra#me bhagavaty anindye; brahma bruva#n%ah% kr%tava#m%s tad astram tadaiva dharmash ca tapash ca nas%t%am%; vaikartanasya#dhama purus%asya 18 athokta va#kye nr%patau tu bhi#s%me; niks%ipya shastra#n%i gate ca karn%e vaicitravi#ryasya suto 'lpabuddhir; duryodhanah% sha#m%tanavam% babha#s%e | | 1 [dur] sadr%sha#na#m% manus%yes%u sarves%a#m% tulyajanmana#m katham eka#ntatas tes%a#m% pa#rtha#na#m% manyase jayam 2 sarve sma samaja#ti#ya#h% sarve ma#nus%ayonayah% pita#maha vija#ni#s%e pa#rthes%u vijayam% katham 3 na#ham% bhavati na dron%e na kr%pe na ca ba#hlike anyes%u ca narendres%u para#kramya sama#rabhe 4 aham% vaikartanah% karn%o bhra#ta# duh%sha#sanash ca me pa#n%d%ava#n samare pan~ca hanis%ya#mah% shitaih% sharaih% 5 tato ra#jan maha#yajn~air vividhair bhu#ridaks%in%aih% bra#hman%a#m%s tarpayis%ya#mi gobhir ashvair dhanena ca 6 shakuni#na#m iha#rtha#ya pa#sham% bhu#ma#v ayojayat kash cic cha#kunikas ta#tha pu#rves%a#m iti shushruma 7 tasmin dvau shakunau baddhau yugapat samapaurus%au ta#v upa#da#ya tam% pa#sham% jagmatuh% khacara#v ubhau 8 tau viha#yasam a#kra#ntau dr%s%t%va# sha#kunikas tada# anvadha#vad anirvin%n%o yena yena sma gacchatah% 9 tatha# tam anudha#vantam% mr%gayum% shakuna#rthinam a#shramastho munih% kash cid dadarsha#tha kr%ta#hnikah% 10 ta#v antariks%agau shi#ghram anuya#ntam% mahi# caram shlokena#nena kauravya papraccha sa munis tada# 11 vicitram idam a#shcaryam% mr%gahan pratibha#ti me plavama#nau hi khacarau pada#tir anudha#vasi 12 [s%a#kunika] pa#sham ekam ubha#v etau sahitau harato mama yatra vai vivadis%yete tatra me vasham es%yatah% 13 tau viva#dam anupra#ptau shakunau mr%tyusam%dhitau vigr%hya ca sudurbuddhi# pr%thivya#m% sam%nipetatuh% 14 tau yudhyama#nau sam%rabdhau mr%tyupa#shavasha#nugau upasr%tya#parijn~a#to jagra#ha mr%gayus tada# 15 evam% ye jn~a#tayo 'rthes%u mitho gacchanti vigraham te 'mitravasham a#ya#nti shakuna#v iva vigraha#t 16 sam%bhojanam% sam%kathanam% sam%prashno 'tha sama#gamah% eta#ni jn~a#tika#rya#n%i na virodhah% kada# cana 17 yasmin ka#le sumanasah% sarve vr%ddha#n upa#sate sim%haguptam iva#ran%yam apradhr%s%ya# bhavanti te 18 ye 'rtham% sam%tatam a#sa#dya di#na# iva sama#sate shriyam% te sam%prayacchanti dvis%adbhyo bharatars%abha 19 dhu#ma#yante vyapeta#ni jvalanti sahita#ni ca dhr%tara#s%t%rolmuka#ni#va jn~a#tayo bharatars%abha 20 idam anyat pravaks%ya#mi yatha#dr%s%t%am% girau maya# shrutva# tad api kauravya yatha# shreyas tatha# kuru 21 vayam% kira#taih% sahita# gaccha#mo girim uttaram bra#hman%air devakalpaish ca vidya# jambhaka va#tikaih% 22 kun~ja bhu#tam% girim% sarvam abhito gandhama#danam di#pyama#naus%adhi gan%am% siddhagandharvasevitam 23 tatra pashya#mahe sarve madhu pi#tam ama#ks%ikam maru prapa#te vis%ame nivis%t%am% kumbhasam%mitam 24 a#shi#vis%ai raks%yama#n%am% kubera dayitam% bhr%sham yat pra#shya purus%o martyo amaratvam% nigacchati 25 acaks%ur labhate caks%ur vr%ddho bhavati vai yuva# iti te kathayanti sma bra#hman%a# jambha sa#dhaka#h% 26 tatah% kira#ta#s tad dr%s%t%va# pra#rthayanto mahi#pate vineshur vis%ame tasmin sasarpe girigahvare 27 tathaiva tava putro 'yam% pr%thivi#m eka icchati madhu pashyati sam%moha#t prapa#tam% na#nupashyati 28 duryodhano yoddhumana#h% samare savyasa#cina# na ca pashya#mi tejo 'sya vikramam% va# tatha#vidham 29 ekena ratham a#stha#ya pr%thivi# yena nirjita# prati#ks%ama#n%o yo vi#rah% ks%amate vi#ks%itam% tava 30 drupado matsyara#jash ca sam%kruddhash ca dhanam%jayah% na shes%ayeyuh% samare va#yuyukta# iva#gnayah% 31 an*ke kurus%va ra#ja#nam% dhr%tara#s%t%ra yudhis%t%hiram yudhyator hi dvayor yuddhe naika#ntena bhavej jayah% | | 1 [dhr%] duryodhana vija#ni#hi yat tva#m% vaks%ya#mi putraka utpatham% manyase ma#rgam anabhijn~a iva#dhvagah% 2 pan~ca#na#m% pa#n%d%uputra#n%a#m% yat tejah% pramimi#s%asi pan~ca#na#m iva bhu#ta#na#m% mahata#m% sumaha#tmana#m 3 yudhis%t%hiram% hi kaunteyam% param% dharmam iha#sthitam para#m% gatim asam%preks%ya na tvam% vettum iha#rhasi 4 bhi#masenam% ca kaunteyam% yasya na#sti samo bale ran%a#ntakam% tarkayase maha#va#tam iva drumah% 5 sarvashastrabhr%ta#m% shres%t%ham% merum% shikharin%a#m iva yudhi ga#n%d%i#vadhanva#nam% ko nu yudhyeta buddhima#n 6 dhr%s%t%adyumnash ca pa#n~ca#lyah% kam iva#dya na sha#tayet shatrumadhye shara#n mun~can devara#d% ashani#m iva 7 sa#tyakish ca#pi durdhars%ah% sam%mato 'ndhakavr%s%n%is%u dhvam%sayis%yati te sena#m% pa#n%d%aveya hite ratah% 8 yah% punah% pratima#nena tri#m*l loka#n atiricyate tam% kr%s%n%am% pun%d%ari#ka#ks%am% ko nu yudhyeta buddhima#n 9 ekato hy asya da#ra#sh ca jn~a#tayash ca sa ba#ndhava#h% a#tma# ca pr%thivi# ceyam ekatash ca dhanam%jayah% 10 va#sudevo 'pi durdhars%o yata#tma# yatra pa#n%d%avah% avis%ahyam% pr%thivya#pi tad balam% yatra keshavah% 11 tis%t%ha ta#ta sata#m% va#kye suhr%da#m arthava#dina#m vr%ddham% sha#m%tanavam% bhi#s%mam% titiks%asva pita#maham 12 ma#m% ca bruva#n%am% shushru#s%a kuru#n%a#m arthava#dinam dron%am% kr%pam% vikarn%am% ca maha#ra#jam% ca ba#hlikam 13 ete hy api yathaiva#ham% mantum arhasi ta#m%s tatha# sarve dharmavido hy ete tulyasneha#sh ca bha#rata 14 yat tad vira#t%anagare saha bhra#tr%bhir agratah% utsr%jya ga#h% susam%trastam% balam% te samashi#ryata 15 yac caiva tasmin nagare shru#yate mahad adbhutam ekasya ca bahu#na#m% ca parya#ptam% tannidarshanam 16 arjunas tat tatha#ka#rs%i#t kim% punah% sarva eva te sa bhra#tr%#n abhija#ni#hi vr%ttya# ca pratipa#daya | | 1 [v] evam uktva# maha#pra#jn~o dhr%tara#s%t%rah% suyodhanam punar eva maha#bha#gah% sam%jayam% paryapr%cchata 2 bru#hi sam%jaya yac ches%am% va#sudeva#d anantaram yad arjuna uva#ca tva#m% param% kautu#halam% hi me 3 va#sudeva vacah% shrutva# kunti#putro dhanam%jayah% uva#ca ka#le durdhars%o va#sudevasya shr%n%vatah% 4 pita#maham% sha#m%tanavam% dhr%tara#s%t%ram% ca sam%jaya dron%am% kr%pam% ca karn%am% ca maha#ra#jam% ca ba#hlikam 5 draun%im% ca somadattam% ca shakunim% ca#pi saubalam duh%sha#sanam% shalam% caiva purumitram% vivim%shatim 6 vikarn%am% citrasenam% ca jayatsenam% ca pa#rthivam vinda#nuvinda#v a#vantyau durmukham% ca#pi kauravam 7 saindhavam% duh%saham% caiva bhu#rishravasam eva ca bhagadattam% ca ra#ja#nam% jalasam%dham% ca pa#rthivam 8 ye ca#py anye pa#rthiva#s tatra yoddhum%; sama#gata#h% kaurava#n%a#m% priya#rtham mumu#rs%avah% pa#n%d%ava#gnau pradi#pte; sama#ni#ta# dha#rtara#s%t%ren%a su#ta 9 yatha#nya#yam% kaushalam% vandanam% ca; sama#gata# madvacanena va#cya#h% idam% bru#ya#h% sam%jaya ra#jamadhye; suyodhanam% pa#pakr%ta#m% pradha#nam 10 amars%an%am% durmatim% ra#japutram%; pa#pa#tma#nam% dha#rtara#s%t%ram% sulubdham sarvam% mamaitad vacanam% samagram%; saha#ma#tyam% sam%jaya shra#vayetha#h% 11 evam% pratis%t%ha#pya dhanam%jayo ma#m%; tato 'rthavad dharmavac ca#pi va#kyam prova#cedam% va#sudevam% sami#ks%ya; pa#rtho dhi#ma#m*l lohita#nta#yata#ks%ah% 12 yatha# shrutam% te vadato maha#tmano; madhu pravi#rasya vacah% sama#hitam tathaiva va#cyam% bhavata# hi madvacah%; sama#gates%u ks%itipes%u sarvashah% 13 shara#gnidhu#me rathanemi na#dite; dhanuh% sruven%a#stra bala#paha#rin%a# yatha# na homah% kriyate maha#mr%dhe; tatha# sametya prayatadhvam a#dr%ta#h% 14 na cet prayacchadhvam amitragha#tino; yudhis%t%hirasya#m%sham abhi#psitam% svakam naya#mi vah% sva#shvapada#tikun~jara#n; disham% pitr%#n%a#m ashiva#m% shitaih% sharaih% 15 tato 'ham a#mantrya caturbhujam% harim%; dhanam%jayam% caiva namasya sa tvarah% javena sam%pra#pta iha#mara dyute; tava#ntikam% pra#payitum% vaco mahat | | 1 [v] duryodhane dha#rtara#s%t%re tad vaco 'pratinandati tu#s%n%i#m%bhu#tes%u sarves%u samuttasthur nareshvara#h% 2 utthites%u maha#ra#ja pr%thivya#m% sarvara#jasu rahite sam%jayam% ra#ja# paripras%t%um% pracakrame 3 a#sham%sama#no vijayam% tes%a#m% putra vasha#nuga#h% a#tmanash ca pares%a#m% ca pa#n%d%ava#na#m% ca nishcayam 4 ga#valgan%e bru#hi nah% sa#raphalgu; svasena#ya#m% ya#vad iha#sti kim% cit tvam% pa#n%d%ava#na#m% nipun%am% vettha sarvam%; kim es%a#m% jya#yah% kim u tes%a#m% kani#yah% 5 tvam etayoh% sa#ravit sarvadarshi#; dharma#rthayor nipun%o nishcayajn~ah% sa me pr%s%t%ah% sam%jaya bru#hi sarvam%; yudhyama#na#h% katare 'smin na santi 6 na tva#m% bru#ya#m% rahite ja#tu kim% cid; asu#ya# hi tva#m% prasaheta ra#jan a#nayasva pitaram% sam%shitavratam%; ga#m%dha#ri#m% ca mahis%i#m a#jami#d%ha 7 tau te 'suya#m% vinayeta#m% narendra; dharmajn~au tau nipun%au nishcayajn~au tayos tu tva#m% sam%midhau tad vadeyam%; kr%tsnam% matam% va#sudeva#rjuna#bhya#m 8 tatas tan matam a#jn~a#ya sam%jayasya#tmajasya ca abhyupetya maha#pra#jn~ah% kr%s%n%advaipa#yano 'bravi#t 9 sam%pr%cchate dhr%tara#s%t%ra#ya sam%jaya; a#caks%va sarvam% ya#vad es%o 'nuyun*kte sarvam% ya#vad vettha tasmin yatha#vad; ya#tha#tathyam% va#sudeve 'rjune ca | | 1 [s] arjuno va#sudevash ca dhanvinau parama#rcitau ka#ma#d anyatra sam%bhu#tau sarva#bha#va#ya sam%mitau 2 dya#m antaram% sama#stha#ya yatha# yuktam% manasvinah% cakram% tad va#sudevasya ma#yaya# vartate vibho 3 sa#pahnavam% pa#n%d%aves%u pa#n%d%ava#na#m% susam%matam sa#ra#sa#ra balam% jn~a#tva# tat sama#sena me shr%n%u 4 narakam% shambaram% caiva kam%sam% caidyam% ca ma#dhavah% jitava#n ghorasam%ka#sha#n kri#d%ann iva jana#rdanah% 5 pr%thivi#m% ca#ntariks%am% ca dya#m% caiva purus%ottamah% manasaiva vishis%t%a#tma# nayaty a#tmavasham% vashi# 6 bhu#yo bhu#yo hi yad ra#jan pr%cchase pa#n%d%ava#n prati sa#ra#sa#ra balam% jn~a#tum% tan me nigadatah% shr%n%u 7 ekato va# jagat kr%tsnam ekato va# jana#rdanah% sa#rato jagatah% kr%tsna#d atirikto jana#rdanah% 8 bhasma kurya#j jagad idam% manasaiva jana#rdanah% na tu kr%tsnam% jagac chaktam% bhasma kartum% jana#rdanam 9 yatah% satyam% yato dharmo yato hri#r a#rjavam% yatah% tato bhavati govindo yatah% kr%s%n%as tato jayah% 10 pr%thivi#m% ca#ntariks%am% ca divam% ca purus%ottamah% vices%t%ayati bhu#ta#tma# kri#d%ann iva jana#rdanah% 11 sa kr%tva# pa#n%d%ava#n satram% lokam% sam%mohayann iva adharmanirata#n mu#d%ha#n dagdhum icchati te suta#n 12 ka#lacakram% jagac cakram% yugacakram% ca keshavah% a#tmayogena bhagava#n parivartayate 'nisham 13 ka#lasya ca hi mr%tyosh ca jan*gama stha#varasya ca i#shate bhagava#n ekah% satyam etad bravi#mi te 14 i#shann api maha#yogi# sarvasya jagato harih% karma#n%y a#rabhate kartum% ki#na#sha iva durbalah% 15 tena van~cayate loka#n ma#ya#yogena keshavah% ye tam eva prapadyante na te muhyanti ma#nava#h% | | 1 [dhr%] katham% tvam% ma#dhavam% vettha sarvalokamaheshvaram katham enam% na veda#ham% tan mama#caks%va sam%jaya 2 vidya# ra#jan na te vidya# mama vidya# na hi#yate vidya# hi#nas tamo dhvasto na#bhija#na#ti keshavam 3 vidyaya# ta#ta ja#na#mi triyugam% madhusu#danam karta#ram akr%tam% devam% bhu#ta#na#m% prabhava#pyayam 4 ga#valgan%e 'tra ka# bhaktir ya# te nitya# jana#rdane yaya# tvam abhija#na#si triyugam% madhusu#danam 5 ma#ya#m% na seve bhadram% te na vr%tha#dharmam a#care shuddhabha#vam% gato bhaktya# sha#stra#d vedmi jana#rdanam 6 duryodhana hr%s%i#kesham% prapadyasva jana#rdanam a#pto nah% sam%jayas ta#ta sharan%am% gaccha keshavam 7 bhagava#n devaki#putro lokam% cen nihanis%yati pravadann arjune sakhyam% na#ham% gacche 'dya keshavam 8 [td%hr%] ava#g ga#ndha#ri putra#s te gacchaty es%a sudurmatih% i#rs%yur dura#tma# ma#ni# ca shreyasa#m% vacana#tigah% 9 [g] aishvaryaka#madus%t%a#tman vr%ddha#na#m% sha#sana#tiga aishvaryaji#vite hitva# pitaram% ma#m% ca ba#lisha 10 vardhayan durhr%da#m% pri#tim% ma#m% ca shokena vardhayan nihato bhi#masenena smarta#si vacanam% pituh% 11 dayito 'si ra#jan kr%s%n%asya dhr%tara#s%t%ra nibodha me yasya te sam%jayo du#to yas tva#m% shreyasi yoks%yate 12 ja#na#ty es%a hr%s%i#kesham% pura#n%am% yac ca vai navam shushru#s%ama#n%am eka#gram% moks%yate mahato bhaya#t 13 vaicitravi#rya purus%a#h% krodhahars%atamo vr%ta#h% sita# bahuvidhaih% pa#shair ye na tus%t%a#h% svakair dhanaih% 14 yamasya vasham a#ya#nti ka#mamu#d%ha#h% punah% punah% andhanetra# yathaiva#ndha# ni#yama#na#h% svakarmabhih% 15 es%a eka#yanah% pantha# yena ya#nti mani#s%in%ah% tam% dr%s%t%va# mr%tyum atyeti maha#m%s tatra na sajjate 16 an*gasam%jaya me sham%sa pantha#nam akutobhayam yena gatva# hr%s%i#kesham% pra#pnuya#m% sha#ntim uttama#m 17 na#kr%ta#tma# kr%ta#tma#nam% ja#tu vidya#j jana#rdanam a#tmanas tu kriyopa#yo na#nyatrendriya nigraha#t 18 indriya#n%a#m udi#rn%a#na#m% ka#matya#go 'prama#datah% aprama#do 'vihim%sa# ca jn~a#nayonir asam%shayam 19 indriya#n%a#m% yame yatto bhava ra#jann atandritah% buddhish ca ma# te cyavatu niyacchaita#m% yatas tatah% 20 etaj jn~a#nam% vidur vipra# dhruvam indriyadha#ran%am etaj jn~a#nam% ca pantha#sh ca yena ya#nti mani#s%in%ah% 21 apra#pyah% keshavo ra#jann indriyaur ajitair nr%bhih% a#gama#dhigato yoga#d vashi#tattve prasi#dati | | 1 [dhr%] bhu#yo me pun%d%ari#ka#ks%am% sam%jaya#caks%va pr%cchate na#ma karma#rthavit ta#ta pra#pnuya#m% purus%ottamam 2 shrutam% me tasya devasya na#ma nirvacanam% shubham ya#vat tatra#bhija#ne 'ham aprameyo hi keshavah% 3 vasana#t sarvabhu#ta#na#m% vasutva#d deva yonitah% va#sudevas tato vedyo vr%s%atva#d vr%s%n%ir ucyate 4 mauna#d dhya#na#c ca yoga#c ca viddhi bha#rata ma#dhavam sarvatattvalaya#c caiva madhuha# madhusu#danah% 5 kr%s%ir bhu#va#cakah% shabdo n%ash ca nirvr%ti va#cakah% kr%s%n%as tadbha#vayoga#c ca kr%s%n%o bhavati sha#shvatah% 6 pun%d%ari#kam% param% dha#ma nityam aks%ayam aks%aram tadbha#va#t pun%d%ari#ka#ks%o dasyu tra#sa#j jana#rdanah% 7 yatah% sattvam% na cyavate yac ca sattva#n na hi#yate sattvatah% sa#tvatas tasma#d ars%abha#d vr%s%abheks%an%ah% 8 na ja#yate janitrya#m% yad ajas tasma#d ani#kajit deva#na#m% svapraka#shatva#d dama#d da#modaram% viduh% 9 hars%a#t saukhya#t sukhaishvarya#d dhr%s%i#keshatvam ashnute ba#hubhya#m% rodasi# bibhran maha#ba#hur iti smr%tah% 10 adho na ks%i#yate ja#tu yasma#t tasma#d adhoks%ajah% nara#n%a#m ayana#c ca#pi tena na#ra#yan%ah% smr%tah% pu#ran%a#t sadana#c caiva tato 'sau purus%ottamah% 11 asatash ca satash caiva sarvasya prabhava#pyaya#t sarvasya ca sada# jn~a#na#t sarvam enam% pracaks%ate 12 satye pratis%t%hitah% kr%s%n%ah% satyam atra pratis%t%hitam satya#t satyam% ca govindas tasma#t satyo 'pi na#matah% 13 vis%n%ur vikraman%a#d eva jayana#j jis%n%ur ucyate sha#shvatatva#d anantash ca govindo vedana#d gava#m 14 atattvam% kurute tattvam% tena mohayate praja#h% evam%vidho dharmanityo bhagava#n munibhih% saha a#ganta# himaha# ba#hur a#nr%sham%sya#rtham acyutah% | | 1 [dhr%] caks%us%mata#m% vai spr%haya#mi sam%jaya; draks%yanti ye va#sudevam% sami#pe vibhra#jama#nam% vapus%a# paren%a; praka#shayantam% pardisho dishash ca 2 i#rayantam% bha#rati#m% bha#rata#na#m; abhyarcani#ya#m% sham%kari#m% sr%n~jaya#na#m bubhu#s%adbhir grahan%i#ya#m anindya#m%; para#su#na#m agrahan%i#ya ru#pa#m 3 samudyantam% sa#tvatam ekavi#ram%; pran%eta#ram r%s%abham% ya#dava#na#m nihanta#ram% ks%obhan%am% sha#trava#n%a#m%; mus%n%antam% ca dvis%ata#m% vai yasha#m%si 4 dras%t%a#ro hi kuravas tam% sameta#; maha#tma#nam% shatruhan%am% varen%yam bruvantam% va#cam anr%sham%sa ru#pa#m%; vr%s%n%ishres%t%ham% mohayantam% madi#ya#n 5 r%s%im% sana#tanatamam% vipashcitam%; va#cah% samudram% kalasham% yati#na#m aris%t%anemim% garud%am% suparn%am%; patim% praja#na#m% bhuvanasya dha#ma 6 sahasrashi#rs%am% purus%am% pura#n%am; ana#dimadhya#ntam ananta ki#rtim shukrasya dha#ta#ram ajam% janitram%; param% parebhyah% sharan%am% prapadye 7 trailokyanirma#n%a karam% janitram%; deva#sura#n%a#m atha na#garaks%asa#m nara#dhipa#na#m% vidus%a#m% pradha#nam; indra#nujam% tam% sharan%am% prapadye | | 1 [v] sam%jaye pratiya#te tu dharmara#jo yudhis%t%hirah% abhyabha#s%ata da#sha#rham r%s%abham% sarvasa#tvata#m 2 ayam% sa ka#lah% sam%pra#pto mitra#n%a#m% me jana#rdana na ca tvadanyam% pashya#mi yo na a#patsu ta#rayet 3 tva#m% hi ma#dhava sam%shritya nirbhaya# mohadarpitam dha#rtara#s%t%ram% saha#ma#tyam% svam am%sham anuyun~jmahe 4 yatha# hi sarva#sv a#patsu pa#si vr%s%n%i#n arim%dama tatha# te pa#n%d%ava# raks%ya#h% pa#hy asma#n mahato bhaya#t 5 [bhagava#n] ayam asmi maha#ba#ho bru#hi yat te vivaks%itam karis%ya#mi hi tat sarvam% yat tvam% vaks%yasi bha#rata 6 shrutam% te dhr%tara#s%t%rasya saputrasya ciki#rs%itam etad dhi sakalam% kr%s%n%a sam%jayo ma#m% yad abravi#t 7 tan matam% dhr%tara#s%t%rasya so 'sya#tma# vivr%ta#ntarah% yathoktam% du#ta a#cas%t%e vadhyah% sya#d anyatha# bruvan 8 aprada#nena ra#jyasya sha#ntim asma#su ma#rgati lubdhah% pa#pena manasa# carann asamam a#tmanah% 9 yat tad dva#dasha vars%a#n%i vane nirvyus%ita# vayam chadmana# sharadam% caika#m% dhr%tara#s%t%rasya sha#sana#t 10 stha#ta# nah% samaye tasmin dhr%tara#s%t%ra iti prabho na#ha#sma samayam% kr%s%n%a tad dhi no bra#hman%a# viduh% 11 vr%ddho ra#ja# dhr%tara#s%t%rah% svadharmam% na#nupashyati pashyan va# putragr%ddhitva#n mandasya#nveti sha#sanam 12 suyodhana mate tis%t%han ra#ja#sma#su jana#rdana mithya# carati lubdhah% sam%sh caran priyam iva#tmanah% 13 ito duh%khataram% kim% nu yatra#ham% ma#taram% tatah% sam%vidha#tum% na shaknomi mitra#n%a#m% va# jana#rdana 14 ka#shibhish cedipa#n~ca#lair matsyaish ca madhusu#dana bhavata# caiva na#thena pan~ca gra#ma# vr%ta# maya# 15 kusha sthalam% vr%kasthalam a#sandi# va#ran%a#vatam avasa#nam% ca govinda kim% cid eva#tra pan~camam 16 pan~ca nas ta#ta di#yanta#m% gra#ma# va# nagara#n%i va# vasema sahita# yes%u ma# ca no bharata# nashan 17 na ca ta#n api dus%t%a#tma# dha#rtara#s%t%ro 'numanyate sva#myam a#tmani matva#sa#v ato duh%khataram% nu kim 18 kule ja#tasya vr%ddhasya paravittes%u gr%dhyatah% lobhah% prajn~a#nam a#hanti prajn~a# hanti hata# hriyam 19 hri#r hata# ba#dhate dharmam% dharmo hanti hatah% shriyam shri#r hata# purus%am% hanti purus%asya#svata# vadhah% 20 asvato hi nivartante jn~a#tayah% suhr%dartvijah% apus%pa#d aphala#d vr%ks%a#d yatha# ta#ta patatrin%ah% 21 etac ca maran%am% ta#ta yad asma#t patita#d iva jn~a#tayo vinivartante pretasattva#d iva#savah% 22 na#tah% pa#pi#yasi#m% ka#m% cid avastha#m% shambaro 'bravi#t yatra naiva#dya na pra#tar bhojanam% patidr%shyate 23 dhanam a#huh% param% dharmam% dhane sarvam% pratis%t%hitam ji#vanti dhanino loke mr%ta# ye tv adhana# nara#h% 24 ye dhana#d apakars%anti naram% svabalam a#shrita#h% te dharmam artham% ka#mam% ca pramathnanti naram% ca tam 25 eta#m avastha#m% pra#pyaike maran%am% vavrire jana#h% gra#ma#yaike vana#yaike na#sha#yaike pavavrajuh% 26 unma#dam eke pus%yanti ya#nty anye dvis%ata#m% vasham da#syam eke nigacchanti pares%a#m arthahetuna# 27 a#pad eva#sya maran%a#t purus%asya gari#yasi# shriyo vina#shas tad dhyasya nimittam% dharmaka#mayoh% 28 yad asya dharmyam% maran%am% sha#shvatam% lokavartma tat samanta#t sarvabhu#ta#na#m% na tad atyeti kash cana 29 na tatha# ba#dhyate kr%s%n%a prakr%tya# nirdhano janah% yatha# bhadra#m% shriyam% pra#pya taya# hi#nah% sukhaidhitah% 30 sa tada#tma#para#dhena sam%pra#pto vyasanam% mahat sendra#n garhayate deva#n na#tma#nam% ca katham% cana 31 na ca#smin sarvasha#stra#n%i prataranti nigarhan%a#m so 'bhikrudhyati bhr%tya#na#m% suhr%dash ca#bhyasu#yati 32 tam% tada# manyur evaiti sa bhu#yah% sam%pramuhyati sa mohavasham a#pannah% kru#ram% karma nis%evate 33 pa#pakarma#tyaya#yaiva sam%karam% tena pus%yati sam%karo naraka#yaiva sa# ka#s%t%ha# pa#pakarman%a#m 34 na cet prabudhyate kr%s%n%a naraka#yaiva gacchati tasya prabodhah% prajn~aiva prajn~a# caks%ur na ris%yati 35 prajn~a# la#bhe hi purus%ah% sha#stra#n%y eva#nvaveks%ate sha#stranityah% punar dharmam% tasya hri#r an*gam uttamam 36 hri#ma#n hi pa#pam% pradves%t%i tasya shri#r abhivardhate shri#ma#n sa ya#vad bhavati ta#vad bhavati pu#rus%ah% 37 dharmanityah% prasha#nta#tma# ka#ryayogavahah% sada# na#dharme kurute buddhim% na ca pa#pes%u vartate 38 ahri#ko va# vimu#d%ho va# naiva stri# na punah% puma#n na#sya#dhika#ro dharme 'sti yatha# shu#dras tathaiva sah% 39 hri#ma#n avati deva#m%sh ca pitr%#n a#tma#nam eva ca tena#mr%tatvam% vrajati sa# ka#s%t%ha# pun%yakarman%a#m 40 tad idam% mayi te dr%s%t%am% pratyaks%am% madhusu#dana yatha# ra#jya#t paribhras%t%o vasa#mi vasati#r ima#h% 41 te vayam% na shriyam% ha#tum alam% nya#yena kena cit atra no yatama#na#na#m% vadhash ced api sa#dhu tat 42 tatra nah% prathamah% kalpo yad vayam% te ca ma#dhava prasha#nta#h% samabhu#ta#sh ca shriyam% ta#n ashnuvi#mahi 43 tatrais%a# parama# ka#s%t%ha# raudrakarma ks%ayodaya# yad vayam% haurava#n hatva# ta#ni ra#s%t%ra#n%y ashi#mahi 44 ye punah% syur asam%baddha# ana#rya#h% kr%s%n%a shatravah% tes%a#m apy avadhah% ka#ryah% kim% punar ye syur i#dr%sha#h% 45 jn~a#tayash ca hi bhu#yis%t%ha#h% saha#ya# guravash ca nah% tes%a#m% vadho 'tipa#pi#ya#n kim% nu yuddhe 'sti shobhanam 46 pa#pah% ks%atriya dharmo 'yam% vayam% ca ks%atraba#ndhava#h% sa nah% svadharmo 'dharmo va# vr%ttir anya# vigarhita# 47 shu#drah% karoti shushru#s%a#m% vaishya# vipan%i ji#vinah% vayam% vadhena ji#va#mah% kapa#lam% bra#hman%air vr%tam 48 ks%atriyah% ks%atriyam% hanti matsyo matsyena ji#vati shva# shva#nam% hanti da#sha#rha pashya dharmo yatha#gatah% 49 yuddhe kr%s%n%a kalir nityam% pra#n%a#h% si#danti sam%yuge balam% tu ni#tima#tra#ya hat%he jayapara#jayau 50 na#tmac chandena bhu#ta#na#m% ji#vitam% maran%am% tatha# na#py aka#le sukham% pra#pyam% duh%kham% va#pi yadu#ttama 51 eko hy api bahu#n hanti ghnanty ekam% bahavo 'py uta shu#ram% ka#purus%o hanti ayashasvi# yashasvinam 52 jayash caivobhayor dr%s%t%a ubhayosh ca para#jayah% tathaiva#pacayo dr%s%t%o vyapaya#ne ks%ayavyayau 53 sarvatha# vr%jinam% yuddham% ko ghnan na pratihanyate hatasya ca hr%s%i#kesha samau jayapara#jayau 54 para#jayash ca maran%a#n manye naiva vishis%yate yasya sya#d vijayah% kr%s%n%a tasya#py apacayo dhruvam 55 antato dayitam% ghnanti ke cid apy apare jana#h% tasya#n*gabalahi#nasya putra#n bhra#tr%#n apashyatah% nirvedo ji#vite kr%s%n%a sarvatash copaja#yate 56 ye hy eva vi#ra# hri#manta a#rya#h% karun%avedinah% ta eva yuddhe hanyante yavi#ya#n mucyate janah% 57 hatva#py anushayo nityam% para#n api jana#rdana anubandhash ca pa#po 'tra shes%ash ca#py avashis%yate 58 shes%e hi balam a#sa#dya na shes%am avas%es%ayet sarvocchede ca yatate vairasya#nta vidhitsaya# 59 jayo vairam% prasr%jati duh%kham a#ste para#jitah% sukham% prasha#ntah% svapiti hitva# jayapara#jayau 60 ja#tavairash ca purus%o duh%kham% svapiti nityada# anirvr%tena manasa# sa sarpa iva veshmani 61 utsa#dayati yah% sarvam% yashasa# sa viyujyate aki#rtim% sarvabhu#tes%u sha#shvati#m% sa niyacchati 62 na hi vaira#n%i sha#myanti di#rghaka#lakr%ta#ny api a#khya#ta#rash ca vidyante puma#m%sh cotpadyate kule 63 na ca#pi vairam% vairen%a keshava vyupasha#myati havis%a#gnir yatha# kr%s%n%a bhu#ya eva#bhivardhate 64 ato 'nyatha# na#sti sha#ntir nityam antaram antatah% antaram% lipsama#na#na#m ayam% dos%o nirantarah% 65 paurus%eyo hi balava#n a#dhir hr%dayaba#dhanah% tasya tya#gena va# sha#ntir nivr%ttya# manaso 'pi va# 66 atha va# mu#lagha#tena dvis%ata#m% madhusu#dana phalanirvr%ttir iddha# sya#t tan nr%sham%sataram% bhavet 67 ya# tu tya#gena sha#ntih% sya#t tad r%te vadha eva sah% sam%shaya#c ca samuccheda#d dvis%ata#m a#tmanas tatha# 68 na ca tyaktum% tad iccha#mo na ceccha#mah% kulaks%ayam atra ya# pran%ipa#tena sha#ntih% saiva gari#yasi# 69 sarvatha# yatama#na#na#m ayuddham abhika#n*ks%ata#m sa#ntve pratihate yuddham% prasiddham apara#kramam 70 pratigha#tena sa#ntvasya da#run%am% sam%pravartate tac chuna#m iva gopa#de pan%d%itair upalaks%itam 71 la#n*gu#laca#lanam% ks%ved%ah% pratira#vo vivartanam dantadarshanam a#ra#vas tato yuddham% pravartate 72 tatra yo balava#n kr%s%n%a jitva# so 'tti tad a#mis%am evam eva manus%yes%u vishes%o na#sti kash cana 73 sarvatha# tv etad ucitam% durbales%u bali#yasa#m ana#daro virodhash ca pran%ipa#ti# hi durbalah% 74 pita# ra#ja# ca vr%ddhash ca sarvatha# ma#nam arhati tasma#n ma#nyash ca pu#jyash ca dhr%tara#s%t%ro jana#rdana 75 putrasnehas tu balava#n dhr%tara#s%t%rasya ma#dhava saputravasham a#pannah% pran%ipa#tam% praha#syati 76 tatra kim% manyase kr%s%n%a pra#ptaka#lam anantaram katham artha#c ca dharma#c ca na hi#yemahi ma#dhava 77 i#dr%she hy arthakr%cchre 'smin kam anyam% madhusu#dana upasam%pras%t%um arha#mi tva#m r%te purus%ottama 78 priyash ca priyaka#mash ca gatijn~ah% sarvakarman%a#m ko hi kr%s%n%a#sti nas tva#dr%k sarvanishcayavit suhr%t 79 evam uktah% pratyuva#ca dharmara#jam% jana#rdanah% ubhayor eva va#m arthe ya#sya#mi kurusam%sadam 80 shamam% tatra labheyam% ced yus%madartham aha#payan pun%yam% me sumahad ra#jam%sh caritam% sya#n maha#phalam 81 mocayeyam% mr%tyupa#sha#t sam%rabdha#n kurusr%n~jaya#n pa#n%d%ava#n dha#rtara#s%t%ra#m%sh ca sarva#m% ca pr%thivi#m ima#m 82 na mamaitan matam% kr%s%n%a yat tvam% ya#ya#h% kuru#n prati suyodhanah% su#ktam api na karis%yati te vacah% 83 sametam% pa#rthivam% ks%atram% suyodhana vasha#nugam tes%a#m% madhya#vataran%am% tava kr%s%n%a na rocaye 84 na hi nah% pri#n%ayed dravyam% na devatvam% kutah% sukham na ca sarva#maraishvaryam% tava rodhena ma#dhava 85 [bhagava#n] ja#na#my eta#m% maha#ra#ja dha#rtara#s%t%rasya pa#pata#m ava#cya#s tu bhavis%ya#mah% sarvaloke mahi#ks%ita#m 86 na ca#pi mama parya#pta#h% sahita#h% sarvapa#rthiva#h% kruddhasya pramukhe stha#tum% sim%hasyevetare mr%ga#h% 87 atha cet te pravarteran mayi kim% cid asa#m%pratam nirdaheyam% kuru#n sarva#n iti me dhi#yate matih% 88 na ja#tu gamanam% tatra bhavet pa#rtha nirarthakam arthapra#ptih% kada# cit sya#d antato va#py ava#cyata# 89 yat tubhyam% rocate kr%s%n%a svasti pra#pnuhi kaurava#n kr%ta#rtham% svastimantam% tva#m% draks%ya#mi punara#gatam 90 vis%vaksena kuru#n gatva# bha#rata#n~ shamayeh% prabho yatha# sarve sumanasah% saha sya#mah% sucetasah% 91 bhra#ta# ca#si sakha# ca#si bi#bhatsor mama ca priyah% sauhr%dena#vishan*kyo 'si svasti pra#pnuhi bhu#taye 92 asma#n vettha para#n vettha vettha#rtham% vettha bha#s%itam yad yad asmaddhitam% kr%s%n%a tat tad va#cyah% suyodhanah% 93 yad yad dharmen%a sam%yuktam upapadyed dhitam% vacah% tat tat keshava bha#s%etha#h% sa#ntvam% va# yadi vetarat | | 1 [bhagava#n] sam%jayasya shrutam% va#kyam% bhavatash ca shrutam% maya# sarvam% ja#na#my abhipra#yam% tes%a#m% ca bhavatash ca yah% 2 tava dharma#shrita# buddhis tes%a#m% vaira#shrita# matih% yad ayuddhena labhyeta tat te bahumatam% bhavet 3 na ca tan nais%t%hikam% karma ks%atriyasya visha#m% pate a#hur a#shramin%ah% sarve yad bhaiks%am% ks%atriyash caret 4 jayo vadho va# sam%gra#me dha#tra# dis%t%ah% sana#tanah% svadharmah% ks%atriyasyais%a ka#rpan%yam% na prashasyate 5 na hi ka#rpan%yam a#stha#ya shakya# vr%ttir yudhis%t%hira vikramasva maha#ba#ho jahi shatru#n arim%dama 6 atigr%ddha#h% kr%tasneha# di#rghaka#lam% sahos%ita#h% kr%tamitra#h% kr%tabala# dha#rtara#s%t%ra#h% param%tapa 7 na parya#yo 'sti yat sa#myam% tvayi kuryur visha#m% pate balavatta#m% hi manyante bhi#s%madron%akr%pa#dibhih% 8 ya#vac ca ma#rdavenaita#n ra#jann upacaris%yasi ta#vad ete haris%yanti tava ra#jyam arim%dama 9 na#nukrosha#n na ka#rpan%ya#n na ca dharma#rthaka#ran%a#t alam% kartum% dha#rara#s%t%ra#s tava ka#mam arim%dama 10 etad eva nimittam% te pa#n%d%ava#s tu yatha# tvayi na#nvatapyanta kaupi#nam% ta#vat kr%tva#pi dus%karam 11 pita#mahasya dron%asya vidurasya ca dhi#matah% pashyata#m% kurumukhya#na#m% sarves%a#m eva tattvatah% 12 da#nashi#lam% mr%dum% da#ntam% dharmaka#mam anuvratam yat tva#m upadhina# ra#jan dyu#tena#van~cayat tada# na ca#patrapate pa#po nr%sham%sas tena karman%a# 13 tatha#shi#ra sama#ca#re ra#jan ma# pran%ayam% kr%tha#h% vadhya#s te sarvalokasya kim% punas tava bha#rata 14 va#gbhis tv apratiru#pa#bhir atudat sa kani#yasam shla#ghama#nah% prahr%s%t%ah% san bha#s%ate bhra#tr%bhih% saha 15 eta#vat pa#n%d%ava#na#m% hi na#sti kim% cid iha svakam na#madheyam% ca gotram% ca tad apy es%a#m% na shis%yate 16 ka#lena mahata# cais%a#m% bhavis%yati para#bhavah% prakr%tim% te bhajis%yanti nas%t%aprakr%tayo jana#h% 17 eta#sh ca#nya#sh ca parus%a# va#cah% sa samudi#rayan shla#ghate jn~a#timadhye sma tvayi pavrajite vanam 18 ye tatra#san sama#ni#ta#s te dr%s%t%va# tva#m ana#gasam ashrukan%t%ha# rudantash ca sabha#ya#m a#sate tada# 19 na cainam abhyanandam%s te ra#ja#no bra#hman%aih% saha sarve duryodhanam% tatra nindanti sma sabha#sadah% 20 kuli#nasya ca ya# ninda# vadhash ca#mitrakarshana maha#gun%o vadho ra#jan na tu ninda# kuji#vika# 21 tadaiva nihato ra#jan yadaiva nirapatrapah% ninditash ca maha#ra#ja pr%thivya#m% sarvara#jasu 22 i#s%atka#ryo vadhas tasya yasya ca#ritram i#dr%sham praskambhana pratistabdhash chinnamu#la iva drumah% 23 vadhyah% sarpa iva#na#ryah% sarvalokasya durmatih% jahy enam% tvam amitraghna ma# ra#jan vicikitsitha#h% 24 sarvatha# tvat ks%amam% caitad rocate ca mama#nagha yat tvam% pitari bhi#s%me ca pran%ipa#tam% sama#careh% 25 aham% tu sarvalokasya gatva# chetsya#mi sam%shayam yes%a#m asti dvidha# bha#vo ra#jan duryodhanam% prati 26 madhye ra#jn~a#m aham% tatra pra#tipaurus%ika#n gun%a#n tava sam%ki#rtayis%ya#mi ye ca tasya vyatikrama#h% 27 bruvatas tatra me va#kyam% dharma#rthasahitam% hitam nishamya pa#rthiva#h% sarve na#na#janapadeshvara#h% 28 tvayi sam%pratipatsyante dharma#tma# satyava#g iti tasmim%sh ca#dhigamis%yanti yatha# lobha#d avartata 29 garhayis%ya#mi caivainam% pauraja#napades%v api vr%ddhaba#la#n upa#da#ya ca#turvarn%yasama#game 30 shamam% ced ya#cama#nas tvam% na dharmam% tatra lapsyase kuru#n vigarhayis%yanti dhr%tara#s%t%ram% ca pa#rthiva#h% 31 tasmim*l lokaparityakte kim% ka#ryam avashis%yate hate duryodhane ra#jan yad anyat kriyata#m iti 32 ya#tva# ca#ham% kuru#n sarva#n yus%madartham aha#payan yatis%ye prashamam% kartum% laks%ayis%ye ca ces%t%itam 33 kaurava#n%a#m% pravr%ttim% ca gatva# yuddha#dhika#rika#m nisha#mya vinivartis%ye jaya#ya tava bha#rata 34 sarvatha# yuddham eva#ham a#sham%sa#mi paraih% saha nimitta#ni hi sarva#n%i tatha# pra#durbhavanti me 35 mr%ga#h% shakunta#sh ca vadanti ghoram%; hastyashvamukhyes%u nisha#mukhes%u ghora#n%i ru#pa#n%i tathaiva ca#gnir; varn%a#n bahu#n pus%yati ghoraru#pa#n manus%yalokaks%apan%o 'tha ghoro; no ced anupra#pta iha#ntakah% sya#t 36 shastra#n%i patram% kavaca#n ratha#m%sh ca; na#ga#n dhvaja#m%sh ca pratipa#dayitva# yodha#sh ca sarve kr%tanishrama#s te; bhavantu hastyashvarathes%u yatta#h% sa#m%gra#mikam% te yad upa#rjani#yam%; sarvam% samagram% kuru tan narendra 37 duryodhano na hy alam adya da#tum%; ji#vam%s tavaitan nr%pate katham% cit yat te purasta#d abhavat samr%ddham%; dyu#te hr%tam% pa#n%d%avamukhyara#jyam | | 1 [bhi#ma] yatha# yathaiva sha#ntih% sya#t kuru#n%a#m% madhusu#dana tatha# tathaiva bha#s%etha# ma# sma yuddhena bhi#s%ayeh% 2 amars%i# nityasam%rabdhah% shreyo dves%i# maha#mana#h% nogram% duryodhano va#cyah% sa#mnaivainam% sama#careh% 3 prakr%tya# pa#pasattvash ca tulyaceta#sh ca dasyubhih% aishvaryamadamattash ca kr%tavairash ca pa#n%d%avaih% 4 adi#rghadarshi# nis%t%hu#ri# ks%epta# kru#rapara#kramah% di#rghamanyur aneyash ca pa#pa#tma# nikr%tipriyah% 5 mriyeta#pi na bhajyeta naiva jahya#t svakam% matam ta#dr%shena shamam% kr%s%n%a maye paramadus%karam 6 suhr%da#m apy ava#ci#nas tyaktadharmah% priya#nr%tah% pratihanty eva suhr%da#m% va#cash caiva mana#m%si ca 7 sa manyuvasham a#pannah% svabha#vam% dus%t%am a#sthitah% svabha#va#t pa#pam anveti tr%n%ais tunna ivoragah% 8 duryodhano hi yat senah% sarvatha# viditas tava yac chi#lo yat svabha#vash ca yad balo yat para#kramah% 9 pura# prasanna#h% kuravah% saha putra#s tatha# vayam indra jyes%t%ha# iva#bhu#ma modama#na#h% sa ba#ndhava#h% 10 duryodhanasya krodhena bha#rata# madhusu#dana dhaks%yante shishira#pa#ye vana#ni#va huta#shanaih% 11 as%t%a#dasheme ra#ja#nah% prakhya#ta# madhusu#dana ye samuccicchidur jn~a#ti#n suhr%dash ca sa ba#ndhava#n 12 asura#n%a#m% samr%ddha#na#m% jvalata#m iva tejasa# parya#ya ka#le dharmasya pra#pte balir aja#yata 13 haihaya#na#m uda#varto ni#pa#na#m% janamejayah% bahulas ta#lajan*gha#na#m% kr%mi#n%a#m uddhato vasuh% 14 aja binduh% suvi#ra#n%a#m% sura#s%t%ra#n%a#m% kusharddhikah% arkajash ca bali#ha#na#m% ci#na#na#m% dhautamu#lakah% 15 hayagri#vo videha#na#m% varaprash ca mahaujasa#m ba#huh% sundara vega#na#m% di#pta#ks%a#n%a#m% puru#rava#h% 16 sahajash cedimatsya#na#m% praceta#na#m% br%hadbalah% dha#ran%ash cendra vatsa#na#m% mukut%a#na#m% viga#hanah% 17 shamash ca nandivega#na#m ity ete kulapa#m%sana#h% yuga#nte kr%s%n%a sam%bhu#ta#h% kules%u purus%a#dhama#h% 18 apy ayam% nah% kuru#n%a#m% sya#d yuga#nte ka#lasam%bhr%tah% duryodhanah% kula#n*ga#ro jaghanyah% pa#papu#rus%ah% 19 tasma#n mr%du shanair enam% bru#ya# dharma#rthasam%hitam ka#ma#nubandha bahulam% nogram ugrapara#kramam 20 api duryodhanam% kr%s%n%a sarve vayam adhash cara#h% ni#cair bhu#tva#nuya#sya#mo ma# sma no bharata# nashan 21 apy uda#si#navr%ttih% sya#d yatha# nah% kurubhih% saha va#sudeva tatha# ka#ryam% na kuru#n anayah% spr%shet 22 va#cyah% pita#maho vr%ddho ye ca kr%s%n%a sabha#sadah% bhra#tr%#n%a#m astu saubhra#tram% dha#rtara#s%t%rah% prasha#myata#m 23 aham etad bravi#my evam% ra#ja# caiva prasham%sati arjuno naiva yuddha#rthi# bhu#yasi# hi daya#rjune | | 1 [vai] etac chrutva# maha#ba#huh% keshavah% prahasann iva abhu#tapu#rvam% bhi#masya ma#rdavopagatam% vacah% 2 girer iva laghutvam% tac chi#tatvam iva pa#vake matva# ra#ma#nujah% shaurih% sha#rn*gadhanva# vr%kodaram 3 sam%tejayam%s tada# va#gbhir ma#tarishveva pa#vakam uva#ca bhi#mam a#si#nam% kr%paya#bhipariplutam 4 tvam anyada# bhi#masena yuddham eva prasham%sasi vadha#bhinandinah% kru#ra#n dha#rtara#s%t%ra#n mimardis%uh% 5 na ca svapis%i ja#gars%i nyubjah% shes%e param%tapa ghora#m asha#nta#m% rushati#m% sada# va#cam% prabha#s%ase 6 nih%shvasann agnivarn%ena sataptah% svena manyuna# aprasha#nta mana# bhi#ma sa dhu#ma iva pa#vakah% 7 eka#nte nis%t%anan~ shes%e bha#ra#rta iva durbalah% api tva#m% ke cid unmattam% manyante 'tadvido jana#h% 8 a#rujya vr%ks%a#n nirmu#la#n gajah% paribhujann iva nighnan padbhih% ks%itim% bhi#ma nis%t%anan paridha#vasi 9 na#smin~ jane 'bhiramase rahah% ks%iyasi pa#n%d%ava na#nyam% nishi diva# va#pi kada# cid abhinandasi 10 akasma#t smayama#nash ca rahasy a#sse rudann iva ja#nvor mu#rdha#nam a#dha#ya ciram a#sse prami#litah% 11 bhrukut%im% ca punah% kurvann os%t%hau ca vilihann iva abhi#ks%n%am% dr%shyase bhi#ma sarvam% tan manyuka#ritam 12 yatha# purasta#t savita# dr%shyate shukram uccaran yatha# ca pashca#n nirmukto dhruvam% paryeti rashmiva#n 13 tatha# satyam% bravi#my etan na#sti tasya vyatikramah% hanta#ham% gadaya#bhyetya duryodhanam amars%an%am 14 iti sma madhye bhra#tr%#n%a#m% satyena#labhase gada#m tasya te pashame buddhir dhi#yate 'dya param%tapa 15 aho yuddhaprati#pa#ni yuddhaka#la upasthite pashyasi#va#prati#pa#ni kim% tva#m% bhi#r bhi#ma vindati 16 aho pa#rtha nimitta#ni vipari#ta#ni pashyasi svapna#nte ja#gara#nte ca tasma#t prashamam icchasi 17 aho na#sham%sase kim% cit pum%stvam% kli#ba iva#tmani kashmalena#bhipanno 'si tena te vikr%tam% manah% 18 udvepate te hr%dayam% manas te pravis%i#dati u#rustambhagr%hi#to 'si tasma#t prashamam icchasi 19 anityam% kila martyasya cittam% pa#rtha cala#calam va#tavegapracalita# as%t%hi#la# sha#lmaler iva 20 tavais%a# vikr%ta# buddhir gava#m% va#g iva ma#nus%i# mana#m%si pa#n%d%uputra#n%a#m% majjayaty aplava#n iva 21 idam% me mahad a#shcaryam% parvatasyeva sarpan%am yadi#dr%sham% prabha#s%etha# bhi#masena#samam% vacah% 22 sa dr%s%t%va# sva#ni karma#n%i kule janma ca bha#rata uttis%t%hasva vis%a#dam% ma# kr%tha# vi#ra sthiro bhava 23 na caitad anuru#pam% te yat te gla#nir arim%dama yad ojasa# na labhate ks%atriyo na tad ashnute | | 1 [v] tathokto va#sudevena nityamanyur amars%an%ah% sadashvavat sama#dha#vad babha#s%e tadanantaram 2 anyatha# ma#m% ciki#rs%antam anyatha# manyase 'cyuta pran%i#ta bha#vam atyantam% yudhi satyapara#kramam 3 vettha da#sha#rha sattvam% me di#rghaka#lam% sahos%itah% uta va# ma#m% na ja#na#si plavan hrada iva#lpavah% tasma#d apratiru#pa#bhir va#gbhir ma#m% tvam% samarchasi 4 katham% hi bhi#masenam% ma#m% ja#nan kash cana ma#dhava bru#ya#d apratiru#pa#n%i yatha# ma#m% vaktum arhasi 5 tasma#d idam% pravaks%ya#mi vacanam% vr%s%n%inandana a#tmanah% paurus%am% caiva balam% ca na samam% paraih% 6 sarvatha# na#rya karmaitat prasham%sa# svayam a#tmanah% ativa#da#paviddhas tu vaks%ya#mi balam a#tmanah% 7 pashyeme rodasi# kr%s%n%a yayor a#sann ima#h% praja#h% acale ca#py anante ca pratis%t%he sarvama#tarau 8 yadi#me sahasa# kruddhe sameya#ta#m% shile iva amam ete nigr%hn%i#ya#m% ba#hubhya#m% sacara#care 9 pashyaitad antaram% ba#hvor maha#parighayor iva ya etat pra#pya mucyeta na tam% pashya#mi pu#rus%am 10 himava#m%sh ca samudrash ca vajri# ca balabhit svayam maya#bhipannam% tra#yeran balam a#stha#ya na trayah% 11 yudhyeyam% ks%atriya#n sarva#n pa#n%d%aves%v a#tata#yinah% adhah% pa#datalenaita#n adhis%t%ha#sya#mi bhu#tale 12 na hi tvam% na#bhija#na#si mama vikramam acyuta yatha# maya# vinirjitya ra#ja#no vashaga#h% kr%ta#h% 13 atha cen ma#m% na ja#na#si su#ryasyevodyatah% prabha#m viga#d%he yudhi sam%ba#dhe vetsyase ma#m% jana#rdana 14 kim% ma#tyava#ks%i#h% parus%air vran%am% su#cya# iva#nagha yatha#mati bravi#my etad viddhi ma#m adhikam% tatah% 15 dras%t%a#si yudhi sam%ba#dhe pravr%tte vaishase 'hani maya# pran%unna#n ma#tan*ga#n rathinah% sa#dinas tatha# 16 tatha# nara#n abhikruddham% nighnantam% ks%atriyars%abha#n dras%t%a# ma#m% tvam% ca lokash ca vikars%antam% vara#n vara#n 17 na me si#danti majja#no na mamodvepate manah% sarvaloka#d abhikruddha#n na bhayam% vidyate mama 18 kim% tu sauhr%dam evaitat kr%paya# madhusu#dana sarva#m%s titiks%e sam%klesha#n ma# sma no bharata# nashan | | 1 [bhagava#n] bha#vam% jijn~a#sama#no 'ham% pran%aya#d idam abruvam na ca#ks%epa#n na pa#n%d%itya#n na krodha#n na vivaks%aya# 2 veda#ham% tava ma#ha#tmyam uta te veda yad balam uta te veda karma#n%i na tva#m% paribhava#my aham 3 yatha# ca#tmani kalya#n%am% sam%bha#vayasi pa#n%d%ava sahasragun%am apy etat tvayi sam%bha#vaya#my aham 4 ya#dr%she ca kule janma sarvara#ja#bhipu#jite bandhubhish ca suhr%dbhish ca bhi#ma tvam asi ta#dr%shah% 5 jijn~a#santo hi dharmasya sam%digdhasya vr%kodara parya#yam% na vyavasyanti daivama#nus%ayor jana#h% 6 sa eva hetur bhu#tva# hi purus%asya#rtasiddhis%u vina#she 'pi sa eva#sya sam%digdham% karma paurus%am 7 anyatha# paridr%s%t%a#ni kavibhir dos%adarshibhih% anyatha# parivartante vega# iva nabhasvatah% 8 sumantritam% suni#tam% ca nya#yatash copapa#ditam kr%tam% ma#nus%yakam% karma daivena#pi virudhyate 9 daivam apy akr%tam% karma paurus%en%a vihanyate shi#tam us%n%am% tatha# vars%am% ks%utpipa#se ca bha#rata 10 yad anyad dis%t%a bha#vasya purus%asya svayam% kr%tam tasma#d anavarodhash ca vidyate tatra laks%an%am 11 lokasya na#nyato vr%ttih% pa#n%d%ava#nyatra karman%ah% evam% buddhih% pravarteta phalam% sya#d ubhaya#nvaya#t 12 ya evam% kr%tabuddhih% san karmasv eva pravartate na#siddhau vyathate tasya na siddhau hars%am ashnute 13 tatreyam arthama#tra# me bhi#masena vivaks%ita# naika#nta siddhir mantavya# kurubhih% saha sam%yuge 14 na#tipran%i#ta rashmih% sya#t tatha# bhavati paryaye vis%a#dam arched gla#nim% va# etadartham% bravi#mi te 15 shvobhu#te dhr%tara#s%t%rasya sami#pam% pra#pya pa#n%d%ava yatis%ye prashamam% kartum% yus%madartham aha#payan 16 shamam% cet te karis%yanti tato 'nantam% yasho mama bhavata#m% ca kr%tah% ka#mas tes%a#m% ca shreya uttamam 17 te ced abhiniveks%yanti na#bhyupais%yanti me vacah% kuravo yuddham eva#tra raudram% karma bhavis%yati 18 asmin yuddhe bhi#masena tvayi bha#rah% sama#hitah% dhu#r arjunena dha#rya# sya#d vod%havya itaro janah% 19 aham% hi yanta# bi#bhatsor bhavita# sam%yuge sati dhanam%jayasyais%a ka#mo na hi yuddham% na ka#maye 20 tasma#d a#shan*kama#no 'ham% vr%kodara matim% tava tudann akli#baya# va#ca# tejas te samadi#payam | | 1 [arjuna] uktam% yudhis%t%hiren%aiva ya#vad va#cyam% jana#rdana tava va#kyam% tu me shrutva# pratibha#ti param%tapa 2 naiva prashamam atra tvam% manyase sukaram% prabho lobha#d va# dhr%tara#s%t%rasya dainya#d va# samupasthita#t 3 aphalam% manyase ca#pi purus%asya para#kramam na ca#ntaren%a karma#n%i paurus%en%a phalodayah% 4 tad idam% bha#s%itam% va#kyam% tatha# ca na tathaiva ca na caitad evam% dras%t%avyam asa#dhyam iti kim% cana 5 kim% caitan manyase kr%cchram asma#kam% pa#pam a#ditah% kurvanti tes%a#m% karma#n%i yes%a#m% na#sti phalodayah% 6 sam%pa#dyama#nam% samyak ca sya#t karma saphalam% prabho sa tatha# kr%s%n%a vartasva yatha# sharma bhavet paraih% 7 pa#n%d%ava#na#m% kuru#n%a#m% ca bhava#n paramakah% suhr%t sura#n%a#m asura#n%a#m% ca yatha# vi#ra praja#patih% 8 kuru#n%a#m% pa#n%d%ava#na#m% ca pratipatsva nira#mayam asmaddhitam anus%t%ha#tum% na manye tava dus%karam 9 evam% cet ka#ryata#m eti ka#ryam% tava jana#rdana gamana#d evam eva tvam% karis%yasi na sam%shayah% 10 ciki#rs%itam atha#nyat te tasmin vi#ra dura#tmani bhavis%yati tatha# sarvam% yatha# tava ciki#rs%itam 11 sharma taih% saha va# no 'stu tava va# yac ciki#rs%itam vica#ryama#n%o yah% ka#mas tava kr%s%n%a sa no guruh% 12 na sa na#rhati dus%t%a#tma# vadham% sasuta ba#ndhavah% yena dharmasute dr%s%t%va# na sa# shri#r upamars%ita# 13 yac ca#py apashyatopa#yam% dharmis%t%ham% madhusu#dana upa#yena nr%sham%sena hr%ta# durdyu#ta devina# 14 katham% hi purus%o ja#tah% ks%atriyes%u dhanurdharah% sama#hu#to nivarteta pra#n%atya#ge 'py upasthite 15 adhamen%a jita#n dr%s%t%va# vane pravrajita#m%s tatha# vadhyata#m% mama va#rs%n%eya nirgato 'sau suyodhanah% 16 na caitad adbhutam% kr%s%n%a mitra#rthe yac ciki#rs%asi kriya# katham% nu mukhya# sya#n mr%duna# vetaren%a va# 17 atha va# manyase jya#ya#n vadhas tes%a#m anantaram tad eva kriyata#m a#shu na vica#ryam atas tvaya# 18 ja#na#si hi yatha# tena draupadi# pa#pabuddhina# pariklis%t%a# sabha#madhye tac ca tasya#pi mars%itam 19 sa na#ma samyag varteta pa#n%d%aves%v iti ma#dhava na me sam%ja#yate buddhir bi#jam uptam ivos%are 20 tasma#d yan manyase yuktam% pa#n%d%ava#na#m% ca yad dhitam tad a#shu kuru va#rs%n%eya yan nah% ka#ryam anantaram | | 1 [bhagava#n] evam etan maha#ba#ho yatha# vadasi pa#n%d%ava sarvam% tv idam% sama#yattam% bi#bhatso karman%or dvayoh% 2 ks%etram% hi rasavac chuddham% kars%aken%opapa#ditam r%te vars%am% na kaunteya ja#tu nirvartayet phalam 3 tatra vai paurus%am% bru#yur a#sekam% yatnaka#ritam tatra ca#pi dhruvam% pashyec chos%an%am% daivaka#ritam 4 tad idam% nishcitam% buddhya# pu#rvair api maha#tmabhih% daive ca ma#nus%e caiva sam%yuktam% lokaka#ran%am 5 aham% hi tat karis%ya#mi param% purus%aka#ratah% daivam% tu na maya# shakyam% karma kartum% katham% cana 6 sa hi dharmam% ca satyam% ca tyaktva# carati durmatih% na hi sam%tapyate tena tatha#ru#pen%a karman%a# 7 ta#m% ca#pi buddhim% pa#pis%t%ha#m% vardhayanty asya mantrin%ah% shakunih% su#taputrash ca bhra#ta# duh%sha#sanas tatha# 8 sa hi tya#gena ra#jyasya na shamam% samupes%yati antaren%a vadha#t pa#rtha sa#nubandhah% suyodhanah% 9 na ca#pi pran%ipa#tena tyaktum icchati dharmara#t% ya#cyama#nas tu ra#jyam% sa na prada#syati durmatih% 10 na tu manye sa tad va#cyo yad yudhis%t%hira sha#sanam uktam% prayojanam% tatra dharmara#jena bha#rata 11 tatha# pa#pas tu tat sarvam% na karis%yati kauravah% tasmim%sh ca#kriyama#n%e 'sau lokavadhyo bhavis%yati 12 mama ca#pi sa vadhyo vai jagatash ca#pi bha#rata yena kauma#rake yu#yam% sarve viprakr%ta#s tatha# 13 vipraluptam% ca vo ra#jyam% nr%sham%sena dura#tmana# na copasha#myate pa#pah% shriyam% dr%s%t%va# yudhis%t%hire 14 asakr%c ca#py aham% tena tvatkr%te pa#rtha bheditah% na maya# tadgr%hi#tam% ca pa#pam% tasya ciki#rs%itam 15 ja#na#si hi maha#ba#ho tvam apy asya param% matam priyam% ciki#rs%ama#n%am% ca dharmara#jasya ma#m api 16 sa ja#nam%s tasya ca#tma#nam% mama caiva param% matam aja#nann iva ca#kasma#d arjuna#dya#bhishan*kase 17 yac ca#pi paramam% divyam% tac ca#py avagatam% tvaya# vidha#navihitam% pa#rtha katham% sharma bhavet paraih% 18 yat tu va#ca# maya# shakyam% karman%a# ca#pi pa#n%d%ava karis%ye tad aham% pa#rtha na tv a#sham%se shamam% paraih% 19 katham% goharan%e bru#ya#d icchan~ sharma tatha#vidham ya#cyama#no 'pi bhi#s%men%a sam%vatsaragate 'dhvani 20 tadaiva te para#bhu#ta# yada# sam%kalpita#s tvaya# lavashah% ks%an%ashash ca#pi na ca tus%t%ah% suyodhanah% 21 sarvatha# tu maya# ka#ryam% dharmara#jasya sha#sanam vibha#vyam% tasya bhu#yash ca karma pa#pam% dura#tmanah% | | 1 [nakula] uktam% bahuvidham% va#kyam% dharmara#jena ma#dhava dharmajn~ena vada#nyena dharmayuktam% ca tattvatah% 2 matam a#jn~a#ya ra#jn~ash ca bhi#masenena ma#dhava sam%shamo ba#huvi#ryam% ca khya#pitam% ma#dhava#tmanah% 3 tathaiva phalgunena#pi yad uktam% tat tvaya# shrutam a#tmanash ca matam% vi#ra kathitam% bhavata#sakr%t 4 sarvam etad atikramya shrutva# paramatam% bhava#n yat pra#ptaka#lam% manyetha#s tat kurya#h% purus%ottama 5 tasmim%s tasmin nimitte hi matam% bhavati keshava pra#ptaka#lam% manus%yen%a svayam% ka#ryam arim%dama 6 anyatha# cintito hy arthah% punar bhavati so 'nyatha# anitya matayo loke nara#h% purus%asattama 7 anyatha# buddhayo hy a#sann asma#su vanava#sis%u adr%shyes%v anyatha# kr%s%n%a dr%shyes%u punar anyatha# 8 asma#kam api va#rs%n%eya vane vicarata#m% tada# na tatha# pran%ayo ra#jye yatha# sam%prati vartate 9 nivr%ttavanava#sa#n nah% shrutva# vi#ra sama#gata#h% aks%auhin%yo hi saptema#s tvatprasa#da#j jana#rdana 10 ima#n hi purus%avya#ghra#n acintyabalapaurus%a#n a#ttashastra#n ran%e dr%s%t%va# na vyathed iha kah% puma#n 11 sa bhava#n kurumadhye tam% sa#ntvapu#rvam% bhaya#nvitam bru#ya#d va#kyam% yatha# mando na vyatheta suyodhanah% 12 yudhis%t%hiram% bhi#masenam% bi#bhatsum% ca#para#jitam sahadevam% ca ma#m% caiva tva#m% ca ra#mam% ca keshava 13 sa#tyakim% ca maha#vi#ryam% vira#t%am% ca saha#tmajam drupadam% ca saha#ma#tyam% dhr%s%t%adyumnam% ca pa#rs%atam 14 ka#shira#jam% ca vikra#ntam% dhr%s%t%aketum% ca cedipam ma#m%sashon%itabhr%n martyah% pratiyudhyeta ko yudhi 15 sa bhava#n gamana#d eva sa#dhayis%yaty asam%shayam is%t%am artham% maha#ba#ho dharmara#jasya kevalam 16 vidurash caiva bhi#s%mash ca dron%ash ca saha ba#hlikah% shreyah% samartha# vijn~a#tum ucyama#nam% tvaya#nagha 17 te cainam anunes%yanti dhr%tara#s%t%ram% jana#dhipam tam% ca pa#pasama#ca#ram% saha#ma#tyam% suyodhanam 18 shrota# ca#rthasya viduras tvam% ca vakta# jana#rdana kam iva#rtham% vivartantam% stha#payeta#m% na vartmani | | 1 [sahadeva] yad etat kathitam% ra#jn~a# dharma es%a sana#tanah% yatha# tu yuddham eva sya#t tatha# ka#ryam arim%dama 2 yadi prashamam iccheyuh% kuravah% pa#n%d%avaih% saha tatha#pi yuddham% da#sha#rha yojayetha#h% sahaiva taih% 3 katham% nu dr%s%t%va# pa#n~ca#li#m% tatha# klis%t%a#m% sabha# gata#m avadhena prasha#myeta mama manyuh% suyodhane 4 yadi bhi#ma#rjunau kr%s%n%a dharmara#jash ca dha#rmikah% dharmam utsr%jya tena#ham% yoddhum iccha#mi sam%yuge 5 [sa#tyaki] satyam a#ha maha#ba#ho sahadevo maha#matih% duryodhana vadhe sha#ntis tasya kopasya me bhavet 6 ja#na#si hi yatha#dr%s%t%va# ci#ra#jinadhara#n vane tava#pi manyur udbhu#to duh%khita#n preks%ya pa#n%d%ava#n 7 tasma#n ma#dri# sutah% shu#ro yad a#ha purus%ars%abhah% vacanam% sarvayodha#na#m% tan matam% purus%ottama 8 [v] evam% vadati va#kyam% tu yuyudha#ne maha#matau subhi#mah% sim%hana#do 'bhu#d yodha#na#m% tatra sarvashah% 9 sarve hi sarvato vi#ra#s tad vacah% pratyapu#jayan sa#dhu sa#dhv iti shaineyam% hars%ayanto yuyutsavah% | | 1 [v] ra#jn~as tu vacanam% shrutva# dharma#rthasahitam% hitam kr%s%n%a# da#sha#rham a#si#nam abravi#c chokakars%ita# 2 suta# drupadara#jasya svasita#yata mu#rdhaja# sam%pu#jya sahadevam% ca sa#tyakim% ca maha#ratham 3 bhi#masenam% ca sam%sha#ntam% dr%s%t%va# paramadurmana#h% ashrupu#rn%eks%an%a# va#kyam uva#cedam% manasvini# 4 viditam% te maha#ba#ho dharmajn~a madhusu#dana yatha# nikr%tim a#stha#ya bhram%shita#h% pa#n%d%ava#h% sukha#t 5 dhr%tara#s%t%rasya putren%a sa#ma#tyena jana#rdana yatha# ca sam%jayo ra#jn~a# mantram% rahasi shra#vitah% 6 yudhis%t%hiren%a da#sha#rha tac ca#pi viditam% tava yathoktah% sam%jayash caiva tac ca sarvam% shrutam% tvaya# 7 pan~ca nas ta#ta di#yanta#m% gra#ma# iti maha#dyute kusha sthalam% vr%kasthalam a#sandi# va#ran%a#vatam 8 avasa#nam% maha#ba#ho kim% cid eva tu pan~camam iti duryodhano va#cyah% suhr%dash ca#sya keshava 9 tac ca#pi na#karod va#kyam% shrutva# kr%s%n%a suyodhanah% yudhis%t%hirasya da#sha#rha hri#matah% sam%dhim icchatah% 10 aprada#nena ra#jyasya yadi kr%s%n%a suyodhanah% sam%dhim icchen na kartavyas tatra gatva# katham% cana 11 shaks%yanti hi maha#ba#ho pa#n%d%ava#h% sr%n~jayaih% saha dha#rtara#s%t%ra balam% ghoram% kruddham% pratisama#situm 12 na hi sa#mna# na da#nena shakyo 'rthas tes%u kash cana tasma#t tes%u na kartavya# kr%pa# te madhusu#dana 13 sa#mna# da#nena va# kr%s%n%a ye na sha#myanti shatravah% moktavyas tes%u dan%d%ah% sya#j ji#vitam% pariraks%ata# 14 tasma#t tes%u maha#dan%d%ah% ks%eptavyah% ks%ipram acyuta tvaya# caiva maha#ba#ho pa#n%d%avaih% saha sr%jn~jayaih% 15 etat samartham% pa#rtha#na#m% tava caiva yashah% karam kriyama#n%am% bhavet kr%s%n%a ks%atrasya ca sukha#vaham 16 ks%atriyen%a hi hantavyah% ks%atriyo lobham a#sthitah% aks%atriyo va# da#sha#rha svadharmam anutis%t%hata# 17 anyatra bra#hman%a#t ta#ta sarvapa#pes%v avasthita#t gurur hi sarvavarn%a#na#m% bra#hman%ah% prasr%ta#gra bhuj 18 yatha# vadhye bhaved dos%o vadhyama#ne jana#rdana sa vadhyasya#vadhe dr%s%t%a iti dharmavido viduh% 19 yatha# tva#m% na spr%shed es%a dos%ah% kr%s%n%a tatha# kuru pa#n%d%avaih% saha da#sha#rha sr%n~jayaish ca sasainikaih% 20 punar uktam% ca vaks%ya#mi vishrambhen%a jana#rdana ka# nu si#mantini# ma#dr%k pr%thivya#m asti keshava 21 suta# drupadara#jasya vedimadhya#t samutthita# dhr%s%t%adyumnasya bhagini# tava kr%s%n%a priya# sakhi# 22 a#jami#d%ha kulam% pra#pta# snus%a# pa#n%d%or maha#tmanah% mahis%i# pa#n%d%uputra#n%a#m% pan~cendra samavarcasa#m 23 suta# me pan~cabhir vi#raih% pan~ca ja#ta# maha#ratha#h% abhimanyur yatha# kr%s%n%a tatha# te tava dharmatah% 24 sa#ham% keshagraham% pra#pta# pariklis%t%a# sabha#m% gata# pashyata#m% pa#n%d%uputra#n%a#m% tvayi ji#vati keshava 25 ji#vatsu kauraveyes%u pa#n~ca#les%v atha vr%s%n%is%u da#si# bhu#ta#smi pa#pa#na#m% sabha#madhye vyavasthita# 26 nira#mars%es%v aces%t%es%u preks%ama#n%es%u pa#n%d%us%u tra#hi ma#m iti govinda manasa# ka#n*ks%ito 'si me 27 yatra ma#m% bhagava#n ra#ja# shvashuro va#kyam abravi#t varam% vr%n%i#s%va pa#n~ca#li vara#rha#si mata#si me 28 ada#sa#h% pa#n%d%ava#h% santu saratha#h% sa#yudha# iti mayokte yatra nirmukta# vanava#sa#ya keshava 29 evam%vidha#na#m% duh%kha#na#m abhijn~o 'si jana#rdana tra#hi ma#m% pun%d%ari#ka#ks%a sabhartr%jn~a#tiba#ndhava#m 30 nanv aham% kr%s%n%a bhi#s%masya dhr%tara#s%t%rasya cobhayoh% snus%a# bhava#mi dharmen%a sa#ham% da#si# kr%ta#bhavam 31 dhig balam% bhi#masenasya dhik pa#rthasya dhanus%mata#m yatra duryodhanah% kr%s%n%a muhu#rtam api ji#vati 32 yadi te 'ham anugra#hya# yadi te 'sti kr%pa# mayi dha#rtara#s%t%res%u vai kopah% sarvah% kr%s%n%a vidhi#yata#m 33 ity uktva# mr%du sam%ha#ram% vr%jina#gram% sudarshanam suni#lam asita#pa#n*gi# pun%yagandha#dhiva#sitam 34 sarvalaks%an%asam%pannam% maha#bhujaga varcasam keshapaks%am% vara#roha# gr%hya savyena pa#n%ina# 35 padma#ks%i# pun%d%ari#ka#ks%am upetya gajaga#mini# ashrupu#rn%eks%an%a# kr%s%n%a# kr%s%n%am% vacanam abravi#t 36 ayam% te pun%d%ari#ka#ks%a duh%sha#sana karoddhr%tah% smartavyah% sarvaka#les%u pares%a#m% sam%dhim icchata# 37 yadi bhi#ma#rjunau kr%s%n%a kr%pan%au sam%dhika#mukau pita# me yotsyate vr%ddhah% saha putrair maha#rathaih% 38 pan~ca caiva maha#vi#rya#h% putra# me madhusu#dana abhimanyum% puraskr%tya yotsyanti kurubhih% saha 39 duh%sha#sana bhujam% shya#mam% sam%chinnam% pa#m%sugun%t%hitam yady aham% tam% na pashya#mi ka# sha#ntir hr%dayasya me 40 trayodasha hi vars%a#n%i prati#ks%antya# gata#ni me nidha#ya hr%daye manyum% pradi#ptam iva pa#vakam 41 vidi#ryate me hr%dayam% bhi#ma va#kshalya pi#d%itam yo 'yam adya maha#ba#hur dharmam% samanupashyati 42 ity uktva# ba#s%pasannena kan%t%hena#yata locana# ruroda kr%s%n%a# sotkampam% sasvaram% ba#s%pagadgadam 43 stanau pi#na#yatashron%i# sahita#v abhivars%ati# dravi# bhu#tam iva#tyus%n%am utsr%jad va#ri netrajam 44 ta#m uva#ca maha#ba#huh% keshavah% parisa#ntvayan acira#d draks%yase kr%s%n%e rudati#r bharata striyah% 45 evam% ta# bhi#ru rotsyanti nihatajn~a#tiba#ndhava#h% hatamitra# hatabala# yes%a#m% kruddha#si bha#mini 46 aham% ca tat karis%ya#mi bhi#m%ma#rjuna yamaih% saha yudhis%t%hira niyogena daiva#c ca vidhinirmita#t 47 dha#rtara#s%t%ra#h% ka#lapakva# na cec chr%n%vanti me vacah% shes%yante nihata# bhu#mau shvashr%ga#la#dani# kr%ta#h% 48 caled dhi himava#n~ shailo medini# shatadha# bhavet dyauh% patec ca sanaks%atra# na me mogham% vaco bhavet 49 satyam% te pratija#na#mi kr%s%n%e ba#s%po nigr%hyata#m hata#mitra#n~ shriya# yukta#n acira#d draks%yase pati#n | | 1 [arjuna] kuru#n%a#m adya sarves%a#m% bhava#n suhr%d anuttamah% sam%bandhi# dayito nityam ubhayoh% paks%ayor api 2 pa#n%d%avair dha#rtara#s%t%ra#n%a#m% pratipa#dyam ana#mayam samartha prashamam% cais%a#m% kartum% tvam asi keshava 3 tvam itah% pun%d%ari#ka#ks%a suyodhanam amars%an%am sha#nty artham% bha#ratam% bru#ya# yat tad va#cyam amitrahan 4 tvaya# dharma#rthayuktam% ced uktam% shivam ana#mayam hitam% na#da#syate ba#lo dis%t%asya vasham es%yati 5 [bha] dharmyam asmaddhitam% caiva kuru#n%a#m% yad ana#mayam es%a ya#sya#mi ra#ja#nam% dhr%tara#s%t%ram abhi#s%psaya# 6 [v] tato vyapete tamasi su#rye vimala udgate maitre muhu#rte sam%pra#pte mr%dv arcis%i diva#kare 7 kaumude ma#si revatya#m% sharad ante hima#game sphi#tasasyamukhe ka#le kalyah% sattvavata#m% varah% 8 man*galya#h% pun%yanirghos%a# va#cah% shr%n%vam%sh ca su#nr%ta#h% bra#hman%a#na#m% prati#ta#na#m r%s%i#n%a#m iva va#savah% 9 kr%tva# paurva#hn%ikam% kr%tyam% sna#tah% shucir alam%kr%tah% upatasthe vivasvantam% pa#vakam% ca jana#rdanah% 10 r%s%abham% pr%s%t%ha a#labhya bra#hman%a#n abhiva#dya ca agnim% pradaks%in%am% kr%tva# pashyan kalya#n%am agratah% 11 tat pratijn~a#ya vacanam% pa#n%d%avasya jana#rdanah% shiner napta#ram a#si#nam abhyabha#s%ata sa#tyakim 12 ratha a#ropyata#m% shan*khash cakram% ca gadaya# saha upa#san*ga#sh ca shaktyash ca sarvapraharan%a#ni ca 13 duryodhano hi dus%t%a#tma# karn%ash ca saha saubalah% na ca shatrur avajn~eyah% pra#kr%to 'pi bali#yasa# 14 tatas tan matam a#jn~a#ya keshavasya purah%sara#h% prasasrur yojayis%yanto ratham% cakragada#bhr%tah% 15 tam% di#ptam iva ka#la#gnim a#ka#shagam iva#dhvagam candrasu#ryapraka#sha#bhya#m% cakra#bhya#m% samalam%kr%tam 16 ardhacandraish ca candraish ca matsyaih% samr%gapaks%ibhih% pus%paish ca vividhaish citram% man%iratnaish ca sarvashah% 17 tarun%a#dityasam%ka#sham% br%hantam% ca#rudarshanam man%ihemavicitra#n*gam% sudhvajam% supata#kinam 18 su#paskaram ana#dhr%s%yam% vaiya#ghrapariva#ran%am yashoghnam% pratyamitra#n%a#m% yadu#na#m% nandivardhanam 19 va#jibhih% sainyasugri#vam edha pus%pabala#hakaih% sna#taih% sam%pa#daya#m% cakruh% sam%pannaih% sarvasam%pada# 20 mahima#nam% tu kr%s%n%asya bhu#ya eva#bhivardhayan sughos%ah% patagendren%a dhvajena yuyuje rathah% 21 tam% merushikharaprakhyam% meghadundubhi nisvanam a#ruroha ratham% shaurir vima#nam iva pun%yakr%t 22 tatah% sa#tyakim a#ropya prayayau purus%ottamah% pr%thivi#m% ca#ntariks%am% ca rathagos%en%a na#dayan 23 vyapod%ha#bhra ghanah% ka#lah% ks%an%ena samapadyata shivash ca#nuvavau va#yuh% prasha#ntam abhavad ravih% 24 pradaks%in%a#nuloma#sh ca man*galya# mr%gapaks%in%ah% praya#n%e va#sudevasya babhu#vur anuya#yinah% 25 man*galya#rtha padaih% shabdair anvavartanta sarvashah% sa#rasa#h% shatapatra#sh ca ham%sa#sh ca madhusu#danam 26 mantra#huti maha#homair hu#yama#nash ca pa#vakah% pradaks%in%ashikho bhu#tva# vidhu#mah% samapadyata 27 vasis%t%ho va#madevash ca bhu#ridyumno gayah% krathah% shukrana#rada va#lmi#ka# marutah% kushiko bhr%guh% 28 brahma devars%ayash caiva kr%s%n%am% yadusukha#vaham pradaks%in%am avartanta sahita# va#sava#nujam 29 evam etair maha#bha#gair mahars%igan%asa#dhubhih% pu#jitah% prayayau kr%s%n%ah% kuru#n%a#m% sadanam% prati 30 tam% praya#ntam anupra#ya#t kunti#putro yudhis%t%hirah% bhi#masena#rjunau cobhau ma#dri#putrau ca pa#n%d%avau 31 cekita#nash ca vikra#nto dhr%s%t%aketush ca cedipah% drupadah% ka#shira#jash ca shikhan%d%i# ca maha#rathah% 32 dhr%s%t%adyumnah% saputrash ca vira#t%ah% kekayaih% saha sam%sa#dhana#rtham% prayayuh% ks%atriya#h% ks%atriyars%abham 33 tato 'nuvrajya govindam% dharmara#jo yudhis%t%hirah% ra#jn~a#m% saka#she dyutima#n uva#cedam% vacas tada# 34 yo naiva ka#ma#n na bhaya#n na lobha#n na#rthaka#ran%a#t anya#yam anuvarteta sthirabuddhir alolupah% 35 dharmajn~o dhr%tima#n pra#jn~ah% sarvabhu#tes%u keshavah% i#shvarah% sarvabhu#ta#na#m% devadevah% prata#pava#n 36 tam% sarvagun%asam%pannam% shri#vatsa kr%talaks%an%am sam%paris%vajya kaunteyah% sam%des%t%um upacakrame 37 ya# sa# ba#lya#t prabhr%ty asma#n paryavardhayata#bala# upava#satapah% shi#la# sada# svastyayane rata# 38 devata#tithipu#ja#su gurushushru#s%an%e rata# vatsala# priyaputra# ca priya#sma#kam% jana#rdana 39 suyodhana bhaya#d ya# no 'tra#yata#mitrakarshana mahato mr%tyusam%ba#dha#d uttaran naur iva#rn%ava#t 40 asmat kr%te ca satatam% yaya# duh%kha#ni ma#dhava anubhu#ta#ny aduh%kha#rha# ta#m% sma pr%ccher ana#mayam 41 bhr%sham a#shva#sayesh caina#m% putrashokaparipluta#m abhiva#dya svajetha#sh ca pa#n%d%ava#n pariki#rtayan 42 u#d%ha#t prabhr%ti duh%kha#ni shvashura#n%a#m arim%dama nika#ra#n atadarha# ca pashyanti# duh%kham ashnute 43 api ja#tu sa ka#lah% sya#t kr%s%n%a duh%khaviparyayah% yad aham% ma#taram% klis%t%a#m% sukhe dadhya#m arim%dama 44 pravrajanto 'nvadha#vat sa# kr%pan%a# putragr%ddhini# rudati#m apaha#yaina#m upagaccha#ma yad vanam 45 na nu#nam% mriyate duh%khaih% sa# cej ji#vati keshava tatha# putra#dhibhir ga#d%ham a#rta# hy a#narta satkr%ta# 46 abhiva#dya# tu sa# kr%s%n%a tvaya# madvacana#d vibho dhr%tara#s%t%rash ca kauravyo ra#ja#nash ca vayo 'dhika#h% 47 bhi#s%mam% dron%am% kr%pam% caiva maha#ra#jam% ca ba#hlikam draun%im% ca somadattam% ca sarva#m%sh ca bharata#n pr%thak 48 viduram% ca maha#pra#jn~am% kuru#n%a#m% mantradha#rin%am aga#dha buddhim% dharmajn~am% svajetha# madhusu#dana 49 ity uktva# keshavam% tatra ra#jamadhye yudhis%t%hirah% anujn~a#to nivavr%te kr%s%n%am% kr%tva# pradaks%in%am 50 vrajann eva tu bi#bhatsuh% sakha#yam% purus%ars%abham abravi#t paravi#raghnam% da#sha#rham apara#jitam 51 yad asma#kam% vibho vr%ttam% pura# vai mantranishcaye ardhara#jyasya govinda viditam% sarvara#jasu 52 tac ced dadya#d asan*gena satkr%tya#navamanya ca priyam% me sya#n maha#ba#ho mucyeran mahato bhaya#t 53 atash ced anyatha# karta# dha#rtara#s%t%ro 'nupa#yavit antam% nu#nam% karis%ya#mi ks%atriya#n%a#m% jana#rdana 54 evam ukte pa#n%d%avena paryahr%s%yad vr%kodarah% muhur muhuh% krodhavasha#t pravepata ca pa#n%d%avah% 55 vepama#nash ca kaunteyah% pra#kroshan mahato rava#n dhanam%jaya vacah% shrutva# hars%otsika mana# bhr%sham 56 tasya tam% ninadam% shrutva# sam%pra#vepanta dhanvinah% va#hana#ni ca sarva#n%i shakr%n mu#tram% prasusruvuh% 57 ity uktva# keshavam% tatra tatha# coktva# vinishcayam anujn~a#to nivavr%te paris%vajya jana#rdanam 58 tes%u ra#jasu sarves%u nivr%ttes%u jana#rdanah% tu#rn%am abhyapatad dhr%s%t%ah% sainyasugri#va va#hanah% 59 te haya# va#sudevasya da#ruken%a pracodita#h% pantha#nam a#cemur iva grasama#na# iva#mbaram 60 atha#pashyan maha#ba#hur r%s%i#n adhvani keshavah% bra#hmya# shriya# di#pyama#na#n sthita#n ubhayatah% pathi 61 so 'vati#rya ratha#t tu#rn%am abhiva#dya jana#rdanah% yatha#vat ta#n r%s%i#n sarva#n abhyabha#s%ata pu#jayan 62 kac cil lokes%u kushalam% kac cid dharmah% svanus%t%hitah% bra#hman%a#na#m% trayo varn%a#h% kac cit tis%t%hanti sha#sane 63 tebhyah% prayujya ta#m% pu#ja#m% prova#ca madhusu#danah% bhagavantah% kva sam%siddha#h% ka# vi#thi# bhavata#m iha 64 kim% va# bhagavata#m% ka#ryam aham% kim% karava#n%i vah% kena#rthenopasam%pra#pta# bhagavanto mahi#talam 65 tam abravi#j ja#madagnya upetya madhusu#danam paris%vajya ca govindam% pura# sucarite sakha# 66 devars%ayah% pun%yakr%to bra#hman%a#sh ca bahushruta#h% ra#jars%ayash ca da#sha#rha ma#nayantas tapasvinah% 67 deva#surasya dras%t%a#rah% pura#n%asya maha#dyute sametam% pa#rthivam% ks%atram% didr%ks%antash ca sarvatah% 68 sabha#sadash ca ra#ja#nas tva#m% ca satyam% jana#rdana etan mahat preks%an%i#yam% dras%t%um% gaccha#ma keshava 69 dharma#rthasahita# va#cah% shrotum iccha#mi ma#dhava tvayocyama#na#h% kurus%u ra#jamadhye param%tapa 70 bhi#s%madron%a#dayash caiva vidurash ca maha#matih% tvam% ca ya#dava sha#rdu#lasabha#ya#m% vai sames%yatha 71 tava va#kya#ni divya#ni tatra tes%a#m% ca ma#dhava shrotum iccha#mi govinda satya#ni ca shubha#ni ca 72 a#pr%s%t%o 'si maha#ba#ho punar draks%ya#mahe vayam ya#hy avighnena vai vi#ra draks%ya#mas tva#m% sabha# gatam | | 1 [v] praya#ntam% devaki#putram% paravi#ra rujo dasha maha#ratha# maha#ba#hum anvayuh% shastrapa#n%ayah% 2 pada#ti#na#m% sahasram% ca sa#dina#m% ca param%tapa bhojyam% ca vipulam% ra#jan pres%ya#sh ca shatasho 'pare 3 [j] katham% praya#to da#sha#rho maha#tma# madhusu#danah% ka#ni va# vrajatas tasya nimitta#ni mahaujasah% 4 [v] tasya praya#n%e ya#ny a#sann adbhuta#ni maha#tmanah% ta#ni me shr%n%u divya#ni daiva#ny autpa#tika#ni ca 5 anabhre 'shaninirghos%ah% savidyutsamaja#yata anvag eva ca parjanyah% pra#vars%ad vighane bhr%sham 6 pratyag u#hur maha#nadyah% pra#n*mukha#h% sindhusattama#h% vipa#ri#ta# dishah% sarva# na pra#jn~a#yata kim% cana 7 pra#jvalann agnayo ra#jan pr%thivi#samakampata udapa#na#sh ca kumbha#sh ca pra#sin~can~ shatasho jalam 8 tamah% sam%vr%tam apy a#si#t sarvam% jagad idam% tada# na disho na#disho ra#jan prajn~a#yante sma ren%una# 9 pra#dura#si#n maha#n~ shabdah% khe shari#ram% na dr%shyate sarves%u ra#jan deshes%u tad adbhutam iva#bhavat 10 pra#mathna#d dha#stina puram% va#to daks%in%apashcimah% a#rujan gan%asho vr%ks%a#n parus%o bhi#manisvanah% 11 yatra yatra tu va#rs%n%eyo vartate pathi bha#rata tatra tatra sukho va#yuh% sarvam% ca#si#t pradaks%in%am 12 vavars%a pus%pavars%am% ca kamala#ni ca bhu#rishah% samash ca pantha# nirduh%kho vyapetakusha kan%t%akah% 13 sa gacchan bra#hman%ai ra#jam%s tatra tatra maha#bhujah% arcyate madhuparkaish ca sumanobhir vasu pradah% 14 tam% kiranti maha#tma#nam% vanyaih% pus%paih% sugandhibhih% striyah% pathi sama#gamya sarvabhu#tahite ratam 15 sa sha#libhavanam% ramyam% sarvasasya sama#citam sukham% paramadharmis%t%ham atyaga#d bharatars%abha 16 pashyan bahu pashu#n gra#ma#n ramya#n hr%dayatos%an%a#n pura#n%i ca vyatikra#man ra#s%t%ra#n%i vividha#ni ca 17 nityahr%s%t%a#h% sumanaso bha#ratair abhiraks%ita#h% nodvigna#h% paracakra#n%a#m anaya#na#m akovida#h% 18 upaplavya#d atha#ya#ntam% jana#h% puraniva#sinah% pathy atis%t%hanta sahita# vis%vaksena didr%ks%aya# 19 te tu sarve suna#ma#nam agnim iddham iva prabhum arcaya#m a#sur arcyam% tam% desha#tithim upasthitam 20 vr%kasthalam% sama#sa#dya keshavah% paravi#raha# praki#rn%arashma#v a#ditye vimale lohita#yati 21 avati#rya ratha#t tu#rn%am% kr%tva# shaucam% yatha#vidhi rathamocanam a#dishya sam%dhya#m upavivesha ha 22 da#ruko 'pi haya#n muktva# paricarya ca sha#stratah% mumoca sarvam% varma#n%i muktva# caina#n ava#sr%jat 23 abhyati#tya tu tat sarvam uva#ca madhusu#danah% yudhis%t%hirasya ka#rya#rtham iha vatsya#mahe ks%apa#m 24 tasya tan matam a#jn~a#ya cakrur a#vasatham% nara#h% ks%an%ena ca#nna pa#na#ni gun%avanti sama#rjayan 25 tasmin gra#me pradha#na#s tu ya a#san bra#hman%a# nr%pa a#rya#h% kuli#na# hri#manto bra#hmi#m% vr%ttim anus%t%hita#h% 26 te 'bhigamya maha#tma#nam% hr%s%i#kesham arim%damam pu#ja#m% cakrur yatha#nya#yam a#shi#r man*galasam%yuta#m 27 te pu#jayitva# da#sha#rham% sarvalokes%u pu#jitam nyavedayanta veshma#ni ratnavanti maha#tmane 28 ta#n prabhuh% kr%tam ity uktva# satkr%tya ca yatha#rhatah% abhyetya tes%a#m% veshma#ni punar a#ya#t sahaiva taih% 29 sumr%s%t%am% bhojayitva# ca bra#hman%a#m%s tatra keshavah% bhuktva# ca saha taih% sarvair avasat ta#m% ks%apa#m% sukham | | 1 [v] tatha# du#taih% sama#jn~a#ya a#ya#ntam% madhusu#danam dhr%tara#s%t%ro 'bravi#d bhi#s%mam arcayitva# maha#bhujam 2 dron%am% ca sam%jayam% caiva viduram% ca maha#matim duryodhanam% ca sa#ma#tyam% hr%s%t%aroma#bravi#d idam 3 adbhutam% mahad a#shcaryam% shru#yate kurunandana striyo ba#la#sh ca vr%ddha#sh ca kathayanti gr%he gr%he 4 satkr%tya#caks%ate ca#nye tathaiva#nye sama#gata#h% pr%thag va#da#sh ca vartante catvares%u sabha#su ca 5 upaya#syati da#sha#rhah% pa#n%d%ava#rthe para#krami# sa no ma#nyash ca pu#jyash ca sarvatha# madhusu#danah% 6 tasmin hi ya#tra# lokasya bhu#ta#na#m i#shvaro hi sah% tasmin dhr%tish ca vi#ryam% ca prajn~a# caujash ca ma#dhave 7 sa ma#nyata#m% narashres%t%hah% sa hi dharmah% sana#tanah% pu#jito hi sukha#ya sya#d asukhah% sya#d apu#jitah% 8 sa cet tus%yati da#sha#rha upaca#rair arim%damah% kr%tsna#n sarva#n abhipra#ya#n pra#psya#mah% sarvara#jasu 9 tasya pu#ja#rtham adyaiva sam%vidhatsva param%tapa sabha#h% pathi vidhi#yanta#m% sarvaka#masama#hita#h% 10 yatha# pri#tir maha#ba#ho tvayi ja#yeta tasya vai tatha# kurus%va ga#ndha#re katham% va# bhi#s%ma manyase 11 tato bhi#s%ma#dayah% sarve dhr%tara#s%t%ram% jana#dhipam u#cuh% paramam ity evam% pu#jayanto 'sya tad vacah% 12 tes%a#m anumatam% jn~a#tva# ra#ja# duryodhanas tada# sabha# va#stu#ni ramya#n%i prades%t%um upacakrame 13 tato deshes%u deshes%u raman%i#yes%u bha#gashah% sarvaratnasama#ki#rn%a#h% sabha#sh cakrur anekashah% 14 a#sana#ni vicitra#n%i yukta#ni vividhair gun%aih% striyo gandha#n alam%ka#ra#n su#ks%ma#n%i vasana#ni ca 15 gun%avanty annapa#na#ni bhojya#ni vividha#ni ca ma#lya#ni ca sugandhi#ni ta#ni ra#ja# dadau tatah% 16 vishes%atash ca va#sa#rtham% sabha#m% gra#me vr%kasthale vidadhe kauravo ra#ja# bahuratna#m% manorama#m 17 etad vidha#ya vai sarvam% deva#rham atima#nus%am a#cakhyau dhr%tara#s%t%ra#ya ra#ja# duryodhanas tada# 18 ta#h% sabha#h% keshavah% sarva# ratna#ni vividha#ni ca asami#ks%yaiva da#sha#rha upa#ya#t kuru sadma tat | | 1 [dhr%] upaplavya#d iha ks%attar upaya#to jana#rdanah% vr%kasthale nivasati sa ca pra#tar ihais%ati 2 a#huka#na#m adhipatih% purogah% sarvasa#tvata#m maha#mana# maha#vi#ryo maha#ma#tro jana#rdanah% 3 sphi#tasya vr%s%n%ivam%shasya bharta# gopta# ca ma#dhavah% traya#n%a#m api loka#na#m% bhagava#n prapita#mahah% 4 vr%s%n%yandhaka#h% sumanaso yasya prajn~a#m upa#sate a#ditya# vasavo rudra# yatha#buddhim% br%haspateh% 5 tasmai pu#ja#m% prayoks%ya#mi da#sha#rha#ya maha#tmane pratyaks%am% tava dharmajn~a tan me kathayatah% shr%n%u 6 ekavarn%aih% sukr%s%n%a#n*gair ba#hlija#tair hayottamaih% caturyukta#n ratha#m%s tasmai raukma#n da#sya#mi s%od%asha 7 nityaprabhinna#n ma#tan*ga#n i#s%a# danta#n praha#rin%ah% as%t%a#nucaram ekaikam as%t%au da#sya#mi keshave 8 da#si#na#m apraja#ta#na#m% shubha#na#m% rukmavarcasa#m shatam asmai prada#sya#mi da#sa#na#m api ta#vatah% 9 a#vikam% bhahu susparsham% pa#rvati#yair upa#hr%tam tad apy asmai prada#sya#mi sahasra#n%i dasha#s%t%a ca 10 ajina#na#m% sahasra#n%i ci#na deshodbhava#ni ca ta#ny apy asmai prada#sya#mi ya#vad arhati keshavah% 11 diva#ra#trau ca bha#ty es%a suteja# vimalo man%ih% tam apy asmai prada#sya#mi tam apy arhati keshavah% 12 ekena#pi pataty ahna# yojana#ni caturdasha ya#nam ashvatari# yuktam% da#sye tasmai tad apy aham 13 ya#vanti va#hana#ny asya ya#vantah% purus%a#sh ca te tato 's%t%a gun%am apy asmai bhojyam% da#sya#my aham% sada# 14 mama putra#sh ca pautra#sh ca sarve duryodhana#d r%te pratyudya#syanti da#sha#rham% rathair mr%s%t%air alam%kr%ta#h% 15 svalam%kr%ta#sh ca kalya#n%yah% pa#dair eva sahasrashah% va#ra mukhya# maha#bha#gam% prayudya#syanti keshavam 16 nagara#d api ya#h% ka#sh cid gamis%yanti jana#rdanam dras%t%um% kanya#sh ca kalya#n%yas ta#sh ca ya#syanty ana#vr%ta#h% 17 sastri# purus%aba#lam% hi nagaram% madhusu#danam udi#ks%ate maha#tma#nam% bha#numantam iva praja#h% 18 maha#dhvajapata#ka#sh ca kriyanta#m% sarvatodisham jala#vasikto viraja#h% pantha#s tasyeti ca#nvasha#t 19 duh%sha#sanasya ca gr%ham% duryodhana gr%ha#d varam tad asya kriyata#m% ks%ipram% susam%mr%s%t%am alam%kr%tam 20 etad dhi rucir a#ka#raih% pra#sa#dair upashobhitam shivam% ca raman%i#yam% ca sarvartusu maha#dhanam 21 sarvam asmin gr%he ratnam% mama duryodhanasya ca yad yad arhet sa va#rs%n%eyas tat tad deyam asam%shayam | | 1 [vi] ra#jan bahumatash ca#si trailokyasya#pi sattamah% sam%bha#vitash ca lokasya sam%matash ca#si bha#rata 2 yat tvam evam%gate bru#ya#h% pashcime vayasi sthitah% sha#stra#d va# supratarka#d va# susthirah% sthaviro hy asi 3 lokha#shmani#va bha#h% su#rye mahormir iva sa#gare dharmas tvayi maha#n ra#jann iti vyavasita#h% praja#h% 4 sadaiva bha#vito loko gun%aughais tava pa#rthiva gun%a#na#m% raks%an%e nityam% prayatasva saba#ndhavah% 5 a#rjavam% pratipadyasva ma# ba#lya#d bahudha# nashi#h% ra#jyam% putra#m%sh ca pautra#m%sh ca suhr%dash ca#pi supriya#n 6 yat tvam% ditsasi kr%s%n%a#ya ra#jann atithaye bahu etad anyac ca da#sha#rhah% pr%thivi#m api ca#rhati 7 na tu tvam% dharmam uddhishya tasya va# priyaka#ran%a#t etad icchasi kr%s%n%a#ya satyena#tma#nam a#labhe 8 ma#yais%a#tattvam evaitac chadmaitad bhu#ridaks%in%a ja#na#mi te matam% ra#jan gu#d%ham% ba#hyena karman%a# 9 pan~ca pan~caiva lipsanti gra#maka#n pa#nava# nr%pa na ca ditsasi tebhyas ta#m%s tac chamam% kah% karis%yati 10 arthena tu maha#ba#hum% va#rs%n%eyam% tvam% jihi#rs%asi anenaiva#bhyupa#yena pa#n%d%avebhyo bibhitsasi 11 na ca vittena shakyo 'sau nodyamena na garhaya# anyo dhanam%jaya#t kartum etat tattvam% bravi#mi te 12 veda kr%s%n%asya ma#ha#tmyam% veda#sya dr%d%habhaktita#m atya#jyam asya ja#na#mi pra#n%ais tulyam% dhanam%jayam 13 anyat kumbha#d apa#m% purn%a#d anyat pa#da#vasecana#t anyat kushalasam%prashna#n nais%is%yati jana#rdanah% 14 yat tv asya priyam a#tithyam% ma#na#rhasya maha#tmanah% tad asmai kriyata#m% ra#jan ma#na#rho hi jana#rdanah% 15 a#sham%sama#nah% kalya#n%am% kuru#n abhyeti keshavah% yenaiva ra#jann arthena tad eva#sma# upa#kuru 16 shamam icchati da#sha#rhas tava duryodhanasya ca pa#n%d%ava#na#m% ca ra#jendra tad asya vacanam% kuru 17 pita#si ra#jan putra#s te vr%ddhas tvam% shishavah% pare vartasva pitr%vat tes%u vartante te hi putravat | | 1 [dur] yad a#ha virudah% kr%s%n%e sarvam% tat satyam ucyate anurakto hy asam%ha#ryah% pa#rtha#n prati jana#rdanah% 2 yat tu satka#rasam%yuktam% deyam% vasu jana#rdane anekaru#pam% ra#jendra na tad deyam% kada# cana 3 deshah% ka#las tatha#yukto na hi na#rhati keshavah% mam%syaty adhoks%ajo ra#jan bhaya#d arcati ma#m iti 4 avama#nash ca yatra sya#t ks%atriyasya visha#m% pate na tat kurya#d budhah% ka#ryam iti me nishcita# matih% 5 sa hi pu#jyatamo devah% kr%s%n%ah% kamalalocanah% traya#n%a#m api loka#na#m% viditam% mama sarvatha# 6 na tu tasmin pradeyam% sya#t tatha# ka#ryagatih% prabho vigrahah% samupa#rabdho na hi sha#myaty avigraha#t 7 [v] tasya tad vacanam% shrutva# bhi#s%mah% kurupita#mahah% vaicitravi#ryam% ra#ja#nam idam% vacanam abravi#t 8 satkr%to 'satkr%to va#pi na krudhyeta jana#rdanah% na#lam anyam avajn~a#tum avajn~a#to 'pi keshavah% 9 yat tu ka#ryam% maha#ba#ho manasa# ka#ryata#m% gatam sarvopa#yair na tac chakyam% kena cit kartum anyatha# 10 sa yad bru#ya#n maha#ba#hus tat ka#ryam avishan*kaya# va#sudevena ti#rthena ks%ipram% sam%sha#mya pa#n%d%avaih% 11 dharmyam arthyam% sa dharma#tma# dhruvam% vakta# jana#rdanah% tasmin va#cya#h% priya# va#co bhavata# ba#ndhavaih% saha 12 [dur] na parya#yo 'sti yad ra#jan~ shriyam% nis%kevala#m aham taih% sahema#m upa#shni#ya#m% ji#van~ ji#vaih% pita#maha 13 idam% tu sumahat ka#ryam% shr%n%u me yat samarthitam para#yan%am% pa#n%d%ava#na#m% niyam%sya#mi jana#rdanam 14 tasmin baddhe bhavis%yanti vr%s%n%ayah% pr%thivi# tatha# pa#n%d%ava#sh ca vidheya# me sa ca pra#tar ihais%yati 15 atropa#yam% yatha# samyan* na budhyeta jana#rdanah% na ca#pa#yo bhavet kash cit tad bhava#n prabravi#tu me 16 [v] tasya tad vacanam% shrutva# ghoram% kr%s%n%a#bhisam%hitam dhr%tara#s%t%rah% saha#ma#tyo vyathito vimana#bhavat 17 tato duryodhanam idam% dhr%tara#s%t%ro 'bravi#d vacah% maivam% vocah% praja# pa#la nais%a dharmah% sana#tanah% 18 du#tash ca hi hr%s%i#keshah% sam%bandhi# ca priyash ca nah% apa#pah% kauraveyes%u katham% bandhanam arhati 19 [bhi#sma] pari#to dhr%tara#s%t%ra#yam% tava putrah% sumandadhi#h% vr%n%oty anartham% natv artham% ya#cyama#nah% suhr%dgan%aih% 20 imam utpathi vartantam% pa#pam% pa#pa#nubandhinam va#kya#ni suhr%da#m% hitva# tvam apy asya#nuvartase 21 kr%s%n%am aklis%t%akarma#n%am a#sa#dya#yam% sudurmatih% tava putrah% saha#ma#tyah% ks%an%ena na bhavis%yati 22 pa#pasya#sya nr%sham%sasya tyaktaharmasya durmateh% notsahe 'narthasam%yukta#m% va#cam% shrotum% katham% cana 23 [v] ity uktva# bharatashres%t%ho vr%ddhah% paramamanyuma#n uttha#ya tasma#t pra#tis%t%had bhi#s%mah% satyapara#kramah% | | 1 [v] pra#tar uttha#ya kr%s%n%as tu kr%tava#n sarvam a#hnikam bra#hman%air abhyanujn~a#tah% prayayau nagaram% prati 2 tam% praya#ntam% maha#ba#hum anujn~a#pya tato nr%pa paryavartanta te sarve vr%kasthalaniva#sinah% 3 dha#rtara#s%t%ra#s tam a#ya#ntam% pratyujjagmuh% svalam%kr%ta#h% duryodhanam r%te sarve bhi#s%madron%akr%pa#dayah% 4 paura#sh ca bahula# ra#jan hr%s%i#kesham% didr%ks%avah% ya#nair bahuvidhair anye padbhir eva tatha#pare 5 sa vai pathi sama#gamya bhi#s%men%a#klis%t%a karman%a# dron%ena dha#rtara#s%t%raish ca tair vr%to nagaram% yayau 6 kr%s%n%a sam%ma#nana#rtham% ca nagaram% samalam%kr%tam babhu#vu# ra#jama#rga#sh ca bahuratnasama#cita#h% 7 na sma kash cid gr%he ra#jam%s tad a#si#d bharatars%abha na stri# na vr%ddho na shishur va#sudeva didr%ks%aya# 8 ra#jama#rge nara# na sma sam%bhavanty avanim% gata#h% tatha# hi sumahad ra#jan hr%s%i#kesha praveshane 9 a#vr%ta#ni varastri#bhir gr%ha#n%i sumaha#nty api pracalanti#va bha#ren%a dr%shyante sma mahi#tale 10 tatha# ca gatimantas te va#sudevasya va#jinah% pranas%t%agatayo 'bhu#van ra#jama#rge narair vr%te 11 sa gr%ham% dhr%tara#s%t%rasya pra#vishac chatrukarshanah% pa#n%d%uram% pun%d%ari#ka#ks%ah% pra#sa#dair upashobhitam 12 tisrah% kaks%ya# vyatikramya keshavo ra#javeshmanah% vaicitra vi#ryam% ra#ja#nam abhyagacchad arim%damah% 13 ahya#gacchati da#sha#rhe prajn~a# caks%ur nareshvarah% sahaiva dron%a bhi#s%ma#bhya#m udatis%t%han maha#yasha#h% 14 kr%pash ca somadattash ca maha#ra#jash ca ba#hlikah% a#sanebhyo 'calan sarve pu#jayanto jana#rdanam 15 tato ra#ja#nam a#sa#dya dhr%tara#s%t%ram% yashasvinam sa bhi#s%mam% pu#jaya#m a#sa va#rs%n%eyo va#gbhir an~jasa# 16 tes%u dharma#nupu#rvi#m% ta#m% prayujya madhusu#danah% yatha# vayah% sami#ya#ya ra#jabhis tatra ma#dhavah% 17 atha dron%am% saputram% sa ba#hli#kam% ca yashasvinam kr%pam% ca somadattam% ca sami#ya#ya jana#rdanah% 18 tatra#si#d u#rjitam% mr%s%t%am% ka#n~canam% mahad a#sanam sha#sana#d dhr%tara#s%t%rasya tatropa#vishad acyutah% 19 atha ga#m% madhuparkam% ca#py udakam% ca jana#rdane upajahrur yatha#nya#yam% dhr%tara#s%t%ra purohita#h% 20 kr%ta#tithyas tu govindah% sarva#n parihasan kuru#n a#ste sam%bandhakam% kurvan kurubhih% pariva#ritah% 21 so 'rcito dhr%tara#s%t%ren%a pu#jitash ca maha#yasha#h% ra#ja#nam% samanujn~a#pya nira#kra#mad arim%damah% 22 taih% sametya yatha#nya#yam% kurubhih% kurusam%sadi vidura#vasatham% ramyam upa#tis%t%hata ma#dhavah% 23 vidurah% sarvakalya#n%air abhigamya jana#rdanam arcaya#m a#sa da#sha#rham% sarvaka#mair upasthitam 24 kr%ta#tithyam% tu govindam% vidurah% sarvadharmavit kushalam% pa#n%d%uputra#n%a#m apr%cchan madhusu#danam 25 pri#yama#n%asya suhr%do vidus%o buddhisattamah% dharmanityasya ca tada# gatados%asya dhi#matah% 26 tasya sarvam% savista#ram% pa#n%d%ava#na#m% vices%t%itam ks%attur a#cas%t%a da#sha#rhah% sarvapratyaks%adarshiva#n | | 1 [v] athopagamya viduram apaha#hn%e jana#rdanah% pitr%s%vasa#ram% govindah% so 'bhyagacchad arim%damah% 2 sa# dr%s%t%va# kr%s%n%am a#ya#ntam% prasanna#ditya varcasam kan%t%he gr%hi#tva# pra#kroshat pr%tha# pa#rtha#n anusmaran 3 tes%a#m% sattvavata#m% madhye govindam% sahaca#rin%am cirasya dr%s%t%va# va#rs%n%eyam% ba#s%pam a#ha#rayat pr%tha# 4 sa#bravi#t kr%s%n%am a#si#nam% kr%ta#tithyam% yudha#m% patim ba#s%pagadgada pu#rn%ena mukhena parishus%yata# 5 ye te ba#lya#t prabhr%tyeva gurushushru#s%an%e rata#h% parasparasya suhr%dah% sam%mata#h% samacetasah% 6 nikr%tya# bhram%shita# ra#jya#j jana#rha# nirjanam% gata#h% vini#takrodhaharsha#sh ca brahman%ya#h% satyava#dinah% 7 tyaktva# priya sukhe pa#rtha# rudanti#m apaha#ya ma#m aha#rs%ush ca vanam% ya#ntah% samu#lam% hr%dayam% mama 8 atadarha# maha#tma#nah% katham% keshava pa#n%d%ava#h% u#s%ur maha#vane ta#ta sim%havya#ghra gaja#kule 9 ba#la# vihi#na#h% pitra# te maya# satatala#lita#h% apashyantah% svapitarau katham u#s%ur maha#vane 10 shan*khadundubhinirghos%air mr%dan*gair vain%avair api pa#n%d%ava#h% samabodhyanta ba#lya#t prabhr%ti keshava 11 ye sma va#ran%ashabdena haya#na#m% hes%itena ca rathanemi nina#daish ca vyabodhyanta sada# gr%he 12 shan*khabheri# nina#dena ven%uvi#n%a#nuna#dina# pun%ya#haghos%amishren%a pu#jyama#na# dvija#tibhih% 13 vastrai ratnair alam%ka#raih% pu#jayanto dvijanmanah% gi#rbhir man*galayukta#bhir ba#hman%a#na#m% maha#tmana#m 14 arcitair arcana#rhairsh ca stubvadbhir abhinandita#h% pra#sa#da#gres%v abodhyanta ra#n*ka va#jina sha#yinah% 15 te nu#nam% ninadam% shrutva# shva#pada#na#m% maha#vane na smopaya#nti nidra#m% vai atadarha# jana#rdana 16 bheri#mr%dan*ganinanaih% shan*khavain%ava nisvanaih% stri#n%a#m% gi#tanina#daish ca madhurair madhusu#dana 17 bandi ma#gadha su#taish ca stuvadbhir bodhita#h% katham maha#vane vyabodhyanta shva#pada#na#m% rutena te 18 hri#ma#n satyadhr%tir da#nto bhu#ta#na#m anukampita# ka#madves%au vashe kr%tva# sata#m% vartma#nuvartate 19 ambari#s%asya ma#ndha#tur yaya#ter nahus%asya ca bharatasya dili#pasya shiber aushi#narasya ca 20 ra#jars%i#n%a#m% pura#n%a#na#m% dhuram% dhatte durudvaha#m shi#lavr%ttopasam%panno dharmajn~ah% satyasam%garah% 21 ra#ja# sarvagun%opetas trailokyasya#pi yo bhavet aja#tashatrur dharma#tma# shuddhaja#mbu#nadaprabhah% 22 shres%t%hah% kurus%u sarves%u dharmatah% shrutavr%ttatah% priyadarshano di#rghabhujah% katham% kr%s%n%a yudhis%t%hirah% 23 yah% sa na#ga#yuta pra#n%o va#taram%ha# vr%kodarah% amars%i# pa#n%d%avo nityam% priyo bhra#tuh% priyam% karah% 24 ki#cakasya ca sajn~a#ter yo hanta# madhusu#dana shu#rah% krodhavasha#na#m% ca hid%imbasya bakasya ca 25 para#krame shakrasamo va#yuvegasamo jave maheshvara samah% krodhe bhi#mah% praharata#m% varah% 26 krodham% balam amars%am% ca yo nidha#ya param%tapah% jita#tma# pa#n%d%avo 'mars%i# bhra#tus tis%t%hati sha#sane 27 tejora#shim% maha#tma#nam% balaugham amitaujasam bhi#mam% pradarshanena#pi bhi#masenam% jana#rdana tam% mama#caks%va va#rs%n%eya katham adya vr%kodarah% 28 a#ste parighaba#huh% sa madhyamah% pa#n%d%avo 'cyuta arjunena#rjuno yah% sa kr%s%n%a ba#husahasrin%a# dviba#huh% spardhate nityam ati#tena#pi keshava 29 ks%ipaty ekena vegena pan~caba#n%ashata#ni yah% is%vastre sadr%she ra#jn~ah% ka#rtavi#ryasya pa#n%d%avah% 30 tejasa#dityasadr%sho mahars%ipratimo dame ks%amaya# pr%thivi# tulyam% mahendrasamavikramah% 31 a#dhira#jyam% mahad di#ptam% prathitam% madhusu#dana a#hr%tam% yena vi#ryen%a kuru#n%a#m% sarvara#jasu 32 yasya ba#hubalam% ghoram% kaurava#h% paryupa#sate sa sarvarathina#m% shres%t%ha pa#n%d%avah% satyavikramah% 33 yo 'pa#shrayah% pa#n%d%ava#na#m% deva#na#m iva va#savah% sa te bhra#ta# sakha# caiva katham adya dhanam%jayah% 34 daya#va#n sarvabhu#tes%u hri#nis%edho maha#stravit mr%dush ca sukuma#rash ca dha#rmikash ca priyash ca me 35 sahadevo mahes%va#sah% shu#rah% samitishobhanah% bhra#tr%#n%a#m% kr%s%n%a shushru#s%ur dharma#rthakushalo yuva# 36 sadaiva sahadevasya bhra#taro madhusu#dana vr%ttam% kalya#n%a vr%ttasya pu#jayanti maha#tmanah% 37 jyes%t%ha#paca#yinam% vi#ram% sahadevam% yudha#m% patim shushru#s%um% mama va#rs%n%eya ma#dri#putram% pracaks%va me 38 sukuma#ro yuva# shu#ro darshani#yash ca pa#n%d%avah% bhra#tr%#n%a#m% kr%s%n%a sarves%a#m% priyah% pra#n%o bahishcarah% 39 citrayodhi# ca nakulo mahes%va#so maha#balah% kac cit sa kushali# kr%s%n%a vatso mama sukhaidhitah% 40 sukhocitam aduh%kha#rham% sukuma#ram% maha#ratham api ja#tu maha#ba#ho pashyeyam% nakulam% punah% 41 paks%ma sam%pa#taje ka#le nakulena vina#kr%ta# na labha#mi sukham% vi#ra sa#dya ji#va#mi pashya ma#m 42 sarvaih% putraih% priyatama# draupadi# me jana#rdana kuli#na# shi#lasam%panna# sarvaih% samudita# gun%aih% 43 putra loka#t patiloka#n vr%n%va#na# satyava#dini# priya#n putra#n parityajya pa#n%d%ava#n anvapadyata 44 maha#bhijana sam%panna# sarvaka#maih% supu#jita# i#shvari# sarvakalya#n%i# draupadi# katham acyuta 45 patibhih% pan~cabhih% shu#rair agnikalpaih% praha#ribhih% upapanna# mahars%va#sair draupadi# duh%khabha#gini# 46 caturdasham imam% vars%am% yan na#pashyam arim%dama putra#dhibhih% paridyu#na#m% draupadi#m% satyava#dini#m 47 na nu#nam% karmabhih% pun%yair ashnute purus%ah% sukham draupadi# cet tatha# vr%tta# na#shnute sukham avyayam 48 na priyo mama kr%s%n%a#ya bi#bhatsur na yudhis%t%hirah% bhi#maseno yamau va#pi yad apashyam% sabha# gata#m 49 na me duh%khataram% kim% cid bhu#tapu#rvam% tato 'dhikam yad draupadi#m% niva#tastha#m% shvashura#n%a#m% sami#paga#m 50 a#na#yita#m ana#ryen%a krodhalobha#nuvartina# sarve praiks%anta kurava ekavastra#m% sabha# gata#m 51 tatraiva dhr%tara#s%t%rash ca maha#ra#jash ca ba#hlikah% kr%pash ca somadattash ca nirvin%n%a#h% kuravas tatha# 52 tasya#m% sam%sadi sarvasya#m% ks%atta#ram% pu#jaya#my aham vr%ttena hi bhavaty a#ryo na dhanena na vidyaya# 53 tasya kr%s%n%a maha#buddher gambhi#rasya maha#manah% ks%attuh% shi#lam alam%ka#ro loka#n vis%t%abhya tis%t%hati 54 sa# shoka#rta# ca hr%s%t%a# ca dr%s%t%va# govindam a#gatam na#na#vidha#ni duh%kha#ni sarva#n%y eva#nvaki#rtayat 55 pu#rvair a#caritam% yat tat kura#jabhir arim%dama aks%adyu#tam% mr%gavadhah% kac cid es%a#m% sukha#vaham 56 tan ma#m% dahati yat kr%s%n%a# sabha#ya#m% kuru sam%nidhau dha#rtara#s%t%raih% pariklis%t%a# yatha# na kushalam% tatha# 57 nirva#sanam% ca nagara#t pravrajya# ca param%tapa na#na#vidha#na#m% duh%kha#na#m a#va#so 'smi jana#rdana ajn~a#tacarya# ba#la#na#m avarodhash ca keshava 58 na sma kleshatamam% me sya#t putraih% saha param%tapa duryodhanena nikr%ta# vars%am adya caturdasham 59 duh%kha#d api sukham% na sya#d yadi pun%yaphalaks%ayah% na me vishes%o ja#tv a#si#d dha#rtara#s%t%res%u pa#n%d%avaih% 60 tena satyena kr%s%n%a tva#m% hata#mitram% shriya# vr%tam asma#d vimuktam% sam%gra#ma#t pashyeyam% pa#n%d%avaih% saha naiva shakya#h% para#jetum% sattvam% hy es%a#m% tatha#gatam 61 pitaram% tv eva garheyam% na#tma#nam% na suyodhanam yena#ham% kuntibhoja#ya dhanam% dhu#rtair iva#rpita# 62 ba#la#m% ma#m a#ryakas tubhyam% kri#d%anti#m% kandu hastaka#m adada#t kuntibhoja#ya sakha# sakhye maha#tmane 63 sa#ham% pitra# ca nikr%ta# shvashuraish ca param%tapa atyantaduh%khita# kr%s%n%a kim% ji#vitaphalam% mama 64 yan ma# va#g abravi#n naktam% su#take savyasa#cinah% putras te pr%thivi#m% jeta# yashash ca#sya divam% spr%shet 65 hatva# kuru#n gra#majanye ra#jyam% pra#pya dhanam%jayah% bhra#tr%bhih% saha kaunteyas tri#n medha#n a#haris%yati 66 na#ham% ta#m abhyasu#ya#mi namo dharma#ya vedhase kr%s%n%a#ya mahate nityam% dharmo dha#rayati praja#h% 67 dharmash ced asti va#rs%n%eya tatha# satyam% bhavis%yati tvam% ca#pi tat tatha# kr%s%n%a sarvam% sam%pa#dayis%yasi 68 na ma#m% ma#dhava vaidhavyam% na#rthana#sho na vairita# tatha# shoka#ya bhavati yatha# putrair vina#bhavah% 69 ya#ham% ga#n%d%i#vadhanva#nam% sarvashastrabhr%ta#m% varam dhanam%jayam% na pashya#mi ka# sha#ntir hr%dayasya me 70 idam% caturdasham% vars%am% yan na#pashyam% yudhis%t%hiram dhanam%jayam% ca govinda yamau tam% ca vr%kodaram 71 ji#vana#sham% pranas%t%a#na#m% shra#ddham% kurvanti ma#nava#h% arthatas te mama mr%ta#s tes%a#m% ca#ham% jana#rdana 72 bru#ya# ma#dhava ra#ja#nam% dharma#tma#nam% yudhis%t%hiram bhu#ya#m%s te hi#yate dharmo ma# putraka vr%tha# kr%tha#h% 73 para#shraya# va#sudeva ya# ji#va#mi dhig astu ma#m vr%tteh% kr%pan%a labdha#ya# apratis%t%haiva jya#yasi# 74 atho dhanam%jayam% bru#ya# nityodyuktam% vr%kodaram yadartham% ks%atriya# su#te tasya vo 'tikramis%yati 75 asmim%sh ced a#gate ka#le ka#lo vo'tikramis%yati lokasam%bha#vita#h% santah% sunr%sham%sam% karis%yatha 76 nr%sham%sena ca vo yukta#m%s tyajeyam% sha#shvati#h% sama#h% ka#le hi samanupra#pte tyaktavyam api ji#vitam 77 ma#dri#putrau ca vaktavyau ks%atradharmaratau sada# vikramen%a#rjita#n bhoga#n vr%n%i#tam% ji#vita#d api 78 vikrama#dhigata# hy artha#h% ks%atradharmen%a ji#vatah% mano manus%yasya sada# pri#n%anti purus%ottama 79 gatva# bru#hi maha#ba#ho sarvashastrabhr%ta#m% varam arjunam% pa#n%d%avam% vi#ram% draupadya#h% padavi#m% cara 80 viditau hi tava#tyantam% kruddha#v iva yatha#ntakau bhi#ma#rjunau nayeta#m% hi deva#n api para#m% gatim 81 tayosh caitad avajn~a#nam% yat sa# kr%s%n%a# sabha#m% gata# duh%sha#sanash ca karn%ash ca parus%a#n%y abhyabha#s%ata#m 82 duryodhano bhi#masenam abhyagacchan manasvinam pashyata#m% kurumukhya#na#m% tasya draks%yati yat phalam 83 na hi vairam% sama#sa#dya prasha#myati vr%kodarah% sucira#d api bhi#masya na hi vairam% prasha#myati ya#vadantam% na nayati sha#trava#n~ shatrukarshanah% 84 na duh%kham% ra#jyaharan%am% na ca dyu#te para#jayah% pravra#janam% ca putra#n%a#m% na me tadduh%khaka#ran%am 85 yat tu sa# br%hati# shya#ma# ekavastra# sabha#m% gata# ashr%n%ot parus%a# va#cas tato duh%khataram% nu kim 86 stri# dharmin%i# vara#roha# ks%atradharmarata# sada# na#dhyagacchat tatha# na#tham% kr%s%n%a# na#thavati# sati# 87 yasya# mama saputra#ya#s tvam% na#tho madhusu#dana ra#mash ca balina#m% shres%t%hah% pradyumnash ca maha#rathah% 88 sa#ham evam%vidham% duh%kham% sahe 'dya purus%ottama bhi#me ji#vati durdhars%e vijaye ca#pala#yini 89 tata a#shva#saya#m a#sa putra#dhibhir abhipluta#m pitr%s%vasa#ram% shocanti#m% shaurih% pa#rtha sakhah% pr%tha#m 90 ka# nu si#mantini# tva#dr%g lokes%v asti pitr%s%vasah% shu#rasya ra#jn~o duhita# a#jami#d%ha kulam% gata# 91 maha#kuli#na# bhavati# draha#d dhradam iva#gata# i#shvari# sarvakalya#n%i# bharta# paramapu#jita# 92 vi#rasu#r vi#ra patni# ca sarvaih% samudita# gun%aih% sukhaduh%khe maha#pra#jn~e tva#dr%shi# sod%hum arhati 93 nidra# tandri# krodhahars%au ks%utpipa#se hima#tapau eta#ni pa#rtha# nirjitya nityam% vi#ra#h% sukhe rata#h% 94 tyaktagra#mya sukha#h% pa#rtha# nityam% vi#ra sukhapriya#h% na te svalpena tus%yeyur mahotsa#ha# maha#bala#h% 95 antam% dhi#ra# nis%evante madhyam% gra#myasukhapriya#h% uttama#m%sh ca pariklesha#n bhoga#m%sh ca#ti#va ma#nus%a#n 96 antes%u remire dhi#ra# na te madhyes%u remire antapra#ptim% sukha#m a#hur duh%kham antaram antayoh% 97 abhiva#dayanti bhavati#m% pa#n%d%ava#h% saha kr%s%n%aya# a#tma#nam% ca kushalinam% nivedya#hur ana#mayam 98 aroga#n sarvasiddha#rtha#n ks%ipram% draks%yasi pa#n%d%ava#n i#shvara#n sarvalokasya hata#mitra#n~ shriya# vr%ta#n 99 evam a#shva#sita# kunti# pratyuva#ca jana#rdanam putra#dhibhir abhidhvasta# nigr%hya#buddhijam% tamah% 100 yad yat tes%a#m% maha#ba#ho pathyam% sya#n madhusu#dana yatha# yatha# tvam% manyetha#h% kurya#h% kr%s%n%a tatha# tatha# 101 avilopena dharmasya anikr%tya# param%tapa prabha#vajn~a#smi te kr%s%n%a satyasya#bhijanasya ca 102 vyavastha#ya#m% ca mitres%u buddhivikramayos tatha# tvam eva nah% kule dharmas tvam% satyam% tvam% tapo mahat 103 tvam% tra#ta# tvam% mahad brahma tvayi sarvam% pratis%t%hitam yathaiva#ttha tathaivaitat tvayi satyam% bhavis%yati 104 ta#m a#mantrya ca govindah% kr%tva# ca#bhipradaks%in%am pra#tis%t%hata maha#ba#hur duryodhana gr%ha#n prati | | 1 [v] pr%tha#m a#mantrya govindah% kr%tva# ca#pi pradaks%in%am duryodhana gr%ham% shaurir abhyagacchad arim%damah% 2 laks%mya# paramaya# yuktam% puram%dara gr%hopamam tasya kaks%ya# vyatikramya tisro dva#h%sthair ava#ritah% 3 tato 'bhraghanasam%ka#sham% giriku#t%am ivocchritam shriya# jvalantam% pra#sa#dam a#ruroha maha#yasha#h% 4 tatra ra#jasahasraish ca kurubhish ca#bhisam%vr%tam dha#rtara#s%t%ram% maha#ba#hum% dadarsha#si#nam a#sane 5 duh%sha#sanam% ca karn%am% ca shakunim% ca#pi saubalam duryodhana sami#pe ta#n a#sanastha#n dadarsha sah% 6 abhya#gacchati da#sha#rhe dha#rtara#s%t%ro maha#yasha#h% udatis%t%hat saha#ma#tyah% pu#jayan madhusu#danam 7 sametya dha#rtara#s%t%ren%a saha#ma#tyena keshavah% ra#jabhis tatra va#rs%n%eyah% sama#gacchad yatha# vayah% 8 tatra ja#mbu#nadamayam% paryan*kam% suparis%kr%tam vividha#staran%a#sti#rn%am abhyupa#vishad acyutah% 9 tasmin ga#m% madhuparkam% ca upahr%tya jana#rdane nivedaya#m a#sa tada# gr%ha#n ra#jyam% ca kauravah% 10 tatra govindam a#si#nam% prasanna#ditya varcasam upa#sa#m% cakrire sarve kuravo ra#jabhih% saha 11 tato duryodhano ra#ja# va#rs%n%eyam% jayata#m% varam nyamantrayad bhojanena na#bhyanandac ca keshavah% 12 tato duryodhanah% kr%s%n%am abravi#d ra#jasam%sadi mr%dupu#rvam% shat%hodarkam% karn%am a#bha#s%ya kauravah% 13 kasma#d anna#ni pa#na#ni va#sa#m%si shayana#ni ca tvadartham upani#ta#ni na#grahi#s tvam% jana#rdana 14 ubhayosh ca#dadah% sa#hyam ubhayosh ca hate ratah% sam%bandhi# dayitash ca#si dhr%tara#s%t%rasya ma#dhava 15 tvam% hi govinda dharma#rthau vettha tattvena sarvashah% tatra ka#ran%am iccha#mi shrotum% cakragada#dhara 16 sa evam ukto govindah% pratyuva#ca maha#mana#h% oghameghasvanah% ka#le pragr%hya vipulam% bhujam 17 anambu# kr%tam agrastam anirastam asam%kulam ra#ji#vanetro ra#ja#nam% hetumadva#kyam uttamam 18 kr%ta#rtha# bhun~jate du#ta#h% pu#ja#m% gr%hn%anti caiva hi kr%ta#rtham% ma#m% saha#ma#tyas tvam arcis%yasi bha#rata 19 evam uktah% pratyuva#ca dha#rtara#s%t%ro jana#rdanam na yuktam% bhavata#sma#su pratipattum asa#m%pratam 20 kr%ta#rtham% ca#kr%ta#rtham% ca tva#m% vayam% madhusu#dana yata#mahe pu#jayitum% govinda na ca shaknumah% 21 na ca tat ka#ran%am% vidmo yasmin no madhusu#dana pu#ja#m% kr%ta#m% pri#yama#n%air na#mam%stha#h% purus%ottama 22 vairam% no na#sti bhavata# govinda na ca vigrahah% sa bhava#n prasami#ks%yaitan nedr%sham% vaktum arhati 23 evam uktah% pratyuva#ca dha#rtara#s%t%ram% jana#rdanah% abhivi#ks%ya saha#ma#tyam% da#sha#rhah% prahasann iva 24 na#ham% ka#ma#n na sam%rambha#n na dves%a#n na#rthaka#ran%a#t na hetuva#da#l lobha#d va# dharmam% jahya#m% katham% cana 25 sam%pri#ti bhojya#ny anna#ni a#pad bhojya#ni va# punah% na ca sam%pri#yase ra#jan na ca#py a#pad gata# vayam 26 akasma#d dvis%ase ra#jan~ janmaprabhr%ti pa#n%d%ava#n priya#nuvartino bhra#tr%#n sarvaih% samudita#n gun%aih% 27 akasma#c caiva pa#rtha#na#m% dves%an%am% nopapadyate dharme sthita#h% pa#n%d%aveya#h% kas ta#n kim% vaktum arhati 28 yas ta#n dves%t%i sa ma#m% dves%t%i yas ta#n anu sa ma#m anu aika#tmyam% ma#m% gatam% viddhi pa#n%d%avair dharmaca#ribhih% 29 ka#makrodha#nuvarti# hi yo moha#d virurutsate gun%avantam% ca yo dves%t%i tam a#huh% purus%a#dhamam 30 yah% kalya#n%a gun%a#n~ jn~a#ti#n moha#l lobha#d didr%ks%ate so 'jita#tma#jita krodho naciram% tis%t%hati shriyam 31 atha yo gun%asam%panna#n hr%dayasya#priya#n api priyen%a kurute vashya#m%sh ciram% yashasi tis%t%hati 32 sarvam etad abhoktavyam annam% dus%t%a#bhisam%hitam ks%attur ekasya bhoktavyam iti me dhi#yate matih% 33 evam uktva# maha#ba#hur duryodhanam amars%an%am nishcakra#ma tatah% shubhra#d dha#rtara#s%t%ra niveshana#t 34 nirya#ya ca maha#ba#hur va#sudevo maha#mana#h% nivesha#ya yayau veshma virudasya maha#tmanah% 35 tam abhyagacchad dron%ash ca kr%po bhi#s%mo 'tha ba#hlikah% kuravash ca maha#ba#hum% virudasya gr%he sthitam 36 te 'bhigamya#bruvam%s tatra kuravo madhusu#danam nivedaya#mo va#rs%n%eya saratna#m%s te gr%ha#nvayam 37 ta#n uva#ca maha#teja#h% kaurava#n madhusu#danah% sarve bhavanto gacchantu sarva# me 'pacitih% kr%ta# 38 ya#tes%u kurus%u ks%atta# da#sha#rham apara#jitam abhyarcaya#m a#sa tada# sarvaka#maih% prayatnava#n 39 tatah% ks%atta#nna pa#na#ni shuci#ni gun%avanti ca upa#harad aneka#ni keshava#ya maha#tmane 40 tair tarpayitva# prathamam% bra#hman%a#n madhusu#danah% vedavidbhyo dadau kr%s%n%ah% paramadravin%a#ny api 41 tato 'nuya#yibhih% sa#rdham% marudbhir iva va#savah% vidura#nna#ni bubhuje shuci#ni gun%avanti ca | | 1 [v] tam% bhuktavantam a#shvastam% nisha#ya#m% viduro 'bravi#t nedam% samyag vyavasitam% keshava#gamanam% tava 2 ardhadharma#tigo mu#d%hah% sam%rambhi# ca jana#rdana ma#naghno ma#naka#mash ca vr%ddha#na#m% sha#sana#tigah% 3 dharmasha#stra#tigo mando dura#tma# pragraham% gatah% aneyah% shreyasa#m% pa#po dha#rtara#s%t%ro jana#rdana 4 ka#ma#tma# pra#jn~ama#ni# ca mitradhruk sarvashan*kitah% akarta# ca#kr%tajn~ash ca tyaktadharmah% priya#nr%tah% 5 etaish ca#nyaish ca bahubhir dos%air es%a samanvitah% tvayocyama#nah% shreyo 'pi sam%rambha#n na grahi#s%yati 6 sena# samudayam% dr%s%t%va# pa#rthivam% madhusu#dana kr%ta#rtham% manyate ba#la a#tma#nam avicaks%an%ah% 7 ekah% karn%ah% para#n~ jetum% samartha iti nishcitam dha#rtara#s%t%rasya durbuddheh% sa shamam% nopaya#syati 8 bhi#s%me dron%e kr%pe karn%e dron%aputre jayadrathe bhu#yasi#m% vartate vr%ttim% na shame kurute manah% 9 nishcitam% dha#rtara#s%t%ra#n%a#m% sakarn%a#na#m% jana#rdana bhi#s%madron%akr%pa#n pa#rtha# na shakta#h% prativi#ks%itum 10 sam%vic ca dha#rtara#s%t%ra#n%a#m% sarves%a#m eva keshava shame prayatama#nasya tava saubhra#tra ka#n*ks%in%ah% 11 na pa#n%d%ava#na#m asma#bhih% pratideyam% yathocitam iti vyavasita#s tes%u vacanam% sya#n nirarthakam 12 yatra su#ktam% duruktam% ca samam% sya#n madhusu#dana na tatra pralapet pra#jn~o badhires%v iva ga#yanah% 13 avija#natsu mu#d%hes%u nirmarya#des%u ma#dhava na tvam% va#kyam% bruvan yuktash ca#n%d%a#les%u dvijo yatha# 14 so 'yam% balastho mu#d%hash ca na karis%yati te vacah% tasmin nirarthakam% va#kyam uktam% sam%patsyate tava 15 tes%a#m% samupavis%t%a#na#m% sarves%a#m% pa#pacetasa#m tava madhya#vataran%am% mama kr%s%n%a na rocate 16 durbuddhi#na#m ashis%t%a#na#m% bahu#na#m% pa#pacetasa#m prati#pam% vacanam% madhye tava kr%s%n%a na rocate 17 anupa#sitavr%ddhatva#c chriya# moha#c ca darpitah% vayo darpa#d amars%a#c ca na te shreyo grahi#s%yati 18 balam% balavad apy asya yadi vaks%yasi ma#dhava tvayy asya mahati# shan*ka# na karis%yati te vacah% 19 nedam adya yudha# shakyam indren%a#pi saha#maraih% iti vyavasita#h% sarve dha#rtara#s%t%ra# jana#rdana 20 tes%v evam upapannes%u ka#makrodha#nuvartis%u samartham api te va#kyam asamartham% bhavis%yati 21 madhye tis%t%han hastyani#kasya mando; ratha#shvayuktasya balasya mu#d%hah% duryodhano manyate vi#tamanyuh%; kr%tsna# mayeyam% pr%thivi# jiteti 22 a#sham%sate dhr%tara#s%t%rasya putro; maha#ra#jyam asapatnam% pr%thivya#m tasmin~ shamah% kevalo nopalabhyo; baddham% santam a#gatam% manyate 'rtham 23 paryasteyam% pr%thivi# ka#lapakva#; duryodhana#rthe pa#n%d%ava#n yoddhuka#ma#h% sama#gata#h% sarvayodha#h% pr%thivya#m%; ra#ja#nash ca ks%itipa#laih% sameta#h% 24 sarve caite kr%tavaira#h% purasta#t; tvaya# ra#ja#no hr%tasa#ra#sh ca kr%s%n%a tavodvega#t sam%shrita# dha#rtara#s%t%ra#n; susam%hata#h% saha karn%ena vi#ra#h% 25 tyakta#tma#nah% saha duryodhanena; sr%s%t%a# yoddhum% pa#n%d%ava#n sarvayodha#h% tes%a#m% madhye pravishetha# yadi tvam%; na tan matam% mama da#sha#rha vi#ra 26 tes%a#m% samupavis%t%a#na#m% bahu#na#m% dus%t%acetasa#m katham% madhyam% prapadyetha#h% shatru#n%a#m% shatrukarshana 27 sarvatha# tvam% maha#ba#ho devair api durutsahah% prabha#vam% paurus%am% buddhim% ja#na#mi tava shatruhan 28 ya# me pri#tih% pa#n%d%aves%u bhu#yah% sa# tvayi ma#dhava premn%a# ca bahuma#na#c ca sauhr%da#c ca bravi#my aham | | 1 [bha] yatha# bru#ya#n maha#pra#jn~o yatha# bru#ya#d vicaks%an%ah% yatha# va#cyas tvadvidhena suhr%da# madvidhah% suhr%t 2 dharma#rthayuktam% tathyam% ca yatha# tvayy upapadyate tatha# vacanam ukto 'smi tvayaitat pitr%ma#tr%vat 3 satyam% pra#ptam% ca yuktam% ca#py evam eva yatha#ttha ma#m shr%n%us%va#gamane hetum% vidura#vahito bhava 4 daura#tmyam% dha#rtara#s%t%rasya ks%atriya#n%a#m% ca vairita#m sarvam etad aham% ja#nan ks%attah% pra#pto 'dya kaurava#n 5 paryasta#m% pr%thivi#m% sarva#m% sa#shva#m% saratha kun~jara#m yo mocayen mr%tyupa#sha#t pra#pnuya#d dharmam uttamam 6 dharmaka#ryam% yatan~ shaktya# na cec chaknoti ma#navah% pra#pto bhavati tat pun%yam atra me na#sti sam%shayah% 7 manasa# cintayan pa#pam% karman%a# na#bhirocayan na pra#pnoti phalam% tasya evam% dharmavido viduh% 8 so 'ham% yatis%ye prashamam% ks%attah% kartum ama#yaya# kuru#n%a#m% sr%n~jaya#na#m% ca sam%gra#me vinashis%yata#m 9 seyam a#pan maha#ghora# kurus%v eva samutthita# karn%a duryodhana kr%ta# sarve hy ete tad anvaya#h% 10 vyasanaih% klishyama#nam% hi yo mitram% na#bhipadyate anuni#ya yatha#shakti tam% nr%sham%sam% vidur budha#h% 11 a# keshagrahan%a#n mitram aka#rya#t sam%nivartayan ava#cyah% kasya cid bhavati kr%tayatno yatha#balam 12 tat samartham% shubham% va#kyam% dharma#rthasahitam% hitam dha#rtara#s%t%rah% saha#ma#tyo grahi#tum% vidura#rhati 13 hitam% hi dha#rtara#s%t%ra#n%a#m% pa#n%d%ava#na#m% tathaiva ca pr%thivya#m% ks%atriya#n%a#m% ca yatis%ye 'ham ama#yaya# 14 hite prayatama#nam% ma#m% shan*ked duryodhano yadi hr%dayasya ca me pri#tir a#nr%n%yam% ca bhavis%yati 15 jn~a#ti#na#m% hi mitho bhede yan mitram% na#bhipadyate sarvayatnena madhyastham% na tan mitram% vidur budha#h% 16 na ma#m% bru#yur adharmajn~a# mu#d%ha# asuhr%das tatha# shakto na#va#rayat kr%s%n%ah% sam%rabdha#n kurupa#n%d%ava#n 17 ubhayoh% sa#dhayann artham aham a#gata ity uta tatra yatnam aham% kr%tva# gaccheyam% nr%s%v ava#cyata#m 18 mama dharma#rthayuktam% hi shrutva# va#kyam ana#mayam na ced a#da#syate ba#lo dis%t%asya vasham es%yati 19 aha#payan pa#n%d%ava#rtham% yatha#vac; chamam% kuru#n%a#m% yadi ca#careyam pun%yam% ca me sya#c caritam% maha#rtham%; mucyeram%sh ca kuravo mr%tyupa#sha#t 20 api va#cam% bha#s%ama#n%asya ka#vya#m%; dharma#ra#ma#m arthavati#m ahim%sra#m aveks%eran dha#rtara#s%t%ra#h% samartha#m%; ma#m% ca pra#ptam% kuravah% pu#jayeyuh% 21 na ca#pi mama parya#pta#h% sahita#h% sarvapa#rthiva#h% kruddhasya pramukhe stha#tum% sim%hasyevetare mr%ga#h% 22 [v] ity evam uktva# vacanam% vr%s%n%i#na#m r%s%abhas tada# shayane sukhasam%sparshe shishye yadusukha#vahah% | | 1 [v] tatha# kathayator eva tayor buddhimatos tada# shiva# naks%atrasam%panna# sa# vyati#ya#ya sharvari# 2 dharma#rthaka#mayukta#sh ca vicitra#rthapada#ks%ara#h% shr%n%vato vividha# va#co vidurasya maha#tmanah% 3 katha#bhir anuru#pa#bhih% kr%s%n%asya#mita tejasah% aka#masyeva kr%s%n%asya sa# vyati#ya#ya sharvari# 4 tatas tu svarasam%panna# bahavah% su#tama#gadha#h% shan*khadundubhinirghos%aih% keshavam% pratyabodhayan 5 tata uttha#ya da#sha#rha r%s%abhah% sarvasa#tvata#m sarvam a#vashyakam% cakre pra#tah% ka#ryam% jana#rdanah% 6 kr%toda ka#ryajapyah% sa huta#gnih% samalam%kr%tah% tata a#dityam udyantam upa#tis%t%hata ma#dhavah% 7 atha duryodhanah% kr%s%n%am% shakunish ca#pi saubalah% sam%dhya#m% tis%t%hantam abhyetya da#sha#rham apara#jitam 8 a#caks%eta#m% tu kr%s%n%asya dhr%tara#s%t%ram% sabha# gatam kuru#m%sh ca bhi#s%ma pramukha#n ra#jn~ah% sarva#m%sh ca pa#rthiva#n 9 tva#m arthayante govinda divi shakram iva#mara#h% ta#v abhyanandad govindah% sa#mna# paramavalguna# 10 tato vimala a#ditye bra#hman%ebhyo jana#rdanah% dadau hiran%yam% va#sa#m%si ga#sh ca#shva#m%sh ca param%tapah% 11 visr%s%t%avantam% ratna#ni da#sha#rham apara#jitam tis%t%hantam upasam%gamya vavande sa#rathis tada# 12 tam upasthitam a#jn~a#ya ratham% divyam% maha#mana#h% maha#bhraghananirghos%am% sarvaratnavibhu#s%itam 13 agnim% pradaks%in%am% kr%tva# bra#hman%a#m%sh ca jana#rdanah% kaustubham% man%im a#mucya shriya# paramaya# jvalan 14 kurubhih% sam%vr%tah% kr%s%n%o vr%s%n%ibhish ca#bhiraks%itah% a#tis%t%hata ratham% shaurih% sarvaya#davanandanah% 15 anva#ruroha da#sha#rham% vidurah% sarvadharmavit sarvapra#n%abhr%ta#m% shres%t%ham% sarvadharmabhr%ta#m% varam 16 tato duryodhanah% kr%s%n%am% shakunish ca#pi saubalah% dviti#yena rathenainam anvaya#ta#m% param%tapam 17 sa#tyakih% kr%tavarma# ca vr%s%n%i#na#m% ca maha#ratha#h% pr%s%t%hato 'nuyayuh% kr%s%n%am% rathair ashvair gajair api 18 tes%a#m% hemaparis%ka#ra# yukta#h% paramava#jibhih% gacchata#m% ghos%in%ash citra#sh ca#ru babhra#jire ratha#h% 19 sam%mr%s%t%asam%sikta rajah% pratipede maha#patham ra#jars%icaritam% ka#le kr%s%n%o dhi#ma#n~ shriya# jvalan 20 tatah% praya#te da#sha#rhe pra#va#dyantaika pus%kara#h% shan*kha#sh ca dadhmire tatra va#dya#ny anya#ni ya#ni ca 21 pravi#ra#h% sarvalokasya yuva#nah% sim%havikrama#h% pariva#rya ratham% shaurer agacchanta param%tapa#h% 22 tato 'nye bahusa#hasra# vicitra#dbhuta va#sasah% asi pra#sa#yudha dhara#h% kr%s%n%asya#san purah%sara#h% 23 gaja#h% parah%shata#s tatra vara#sh ca#shva#h% sahasrashah% praya#ntam anvayur vi#ram% da#sha#rham apara#jitam 24 puram% kuru#n%a#m% sam%vr%ttam% dras%t%uka#mam% jana#rdanam savr%ddhaba#lam% sastri#kam% rathya# gatam arim%damam 25 vedika#pa#shrita#bhish ca sama#kra#nta#ny anekashah% pracalanti#va bha#ren%a yos%idbhir bhavana#ny uta 26 sam%pu#jyama#nah% kurubhih% sam%shr%n%van vividha#h% katha#h% yatha#rham% pratisatkurvan preks%ama#n%ah% shanair yayau 27 tatah% sabha#m% sama#sa#dya keshavasya#nuya#yinah% sashan*khair ven%unirghos%air dishah% sarva# vyana#dayan 28 tatah% sa# samitih% sarva# ra#jn~a#m amitatejasa#m sam%pra#kampata hars%en%a kr%s%n%a#gamana ka#n*ks%aya# 29 tato 'bhya#shagate kr%s%n%e samahr%s%yan nara#dhipa#h% shrutva# tam% rathanirghos%am% paryajn~ya ninadopamam 30 a#sa#dya tu sabha# dva#ram r%s%abhah% sarvasa#tvata#m avati#rya ratha#c chaurih% kaila#sashikharopama#t 31 nagameghaprati#ka#sha#m% jvalanti#m iva tejasa# mahendra sadana prakhya#m% pravivesha sabha#m% tatah% 32 pa#n%au gr%hi#tva# viduram% sa#tyakim% ca maha#yasha#h% jyoti#m%s%y a#dityavad ra#jan kuru#n praccha#dayan~ shriya# 33 agrato va#sudevasya karn%aduryodhana#v ubhau vr%s%n%ayah% kr%tavarma# ca a#san kr%s%n%asya pr%s%t%hatah% 34 dhr%tara#s%t%ram% puraskr%tya bhi#s%madron%a#dayas tatah% a#sanebhyo 'calan sarve pu#jayanto jana#rdanam 35 abhya#gacchati da#sha#rhe prajn~a# caks%ur maha#mana#h% sahaiva bhi#s%madron%a#bhya#m udatis%t%han maha#yasha#h% 36 uttis%t%hati maha#ra#je dhr%tara#s%t%re janeshvare ta#ni ra#jasahasra#n%i samuttasthuh% samantatah% 37 a#sanam% sarvatobhadram% ja#mbu#nadaparis%kr%tam kr%s%n%a#rthe kalpitam% tatra dhr%tara#s%t%rasya sha#sana#t 38 smayama#nas tu ra#ja#nam% bhi#s%madron%au ca ma#dhavah% abhyabha#s%ata dharma#tma# ra#jn~ash ca#nya#n yatha# vayah% 39 tatra keshavam a#narcuh% samyag abhya#gatam% sabha#m ra#ja#nah% pa#rthiva#h% sarve kuravash ca jana#rdanam 40 tatra tis%t%han sa da#sha#rho ra#jamadhye param%tapah% apashyad antariks%astha#n r%s%i#n parapuram%jayah% 41 tatas ta#n abhisam%preks%ya na#radapramukha#n r%s%i#n abhyabha#s%ata da#sha#rho bhi#s%mam% sha#m%tanavam% shanaih% 42 pa#rthivi#m% samitim% dras%t%um r%s%ayo 'bhya#gata# nr%pa nimantryata#m a#sanaish ca satka#ren%a ca bhu#yasa# 43 naites%v anupavis%t%es%u shakyam% kena cid a#situm pu#ja# prayujyata#m a#shu muni#na#m% bha#vita#tmana#m 44 r%s%i#n~ sha#m%tanavo dr%s%t%va# sabha# dva#ram upasthita#n tvarama#n%as tato bhr%tya#n a#sana#ni#ty acodayat 45 a#sana#ny atha mr%s%t%a#ni maha#nti vipula#ni ca man%ika#n~canacitra#n%i sama#jahrus tatas tatah% 46 tes%u tatropavis%t%es%u gr%hi#ta#rdhes%u bha#rata nis%asa#da#sane kr%s%n%o ra#ja#nash ca yatha#sanam 47 duh%sha#sanah% sa#tyakaye dada#v a#sanam uttamam vivim%shatir dadau pi#t%ham% ka#n~canam% kr%tavarman%e 48 avidu#re 'tha kr%s%n%asya karn%aduryodhana#v ubhau eka#sane maha#tma#nau nis%i#datur amars%an%au 49 ga#ndha#rara#jah% shakunir ga#ndha#rair abhiraks%itah% nis%asa#da#sane ra#ja# saha putro visha#m% pate 50 viduro man%ipi#t%he tu shuklaspardhya#jinottare sam%spr%shann a#sanam% shaurer maha#matir upa#vishat 51 cirasya dr%s%t%va# da#sha#rham% ra#ja#nah% sarvapa#rthiva#h% amr%tasyeva na#tr%pyan preks%ama#n%a# jana#rdanam 52 atasi# pus%pasam%ka#shah% pi#tava#sa# jana#rdanah% vyabhra#jata sabha#madhye hemni#vopahito man%ih% 53 tatas tu#s%n%i#m% sarvam a#si#d govinda gatama#nasam na tatra kash cit kim% cid dhi vya#jaha#ra puma#n kva cit | | 1 [v] tes%v a#si#nes%u sarves%u tu#s%n%i#m%bhu#tes%u ra#jasu va#kyam abhya#dade kr%s%n%ah% sudam%s%t%ro dundubhisvanah% 2 ji#mu#ta iva dharma#nte sarva#m% sam%shra#vayan sabha#m dhr%tara#s%t%ram abhipreks%ya samabha#s%ata ma#dhavah% 3 kuru#n%a#m% pa#n%d%ava#na#m% ca shamah% sya#d iti bha#rata aprayatnena vi#ra#n%a#m etad yatitum a#gatah% 4 ra#jan na#nyat pravaktavyam% tava nih%shreyasam% vacah% viditam% hy eva te sarvam% veditavyam arim%dama 5 idam adya kulam% shres%t%ham% sarvara#jasu pa#rthiva shrutavr%ttopasam%pannam% sarvaih% samuditam% gun%aih% 6 kr%pa#nukampa# ka#run%yam a#nr%sham%syam% ca bha#rata tatha#rjavam% ks%ama# satyam% kurus%v etad vishis%yate 7 tasminn evam%vidhe ra#jan kule mahati tis%t%hati tvannimittam% vishes%en%a neha yuktam asa#m%pratam 8 tvam% hi va#rayita# shres%t%hah% kuru#n%a#m% kurusattama mithya# pracarata#m% ta#ta ba#hyes%v a#bhyantares%u ca 9 te putra#s tava kauravya duryodhana purogama#h% dharma#rthau pr%s%t%hatah% kr%tva# pracaranti nr%sham%savat 10 ashis%t%a# gatamarya#da# lobhena hr%tacetasah% sves%u bandhus%u mukhyes%u tad vettha bharatars%abha 11 seyam a#pan maha#ghora# kurus%v eva samutthita# upeks%yama#n%a# kauravya pr%thivi#m% gha#tayis%yati 12 shakya# ceyam% shamayitum% tvam% ced icchasi bha#rata na dus%karo hy atra shamo mato me bharatars%abha 13 tvayy adhi#nah% shamo ra#jan mayi caiva visha#m% pate putra#n stha#paya kauravya stha#payis%ya#my aham% para#n 14 a#jn~a# tava hi ra#jendra ka#rya# putraih% saha#nvayaih% hitam% balavad apy es%a#m% tis%t%hata#m% tava sha#sane 15 tava caiva hitam% ra#jan pa#n%d%ava#na#m atho hitam shame prayatama#nasya mama sha#sanaka#n*ks%in%a#m 16 svayam% nis%kalam a#laks%ya sam%vidhatsva visha#m% pate saha bhu#ta#s tu bharata#s tavaiva syur janeshvara 17 dharma#rthayor tis%t%ha ra#jan pa#n%d%avair abhiraks%itah% na hi shakya#s tatha# bhu#ta# yatna#d api nara#dhipa 18 na hi tva#m% pa#n%d%avair jetum% raks%yama#n%am% maha#tmabhih% indro 'pi devaih% sahitah% prasaheta kuto nr%pa#h% 19 yatra bhi#s%mash ca dron%ash ca kr%pah% karn%o vivim%shatih% ashvattha#ma# vikarn%ash ca somadatto 'tha ba#hlikah% 20 saindhavash ca kalin*gash ca ka#mbojash ca sudaks%in%ah% yudhis%t%hiro bhi#masenah% savyasa#ci# yamau tatha# 21 sa#tyakish ca maha#teja# yuyutsush ca maha#ratha ko nu ta#n vipari#ta#tma# yudhyeta bharatars%abha 22 lokasyeshvarata#m% bhu#yah% shatrubhish ca#pradhr%s%yata#m pra#psyasi tvam amitraghna sahitah% kurupa#n%d%avaih% 23 tasya te pr%thivi#pa#la#s tvatsama#h% pr%thivi#pate shreya#m%sash caiva ra#ja#nah% sam%dha#syante param%tapa 24 sa tvam% putraish ca pautraish ca bhra#tr%bhih% pitr%bhis tatha# suhr%dbhih% sarvato guptah% sukham% shaks%yasi ji#vitum 25 eta#n eva purodha#ya satkr%tya ca yatha# pura# akhila#m% bhiks%yase sarva#m% pr%thivi#m% pr%thivi#pate 26 etair hi sahitah% sarvaih% pa#n%d%avaih% svaish ca bha#rata anya#n vijes%yase shatru#n es%a sva#rthas tava#khilah% 27 tair evopa#rjita#m% bhu#mim% bhoks%yase ca param%tapa yadi sam%patsyase putraih% saha#ma#tyair nara#dhipa 28 sam%yuge vai maha#ra#ja dr%shyate sumaha#n ks%ayah% ks%aye cobhayato ra#jan kam% dharmam anupashyasi 29 pa#n%d%avair nihataih% sam%khye putrair va#pi maha#balaih% yad vindetha#h% sukham% ra#jam%s tad bru#hi bharatars%abha 30 shu#ra#sh ca hi kr%ta#stra#sh ca sarve yuddha#bhika#n*ks%in%ah% pa#n%d%ava#s ta#vaka#sh caiva ta#n raks%a mahato bhaya#t 31 na pashyema kuru#n sarva#n pa#n%d%ava#m%sh caiva sam%yuge ks%i#n%a#n ubhayatah% shu#ra#n rathebhyo rathibhir hata#n 32 samaveta#h% pr%thivya#m% hi ra#ja#no ra#jasattama amars%avasham a#panna# na#shayeyur ima#h% praja#h% 33 tra#hi ra#jann imam% lokam% na nashyeyur ima#h% praja#h% tvayi prakr%tim a#panne shes%am% sya#t kurunandana 34 shukla# vada#nya# hri#manta a#rya#h% pun%ya#bhija#tayah% anyonyasaciva# ra#jam%s ta#n pa#hi mahato bhaya#t 35 shiveneme bhu#mipa#la#h% sama#gamya parasparam saha bhuktva# ca pi#tva# ca pratiya#ntu yatha# gr%ham 36 suva#sasah% sragvin%ash ca satkr%tya bharatars%abha amars%a#m%sh ca nira#kr%tya vaira#n%i ca param%tapa 37 ha#rdam% yat pa#n%d%aves%v a#si#t pra#pte 'sminn a#yus%ah% ks%aye tad eva te bhavaty adya shashvac ca bharatars%abha 38 ba#la# vihi#na#h% pitra# te tvayaiva parivardhita#h% ta#n pa#laya yatha#nya#yam% putra#m%sh ca bharatars%abha 39 bhavataiva hi raks%ya#s te vyasanes%u vishes%atah% ma# te dharmas tathaiva#rtho nashyeta bharatars%abha 40 a#hus tva#m% pa#n%d%ava# ra#jann abhiva#dya prasa#dya ca bhavatah% sha#sana#d duh%kham anubhu#tam% saha#nugaih% 41 dva#dashema#ni vars%a#n%i vane nirvyus%ita#ni nah% trayodasham% tatha#jn~a#taih% sajane parivatsaram 42 stha#ta# nah% samaye tasmin piteti kr%tanishcaya#h% na#ha#sma samayam% ta#ta tac ca no bra#hman%a# viduh% 43 tasmin nah% samaye tis%t%ha sthita#na#m% bharatars%abha nityam% sam%kleshita# ra#jan svara#jya#m%sham% labhemahi 44 tvam% dharmam artham% yun~ja#nah% samyan* nas tra#tum arhasi gurutvam% bhavati preks%ya bahu#n klesha#m%s titiks%mahe 45 sa bhava#n ma#tr%pitr%vad asma#su pratipadyata#m guror gari#yasi# vr%ttir ya# ca shis%yasya bha#rata 46 pitra# stha#payitavya# hi vayam utpatham a#sthita#h% sam%stha#paya pathis%v asma#m%s tis%t%ha ra#jan svavartmani 47 a#hush cema#m% paris%adam% putra#s te bharatars%abha dharmajn~es%u sabha#satsu neha yuktam asa#m%pratam 48 yatra dharmo hy adharmen%a satyam% yatra#nr%tena ca hanyate preks%ama#n%a#na#m% hata#s tatra sabha#sadah% 49 viddho dharmo hy adharmen%a sabha#m% yatra prapadyate na ca#sya shalyam% kr%ntanti viddha#s tatra sabha#sadah% dharma eta#n a#rujati yatha# nady anuku#laja#n 50 ye dharmam anupashyantas tu#s%n%i#m% dhya#yanta a#sate te satyam a#hur dharmam% ca nya#yyam% ca bharatars%abha 51 shakyam% kim anyad vaktum% te da#na#d anyaj janeshvara bruvantu va# mahi#pa#la#h% sabha#ya#m% ye sama#sate dharma#rthau sam%pradha#ryaiva yadi satyam% bravi#my aham 52 pramun~cema#n mr%tyupa#sha#t ks%atriya#n ks%atriyars%abha prasha#mya bharatashres%t%ha ma# manyuvasham anvaga#h% 53 pitryam% tebhyah% prada#ya#m%sham% pa#n%d%avebhyo yathocitam tatah% saputrah% siddha#rtho bhun*ks%va bhoga#n param%tapa 54 aja#tashatrum% ja#ni#s%e sthitam% dharme sata#m% sada# saputre tvayi vr%ttim% ca vartate ya#m% nara#dhipa 55 da#hitash ca nirastash ca tva#m evopa#shritah% punah% indraprastham% tvayaiva#sau saputren%a viva#sitah% 56 sa tatra nivasan sarva#n vasham a#ni#ya pa#rthiva#n tvan mukha#n akarod ra#jan na ca tva#m atyavartata 57 tasyaivam% vartama#nasya saubalena jihi#rs%ata# ra#s%t%ra#n%i dhanadha#nyam% ca prayuktah% paramopadhih% 58 sa ta#m avastha#m% sam%pra#pya kr%s%n%a#m% preks%ya sabha# gata#m ks%atradharma#d ameya#tma# na#kampata yudhis%t%hirah% 59 aham% tu tava tes%a#m% ca shreya iccha#mi bha#rata dharma#d artha#t sukha#c caiva ma# ra#jan ni#nashah% praja#h% 60 anartham artham% manva#na# artham% va#nartham a#tmanah% lobhe 'tiprasr%ta#n putra#n nigr%hn%i#s%va visha#m% pate 61 sthita#h% shushru#s%itum% pa#rtha#h% sthita# yoddhum arim%dama#h% yat te pathyatamam% ra#jam%s tasmim%s tis%t%ha param%tapa 62 tad va#kyam% pa#rthiva#h% sarve hr%dayaih% samapu#jayan na tatra kash cid vaktum% hi va#cam% pra#ka#mad agratah% | | 1 [v] tasminn abhihite va#kye keshavena maha#tmana# stimita# hr%s%t%aroma#n%a a#san sarve sabha#sadah% 2 kah% svid uttaram etasma#d vaktum utsahate puma#n iti sarve manobhis te cintayanti sma pa#rthiva#h% 3 tatha# tes%u ca sarves%u tu#s%n%i#m%bhu#tes%u ra#jasu ja#madagnya idam% va#kyam abravi#t kurusam%sadi 4 ima#m ekopama#m% ra#jan~ shr%n%u satya#m ashan*kitah% ta#m% shrutva# shreya a#datsva yadi sa#dhv iti manyase 5 ra#ja# dambhodbhavo na#ma sa#rvabhaumah% pura#bhavat akhila#m% bubhuje sarva#m% pr%thivi#m iti nah% shrutam 6 sa sma nityam% nisha#pa#ye pra#tar uttha#ya vi#ryava#n bra#hman%a#n ks%atriya#m%sh caiva pr%cchann a#ste maha#rathah% 7 asti kash cid vishis%t%o va# madvidho va# bhaved yudhi shudro vaishyah% ks%atriyo va# bra#hman%o va#pi shastrabhr%t 8 iti bruvann anvacarat sa ra#ja# pr%thivi#m ima#m darpen%a mahata# mattah% kam% cid anyam acintayan 9 tam% sma vaidya# akr%pan%a# bra#hman%a#h% sarvato 'bhaya#h% pratyas%edhanta ra#ja#nam% shla#ghama#nam% punah% punah% 10 pratis%idhyama#no 'py asakr%t pr%cchaty eva sa vai dvija#n abhima#ni# shriya# mattas tam u#cur bra#hman%a#s tada# 11 tapasvino maha#tma#no veda vratasamanvita#h% udi#ryama#n%am% ra#ja#nam% krodhadi#pta# dvija#tayah% 12 anekajananam% sakhyam% yayoh% purus%asim%hayoh% tayos tvam% na samo ra#jan bhavita#si kada# cana 13 evam uktah% sa ra#ja# tu punah% papraccha ta#n dvija#n kva tau vi#rau kva janma#nau kim% karma#n%au ca kau ca tau 14 [bra#hman%a#h] naro na#ra#yan%ash caiva ta#pasa#v iti nah% shrutam a#ya#tau ma#nus%e loke ta#bhya#m% yudhyasva pa#rthiva 15 shru#yate tau maha#tma#nau narana#ra#yan%a#v ubhau tapo ghoram anirdeshyam% tapyete gandhama#dane 16 [ra#ma] sa ra#ja# mahati#m% sena#m% yojayitva# s%ad%an*gini#m amr%s%yama#n%ah% sam%pra#ya#d yatra ta#v apara#jitau 17 sa gatva# vis%amam% ghoram% parvatam% gandhama#danam mr%gaya#n%o 'nvagacchat tau ta#pasa#v apara#jitau 18 tau dr%s%t%va# ks%utpipa#sa#bhya#m% kr%shau dhamani sam%tatau shi#tava#ta#tapaish caiva karshitau purus%ottamau abhigamyopasam%gr%hya paryapr%cchad ana#mayam 19 tam arcitva# mu#laphalair a#sanenodakena ca nyamantrayeta#m% ra#ja#nam% kim% ka#ryam% kriyata#m iti 20 [dambhaudbhava] ba#hubhya#m% me jita# bhu#mir nihata#h% sarvashatravah% bhavadbhya#m% yuddham a#ka#n*ks%ann upaya#to 'smi parvatam a#tithyam% di#yata#m etat ka#n*ks%itam% me ciram% prati 21 [narana#ra#yan%au] apetakrodhalobho 'yam a#shramo ra#jasattama na hy asminn a#shrame yuddham% kutah% shastram% kuto 'nr%juh% anyatra yuddham a#ka#n*ks%va bahavah% ks%atriya# ks%itau 22 [r] ucyama#nas tatha#pi sma bhu#ya eva#bhyabha#s%ata punah% punah% ks%amyama#n%ah% sa#ntvyama#nash ca bha#rata dambhodbhavo yuddham icchann a#hvayaty eva ta#pasau 23 tato naras tv is%i#ka#n%a#m% mus%t%im a#da#ya kaurava abravi#d ehi yudhyasva yuddhaka#muka ks%atriya 24 sarvashastra#n%i ca#datsva yojayasva ca va#hini#m aham% hi te vines%ya#mi yuddhashraddha#m itah% param 25 [d] yady etad astram asma#su yuktam% ta#pasa manyase etena#pi tvaya# yotsye yuddha#rthi# hy aham a#gatah% 26 [r] ity uktva# sharavars%en%a sarvatah% samava#kirat dambhodbhavas ta#pasam% tam% jigha#m%suh% saha sainikah% 27 tasya ta#n asyato ghora#n is%u#n paratanuc chidah% kadarthi# kr%tyasa munir is%i#ka#bhir apa#nudat 28 tato 'smai pra#sr%jad ghoram ais%i#kam apara#jitah% astram apratisam%dheyam% tad adbhutam iva#bhavat 29 tes%a#m aks%i#n%i karn%a#m%sh ca nastaka#m%sh caiva ma#yaya# nimittavedhi# sa munir is%i#ka#bhih% samarpayat 30 sa dr%s%t%va# shvetam a#ka#sham is%i#ka#bhih% sama#citam pa#dayor nyapatad ra#ja# svasti me 'stv iti ca#bravi#t 31 tam abravi#n naro ra#jan~ sharan%yah% sharan%ais%in%a#m brahman%yo bhava dharma#tma# ma# ca smaivam% punah% kr%tha#h% 32 ma# ca darpasama#vis%t%ah% ks%epsi#h% ka#m%sh cit kada# cana alpi#ya#m%sam% vishis%t%am% va# tat te ra#jan param% hitam 33 kr%taprajn~o vi#talobho niraham%ka#ra a#tmava#n da#ntah% ks%a#nto mr%duh% ks%emah% praja#h% pa#laya pa#rthiva 34 anujn~a#tah% svasti gaccha maivam% bhu#yah% sama#careh% kushalam% bra#hman%a#n pr%ccher a#vayor vacana#d bhr%sham 35 tato ra#ja# tayoh% pa#da#v abhiva#dya maha#tmanoh% pratya#jaga#ma svapuram% dharmam% caiva#cinod bhr%sham 36 sumahac ca#pi tat karma yan naren%a kr%tam% pura# tato gun%aih% subahubhih% shres%t%ho na#ra#yan%o 'bhavat 37 tasma#d ya#vad dhanuh%shres%t%he ga#n%d%i#ve 'svram% na yujyate ta#vat tvam% ma#nam utsr%jya gaccha ra#jan dhanam%jayam 38 ka#kudi#kam% shukam% na#kam aks%isam%tarjanam% tatha# sam%ta#nam% nartanam% ghoram a#syam odakam as%t%amam 39 etair viddha#h% sarva eva maran%am% ya#nti ma#nava#h% unmatta#sh ca vices%t%ante nas%t%asam%jn~a# vicetasah% 40 svapante ca plavante ca chardayanti ca ma#nava#h% mu#trayante ca satatam% rudanti ca hasanti ca 41 asam%khyeya# gun%a#h% pa#rthe tad vishis%t%o jana#rdanah% tvam eva bhu#yo ja#na#si kunti#putram% dhanam%jayam 42 narana#ra#yan%au yau tau ta#v eva#rjuna keshavau vina#ji#hi maha#ra#ja pravi#rau purus%ars%abhau 43 yady etad evam% ja#na#si na ca ma#m atishan*kase a#rya#m% matim% sama#stha#ya sha#mya bha#rata pa#n%d%avaih% 44 atha cen manyase shreyo na me bhedo bhaved iti prasha#mya bharata shres%t%ho ma# ca yuddhe manah% kr%tha#h% 45 bhavata#m% ca kurushres%t%ha kulam% bahumatam% bhuvi tat tathaiva#stu bhadram% te sva#rtham eva#nucintaya | | 1 [v] ja#madagnyavacah% shrutva# kan%vo 'pi bhagava#n r%s%ih% duryodhanam idam% va#kyam abravi#t kurusam%sadi 2 aks%ayash ca#vyayash caiva brahma# lokapita#mahah% tathaiva bhagavantau tau narana#ra#yan%a#v r%s%i# 3 a#ditya#na#m% hi sarves%a#m% vis%n%ur ekah% sana#tanah% ajayyash ca#vyayash caiva sha#shvatah% prabhur i#shvarah% 4 nimittamaran%a#s tv anye candrasu#ryau mahi# jalam va#yur agnis tatha#ka#sham% graha#s ta#ra#gan%a#s tatha# 5 te ca ks%aya#nte jagato hitva# lokatrayam% sada# ks%ayam% gacchanti vai sarve sr%jyante ca punah% punah% 6 muhu#rtamaran%a#s tv anye ma#nus%a# mr%gapaks%in%ah% triyag yonyash ca ye ca#nye ji#valokacara#h% smr%ta#h% 7 bhu#yis%t%hena tu ra#ja#nah% shriyam% bhuktva#yus%ah% ks%aye maran%am% pratigacchanti bhoktum% sukr%tadus%kr%tam 8 sa bhava#n dharmaputren%a shama kartum iha#rhati pa#n%d%ava#h% kuravash caiva pa#layantu vasum%dhara#m 9 balava#n aham ity eva na mantavyam% suyodhana balavanto hi balibhir dr%shyante purus%ars%abha 10 na balam% balina#m% madhye balam% bhavati kaurava balavanto hi te sarve pa#n%d%ava# deva vikrama#h% 11 atra#py uda#haranti#mam itiha#sam% pura#tanam ma#taler da#tuka#masya kanya#m% mr%gayato varam 12 matas trailokyara#jasya ma#talir na#ma sa#rathih% tasyaikaiva kule kanya# ru#pato lokavishruta# 13 gun%akeshi#ti vikhya#ta# na#mna# sa# devaru#pin%i# shriya# ca vapus%a# caiva striyo 'nya#h% sa#tiricyate 14 tasya#h% prada#nasamayam% ma#talih% saha bha#ryaya# jn~a#tva# vimamr%she ra#jam%s tatparah% paricintayan 15 dhik khalv alaghu shi#la#na#m ucchrita#na#m% yashasvina#m nara#n%a#m r%ddhasattva#na#m% kule kanya# prarohan%am 16 ma#tuh% kulam% pitr%kulam% yatra caiva pradi#yate kulatrayam% sam%shayitam% kurute kanyaka# sata#m 17 deva ma#nus%alokau dvau ma#nasenaiva caks%us%a# avaga#hyaiva vicitau na ca me rocate varah% 18 na deva#n naiva ditija#n na gandharva#n na ma#nus%a#n arocayam% varakr%te tathaiva bahula#n r%s%i#n 19 bha#ryaya# tu sa sam%mantrya saha ra#trau sudharmaya# ma#talir na#galoka#ya caka#ra gamane matim 20 na me devamanus%yes%u gun%akeshya#h% samo varah% ru#pato dr%shyate kash cin na#ges%u bhavita# dhruvam 21 ity a#mantrya sudharma#m% sa kr%tva# ca#bhipradaks%in%am kanya#m% shirasy upa#ghra#ya pravivesha mahi#talam | | 1 [kan%va] ma#talis tu vrajan ma#rge na#radena mahars%in%a# varun%am% gacchata# dras%t%um% sama#gacchad yadr%cchaya# 2 na#rado 'tha#bravi#d enam% kva bhava#n gantum udyatah% svena va# su#ta ka#ryen%a sha#sana#d va# shatakratoh% 3 ma#talir na#radenaivam% sam%pr%s%t%ah% pathi gacchata# yatha#vat sarvam a#cas%t%a svaka#ryam% varun%am% prati 4 tam uva#ca#tha sa munir gaccha#vah% sahita#v iti salilesha dideks%a#rtham aham apy udyato divah% 5 aham% te sarvam a#khya#sye darshayan vasudha#talam dr%s%t%va# tatra varam% kam% cid rocayis%ya#va ma#tale 6 avaga#hya tato bhu#mim ubhau ma#talina#radau dadr%sha#te maha#tma#nau lokapa#lam apa#m% patim 7 tatra devars%isadr%shi#m% pu#ja#m% pra#pa sa na#radah% mahendrasadr%shi#m% caiva ma#talih% patyapadyata 8 ta#v ubhau pri#tamanasau ka#ryavatta#m% nivedya ha varun%ena#bhyanujn~a#tau na#galokam% viceratuh% 9 na#radah% sarvabhu#ta#na#m antar bhu#miniva#sina#m ja#nam%sh caka#ra vya#khya#nam% yantuh% sarvam ashes%atah% 10 [na#rada] dr%s%t%as te varun%as ta#ta putrapautra sama#vr%tah% pashyodaka pateh% stha#nam% sarvatobhadram r%ddhimat 11 es%a putro maha#pra#jn~o varun%asyeha gopateh% es%a tam% shi#lavr%ttena shaucena ca vishis%yate 12 es%o 'sya putro 'bhimatah% pus%karah% pus%kareks%an%ah% ru#pava#n darshani#yash ca somaputrya# vr%tah% patih% 13 jyotsna# ka#li#ti ya#m a#hur dviti#ya#m% ru#patah% shriyam a#dityasyaiva goh% putro jyes%t%ah% putrah% kr%tah% smr%tah% 14 bhavanam% pashya va#run%ya# yad etat sarvaka#n~canam ya#m% pra#pya surata#m% pra#pta#h% sura#h% surapateh% sakhe 15 eta#ni hr%tara#jya#na#m% daiteya#na#m% sma ma#tale di#pyama#na#ni dr%shyante sarvapraharan%a#ny uta 16 aks%aya#n%i kilaita#ni vivartante sma ma#tale anubha#va prayukta#ni surair avajita#ni ha 17 atra ra#ks%asa ja#tyash ca bhu#taja#tyash ca ma#tale divyapraharan%a#sh ca#san pu#rvadaivatanirmita#h% 18 agnir es%a maha#rcis%ma#n~ ja#garti varun%a hrade vais%n%avam% cakram a#viddham% vidhu#mena havis%mata# 19 es%a ga#n%d%i#mayash ca#po lokasam%ha#ra sam%bhr%tah% raks%yate daivatair nityam% yatas tad ga#n%d%ivam% dhanuh% 20 es%a kr%tye samutpanne tat tad dha#rayate balam sahasrashatasam%khyena pra#n%ena satatam% dhruvam 21 asha#sya#n api sha#sty es%a raks%o bandhus%u ra#jasu sr%s%t%ah% prathamajo dan%d%o bra#hman%a# brahmava#dina# 22 etac chatram% narendra#n%a#m% mahac chakren%a bha#s%itam putra#h% salilara#jasya dha#rayanti mahodayam 23 etat salilara#jasya chatram% chatragr%he sthitam sarvatah% salilam% shi#tam% ji#mu#ta iva vars%ati 24 etac chatra#t paribhras%t%am% salilam% somanirmalam tamasa# mu#rchitam% ya#ti yena na#rchati darshanam 25 bahu#ny adbhutaru#pa#n%i dras%t%avya#ni#ha ma#tale tava ka#ryoparodhas tu tasma#d gaccha#va ma#ciram | | 1 [na#rada] etat tu na#galokasya na#bhistha#ne sthitam% puram pa#ta#lam iti vikhya#tam% daityada#nava sevitam 2 idam adbhih% samam% pra#pta# ye ke cid dhruvajan*gama#h% pravishanto maha#na#dam% nadanti bhayapi#d%ita#h% 3 atra#suro 'gnih% satatam% di#pyate va#ri bhojanah% vya#pa#ren%a dhr%ta#tma#nam% nibaddham% samabudhyata 4 atra#mr%tam% suraih% pi#tva# nihitam% nihata#ribhih% atah% somasya ha#nish ca vr%ddhish caiva pradr%shyate 5 atra divyam% hayashirah% ka#le parvan%i parvan%i uttis%t%hati suvarn%a#bham% va#rbhir a#pu#rayan~ jagat 6 yasma#d atra samagra#s ta#h% patanti jalamu#rtayah% tasma#t pa#ta#lam ity etat khya#yate puram uttamam 7 aira#vato 'sma#t salilam% gr%hi#tva# jagato hitah% meghes%v a#mun~cate shi#tam% yan mahendrah% pravars%ati 8 atra na#na#vidha#ka#ra#s timayo naikaru#pin%ah% apsu somaprabha#m% pi#tva# vasanti jalaca#rin%ah% 9 atra su#rya#m%shubhir bhinna#h% pa#ta#latalam a#shrita#h% mr%ta# divasatah% su#ta punar ji#vanti te nishi 10 udaye nityashash ca#tra candrama# rashmibhir vr%tah% amr%tam% spr%shya sam%sparsha#t sam%ji#vayati dehinah% 11 atra te 'dharmanirata# baddha#h% ka#lena pi#d%ita#h% daiteya# nivasanti sma va#savena hr%tashriyah% 12 atra bhu#tapatir na#ma sarvabhu#tamaheshvarah% bhu#taye sarvabhu#ta#na#m acarat tapa uttamam 13 atra govratino vipra#h% sva#dhya#ya#mna#ya karshita#h% tyaktapra#n%a# jitasvarga# nivasanti mahars%ayah% 14 yatra tatra shayo nityam% yena kena cid a#shitah% yena kena cid a#cchannah% sa govrata ihocyate 15 aira#vato na#gara#jo va#manah% kumudo 'n~janah% prasu#ta#h% suprati#kasya vam%she va#ran%asattama#h% 16 pashya yady atra te kash cid rocate gun%ato varah% varayis%ya#va tam% gatva# yatnam a#stha#ya ma#tale 17 an%d%am etaj jale nyastam% di#pyama#nam iva shriya# a# praja#na#m% nisarga#d vai nodbhidyati na sarpati 18 na#sya ja#tim% nisargam% va# kathyama#nam% shr%n%omi vai pitaram% ma#taram% va#pi na#sya ja#na#ti kash cana 19 atah% kila maha#n agnir antaka#le samutthitah% dhaks%yate ma#tale sarvam% trailokyam% sacara#caram 20 [kan%va] ma#talis tv abravi#c chrutva# na#radasya#tha bha#s%itam na me 'tra rocate kash cid anyato vraja ma#ciram | | 1 [n] hiran%yapuram ity etat khya#tam% puravaram% mahat daitya#na#m% da#nava#na#m% ca ma#ya# shatavica#rin%a#m 2 analpena prayatnena nirmitam% vishvakarman%a# mayena manasa# sr%s%t%am% pa#ta#latalam a#shritam 3 atra ma#ya# sahasra#n%i vikurva#n%a# mahaujasah% da#nava# nivasanti sma shu#ra# dattavara#h% pura# 4 naite shakren%a na#nyena varun%ena yamena va# shakyante vasham a#netum% tathaiva dhanadena ca 5 asura#h% ka#lakhan~ja#sh ca tatha# vis%n%upadodbhava#h% nairr%ta# ya#tudha#na#sh ca brahma vedodbhava#sh ca ye 6 dam%s%t%rin%o bhi#maru#pa#sh ca nivasanty a#tmaraks%in%ah% ma#ya#vi#ryopasam%panna# nivasanty a#tmaraks%in%ah% niva#takavaca# na#ma da#nava# yuddhadurmada#h% 7 ja#na#si ca yatha# shakro naita#n~ shaknoti va#dhitum 8 bahusho ma#tale tvam% ca tava putrash ca gomukhah% nirbhagno devara#jash ca saha putrah% shaci#patih% 9 pashya veshma#ni raukma#n%i ma#tale ra#jata#ni ca karman%a# vidhiyuktena yukta#ny upagata#ni ca 10 vaid%u#rya harita#ni#va prava#larucira#n%i ca arkasphat%ika shubhra#n%i varja sa#rojjvala#ni ca 11 pa#rthiva#ni#va ca#bha#nti punar nagamaya#ni ca shaila#ni#va ca dr%shyante ta#raka#n%i#va ca#py uta 12 su#ryaru#pa#n%i ca#bha#nti di#pta#gnisadr%sha#ni ca man%ija#lavicitra#n%i pra#m%shu#ni nibid%a#ni ca 13 naita#ni shakyam% nirdes%t%um% ru#pato dravyatas tatha# gun%atash caiva siddha#ni prama#n%a gun%avanti ca 14 a#kri#d%a#n pashya daitya#na#m% tathaiva shayana#ny uta ratnavanti maha#rha#n%i bha#jana#ny a#sana#ni ca 15 jalada#bha#m%s tatha# shaila#m%s toyaprasravan%a#nvita#n ka#mapus%paphala#m%sh caiva pa#dapa#n ka#maca#rin%ah% 16 ma#tale kash cid atra#pi rucitas te varo bhavet atha va#nya#m% disham% bhu#mer gaccha#va yadi manyase 17 [kan%va] ma#talis tv abravi#d enam% bha#s%ama#n%am% tatha#vidham devars%e naiva me ka#ryam% vipriyam% tridivaukasa#m 18 nitya#nus%akta vaira# hi bhra#taro devada#nava#h% aripaks%en%a sam%bandham% rocayis%ya#my aham% katham 19 anyatra sa#dhu gaccha#vo dras%t%um% na#rha#mi da#nava#n ja#na#mi tu tatha#tma#nam% ditsa#tma kamalam% yatha# | | 1 [n] ayam% lokah% suparn%a#na#m% paks%in%a#m% pannaga#shina#m vikrame gamane bha#re nais%a#m asti parishramah% 2 vainateya sutaih% su#ta s%ad%bhis tatam idam% kulam sumukhena suna#mna# ca sunetren%a suvarcasa# 3 suru#pa paks%ira#jena subalena ca ma#tale varthita#ni prasu#tya# vai vinata# kulakartr%bhih% 4 paks%ira#ja#bhija#tya#na#m% sahasra#n%i shata#ni ca kashyapasya tato vam%she ja#tair bhu#tivivardhanaih% 5 sarve hy ete shriya# yukta#h% sarve shri#vatsa laks%an%a#h% sarve shriyam abhi#psanto dha#rayanti bala#ny uta 6 karman%a# ks%atriya#sh caite nirghr%n%a# bhogi bhojinah% jn~a#tisam%ks%aya kartr%tva#d bra#hman%yam% na labhanti vai 7 na#ma#ni cais%a#m% vaks%ya#mi yatha# pra#dha#nyatah% shr%n%u ma#tale shla#ghyam etad dhi kulam% vis%n%uparigraham 8 daivatam% vis%n%ur etes%a#m% vis%n%ur eva para#yan%am hr%di cais%a#m% sada# vis%n%ur vis%n%ur eva gatih% sada# 9 suvarn%acu#d%o na#ga#shi# da#run%ash can%d%atun%d%akah% analash ca#nilash caiva visha#la#ks%o 'tha kun%d%ali# 10 ka#shyapir dhvajavis%kambho vainateya#tha va#manah% va#tavego disha# caks%ur nimes%o nimis%as tatha# 11 triva#rah% sapta va#rash ca va#lmi#kir dvi#pakas tatha# daitya dvi#pah% sarid dvi#pah% sa#rasah% padmakesarah% 12 sumukhah% sukhaketush ca citrabarhas tatha#naghah% meghakr%t kumudo daks%ah% sarpa#ntah% somabhojanah% 13 gurubha#rah% kapotash ca su#ryanetrash cira#ntakah% vis%n%udhanva# kuma#rash ca paribarho haris tatha# 14 susvaro madhuparkash ca hemavarn%as tathaiva ca malayo ma#tarishva# ca nisha#karadiva#karau 15 ete pradesha ma#tren%a mayokta# garud%a#tmaja#h% pra#dha#nyato 'tha yashasa# ki#rtita#h% pra#n%atash ca te 16 yady atra na rucih% ka# cid ehi gaccha#va ma#tale tam% nayis%ya#mi desham% tva#m% rucim% yatropalapsyase | | 1 [n] idam% rasa#talam% na#ma saptamam% pr%thivi#talam yatra#ste surabhir ma#ta# gava#m amr%tasam%bhava# 2 ks%aranti# satatam% ks%i#ram% pr%thivi# sa#rasam%bhavam s%an%n%a#m% rasa#na#m% sa#ren%a rasam ekam anuttamam 3 amr%tena#bhitr%ptasya sa#ram udgiratah% pura# pita#mahasya vadana#d udatis%t%had anindita# 4 yasya#h% ks%i#rasya dha#ra#ya# nipatantya# mahi#tale hradah% kr%tah% ks%i#ranidhih% pavitram% param uttamam 5 pus%pitasyeva phenasya paryantam anuves%t%itam pibanto nivasanty atra phenapa# munisattama#h% 6 phenapa# na#ma na#mna# te phena#ha#ra#sh ca ma#tale ugre tapasi vartante yes%a#m% bibhyati devata#h% 7 asya#sh catasro dhenvo 'nya# diks%u sarva#su ma#tale nivasanti disha#pa#lyo dha#rayantyo dishah% smr%ta#h% 8 pu#rva#m% disham% dha#rayate suru#pa# na#ma saurabhi# daks%in%a#m% ham%saka# na#ma dha#rayaty apara#m% disham 9 pashcima# va#run%i# dik ca dha#ryate vai subhadraya# maha#nubha#vaya# nityam% ma#tale vishvaru#paya# 10 sarvaka#madugha# na#ma dhenur dha#rayate disham uttara#m% ma#tale dharmya#m% tathailavila sam%jn~ita#m 11 a#sa#m% tu payasa# mishram% payo nirmathya sa#gare mantha#nam% mandaram% kr%tva# devair asurasam%hitaih% 12 uddhr%ta# va#run%i# laks%mi#r amr%tam% ca#pi ma#tale uccaih%shrava#sh ca#shvara#jo man%iratnam% ca kaustubham 13 sudha# ha#res%u ca sudha#m% svadha# bhojis%u ca svadha#m amr%tam% ca#mr%ta#shes%u surabhih% ks%arate payah% 14 atra ga#tha# pura# gi#ta# rasa#talaniva#sibhih% paura#n%i# shru#yate loke gi#yate ya# mani#s%ibhih% 15 na na#galoke na svarge na vima#ne trivis%t%ape pariva#sah% sukhas ta#dr%g rasa#talatale yatha# | | 1 [n] iyam% bhogavati# na#ma puri# va#sukipa#lita# ya#dr%shi# devara#jasya puri# varya#mara#vati# 2 es%a shes%ah% sthito na#go yeneyam% dha#ryate sada# tapasa# lokamukhyena prabha#vamahata# mahi# 3 shvetoccaya nibha#ka#ro na#na#vidha vibhu#s%an%ah% sahasram% dha#rayan mu#rdhna# jva#la# jihvo maha#balah% 4 iha na#na#vidha#ka#ra# na#na#vidha vibhu#s%an%a#h% surasa#ya#h% suta# na#ga# nivasanti gatavyatha#h% 5 man%isvastika cakra#n*ka#h% kaman%d%aluka laks%an%a#h% sahasrasam%khya# balinah% sarve raudra#h% svabha#vatah% 6 sahasrashirasah% ke cit ke cit pan~cashata#nana#h% shatashi#rs%a#s tatha# ke cit ke cit trishiraso 'pi ca 7 dvipan~ca shirasah% ke cit ke cit sapta mukha#s tatha# maha#bhoga# maha#ka#ya#h% parvata#bhogabhoginah% 8 bahu#ni#ha sahasra#n%i prayuta#ny arbuda#ni ca na#ga#na#m ekavam%sha#na#m% yatha# shres%t%ha#m%s tu me shr%n%u 9 va#sukis taks%akash caiva karkot%aka dhanam%jayau ka#li#yo nahus%ash caiva kambala#shvatara#v ubhau 10 ba#hyakun%d%o man%ir na#gas tathaiva#pu#ran%ah% khagah% va#manash caila patrash ca kukurah% kukun%as tatha# 11 a#ryako nandakash caiva tatha# kalashapotakau kaila#sakah% pin~jarako na#gash caira#vatas tatha# 12 sumanomukho dadhimukhah% shan*kho nandopanandakau a#ptah% kot%anakash caiva shikhi# nis%t%hu#rikas tatha# 13 tittirir hastibhadrash ca kumudo ma#lyapin%d%akah% dvau padmau pun%d%ari#kash ca pus%po mudgaraparn%akah% 14 karavi#rah% pi#t%harakah% sam%vr%tto vr%tta eva ca pin%d%a#ro bilvapatrash ca mu#s%ika#dah% shiri#s%akah% 15 dili#pah% shan*khashi#rs%ash ca jyotis%ko 'tha#para#jitah% kauravyo dhr%tara#s%t%rash ca kuma#rah% kushakas tatha# 16 viraja# dha#ran%ash caiva suba#hur mukharo jayah% badhira#ndhau vikun%d%ash ca virasah% surasas tatha# 17 ete ca#nye ca bahavah% kashyapasya#tmaja#h% smr%ta#h% ma#tale pashya yady atra kash cit te rocate varah% 18 [kan%va] ma#talis tv ekam avyagrah% satatam% sam%niri#ks%ya vai papraccha na#radam% tatra pri#tima#n iva ca#bhavat 19 sthito ya es%a puratah% kauravyasya#ryakasya ca dyutima#n darshani#yash ca kasyais%a kulanandanah% 20 kah% pita# janani# ca#sya katamasyais%a bhoginah% vam%shasya kasyais%a maha#n ketubhu#ta iva sthitah% 21 pran%idha#nena dhairyen%a ru#pen%a vayasa# ca me manah% pravis%t%o devars%e gun%akeshya#h% patir varah% 22 ma#talim% pri#timanasam% dr%s%t%va# sumukha darshana#t nivedaya#m a#sa tada# ma#ha#tmyam% janma karma ca 23 aira#vata kule ja#tah% sumukho na#ma na#gara#t% a#ryakasya matah% pautro dauhitro va#manasya ca 24 etasya hi pita# na#gash cikuro na#ma ma#tale nacira#d vainateyena pan~catvam upapa#ditah% 25 tato 'bravi#t pri#tamana# ma#talir na#radam% vacah% es%a me rucitas ta#ta ja#ma#ta# bhujagottamah% 26 kriyata#m atra yatno hi pri#tima#n asmy anena vai asya na#gapater da#tum% priya#m% duhitaram% mune | | 1 [na#rada] su#to 'yam% ma#talir na#ma shakrasya dayitah% suhr%t shucih% shi#lagun%opetas tejasvi# vi#ryava#n bali# 2 shakrasya#yam% sakha# caiva mantri# sa#rathir eva ca alpa#ntaraprabha#vash ca va#savena ran%e ran%e 3 ayam% harisahasren%a yuktam% jaitram% rathottamam deva#sures%u yuddhes%u manasaiva niyacchati 4 anena vijita#n ashvair dorbhya#m% jayati va#savah% anena prahr%te pu#rvam% balabhit praharaty uta 5 asya kanya# vara#roha# ru#pen%a#sadr%shi# bhuvi sattvashi#lagun%opeta# gun%akeshi#ti vishruta# 6 tasya#sya yatna#c caratas trailokyam amara dyute sumukho bhavatah% pautro rocate duhituh% patih% 7 yadi te rocate saumya bhujagottama ma#ciram kriyata#m a#ryaka ks%ipram% buddhih% kanya# pratigrahe 8 yatha# vis%n%ukule laks%mi#r yatha# sva#ha# vibha#vasoh% kule tava tathaiva#stu gun%akeshi# prati#cchatu 9 pautrasya#rthe bhava#m%s tasma#d gun%akeshi# prati#cchatu sadr%shi#m% pratiru#pasya va#savasya shaci#m iva 10 pitr%hi#nam api hy enam% gun%ato varaya#mahe bahuma#na#c ca bhavatas tathaivaira#vatasya ca sumukhasya gun%aish caiva shi#lashaucadama#dibhih% 11 abhigamya svayam% kanya#m ayam% da#tum% samudyatah% ma#lates tasya sam%ma#nam% kartum arho bhava#n api 12 sa tu di#nah% prahr%s%t%ash ca pra#ha na#radam a#ryakah% vriyama#n%e tatha# pautre putre ca nidhanam% gate 13 na me naitad bahumatam% devars%e vacanam% tava sakha# shakrasya sam%yuktah% kasya#yam% nepsito bhavet 14 ka#ran%asya tu daurbalya#c cintaya#mi maha#mune bhaks%ito vainateyena duh%kha#rta#s tena vai vayam 15 punar eva ca tenoktam% vainateyena gacchata# ma#sena#nyena sumukham% bhaks%ayis%ya iti prabho 16 dhruvam% tatha# tad bhavita# ja#ni#mas tasya nishcayam tena hars%ah% pranas%t%o me suparn%avacanena vai 17 ma#talis tv abravi#d enam% buddhir atra kr%ta# maya# ja#ma#tr%bha#vena vr%tah% sumukhas tava putrajah% 18 so 'yam% maya# ca sahito na#radena ca pannagah% trilokesham% surapatim% gatva# pashyatu va#savam 19 shes%en%aiva#sya ka#ryen%a prajn~a#sya#my aham a#yus%ah% suparn%asya vigha#te ca prayatis%ya#mi sattama 20 sumukhash ca maya# sa#rdham% devesham abhigacchatu ka#ryasam%sa#dhana#rtha#ya svasti te 'stu bhujam%gama 21 tatas te sumukham% gr%hya sarva eva mahaujasah% dadr%shuh% shakram a#si#nam% devara#jam% maha#dyutim 22 sam%gatya# tatra bhagava#n vis%n%ur a#si#c caturbhujah% tatas tat sarvam a#cakhyau na#rado ma#talim% prati 23 tatah% puram%daram% vis%n%ur uva#ca bhuvaneshvaram amr%tam% di#yata#m asmai kriyata#m amaraih% samah% 24 ma#talir na#radash caiva sumukhash caiva va#sava labhanta#m% bhavatah% ka#ma#t ka#mam etam% yathepsitam 25 puram%daro 'tha sam%cintya vainateya para#kramam vis%n%um eva#bravi#d enam% bhava#n eva dada#tv iti 26 i#shas tvam asi loka#na#m% cara#n%a#m acara#sh ca ye tvaya# dattam adattam% kah% kartum utsahate vibho 27 pra#da#c chakras tatas tasmai pannaga#ya#yur uttamam na tv enam amr%tapra#sham% caka#ra balavr%traha# 28 labdhva# varam% tu sumukhah% sumukhah% sam%babhu#va ha kr%tada#ro yatha#ka#mam% jaga#ma ca gr%ha#n prati 29 na#radas tv a#ryakash caiva kr%taka#ryau muda# yutau pratijagmatur abhyarcya devara#jam% maha#dyutim | | 1 [kan%va] garud%as tat tu shushra#va yatha#vr%ttam% maha#balah% a#yuh% prada#nam% shakren%a kr%tam% na#gasya bha#rata 2 paks%ava#tena mahata# ruddhva# tribhuvanam% khagah% suparn%ah% paramakruddho va#savam% samupa#dravat 3 bhagavan kim avajn~a#na#t ks%udha#m% prati bhaye mama ka#maka#ra varam% dattva# punash calitava#n asi 4 nisarga#t sarvabhu#ta#na#m% sarvabhu#teshvaren%a me a#ha#ro vihito dha#tra# kimartham% va#ryate tvaya# 5 vr%tash cais%a maha#na#gah% stha#pitah% samayash ca me anena ca maya# deva bhartavyah% prasavo maha#n 6 etasmim%s tv anyatha# bhu#te na#nyam% him%situm utsahe kri#d%ase ka#maka#ren%a devara#jayathecchakam 7 so 'ham% pra#n%a#n vimoks%ya#mi tatha# parijano mama ye ca bhr%tya# mama gr%he pri#tima#n bhava va#sava 8 etac caiva#ham arha#mi bhu#yash ca balavr%trahan trailokyasyeshvaro yo 'ham% parabhr%tyatvam a#gatah% 9 tvayi tis%t%hati devesha na vis%n%uh% ka#ran%am% mama trailokya# ra#jara#jyam% hi tvayi va#sava sha#shvatam 10 mama#pi daks%asya suta# janani# kashyapah% pita# aham apy utsahe loka#n samasta#n vod%hum an~jasa# 11 asahyam% sarvabhu#ta#na#m% mama#pi vipulam% balam maya#pi sumahat karmakr%tam% daiteya vigrahe 12 shrutashri#h% shrutasenash ca vivasva#n rocana# mukhah% prasabhah% ka#laka#ks%a#sh ca maya#pi ditija# hata#h% 13 yat tu dhvajastha#na gato yatna#t paricara#my aham vaha#mi caiva#nujam% te tena ma#m avamanyase 14 ko 'nyo bha#rasaho hy asti ko 'nyo 'sti balavattarah% maya# yo 'ham% vishis%t%ah% san vaha#mi#mam% saba#ndhavam 15 avajn~a#ya tu yat te 'ham% bhojana#d vyaparopitah% tena me gauravam% nas%t%am% tvattash ca#sma#c ca va#sava 16 aditya#m% ya ime ja#ta# balavikrama sha#linah% tvam es%a#m% kila sarves%a#m% vishes%a#d balavattarah% 17 so 'ham% paks%aika deshena vaha#mi tva#m% gataklamah% vimr%sha tvam% shanais ta#ta ko nv atra balava#n iti 18 tasya tad vacanam% shrutva# khagasyodarka da#run%am aks%obhyam% ks%obhayam%s ta#rks%yam uva#ca rathacakrabhr%t 19 garutman manyasa a#tma#nam% balavantam% sudurbalam alam asmat samaks%am% te stotum a#tma#nam an%d%aja 20 trailokyam api me kr%tsnam ashaktam% dehadha#ran%e aham eva#tmana#tma#nam% vaha#mi tva#m% ca dha#raye 21 imam% ta#van mamaikam% tvam% ba#hum% savyetaram% vaha yady enam% dha#rayasy ekam% saphalam% te vikatthitam 22 tatah% sa bhagava#m%s tasya skandhe ba#hum% sama#sajat nipapa#ta sa bha#ra#rto vihvalo nas%t%acetanah% 23 ya#va#n hi bha#rah% kr%tsna#ya#h% pr%thivya#h% parvataih% saha ekasya# dehasha#kha#ya#s ta#vad bha#ram amanyata 24 na tv enam% pi#d%aya#m a#sa balena balavattarah% tato hi ji#vitam% tasya na vyani#nashad acyutah% 25 vipaks%ah% srastaka#yash ca viceta# vihvalah% khagah% mumoca patra#n%i tada# gurubha#raprapi#d%itah% 26 sa vis%n%um% shirasa# paks%i# pran%amya vinata#sutah% viceta# vihvalo di#nah% kim% cid vacanam abravi#t 27 bhagavam*l lokasa#rasya sadr%shena vapus%mata# bhujena svairamuktena nis%pis%t%o 'smi mahi#tale 28 ks%antum arhasi me deva vihvalasya#lpa cetasah% balada#ha vidagdhasya paks%in%o dhvajava#sinah% 29 na vijn~a#tam% balam% deva maya# te paramam% vibho tena manya#my aham% vi#ryam a#tmano 'sadr%sham% paraih% 30 tatash cakre sa bhagava#n prasa#dam% vai garutmatah% maivam% bhu#ya iti sneha#t tada# cainam uva#ca ha 31 tatha# tvam api ga#ndha#re ya#vat pa#n%d%usuta#n ran%e na#sa#dayasi ta#n vi#ra#m%s ta#vaj ji#vasi putraka 32 bhi#mah% praharata#m% shres%t%ho va#yuputro maha#balah% dhanam%jayash cendra suto na hanya#ta#m% tu kam% ran%e 33 vis%n%ur va#yush ca shakrash ca dharmas tau ca#shvina#v ubhau ete deva#s tvaya# kena hetuna# shakyam i#ks%itum 34 tad alam% te virodhena shamam% gaccha nr%pa#tmaja va#sudevena ti#rthena kulam% raks%itum arhasi 35 pratyaks%o hy asya sarvasya na#rado 'yam% maha#tapa#h% ma#ha#tmyam% yat tada# vis%n%ur yo 'yam% cakragada#dharah% 36 duryodhanas tu tac chrutva# nih%shvasan bhr%kut%i# mukhah% ra#dheyam abhisam%preks%ya jaha#sa svanavat tada# 37 kadarthi# kr%tyatad va#kyam r%s%eh% kan%vasya durmatih% u#rum% gajakara#ka#ram% ta#d%ayann idam abravi#t 38 yathaiveshvara sr%s%t%o 'smi yad bha#vi ya# ca me gatih% tatha# mahars%e varta#mi kim% prala#pah% karis%yati | | 1 [j] anarthe ja#tanirbandham% para#rthe lobhamohitam ana#ryakes%v abhiratam% maran%e kr%tanishcayam 2 jn~a#ti#na#m% duh%khakarta#ram% bandhu#na#m% shokavardhanam suhr%da#m% kleshada#ta#ram% dvis%ata#m% hars%avardhanam 3 katham% nainam% vima#rgastham% va#rayanti#ha ba#ndhava#h% sauhr%da#d va# suhr%tsnigdho bhagava#n va# pita#mahah% 4 uktam% bhagavata# va#kyam uktam% bhi#s%men%a yat ks%amam uktam% bahuvidham% caiva na#radena#pi tac chr%n%u 5 durlabho vai suhr%c chrota# durlabhash ca hitah% suhr%t tis%t%hate hi suhr%d yatra na bandhus tatra tis%t%hati 6 shrotavyam api pashya#mi suhr%da#m% kurunandana na kartavyash ca nirbandho nirbandho hi suda#run%ah% 7 atra#py uda#haranti#mam itiha#sam% pura#tanam yatha# nirbandhatah% pra#pto ga#lavena para#jayah% 8 vishva#mitram% tapasyantam% dharmo jijn~a#saya# pura# abhyagacchat svayam% bhu#tva# vasis%t%ho bhagava#n r%s%ih% 9 saptars%i#n%a#m anyatamam% ves%am astha#ya bha#rata bubhuks%uh% ks%udhito ra#jann a#shramam% kaushikasya ha 10 vishva#mitro 'tha sam%bhra#ntah% shrapaya#m a#sa vai caru parama#nnasya yatnena na ca sa pratyapa#layat 11 annam% tena yada# bhuktam anyair dattam% tapasvibhih% atha gr%hya#n namaty us%n%am% vishva#mitro 'bhyupa#gamat 12 bhuktam% me tis%t%ha ta#vat tvam ity uktva# bhagava#n yayau vishva#mitras tato ra#jan sthita eva maha#dyutih% 13 bhaktam% pragr%hya mu#rdhna# tad ba#hubhya#m% pa#rshvato 'gamat sthitah% stha#n%ur iva#bhya#she nishces%t%o ma#ruta#shanah% 14 tasya shushru#s%an%e yatnam akarod ga#lavo munih% gaurava#d bahuma#na#c ca ha#rdena priyaka#myaya# 15 atha vars%ashate pu#rn%e dharmah% punar upa#gamat va#sis%t%ham% ves%am a#stha#ya kaushikam% bhojanepsaya# 16 sa dr%s%t%va# shirasa# bhaktam% dhriyama#n%am% mahars%in%a# tis%t%hata# va#yubhaks%en%a vishva#mitren%a dhi#mata# 17 pratigr%hya tato dharmas tathaivos%n%am% tatha# navam bhuktva# pri#to 'smi viprars%e tam uktva# sa munir gatah% 18 ks%atrabha#va#d apagato vishva#mitras tada#bhavat dharmasya vacana#t pri#to vishva#mitras tada#bhavat 19 vishva#mitras tu shis%yasya ga#lavasya tapasvinah% shushru#s%aya# ca bhaktya# ca pri#tima#n ity uva#ca tam anujn~a#to maya# vatsa yathes%t%am% gaccha ga#lava 20 ity uktah% pratyuva#cedam% ga#lavo munisattamam pri#to madhuraya# va#ca# vishva#mitram% maha#dyutim 21 daks%in%a#m% ka#m% prayaccha#mi bhavate guru karman%i daks%in%a#bhir upetam% hi karma sidhyati ma#navam 22 daks%in%a#na#m% hi sr%s%t%a#na#m apavargen%a bhujyate svarge kratuphalam% sadbhir daks%in%a# sha#ntir ucyate kim a#hara#mi gurvartham% bravi#tu bhagava#n iti 23 ja#nama#nas tu bhagava#n~ jitah% shushru#s%an%ena ca vishva#mitras tam asakr%d gaccha gacchety acodayat 24 asakr%d gaccha gaccheti vishva#mitren%a bha#s%itah% kim% dada#ni#ti bahusho ga#lavah% pratyabha#s%ata 25 nirbandhatas tu bahusho ga#lavasya tapasvinah% kim% cid a#gatasam%rambho vishva#mitro 'bravi#d idam 26 ekatah% shya#ma karn%a#na#m% shata#ny as%t%au dadasva me haya#na#m% candra shubhra#n%a#m% gaccha ga#lava ma#ciram | | 1 [n] evam uktas tada# tena vishva#mitren%a dhi#mata# na#ste na shete na#ha#ram% kurute ga#lavas tada# 2 tvag asthi bhu#to harin%ash cinta#shokapara#yan%ah% shocama#no 'tima#tram% sa dahyama#nash ca manyuna# 3 kutah% pus%t%a#ni mitra#n%i kuto 'rtha#h% sam%cayah% kutah% haya#na#m% candra shubhra#n%a#m% shata#ny as%t%au kuto mama 4 kuto me bhojanashraddha# sukhashraddha# kutash ca me shraddha# me ji#vitasya#pi chinna# kim% ji#vitena me 5 aham% pa#ram% samudrasya pr%thivya# va# param% para#t gatva#tma#nam% vimun~ca#mi kim% phalam% ji#vitena me 6 adhanasya#kr%ta#rthasya tyaktasya vividhaih% phalaih% r%n%am% dha#rayama#n%asya kutah% sukham ani#haya# 7 suhr%da#m% hi dhanam% bhuktva# kr%tva# pran%ayam i#psitam pratikartum ashaktasya ji#vita#n maran%am% varam 8 pratishrutya karis%yeti kartavyam% tad akurvatah% mithya#vacanadagdhasya is%t%a#pu#rtam% pran%ashyati 9 na ru#pam anr%tasya#sti na#nr%tasya#sti sam%tatih% na#nr%tasya#dhipatyam% ca kuta eva gatih% shubha# 10 kutah% kr%taghnasya yashah% kutah% stha#nam% kutah% sukham ashraddheyah% kr%taghno hi kr%taghne na#sti nis%kr%tih% 11 na ji#vaty adhanah% pa#pah% kutah% pa#pasya tantran%am pa#po dhruvam ava#pnoti vina#sham% na#shayan kr%tam 12 so 'ham% pa#pah% kr%taghnash ca kr%pan%ash ca#nr%to 'pi ca guror yah% kr%taka#ryah% sam%s tat karomi na bha#s%itam so 'ham% pra#n%a#n vimoks%ya#mi kr%tva# yatnam anuttamam 13 arthana# ca maya# ka# cit kr%tapu#rva# divaukasa#m ma#nayanti ca ma#m% sarve tridasha# yajn~asam%stare 14 aham% tu vibudhashres%t%ham% devam% tribhuvaneshvaram vis%n%um% gaccha#my aham% kr%s%n%am% gatim% gatimata#m% varam 15 bhoga# yasma#t pratis%t%hante vya#pya sarva#n sura#sura#n prayato dras%t%um iccha#mi maha#yoginam avyayam 16 evam ukte sakha# tasya garud%o vinata#tmajah% darshaya#m a#sa tam% pra#ha sam%hr%s%t%ah% priyaka#myaya# 17 suhr%d bhava#n mama matah% suhr%da#m% ca matah% suhr%t i#psitena#bhila#s%en%a yoktavyo vibhave sati 18 vibhavash ca#sti me vipra va#sava#varajo dvija pu#rvam uktas tvadartham% ca kr%tah% ka#mash ca tena me 19 sa bhava#n etu gaccha#va nayis%ye tva#m% yatha#sukham desham% pa#ram% pr%thivya# va# gaccha ga#lava ma#ciram | | 1 [suparn%a] anushis%t%o 'smi devena ga#lava#jn~a#ta yonina# bru#hi ka#m anusam%ya#mi dras%t%um% prathamato disham 2 pu#rva#m% va# daks%in%a#m% va#ham atha va# pashcima#m% disham uttara#m% va# dvijashres%t%ha kuto gaccha#mi ga#lava 3 yasya#m udayate pu#rvam% sarvalokaprabha#vanah% savita# yatra sam%dhya#ya#m% sa#dhya#na#m% vartate tapah% 4 yasya#m% pu#rvam% matir ja#ta# yaya# vya#ptam idam% jagat caks%us%i# yatra dharmasya yatra cais%a pratis%t%hitah% 5 hutam% yato mukhair havyam% sarpate sarvatodisham etad dva#ram% dvijashres%t%ha divasasya tatha#dhvanah% 6 yatra pu#rvam% prasu#ta# vai da#ks%a#yan%yah% praja#h% striyah% yasya#m% dishi pravr%ddha#sh ca kashyapasya#tmasam%bhava#h% 7 yatomu#la# sura#n%a#m% shri#r yatra shakro 'bhyas%icyata# surara#jyena viprars%e devaish ca#tra tapash citam 8 etasma#t ka#ran%a#d brahman pu#rvety es%a# dug ucyate yasma#t pu#rvatare ka#le pu#rvam es%a#vr%ta# suraih% 9 ata eva ca pu#rves%a#m% pu#rva#m a#sha#m aveks%ata#m pu#rvaka#rya#n%i ka#rya#n%i daiva#ni sukham i#psata# 10 atra veda#n~ jagau pu#rvam% bhagava#m*l lokabha#vanah% atraivokta# savitra#si#t sa#vitri# brahmava#dis%u 11 atra datta#ni su#ryen%a yaju#m%s%i dvijasattama atra labdhavaraih% somah% suraih% kratus%u pi#yate 12 atra tr%pta# hutavaha#h% sva#m% yonim upabhun~jate atra pa#ta#lam a#shritya varun%ah% shriyam a#pa ca 13 atra pu#rvam% vasis%t%hasya paura#n%asya dvijars%abha su#tish caiva pratis%t%ha# ca nidhanam% ca praka#shate 14 om%ka#rasya#tra ja#yante su#tayo dashati#r dasha pibanti munayo yatra havirdha#ne sma somapa#h% 15 proks%ita# yatra bahavo vara#ha#dya# mr%ga# vane shakren%a yatra bha#ga#rthe daivates%u prakalpita#h% 16 atra#hita#h% kr%taghna#sh ca ma#nus%a#sh ca#sura#sh ca ye udayam%s ta#n hi sarva#n vai krodha#d dhanti vibha#vasuh% 17 etad dva#ram% trilokasya svargasya ca mukhasya ca es%a pu#rvo disha# bha#go visha#vainam% yadi#cchasi 18 priyam% ka#ryam% hi me tasya yasya#smi vacane sthitah% bru#hi ga#lava ya#sya#mi shr%n%u ca#py apara#m% disham | | 1 [suparn%a] iyam% vivasvata# pu#rvam% shrautena vidhina# kila gurave daks%in%a# datta# daks%in%ety ucyate 'tha dik 2 atra lokatrayasya#sya pitr%paks%ah% pratis%t%hitah% atros%mapa#na#m% deva#na#m% niva#sah% shru#yate dvija 3 atra vishve sada# deva#h% pitr%bhih% sa#rdham a#sate ijyama#na#h% sma lokes%u sam%pra#pta#s tulyabha#gata#m 4 etad dviti#yam% dharmasya dva#ram a#caks%ate dvija trut%isho lavashash ca#tra gan%yate ka#lanishcayah% 5 atra devars%ayo nityam% pitr%lokars%ayas tatha# tatha# ra#jars%ayah% sarve nivasanti gatavyatha#h% 6 atra dharmash ca satyam% ca karma ca#tra nisha#myate gatir es%a# dvijashres%t%ha karman%a#tma#vasa#dinah% 7 es%a# dik sa# dvijashres%t%ha ya#m% sarvah% pratipadyate vr%ta# tv anavabodhena sukham% tena na gamyate 8 nairr%ta#na#m% sahasra#n%i bahu#ny atra dvijars%abha sr%s%t%a#ni pratiku#la#ni dras%t%avya#ny akr%ta#tmabhih% 9 atra mandarakun~jes%u viprars%isadanes%u ca gandharva# ga#nti ga#tha# vai cittabuddhihara# dvija 10 atra sa#ma#ni ga#tha#bhih% shrutva# gi#ta#ni raivatah% gatada#ro gata#ma#tyo gatara#jyo vanam% gatah% 11 atra sa#varn%ina# caiva yavakri#ta#tmajena ca marya#da# stha#pita# brahman ya#m% su#ryo na#tivartate 12 atra ra#ks%asara#jena paulasthyena maha#tmana# ra#van%ena tapash ci#rtva# surebhyo 'marata# vr%ta# 13 atra vr%ttena vr%tro 'pi shakrashatrutvam i#yiva#n atra sarva#savah% pra#pta#h% punar gacchanti pan~cadha# 14 atra dus%kr%takarma#n%o nara#h% pacyanti ga#lava atra vaitaran%i# na#ma nadi# vitaran%air vr%ta# atra gatva# sukhasya#ntam% duh%khasya#ntam% prapadyate 15 atra#vr%tto dinakarah% ks%arate surasam% payah% ka#s%t%ha#m% ca#sa#dya dha#nis%t%ha#m% himam utsr%jate punah% 16 atra#ham% ga#lava pura# ks%udha#rtah% paricintayan labdhava#n yudhyama#nau dvau br%hantau gala kacchapau 17 atra shakradhanur na#ma su#rya#j ja#to maha#n r%s%ih% vidur yam% kapilam% devam% yena#tta#h% sagara#tmaja#h% 18 atra siddha#h% shiva# na#ma bra#hman%a# vedapa#raga#h% adhi#tya sakhila#n veda#n a#labhante yamaks%ayam 19 atra bhogavati# na#ma puri# va#sukipa#lita# taks%aken%a ca na#gena tathaivaira#vatena ca 20 atra nirya#n%aka#les%u tamah% sam%pra#pyate mahat abhedyam% bha#skaren%a#pi svayam% va# kr%s%n%avartmana# 21 es%a tasya#pi te ma#rgah% parita#pasya ga#lava bru#hi me yadi gantavyam% prati#ci#m% shr%n%u va# mama | | 1 [suparn%a] iyam% dig dayita# ra#jn~o varun%asya tu gopateh% sada# salilara#jasya pratis%t%ha# ca#dir eva ca 2 atra pashca#d ahah% su#ryo visarjayati bha#h% svayam pashcimety abhivikhya#ta# dig iyam% dvijasattama 3 ya#dasa#m atra ra#jyena salilasya ca guptaye kashyapo bhagava#n devo varun%am% sma#bhyas%ecayat 4 atra pi#tva# samasta#n vai varun%asya rasa#m%s tu s%at% ja#yate tarun%ah% somah% shuklasya#dau tamisraha# 5 atra pashca#t kr%ta# daitya# va#yuna# sam%yata#s tada# nih%shvasanto maha#na#gair ardita#h% sus%upur dvija 6 atra su#ryam% pran%ayinam% pratigr%hn%a#ti parvatah% asto na#ma yatah% sam%dhya# pashcima# pratisarpati 7 ato ra#trish ca nidra# ca nirgata# divasaks%aye ja#yate ji#valokasya hartum ardham iva#yus%ah% 8 atra devi#m% ditim% supta#m a#tmaprasava dha#rin%i#m vigarbha#m akaroc chakro yatra ja#to marudgan%ah% 9 atra mu#lam% himavato mandaram% ya#ti sha#shvatam api vars%asahasren%a na ca#sya#nto 'dhigamyate 10 atra ka#n~canashailasya ka#n~cana#mbuvahasya ca udadhes ti#ram a#sa#dya surabhih% ks%arate payah% 11 atra madhye samudrasya kabandhah% pratidr%shyate svarbha#noh% su#ryakalpasya somasu#ryau jigha#m%satah% 12 suvarn%ashiraso 'py atra hariromn%ah% praga#yatah% adr%shyasya#prameyasya shru#yate vipulo dhvanih% 13 atra dhvajavati# na#ma kuma#ri# hari medhasah% a#ka#she tis%t%ha tis%t%heti tasthau su#ryasya sha#sana#t 14 atra va#yus tatha# vahnir a#pah% kham% caiva ga#lava a#hnikam% caiva naisham% ca duh%khasparsham% vimun~cati atah% prabhr%ti su#ryasya tiryag a#vartate gatih% 15 atra jyoti#m%s%i sarva#n%i vishanty a#dityaman%d%alam as%t%a#vim%shati ra#tram% ca can*kramya saha bha#nuna# nis%patanti punah% su#rya#t somasam%yogayogatah% 16 atra nityam% sravanti#na#m% prabhavah% sa#garodayah% atra lokatrayasya#pas tis%t%hanti varun%a#shraya#h% 17 atra pannagara#jasya#py anantasya niveshanam ana#di nidhanasya#tra vis%n%oh% stha#nam anuttamam 18 atra#nala sakhasya#pi pavanasya niveshanam mahars%eh% kashyapasya#tra ma#ri#casya niveshanam 19 es%a te pashcimo ma#rgo dig dva#ren%a praki#rtitah% bru#hi ga#lava gaccha#vo buddhih% ka# dvijasattama | | 1 [suparn%a] yasma#d utta#ryate pa#pa#d yasma#n nih%shreyaso 'shnute tasma#d utta#ran%a phala#d uttarety ucyate budhaih% 2 uttarasya hiran%yasya pariva#pasya ga#lava ma#rgah% pashcimapu#rva#bhya#m% digbhya#m% vai madhyamah% smr%tah% 3 asya#m% dishi varis%t%ha#ya#m uttara#ya#m% dvijars%abha na#saumyo na#vidheya#tma# na#dharmyo vasate janah% 4 atra na#ra#yan%ah% kr%s%n%o jus%n%ush caiva narottamah% badarya#m a#shramapade tatha# brahma# ca sha#shvatah% 5 atra vai himavatpr%s%t%he nityam a#ste maheshvarah% atra ra#jyena vipra#n%a#m% candrama#sh ca#bhyas%icyata 6 atra gan*ga#m% maha#devah% patanti#m% gagana#c cyuta#m pratigr%hya dadau loke ma#nus%e brahmavittama 7 atra devya# tapas taptam% maheshvara pari#psaya# atra ka#mash ca ros%ash ca shailash coma# ca sam%babhuh% 8 atra ra#ks%asa yaks%a#n%a#m% gandharva#n%a#m% ca ga#lava a#dhipatyena kaila#se dhanado 'py abhis%ecitah% 9 atra caitraratham% ramyam atra vaikha#nasa#shramah% atra manda#kini# caiva mandarash ca dvijars%abha 10 atra saugandhika vanam% nairr%tair abhiraks%yate sha#d%valam% kadali# skandham atra sam%ta#naka# naga#h% 11 atra sam%yamanitya#na#m% siddha#na#m% svairaca#rin%a#m vima#na#ny anuru#pa#n%i ka#mabhogya#ni ga#lava 12 atra te r%s%ayah% sapta devi# ca#rundhati# tatha# atra tis%t%hati vai sva#tir atra#sya# udayah% smr%tah% 13 atra yajn~am% sama#ruhya dhruvam% stha#ta# pita#maha jyoti#m%s%i candrasu#ryau ca parivartanti nityashah% 14 atra ga#yantika# dva#ram% raks%anti dvijasattama#h% dha#ma# na#ma maha#tma#no munayah% satyava#dinah% 15 na tes%a#m% jn~a#yate su#tir na#kr%tir na tapash citam aprivarta sahasra#n%i ka#mabhogya#ni ga#lava 16 yatha# yatha# pravishati tasma#t parataram% narah% tatha# tatha# dvijashres%t%ha pravili#yati ga#lava 17 na tat kena cid anyena gatapu#rvam% dvijars%abha r%te na#ra#yan%am% devam% naram% va# jis%n%um avyayam 18 atra kaila#sam ity uktam% stha#nam ailavilasya tat atra vidyutprabha# na#ma jajn~ire 'psaraso dasha 19 atra vis%n%upadam% na#ma kramata# vis%n%una# kr%tam trilokavikrame brahmann uttara#m% disham a#shritam 20 atra ra#jn~a# maruttena yajn~enes%t%am% dvijottama ushi#rabi#je viprars%e yatra ja#mbu#nadam% sarah% 21 ji#mu#tasya#tra viprars%er upatasthe maha#tmanah% sa#ks%a#d dhaimavatah% pun%yo vimalah% kamala#karah% 22 bra#hman%es%u ca yatkr%tsnam% svantam% kr%tva# dhanam% mahat vavre vanam% mahars%ih% sa jaimu#tam% tad vanam% tatah% 23 atra nityam% disha#pa#la#h% sa#yam%pra#tar dvijars%abha kasya ka#ryam% kim iti vai karikroshanti ga#lava 24 evam es%a# dvijashres%t%hagun%air anyair dig uttara# uttareti parikhya#ta# sarvakarmasu cottara# 25 eta# vistarashas ta#ta tava sam%ki#rtita# dishah% catasrah% kramayogena ka#ma#sha#m% gantum icchasi 26 udyato 'ham% dvijashres%t%ha tava darshayitum% dishah% pr%thivi#m% ca#khila#m% brahmam%s tasma#d a#roha ma#m% dvija | | 1 [ga#lava] garutman bhujagendra#re suparn%avinata#tmaja nayama#m% ta#rks%ya pu#rven%a yatra dharmasya caks%us%i# 2 pu#rvam eta#m% disham% gaccha ya# pu#rvam% pariki#rtita# daivata#na#m% hi sa#m%nidhyam atra ki#rtitava#n asi 3 atra satyam% ca dharmash ca tvaya# samyak praki#rtitah% iccheyam% tu sama#gantum% samastair daivatair aham bhu#yash ca ta#n sura#n dras%t%um iccheyam arun%a#nuja 4 tam a#ha vinata# su#nur a#rohasveti vai dvijam a#ruroha#tha sa munir garud%am% ga#lavas tada# 5 kramama#n%asya te ru#pam% dr%shyate pannaga#shana bha#skarasyeva pu#rva#hn%e sahasra#m%shor vivasvatah% 6 paks%ava#tapran%unna#na#m% vr%ks%a#n%a#m anuga#mina#m prasthita#na#m iva samam% pashya#mi#ha gatim% khaga 7 sasa#garavana#m urvi#m% sashailavanaka#nana#m a#kars%ann iva ca#bha#si paks%ava#tena khecara 8 sami#nana#ganakram% ca kham iva#ropyate jalam va#yuna# caiva mahata# paks%ava#tena ca#nisham 9 tulyaru#pa#nana#n matsya#m%s timimatsya#m%s timim%gila#n na#ga#m%sh ca naravaktra#m%sh ca pashya#my unmathita#n iva 10 maha#rn%avasya ca ravaih% shrotre me badhiri# kr%te na shr%n%omi na pashya#mi na#tmano vedmi ka#ran%am 11 shanaih% sa#dhu bhava#n ya#tu brahmahatya#m anusmaran na dr%shyate ravis ta#ta na disho na ca kham% khaga 12 tama eva tu pashya#mi shari#ram% te na laks%aye man%i#va ja#tyau pashya#mi caks%us%i# te 'ham an%d%aja 13 shari#re tu na pashya#mi tava caiva#tmanash ca ha pade pade tu pashya#mi salila#d agnim utthitam 14 sa me nirva#pya sahasa# caks%us%i# sha#myate punah% tan nivarta maha#n ka#lo gacchato vinata#tmaja 15 na me prayojanam% kim% cid gamane pannaga#shana sam%nivarta maha#vegana vegam% vis%aha#mi te 16 gurave sam%shruta#ni#ha shata#ny as%t%au hi va#jina#m ekatah% shya#ma karn%a#na#m% shubhra#n%a#m% candra varcasa#m 17 tes%a#m% caiva#pavarga#ya ma#rgam% pashya#mi na#n%d%aja tato 'yam% ji#vitatya#ge dr%s%t%o ma#rgo maya#tmanah% 18 naiva me 'sti dhanam% kim% cin na dhanena#nvitah% suhr%t na ca#rthena#pi mahata# shakyam etad vyapohitum 19 evam% bahu ca di#nam% ca bruva#n%am% ga#lavam% tada# pratyuva#ca vrajann eva prahasan vinata#tmajah% 20 na#tiprajn~o 'si viprars%e yo ''tma#nam% tyaktum icchasi na ca#pi kr%trimah% ka#lah% ka#lo hi parameshvarah% 21 kim aham% pu#rvam eveha bhavata# na#bhicoditah% upa#yo 'tra maha#n asti yenaitad upapadyate 22 tad es%a r%s%abho na#ma parvatah% sa#garorasi atra vishramya bhuktva# ca nivartis%ya#va ga#lava | | 1 [n] r%s%abhasya tatah% shr%n*ge nipatya dvija paks%in%au sha#n%d%ili#m% bra#hman%i#m% tatra dadr%sha#te tapo'nvita#m 2 abhiva#dya suparn%as tu ga#lavash ca#bhipu#jya ta#m taya# ca sva#gatenoktau vis%t%are sam%nis%i#datuh% 3 siddham annam% taya# ks%ipram% balimantropabr%m%hitam bhuktva# tr%pta#v ubhau bhu#mau suptau ta#v annamohitau 4 muhu#rta#t pratibuddhas tu suparn%o gamanepsaya# atha bhras%t%atanu#ja#n*gam a#tma#nam% dadr%she khagah% 5 ma#m%sapin%d%opamo 'bhu#t sa mukhapa#da#nvitah% khagah% ga#lavas tam% tatha# dr%s%t%va# vis%an%n%ah% paryapr%cchata 6 kim idam% bhavata# pra#ptam iha#gamanajam% phalam va#so 'yam iha ka#lam% tu kiyantam% nau bhavis%yati 7 kim% nu te manasa# dhya#tam ashubham% dharmadu#s%an%am na hy ayam% bhavatah% svalpo vyabhica#ro bhavis%yati 8 suparn%o 'tha#bravi#d vipram% pradhya#tam% vai maya# dvija ima#m% siddha#m ito netum% tatra yatra praja#patih% 9 yatra devo maha#devo yatra vis%n%uh% sana#tanah% yatra dharmash ca yajn~ash ca tatreyam% nivased iti 10 so 'ham% bhagavati#m% ya#ce pran%atah% priyaka#myaya# mayaitan na#ma pradhya#tam% manasa# shocata# kila 11 tad evam% bahuma#na#t te mayeha#ni#psitam% kr%tam sukr%tam% dus%kr%tam% va# tvam% ma#ha#tmya#t ks%antum arhasi 12 sa# tau tada#bravi#t tus%t%a# patagendra dvijars%abhau na bhetavyam% suparn%o 'si suparn%a tyaja sam%bhramam 13 nindita#smi tvaya# vatsa na ca ninda#m% ks%ama#my aham lokebhyah% sa paribhrashyed yo ma#m% nindeta pa#pakr%t 14 hi#naya#kals%an%aih% sarvais tatha#ninditaya# maya# a#ca#ram% pratigr%hn%antya# siddhih% pra#pteyam uttama# 15 a#ca#ra#l labhate dharmam a#ca#ra#l labhate dhanam a#ca#ra#c chriyam a#pnoti a#ca#ro hanty alaks%an%am 16 tada#yus%man khaga pate yathes%t%am% gamyata#m itah% na ca te garhan%i#ya#pi harhitavya#h% striyah% kva cit 17 bhavita#si yatha#pu#rvam% balavi#ryasamanvitah% babhu#vatus tatas tasya paks%au dravin%avattarau 18 anujn~a#tash ca sha#n%d%ilya# yatha#gatam upa#gamat naiva ca#sa#daya#m a#sa tatha#ru#pa#m%s turam%gama#n 19 vishva#mitro 'tha tam% dr%s%t%va# ga#lavam% ca#dhvani sthitam uva#ca vadata#m% shres%t%ho vainateyasya sam%nidhau 20 yas tvaya# svayam eva#rthah% pratijn~a#to mama dvija tasya ka#lo 'pavargasya yatha# va# manyate bhava#n 21 prati#ks%is%ya#my aham% ka#lam eta#vantam% tatha# param yatha# sam%sidhyate vipra sa ma#rgas tu nishamyata#m 22 suparn%o 'tha#bravi#d di#nam% ga#lavam% bhr%shaduh%khitam pratyaks%am% khalv ida#ni#m% me vishva#mitro yad uktava#n 23 tad a#gaccha dvijashres%t%ha mantrayis%ya#va ga#lava na#dattva# gurave shakyam% kr%tsnam artham% tvaya#situm | | 1 [n] atha#ha ga#lavam% di#nam% suparn%ah% patata#m% varah% nirmitam% vahnina# bhu#mau va#yuna# vaidhitam% tatha# yasma#d dhiran%mayam% sarvam% hiran%yam% tena cocyate 2 dhatte dha#rayate cedam etasma#t ka#ran%a#d dhanam tad etat tris%u lokes%u dhanam% tis%t%hati sha#shvatam 3 nityam% pros%t%hapada#bhya#m% ca shukre dhanapatau tatha# manus%yebhyah% sama#datte shukrash citta#rjitam% dhanam 4 ajaika pa#d ahir budhnyai raks%yate dhanadena ca evam% na shakyate labdhum alabdhavyam% dvijars%abha 5 r%te ca dhanam ashva#na#m% na#va#ptir vidyate tava artham% ya#ca#tra ra#ja#nam% kam% cid ra#jars%ivam%shajam api#d%ya ra#ja# paura#n hi yo nau kurya#t kr%ta#thinau 6 asti soma#nvava#ye me ja#tah% kash cin nr%pah% sakha# abhigaccha#vahe tam% vai tasya#sti vibhavo bhuvi 7 yaya#tir na#ma ra#jars%ir na#hus%ah% satyavikramah% sa da#syati maya# cokto bhavata# ca#rthitah% svayam 8 vibhavash ca#sya sumaha#n a#si#d dhanapater iva evam% sa tu dhanam% vidva#n da#nenaiva vyashodhayat 9 tatha# tau kathayantau ca cintayantau ca yat ks%amam pratis%t%ha#ne narapatim% yaya#tim% prayupasthitau 10 pratigr%hya ca satka#ram argha#dim% bhojanam% varam pr%s%t%ash ca#gamane hetum uva#ca vinata#sutah% 11 ayam% me na#hus%a sakha# ga#lavas tapaso nidhih% vishva#mitrasya shis%yo 'bhu#d vars%a#n%y ayutasho nr%pa 12 so 'yam% tena#bhyanujn~a#ta upaka#repsaya# dvijah% tam a#ha bhagava#n ka#m% te dada#ni guru daks%in%a#m 13 asakr%t tena coktena kim% cid a#gatamanyuna# ayam uktah% prayaccheti ja#nata# vibhavam% laghu 14 ekatah% shya#ma karn%a#na#m% shubhra#n%a#m% shuddhajanmana#m as%t%au shata#ni me dehi haya#na#m% candra varcasa#m 15 gurvartho di#yata#m es%a yadi ga#lava manyase ity evam a#ha sakrodho vishva#mitras tapodhanah% 16 so 'yam% shokena mahata# tapyama#no dvijars%abhah% ashaktah% pratikartum% tad bhavantam% sharan%am% gatah% 17 patigr%hya naravya#ghra tvatto bhiks%a#m% gatavyayah% kr%tva#pavargam% gurave caris%yati mahat tapah% 18 tapasah% sam%vibha#gena bhavantam api yoks%yate svena ra#jars%itapasa# pu#rn%am% tva#m% pu#rayis%yati 19 ya#vanti roma#n%i haye bhavanti hi nareshvara ta#vato va#jida# loka#n pra#pnuvanti mahi#pate 20 pa#tram% pratigrahasya#yam% da#tum% pa#tram% tatha# bhava#n shan*khe ks%i#ram iva#saktam% bhavatv etat tathopamam | | 1 [n] evam uktah% suparn%ena tathyam% vacanam uttamam vimr%shya#vahito ra#ja# nishcitya ca punah% punah% 2 yas%t%a# kratusahasra#n%a#m% da#ta# da#napatih% prabhuh% yaya#tir vatsa ka#shi#sha idam% vacanam abravi#t 3 dr%s%t%va# priyasakham% ta#rks%yam% ga#lavam% ca dvijars%abham nidarshanam% ca tapaso bhiks%a#m% shla#ghya#m% ca ki#rtita#m 4 ati#tya ca nr%pa#n anya#n a#dityakulasam%bhava#n matsaka#sham anupra#pta#v etau buddhim aveks%ya ca 5 adya me saphalam% janma ta#ritam% ca#dya me kulam adya#yam% ta#rito desho mama ta#rks%ya tvaya#nagha 6 vaktum iccha#mi tu sakhe yatha# ja#na#si ma#m% pura# na tatha# vittava#n asmi ks%i#n%am% vittam% hi me sakhe 7 na ca shakto 'smi te kartum% mogham a#gamanam% khaga na ca#sha#m asya viprars%er vitatha#m% kartum utsahe 8 tat tu da#sya#mi yat ka#ryam idam% sam%pa#dayis%yati abhigamya hata#sho hi nivr%tto dahate kulam 9 na#tah% param% vainateya kim% cit pa#pis%t%ham ucyate yatha#sha# na#shanam loke dehi na#sti#ti va# vacah% 10 hata#sho hy akr%ta#rthah% san hatah% sam%bha#vito narah% hinasti tasya putra#m%sh ca pautra#m%sh ca#kurvato 'rthina#m 11 tasma#c caturn%a#m% vam%sha#na#m% stha#payitri# suta# mama iyam% surasuta prakhya# sarvadharmopaca#yini# 12 sada# devamanus%ya#n%a#m asura#n%a#m% ca ga#lava ka#n*ks%ita# ru#pato ba#la# suta# me pratigr%hyata#m 13 asya#h% shulkam% prada#syanti nr%pa# ra#jyam api dhruvam kim% punah% shya#ma karn%a#na#m% haya#na#m% dve catuh%shate 14 sa bhava#n pratigr%hn%a#tu mamema#m% ma#dhavi#m% suta#m aham% dauhitrava#n sya#m% vai vara es%a mama prabho 15 pratigr%hya ca ta#m% kanya#m% ga#lavah% saha paks%in%a# punar draks%ya#va ity uktva# pratasthe saha kanyaya# 16 upalabdham idam% dva#ram ashva#na#m iti ca#n%d%ajah% uktva# ga#lavam a#pr%cchya jaga#ma bhavanam% svakam 17 gate patagara#je tu ga#lavah% saha kanyaya# cintaya#nah% ks%amam% da#ne ra#jn~a#m% vai shulkato 'gamat 18 so 'gacchan manaseks%va#kum% haryashvam% ra#jasattamam ayodhya#ya#m% maha#vi#ryam% caturan*ga bala#nvitam 19 koshadha#nya balopetam% priya pauram% dvija priyam praja#bhika#mam% sha#myantam% kurva#n%am% tapa uttamam 20 tam upa#gamya viprah% sa haryashvam% ga#lavo 'bravi#t kanyeyam% mama ra#jendra prasavaih% kulavardhini# 21 iyam% shuklena bha#rya#rthe haryashvapratigr%hyata#m shulkam% te ki#rtayis%ya#mi tac chrutva# sam%pradha#ryata#m | | 1 [n] haryashvas tv abravi#d ra#ja# vicintya bahudha# tatah% di#rgham us%n%am% ca nih%shvasya praja# hetor nr%pottamah% 2 unnates%u#nnata# s%at%su su#ks%ma# su#ks%mes%u saptasu gambhi#ra# tris%u gambhi#res%v iyam% rakta# ca pan~casu 3 bahu deva#sura#loka# bahu gandharvadarshana# bahu laks%an%asam%panna# bahu prasava da#rin%i# 4 samartheyam% janayitum% cakravartinam a#tmajam bru#hi shulkam% dvijashres%t%ha sami#ks%ya vibhavam% mama 5 ekatah% shya#ma karn%a#na#m% shata#ny as%t%au dadasva me haya#na#m% candra shubhra#n%a#m% deshaja#na#m% vapus%mata#m 6 tatas tava bhavitri#yam% putra#n%a#m% janani# shubha# aran%i#va huta#sha#na#m% yonir a#yatalocana# 7 etac chrutva# vaco ra#ja# haryashvah% ka#mamohitah% uva#ca ga#lavam% di#no ra#jars%ir r%s%isattamam 8 dve me shate sam%nihite haya#na#m% yad vidha#s tava es%t%avya#h% shatashas tv anye caranti mama va#jinah% 9 so 'ham ekam apatyam% vai janayis%ya#mi ga#lava asya#m etam% bhava#n ka#mam% sam%pa#dayatu me varam 10 etac chrutva# tu sa# kanya# ga#lavam% va#kyam abravi#t mama datto varah% kash cit kena cid brahmava#dina# 11 prasu#ty ante prasu#ty ante kanyaiva tvam% bhavis%yasi sa tvam% dadasva ma#m% ra#jn~e pratigr%hya hayottama#n 12 nr%pebhyo hi caturbhyas te pu#rn%a#ny as%t%au shata#ni vai bhavis%yanti tatha# putra# mama catva#ra eva ca 13 kriyata#m% mama sam%ha#ro gurvartham% dvijasattama es%a# ta#van mama prajn~a# yatha# va# manyase dvija 14 evam uktas tu sa munih% kanyaya# ga#lavas tada# haryashvam% pr%thivi#pa#lam idam% vacanam abravi#t 15 iyam% kanya# narashres%t%ha haryashvapratigr%hyata#m caturbha#gena shulkasya janayasvaikam a#tmajam 16 patigr%hya sa ta#m% kanya#m% ga#lavam% patinandya ca samaye deshaka#le ca labdhava#n sutam i#psitam 17 tato vasu mana# na#ma vasubhyo vasumattarah% vasu prakhyo narapatih% sa babhu#va vasu pradah% 18 atha ka#le punar dhi#ma#n ga#lavah% patyupasthitah% upasam%gamya cova#ca haryashvam% pri#tima#nasam 19 ja#to nr%pasutas te 'yam% ba#la bha#skarasam%nibhah% ka#lo gantum% narashres%t%ha bhiks%a#rtham aparam% nr%pam 20 haryashvah% satyavacane sthitah% sthitva# ca paurus%e durlabhatva#d dhaya#na#m% ca pradadau ma#dhavi#m% punah% 21 ma#dhavi# ca punar di#pta#m% parityajya nr%pa shriyam kuma#ri# ka#mato bhu#tva# ga#lavam% pr%s%t%hato 'nvaga#t 22 tvayy eva ta#vat tis%t%hantu haya# ity uktava#n dvijah% prayayau kanyaya# sa#rdham% divoda#sam% prajeshvaram | | 1 [g] maha#vi#ryo mahi#pa#lah% ka#shi#na#m i#shvarah% prabhuh% divoda#sa iti khya#to bhaimasenir nara#dhipah% 2 tatra gaccha#vahe bhadre shanair a#gaccha ma# shucah% dha#rmikah% sam%yame yuktah% satyash caiva janeshvarah% 3 tam upa#gamya sa munir nya#yatas tena satkr%tah% ga#lavah% prasavasya#rthe tam% nr%pam% pratyacodayat 4 shrutam etan maya# pu#rvam% kim uktva# vistaram% dvija ka#n*ks%ito hi mayais%o 'rthah% shrutvaitad dvijasattama 5 etac ca me bahumatam% yad utsr%jya nara#dhipa#n ma#m evam upaya#to 'si bha#vi caitad asam%shayam 6 sa eva vibhavo 'sma#kam ashva#na#m api ga#lava aham apy ekam eva#sya#m% janayis%ya#mi pa#rthivam 7 tathety uktva# dvijashres%t%hah% pra#da#t kanya#m% mahi#pateh% vidhipu#rvam% ca ta#m% ra#ja# kanya#m% pratigr%hi#tava#n 8 reme sa tasya#m% ra#jars%ih% prabha#vatya#m% yatha# ravih% sva#ha#ya#m% ca yatha# vahnir yatha# shacya#m% sa va#savah% 9 yatha# candrash ca rohin%ya#m% yatha# dhu#morn%aya# yamah% varun%ash ca yatha# gaurya#m% yatha# carddhya#m% dhaneshvarah% 10 yatha# na#ra#yan%o laks%ya#m% ja#hnavya#m% ca yathodadhih% yatha# rudrash ca rudra#n%ya#m% yatha# vedya#m% pita#mahah% 11 adr%shyantya#m% ca va#sis%t%ho vasis%t%hash ca#ks%ama#laya# cyavanash ca sukanya#ya#m% pulastyah% sam%dhyaya# yatha# 12 agastyash ca#pi vaidarbhya#m% sa#vitrya#m% satyava#n yatha# yatha# bhr%guh% puloma#ya#m aditya#m% kashyapo yatha# 13 ren%uka#ya#m% yatharci#ko haimavatya#m% ca kaushikah% br%haspatish ca ta#ra#ya#m% shukrash ca shataparvaya# 14 yatha# bhu#mya#m% bhu#mipatir urvashya#m% ca puru#rava#h% r%ci#kah% satyavatya#m% ca sarasvatya#m% yatha# manuh% 15 tatha# tu ramama#n%asya divoda#sasya bhu#pateh% ma#dhavi# janaya#m a#sa putram ekam% pratardanam 16 atha#jaga#ma bhagava#n divoda#sam% sa ga#lavah% samaye samanupra#pte vacanam% cedam abravi#t 17 nirya#tayatu me kanya#m% bhava#m%s tis%t%hantu va#jinah% ya#vad anyatra gaccha#mi shukla#rtham% pr%thivi#pate 18 divoda#so 'tha dharma#tma# samaye ga#lavasya ta#m kanya#m% nirya#taya#m a#sa sthitah% satye mahi#patih% | | 1 [n] tathaiva sa# shriyam% tyaktva# kanya# bhu#tva# yashasvini# ma#dhavi# ga#lavam% vipram anvaya#t satyasam%gara# 2 ga#lavo vimr%shann eva svaka#ryagatama#nasah% jaga#ma bhojanagaram% dras%t%um aushi#naram% nr%pam 3 tam uva#ca#tha gatva# sa nr%patim% satyavikramam iyam% kanya# sutau dvau te janayis%yati pa#rthivau 4 asya#m% bhava#n ava#pta#rtho bhavati pretya ceha ca soma#rka pratisam%ka#shau janayitva# sutau nr%pa 5 shulkam% tu sarvadharmajn~a haya#na#m% candra varcasa#m ekatah% shya#ma karn%a#na#m% deyam% mahyam% catuh%shatam 6 gurvartho 'yam% sama#rambho na hayaih% kr%tyam asti me yadi shakyam% maha#ra#ja kriyata#m% ma# vica#ryata#m 7 anapatyo 'si ra#jars%e putrau janaya pa#rthiva pitr%#n putra plavena tvam a#tma#nam% caiva ta#raya 8 na putraphalabhokta# hi ra#jars%e pa#tyate divah% na ya#ti narakam% ghoram% yatra gacchanty ana#tmaja#h% 9 etac ca#nyac ca vividham% shrutva# ga#lava bha#s%itam ushi#narah% pativaco dadau tasya nara#dhipah% 10 shrutava#n asmi te va#kyam% yatha# vadasi ga#lava vidhis tu balava#n brahman pravan%am% hi mano mama 11 shate dve tu mama#shva#na#m i#dr%sha#na#m% dvijottama itares%a#m% sahasra#n%i subahu#ni caranti me 12 aham apy ekam eva#sya#m% janayis%ya#mi ga#lava putram% dvija gatam% ma#rgam% gamis%ya#mi parair aham 13 mu#lyena#pi samam% kurya#m% tava#ham% dvijasattama pauraja#napada#rtham% tu mama#rtho na#tma bhogatah% 14 ka#mato hi dhanam% ra#ja# pa#rakyam% yah% prayacchati na sa dharmen%a dharma#tman yujyate yashasa# na ca 15 so 'ham% patigrahi#s%ya#mi dada#tv eta#m% bhava#n mama kuma#ri#m% devagarbha#bha#m ekaputra bhava#ya me 16 tatha# tu bahukalya#n%am uktavantam% nara#dhipam ushi#naram% dvijashres%t%ho ga#lavah% pratyapu#jayat 17 ushi#naram% pratigra#hya ga#lavah% prayayau vanam reme sa ta#m% sama#sa#dya kr%tapun%ya iva shriyam 18 kandares%u ca shaila#na#m% nadi#na#m% nirjhares%u ca udya#nes%u vicitres%u vanes%u#pavanes%u ca 19 harmyes%u raman%i#yes%u pra#sa#dashikhares%u ca va#ta#yanavima#nes%u tatha# garbhagr%hes%u ca 20 tato 'sya samaye jajn~e putro ba#la raviprabhah% shibir na#mna#bhivikhya#to yah% sa pa#rthiva sattamah% 21 upastha#ya sa tam% vipro ga#lavah% pratigr%hya ca kanya#m% praya#tas ta#m% ra#jan dr%s%t%ava#n vinata#tmajam | | 1 [n] ga#lavam% vainateyo 'tha prahasann idam abravi#t dis%t%ya# kr%ta#rtham% pashya#mi bhavantam iha vai dvija 2 ga#lavas tu vacah% shrutva# vainateyena bha#s%itam caturbha#ga#vashis%t%am% tad a#cakhyau ka#ryam asya hi 3 suparn%as tv abravi#d enam% ga#lavam% patata#m% varah% prayatnas te na kartavyo nais%a sam%patsyate tava 4 pura# hi kanyakubje vai ga#dheh% satyavati#m% suta#m bha#rya#rthe 'varayat kanya#m r%ci#kas tena bha#s%itah% 5 ekatah% shya#ma karn%a#na#m% haya#na#m% candra varcasa#m bhagavan di#yata#m% mahyam% sahasram iti ga#lava 6 r%ci#kas tu tathety uktva# varun%asya#layam% gatah% ashvati#rthe haya#m*l labdhva# dattava#n pa#rthiva#ya vai 7 is%t%va# te pun%d%ari#ken%a datta# ra#jn~a# dvija#tis%u tebhyo dve dve shate kri#tva# pra#pta#s te pa#rthivais tada# 8 apara#n%y api catva#ri shata#ni dvijasattama ni#yama#na#ni sam%ta#re hr%ta#ny a#san vitastaya# evam% na shakyam apra#pyam% pra#ptum% ga#lava karhi cit 9 ima#m ashvashata#bhya#m% vai dva#bhyam% tasmai nivedaya vishva#mitra#ya dharma#tman s%ad%bhir ashvashataih% saha tato 'si gatasam%mohah% kr%takr%tyo dvijars%abha 10 ga#lavas tam% tathety uktva# suparn%asahitas tatah% a#da#ya#shva#m%sh ca kanya#m% ca vishma#mitram upa#gamat 11 ashva#na#m% ka#n*ks%ita#rtha#na#m% s%ad% ima#ni shata#ni vai shatadvayena kanyeyam% bhavata# pratigr%hyata#m 12 asya#m% ra#jars%ibhih% putra# ja#ta# vai dha#rmika#s trayah% caturtham% janayatv ekam% bhava#n api narottama 13 pu#rn%a#ny evam% shata#ny as%t%au turaga#n%a#m% bhavantu te bhavato hy anr%n%o bhu#tva# tapah% kurya#m% yatha#sukham 14 [n] vishva#mitras tu tam% dr%s%t%va# ga#lavam% saha paks%in%a# kanya#m% ca ta#m% vara#roha#m idam ity abravi#d vacah% 15 kim iyam% pu#rvam eveha na datta# mama ga#lava putra# mamaiva catva#ro bhaveyuh% kulabha#vana#h% 16 pratigr%hn%a#mi te kanya#m ekaputra phala#ya vai ashva#sh ca#shramam a#sa#dya tis%t%hantu mama sarvashah% 17 sa taya# ramama#n%o 'tha vishva#mitro maha#dyutih% a#tmajam% janaya#m a#sa ma#dhavi# putram as%t%akam 18 ja#tama#tram% sutam% tam% ca vishva#mitro maha#dyutih% sam%yojya#rthais tatha# dharmair ashvais taih% samayojayat 19 atha#s%t%akah% puram% pra#ya#t tada# somapuraprabham nirya#tya kanya#m% shis%ya#ya kaushiko 'pi vanam% yayau 20 ga#lavo 'pi suparn%ena saha nirya#tya daks%in%a#m manasa#bhiprati#tena kanya#m idam uva#ca ha 21 ja#to da#napatih% putras tvaya# shu#ras tatha#parah% satyadharmaratash ca#nyo yajva# ca#pi tatha#parah% 22 tad a#gaccha vara#rohe ta#ritas te pita# sutaih% catva#rash caiva ra#ja#nas tatha#ham% ca sumadhyame 23 ga#lavas tv abhyanujn~a#ya suparn%am% pannaga#shanam pitur nirya#tya ta#m% kanya#m% prayayau vanam eva ha | | 1 [n] sa tu ra#ja# punas tasya#h% kartuka#mah% svayam%varam upagamya#shramapadam% gan*ga# yamuna sam%game 2 gr%hi#tama#lyada#ma#m% ta#m% ratham a#ropya ma#dhavi#m pu#rur yadush ca bhagini#m a#shrame paryadha#vata#m 3 na#gayaks%amanus%ya#n%a#m% patatrimr%gapaks%in%a#m shailadruma vanauka#na#m a#si#t tatra sama#gamah% 4 na#na# purus%adesha#na#m i#shvaraish ca sama#kulam r%s%ibhir brahmakalpaish ca samanta#d a#vr%tam% vanam 5 nirdishyama#nes%u tu sa# vares%u varavarn%ini# vara#n utkramya sarva#m%s ta#n vanam% vr%tavati# varam 6 avati#rya ratha#t kanya# namaskr%tva# ca bandhus%u upagamya vanam% pun%yam% tapas tepe yaya#tija# 7 upava#sairsh ca vividhair di#ks%a#bhir niyamais tatha# a#tmano laghuta#m% kr%tva# babhu#va mr%gaca#rin%i# 8 vaid%u#rya#n*kula kalpa#ni mr%du#ni harita#ni ca caranti# shas%pamukhya#ni tikta#ni madhura#n%i ca 9 sravanti#na#m% ca pun%ya#na#m% surasa#ni shuci#ni ca pibanti# va#ri mukhya#ni shi#ta#ni vimala#ni ca 10 vanes%u mr%gara#jes%u sim%havipros%ites%u ca da#va#gnivipramuktes%u shu#n%yes%u gahanes%u ca 11 caranti# harin%aih% sa#rdham% mr%gi#va vanara#cin%i# caca#ra vipulam% dharmam% brahmacaryen%a sam%vr%ta# 12 yaya#tir api pu#rves%a#m% ra#jn~a#m% vr%ttam anus%t%hitah% bahuvars%asahasra#yur ayujat ka#ladharman%a# 13 pu#rur yadush ca dvau vam%shau vardhama#nau narottamau ta#bhya#m% pratis%t%hito loke paraloke ca na#hus%ah% 14 mahi#yate narapatir yaya#tih% svargam a#sthitah% mahars%ikalpo nr%patih% svarga#grya phalabhug vibhuh% 15 bahuvars%asahasra#khye ka#le bahugun%e gate ra#jars%is%u nis%an%n%es%u mahi#yah%su mahars%is%u 16 avamene nara#n sarvan deva#n r%s%igan%a#m%s tatha# yaya#tir mu#d%ha vijn~a#no vismaya#vis%t%acetanah% 17 tatas tam% bubudhe devah% shakro balanis%u#danah% te ca ra#jars%ayah% sarve dhig dhig ity evam abruvan 18 vica#rash ca samutpanno niri#ks%ya nahus%a#tmajam ko nv ayam% kasya va# ra#jn~ah% katham% va# svargam a#gatah% 19 karman%a# kena siddho 'yam% kva va#nena tapash citam katham% va# jn~a#yate svarge kena va# jn~a#yate 'py uta 20 evam% vica#rayantas te ra#ja#nah% svargava#sinah% dr%s%t%va# papracchur anyonyam% yaya#tim% nr%patim% prati 21 vima#napa#la#h% shatashah% svargadva#ra#bhiraks%in%ah% pr%s%t%a# a#sanapa#la#sh ca na ja#ni#mety atha#bruvan 22 sarve te hy a#vr%tajn~a#na# na#bhyaja#nanta tam% nr%pam sa muhu#rta#d atha nr%po hatauja# abhavat tada# | | 1 [n] atha pracalitah% stha#na#d a#sana#c ca paricyutah% kampitenaiva manasa# dhars%itah% shokavahnina# 2 mla#nasrag bhras%t%avijn~a#nah% prabhras%t%a mukut%a#n*gadah% vighu#rn%an srastasarva#n*gah% prabhras%t%a#bharan%a#mbarah% 3 adr%shyama#nas ta#n pashyann apashyam%sh ca punah% punah% shu#nyah% shu#nyena manasa# prapatis%yan mahi#talam 4 kim% maya# manasa# dhya#tam ashubham% dharmadu#s%an%am yena#ham% calitah% stha#na#d iti ra#ja# vyacintayat 5 te tu tatraiva ra#ja#nah% siddha#sh ca#psarasas tatha# apashyanta nira#lambam% yaya#tim% tam% paricyutam 6 athaitya purus%ah% kash cit ks%i#n%apun%yanipa#takah% yaya#tim abravi#d ra#jan devara#jasya sha#sana#t 7 ati#va madamattas tvam% na kam% cin na#vamanyase ma#nena bhras%t%ah% svargas te na#rhas tvam% pa#rthiva#tmaja na ca prajn~a#yase gaccha patasveti tam abravi#t 8 pateyam% satsv iti vacas trir uktva# nahus%a#tmajah% patis%yam%sh cintaya#m a#sa gatim% gatimata#m% varah% 9 etasminn eva ka#le tu naimis%e pa#rthivars%abha#n caturo 'pashyata nr%pas tes%a#m% madhye papa#ta sah% 10 pratardano vasu mana#h% shibiraushi#naro 's%t%akah% va#japeyena yajn~ena tarpayanti sureshvaram 11 tes%a#m adhvarajam% dhu#mam% svargadva#ram upasthitam yaya#tir upajighran vai nipapa#ta mahi#m% prati 12 bhu#mau svarge ca sam%baddha#m% nadi#m% dhu#mamayi#m% nr%pah% sa gan*ga#m iva gacchanti#m a#lambya jagati#patih% 13 shri#matsv avabhr%tha#gryes%u caturs%u pratibandhus%u madhye nipatito ra#ja# lokapa#lopames%u ca 14 caturs%u hutakalpes%u ra#jasim%hamaha#gnis%u papa#ta madhye ra#jars%ir yaya#tih% pun%yasam%ks%aye 15 tam a#huh% pa#rthiva#h% sarve pratima#nam iva shriyah% ko bhava#n kasya va# bandhur deshasya nagarasya va# 16 yaks%o va#py atha va# devo gandharvo ra#ks%aso 'pi va# na hi ma#nus%aru#po 'si ko va#rthah% ka#n*ks%itas tvaya# 17 yaya#tir asmi ra#jars%ih% ks%i#n%apun%yash cyuto divah% pateyam% satsv iti dhya#yan bhavatsu patitas tatah% 18 satyam etad bhavatu te ka#n*ks%itam% purus%ars%abha sarves%a#m% nah% kratuphalam% dharmash ca pratigr%hyata#m 19 na#ham% pratigraha dhano bra#hman%ah% ks%atriyo hy aham na ca me pravan%a# buddhih% parapun%yavina#shane 20 etasminn eva ka#le tu mr%gacarya# krama#gata#m ma#dhavi#m% preks%ya ra#ja#nas te 'bhiva#dyedam abruvan 21 kim a#gamanakr%tyam% te kim% kurvah% sha#sanam% tava a#jn~a#pya# hi vayam% sarve tava putra#s tapodhane 22 tes%a#m% tad bha#s%itam% shrutva# ma#dhavi# paraya# muda# pitaram% samupa#gacchad yaya#tim% sa# vavanda ca 23 dr%s%t%va# mu#rdhna# nata#n putra#m%s ta#pasi# va#kyam abravi#t dauhitra#s tava ra#jendra mama putra# na te para#h% ime tva#m% ta#rayis%yanti dis%t%am etat pura#tanam 24 aham% te duhita# ra#jan ma#dhavi# mr%gaca#rin%i# maya#py upacito dharmas tato 'rdham% pratigr%hyata#m 25 yasma#d ra#jan nara#h% sarve apatyaphalabha#ginah% tasma#d icchanti dauhitra#n yatha# tvam% vasudha#dhipa 26 tatas te pa#rthiva#h% sarve shirasa# janani#m% tada# abhiva#dya namaskr%tya ma#ta#maham atha#bruvan 27 uccair anupamaih% snigdhaih% svarair a#pu#ya medini#m ma#ta#maham% nr%patayas ta#rayanto divash cyutam 28 atha tasma#d upagato ga#lavo 'py a#ha pa#rthivam tapaso me 's%t%a bha#gena svargam a#rohata#m% bhava#n | | 1 [n] pratyabhijn~a#ta ma#tro 'tha sadbhis tair narapum%gavah% yaya#tir divyasam%stha#no babhu#va vigatajvarah% 2 divyama#lya#mbaradharo divya#bharan%abhu#s%itah% divyagandhagun%opeto na pr%thvi#m aspr%shat tada# 3 tato vasu mana#h% pu#rvam uccair ucca#rayan vacah% khya#to da#napatir loke vya#jaha#ra nr%pam% tada# 4 pra#ptava#n asmi yal loke sarvavarn%es%v agarhaya# tad apy atha ca da#sya#mi tena sam%yujyata#m% bhava#n 5 yat phalam% da#nashi#lasya ks%ama# shi#lasya yat phalam yac ca me phalam a#dha#ne tena sam%yujyata#m% bhava#n 6 tatah% pratardano 'py a#ha va#kyam% ks%atriya pum%gavah% yatha# dharmaratir nityam% nityam% yuddhapara#yan%ah% 7 pra#ptava#n asmi yal loke ks%atradharmodbhavam% yashah% vi#ra shabdaphalam% caiva tena sam%yujyata#m% bhava#n 8 shibiraushi#naro dhi#ma#n uva#ca madhura#m% giram yatha# ba#les%u na#ri#s%u vaiha#ryes%u tathaiva ca 9 sam%gares%u nipa#tes%u tatha#pad vyasanes%u ca anr%tam% noktapu#rvam% me tena satyena kham% vraja 10 yatha#pra#n%a#m%sh ca ra#jyam% ca ra#jan karma sukha#ni ca tyajeyam% na punah% satyam% tena satyena kham% vraja 11 yatha#satyena me dharmo yatha#satyena pa#vakah% pri#tah% shakrash ca satyena tena satyena kham% vraja 12 as%t%akas tv atha ra#jars%ih% kaushiko ma#dhavi# sutah% anekashatayajva#nam% vacanam% pra#ha dharmavit 13 shatashah% pun%d%ari#ka# me gosava#sh ca cita#h% prabho kratavo va#japeya#sh ca tes%a#m% phalam ava#pnuhi 14 na me ratna#ni na dhanam% na tatha#nye paricchada#h% kratus%v anupayukta#ni tena satyena kham% vraja 15 yatha# yatha# hi jalpanti dauhitra#s tam% nara#dhipam tatha# tatha# vasumati#m% tyaktva# ra#ja# divam% yayau 16 evam% sarve samasta#s te ra#ja#nah% sukr%tais tada# yaya#tim% svargato bhras%t%am% ta#raya#m a#sur an~jasa# 17 dauhitra#h% svena dharmen%a yajn~ada#nakr%tena vai caturs%u ra#javam%shes%u sam%bhu#ta#h% kulavardhana#h% ma#ta#maham% maha#pra#jn~am% divam a#ropayanti te 18 ra#jadharmagun%opeta#h% sarvadharmagun%a#nvita#h% dauhitra#s te vayam% ra#jan divam a#roha pa#rthivah% | | 1 [n] sadbhir a#ropitah% svargam% pa#rthivair bhu#ridaks%in%aih% abhyanujn~a#ya dauhitra#n yaya#tir divam a#sthitah% 2 abhivr%s%t%ash ca vars%en%a na#na#pus%pasugandhina# paris%vaktash ca pun%yena va#yuna# pun%yagandhina# 3 acalam% stha#nam a#ruhya dauhitra phalanirjitam karmabhih% svair upacito jajva#la paraya# shriya# 4 upagi#topanr%ttash ca gandharva#psarasa#m% gan%aih% pri#tya# pratigr%hi#tash ca svarge dundubhinisvanaih% 5 abhis%t%utash ca vividhair devara#jars%ica#ran%aih% arcitash cottama#rghen%a daivatair abhinanditah% 6 pra#ptah% svargaphalam% caiva tam uva#ca pita#mahah% nirvr%tam% sha#ntamanasam% vacobhis tarpayann iva 7 catus% pa#das tvaya# dharmash cito lokyena karman%a# aks%ayas tava loko 'yam% ki#rtish caiva#ks%aya# divi punas tava#dya ra#jars%e sukr%teneha karman%a# 8 a#vr%tam% tamasa# cetah% sarves%a#m% svargava#sina#m yena tva#m% na#bhija#nanti tato 'jn~a#tva#si pa#titah% 9 pri#tyaiva ca#si dauhitrais ta#ritas tvam iha#gatah% stha#nam% ca pratipanno 'si karman%a# svena nirjitam acalam% sha#shvatam% pun%yam uttamam% dhruvam avyayam 10 bhagavan sam%shayo me 'sti kash cit tam% chettum arhasi na hy anyam aham arha#mi pras%t%um% lokapita#maha 11 bahuvars%asahasra#ntam% praja#pa#lanavardhitam anekakratuda#naughair arjitam% me mahat phalam 12 katham% tad alpaka#lena ks%i#n%am% yena#smi pa#titah% bhagavan vettha loka#m%sh ca sha#shvata#n mama nirjita#n 13 bahuvars%asahasra#ntam% praja#pa#lanavardhitam anekakratuda#naughair yat tvayopa#rjitam% phalam 14 tad anenaiva dos%en%a ks%i#n%am% yena#si pa#titah% abhima#nena ra#jendra dhikkr%tah% svargava#sibhih% 15 na#yam% ma#nena ra#jars%e na balena na him%saya# na sha#t%hyena na ma#ya#bhir loko bhavati sha#shvatah% 16 na#vama#nya#s tvaya# ra#jann avarotkr%s%t%amadhyama#h% na hi ma#napradagdha#na#m% kash cid asti samah% kva cit 17 patana#rohan%am idam% kathayis%yanti ye nara#h% vis%ama#n%y api te pra#pta#s taris%yanti na sam%shayah% 18 es%a dos%o 'bhima#nena pura# pra#pto yaya#tina# nirbandhatash ca#tima#tram% ga#lavena mahi#pate 19 shrotavyam% hitaka#ma#na#m% suhr%da#m% bhu#tim icchata#m na kartavyo hi nirbandho nirbandho hi ks%ayodayah% 20 tasma#t tvam api ga#ndha#re ma#nam% krodham% ca varjaya sam%dhatsva pa#n%d%avair vi#ra sam%rambham% tyaja pa#rthiva 21 dada#ti yat pa#rthiva yat karoti; yad va# tapas tapyati yaj juhoti na tasya na#sho 'sti na ca#pakars%o; na#nyas tad ashna#ti sa eva karta# 22 idam% maha#khya#nam anuttamam% matam%; bahushruta#na#m% gataros%ara#gin%a#m sami#ks%ya loke bahudha# pradha#vita#; trivargadr%s%t%ih% pr%thivi#m upa#shnute | | 1 [dhr%] bhagavann evam evaitad yatha# vadasi na#rada iccha#mi ca#ham apy evam% na tv i#sho bhagavann aham 2 evam uktva# tatah% kr%s%n%am abhyabha#s%ata bha#rata svargyam% lokyam% ca ma#m a#ttha dharmyam% nya#yyam% ca keshava 3 na tv aham% svavashas ta#ta kriyama#n%am% na me priyam an*gaduryodhanam% kr%s%n%a mandam% sha#stra#tigam% mama 4 anunetum% maha#ba#ho yatasva purus%ottama suhr%t ka#ryam% tu sumahat kr%tam% te sya#j jana#rdana 5 tato 'bhya#vr%tya va#rs%n%eyo duryodhanam amars%an%am abravi#n madhura#m% va#cam% sarvadharma#rthatattvavit 6 duryodhana nibodhedam% madva#kyam% kurusattama samartham% te vishes%en%a sa#nubandhasya bha#rata 7 maha#pra#jn~a kule ja#tah% sa#dhv etat kartum arhasi shrutavr%ttopasam%pannah% sarvaih% samudito gun%aih% 8 daus%kuleya# dura#tma#no nr%s%am%sha# nirapatrapa#h% ta etad i#dr%sham% kuryur yatha# tvam% ta#ta manyase 9 dharma#rthayukta# loke 'smin pravr%ttir laks%yate sata#m asata#m% vipari#ta# tu laks%yate bharatars%abha 10 vipari#ta# tv iyam% vr%ttir asakr%l laks%yate tvayi adharmash ca#nubandho 'tra ghorah% pra#n%aharo maha#n 11 anekashas tvannimittam ayashasyam% ca bha#rata tam anartham% pariharann a#tmashreyah% karis%yasi 12 bhra#tr%#n%a#m atha bhr%tya#na#m% mitra#n%a#m% ca param%tapa adharmya#d ayashasya#c ca karman%as tvam% pramoks%yase 13 pra#jn~aih% shu#rair mahotsa#hair a#tmavadbhir bahushrutaih% sam%dhatsva purus%avya#ghra pa#n%d%avair bharatars%abha 14 tad dhitam% ca priyam% caiva dhr%tara#s%t%rasya dhi#matah% pita#mahasya dron%asya vidurasya maha#mateh% 15 kr%pasya somadattasya ba#hli#kasya ca dhi#matah% ashvattha#mno vikarn%asya sam%jayasya visha#m% pate 16 jn~a#ti#na#m% caiva bhu#yis%t%ham% mitra#n%a#m% ca param%tapa shame sharma bhavet ta#ta sarvasya jagatas tatha# 17 hri#ma#n asi kule ja#tah% shrutava#n anr%sham%sava#n tis%t%ha ta#ta pituh% sha#stre ma#tush ca bharatars%abha 18 etac chreyo hi manyante pita# yac cha#sti bha#rata uttama#pad gatah% sarvah% pituh% smarati sha#sanam 19 rocate te pitus ta#ta pa#n%d%avaih% saha sam%gamah% sa#ma#tyasya kurushres%t%ha tat tubhyam% ta#ta rocata#m 20 shrutva# yah% suhr%da#m% sha#stram% martyo na pratipadyate vipa#ka#nte dahaty enam% kim% pa#kam iva bhaks%itam 21 yas tu nih%shreyasam% va#kyam% moha#n na pratipadyate sa di#rghasu#tro hi#na#rthah% pashca#t ta#pena yujyate 22 yas tu nih%shreyasam% shrutva# pra#ptam eva#bhipadyate a#tmano matam utsr%jya sa loke sukham edhate 23 yo 'rthaka#masya vacanam% pra#tiku#lya#n na mr%s%yate shr%n%oti pratiku#la#ni dvis%ata#m% vasham eti sah% 24 sata#m% matam atikramya yo 'sata#m% vartate mate shocante vyasane tasya suhr%do nacira#d iva 25 mukhya#n ama#tya#n utsr%jya yo nihi#na#n nis%evate sa ghora#m a#padam% pra#pya notta#ram adhigacchati 26 yo 'sat sevi# vr%tha#ca#ro na shrota# suhr%da#m% sada# para#n vr%n%i#te sva#n dves%t%i tam% gauh% shapati bha#rata 27 sa tvam% virudhya tair vi#rair anyebhyas tra#n%am icchasi ashis%t%ebhyo 'samarthebhyo mu#d%hebhyo bharatars%abha 28 ko hi shakram% sama#n~ jn~a#ti#n atikramya maha#ratha#n anyebhyas tra#n%am a#sham%set tvadanyo bhuvi ma#navah% 29 janmaprabhr%ti kaunteya# nityam% vinikr%ta#s tvaya# na ca te ja#tu kupyanti dharma#tma#no hi pa#n%d%ava#h% 30 mithya# pracarita#s ta#ta janmaprabhr%ti pa#n%d%ava#h% tvayi samyan* maha#ba#ho pratipanna# yashasvinah% 31 tvaya#pi pratipattavyam% tathaiva bharatars%abha sves%u bandhus%u mukhyes%u ma# manyuvasham anvaga#h% 32 trivargayukta# pra#jn~a#na#m a#rambha# bharatars%abha dharma#rtha#v anurudhyante trivarga#sam%bhave nara#h% 33 pr%thak tu vinivis%t%a#na#m% dharmam% dhi#ro 'nurudhyate madhyamo 'rtham% kalim% ba#lah% ka#mam eva#nurudhyate 34 indriyaih% prasr%to lobha#d dharmam% viprajaha#ti yah% ka#ma#rtha#v anupa#yena lipsama#no vinashyati 35 ka#ma#rthau lipsama#nas tu dharmam eva#ditash caret na hi dharma#d apaity arthah% ka#mo va#pi kada# cana 36 upa#yam% dharmam eva#hus trivargasya visha#m% pate lipsama#no hi tena#shu kaks%e 'gnir iva vardhate 37 sa tvam% ta#ta#nupa#yena lipsase bharatars%abha a#dhira#jyam% mahad di#ptam% prathitam% sarvara#jasu 38 a#tma#nam% taks%ati hy es%a vanam% parashuna# yatha# yah% samyag vartama#nes%u mithya# ra#jan pravartate 39 na tasya hi matim% chindya#d yasya necchet para#bhavam avicchinnasya dhi#rasya kalya#n%e dhi#yate matih% 40 tyakta#tma#nam% na ba#dheta tris%u lokes%u bha#rata apy anyam% pra#kr%tam% kim% cit kim u ta#n pa#n%d%avars%abha#n 41 amars%avasham a#panno na kim% cid budhyate narah% chidyate hy a#tatam% sarvam% prama#n%am% pashya bha#rata 42 shreyas te durjana#t ta#ta pa#n%d%avaih% saha sam%gamah% tair hi sam%pri#yama#n%as tvam% sarva#n ka#ma#n ava#psyasi 43 pa#n%d%avair nirjita#m% bhu#mim% bhun~ja#no ra#jasattama pa#n%d%ava#n pr%s%t%hatah% kr%tva# tra#n%am a#sham%sase 'nyatha 44 duh%sha#sane durvis%ahe karn%e ca#pi sasaubale etes%v aishvaryam a#dha#ya bhu#tim icchasi bha#rata 45 na caite tava parya#pta# jn~a#ne dharma#rdhayos tatha# vikrame ca#py aparya#pta#h% pa#n%d%ava#n prati bha#rata 46 na hi#me sarvara#ja#nah% parya#pta#h% sahita#s tvaya# kruddhasya bhi#masenasya preks%itum% mukham a#have 47 idam% sam%nihitam% ta#ta samagram% pa#rthivam% balam ayam% bhi#s%mas tatha# dron%ah% karn%ash ca#yam% tatha# kr%pah% 48 bhu#rishrava#h% saumadattir ashvattha#ma# jayadrathah% ashakta#h% sarva evaite pratiyoddhum% dhanam%jayam 49 ajeyo hy arjunah% kruddhah% sarvair api sura#suraih% ma#nus%air api gandharvair ma# yuddhe ceta a#dhitha#h% 50 dr%shyata#m% va# puma#n kash cit samagre pa#rthive bale yo 'rjunam% samare pra#pya svastima#n a#vrajed gr%ha#n 51 kim% te janaks%ayen%eha kr%tena bharatars%abha yasmin~ jite jitam% te sya#t puma#n ekah% sa dr%shyata#m 52 yah% sa deva#n sagandharva#n sayaks%a#surapannaga#n ajayat kha#n%d%ava prasthe kas tam% yudhyeta ma#navah% 53 tatha# vira#t%anagare shru#yate mahad adbhutam ekasya ca bahu#na#m% ca parya#ptam% tannidarshanam 54 tam ajeyam ana#dhr%s%yam% vijetum% jis%n%um acyutam a#sham%sasi#ha samare vi#ram arjunam u#rjitam 55 maddviti#yam% punah% pa#rtham% kah% pra#rthayitum arhati yuddhe prati#pam a#ya#ntam api sa#ks%a#t puram%darah% 56 ba#hubhya#m uddhared bhu#mim% dahet kruddha ima#h% praja#h% pa#tayet tridiva#d deva#n yo 'rjunam% samare jayet 57 pashya putra#m%s tatha# bhra#tr%#n~ jn~a#ti#n sam%bandhinas tatha# tvatkr%te na vinashyeyur ete bharatasattama 58 astu shes%am% kaurava#n%a#m% ma# para#bhu#d idam% kulam kulaghna iti nocyetha# nas%t%aki#rtir nara#dhipa 59 tva#m eva stha#payis%yanti yauvara#jye maha#ratha#h% maha#ra#jye ca pitaram% dhr%tara#s%t%ram% janeshvaram 60 ma# ta#ta shriyam a#ya#nti#m avamam%stha#h% samudyata#m ardham% prada#ya pa#rthebhyo mahati#m% shriyam a#psyasi 61 pa#n%d%avaih% sam%shamam% kr%tva# kr%tva# ca suhr%da#m% vacah% sam%pri#yama#n%o mitraish ca ciram% bhadra#n%y ava#psyasi | | 1 [v] tatah% sha#m%tanavo bhi#s%mo duryodhanam amars%an%am keshavasya vacah% shrutva# prova#ca bharatars%abha 2 kr%s%n%ena va#kyam ukto 'si suhr%da#m% shamam icchata# anupashyasva tat ta#ta ma# manyuvasham anvaga#h% 3 akr%tva# vacanam% ta#ta keshavasya maha#tmanah% shreyo na ja#tu na sukham% na kalya#n%am ava#psyasi 4 dharmyam artham% maha#ba#hur a#ha tva#m% ta#ta keshavah% tam artham abhipadyasva ma# ra#jan ni#nashah% praja#h% 5 ima#m% shriyam% prajvalita#m% bha#rati#m% sarvara#jasu ji#vato dhr%tara#s%t%rasya daura#tmya#d bhram%shayis%yasi 6 a#tma#nam% ca saha#ma#tyam% saputrapashuba#ndhavam saha mitram asad buddhya# ji#vita#d bhram%shayis%yasi 7 atikra#man keshavasya tathyam% vacanam arthavat pitush ca bhatara shres%t%ha vidurasya ca dhi#matah% 8 ma# kulaghno 'ntapurus%o durmatih% ka#patham% gamah% pitaram% ma#taram% caiva vr%ddhau shoka#ya ma# dadah% 9 atha dron%o 'bravi#t tatra duryodhanam idam% vacah% amars%avasham a#panno nih%shvasantam% punah% punah% 10 dharma#rthayuktam% vacanam a#ha tva#m% ta#ta keshavah% tatha# bhi#s%mah% sha#m%tanavas taj jus%asva nara#dhipa 11 pra#jn~au medha#vinau da#nta#v arthaka#mau bahushrutau a#hatus tva#m% hitam% va#kyam% tad a#datsva param%tapa 12 anutis%t%ha maha#pra#jn~a kr%s%n%a bhi#s%mau yad u#catuh% ma# vaco laghu buddhi#na#m% sama#stha#s tvam% param%tapa 13 ye tva#m% protsa#hayanty ete naite kr%tya#ya karhi cit vairam% pares%a#m% gri#va#ya#m% pratimoks%yanti sam%yuge 14 ma# kuru#n~ ji#ghanah% sarva#n putra#n bhra#tr%#m%s tathaiva ca va#sudeva#rjunau yatra viddhy ajeyam% balam% hi tat 15 etac caiva matam% satyam% suhr%doh% kr%s%n%a bhi#s%mayoh% yadi na#da#syase ta#ta pashca#t tapsyasi bha#rata 16 yathoktam% ja#madagnyena bhu#ya#n eva tato 'rjunah% kr%s%n%o hi devaki#putro devair api durutsahah% 17 kim% te sukhapriyen%eha proktena bharatars%abha etat te sarvam a#khya#tam% yathecchasi tatha# kuru na hi tva#m utsahe vaktum% bhu#yo bharatasattama 18 tasmin va#kya#ntare va#kyam% ks%atta#pi viduro 'bravi#t duryodhanam abhipreks%ya dha#rtara#s%t%ram amars%an%am 19 duryodhana na shoca#mi tva#m aham% bharatars%abha imau tu vr%ddhau shoca#mi ga#ndha#ri#m% pitaram% ca te 20 ya#v ana#thau caris%yete tvaya# na#thena durhr%da# hatamitrau hata#ma#tyau lu#napaks%a#v iva dvijau 21 bhiks%ukau vicaris%yete shocantau pr%thivi#m ima#m kulaghnam i#dr%sham% pa#pam% janayitva# kupu#rus%am 22 atha duryodhanam% ra#ja# dhr%tara#s%t%ro 'bhyabha#s%ata a#si#nam% bhra#tr%bhih% sa#rdham% ra#jabhih% pariva#ritam 23 duryodhana nibodhedam% shaurin%oktam% maha#tmana# a#datsva shivam atyantam% yogaks%emavad avyayam 24 anena hi saha#yena kr%s%n%ena#klis%t%a karman%a# is%t%a#n sarva#n abhipra#ya#n pra#psya#mah% sarvara#jasu 25 susam%hitah% keshavena gaccha ta#ta yudhis%t%hiram cara svastyayanam% kr%ts%n%am% bha#rata#na#m ana#mayam 26 va#sudevena ti#rthena ta#ta gacchasva sam%gamam ka#lapra#ptam idam% manye ma# tvam% duryodhana#tiga#h% 27 shamam% ced ya#cama#nam% tvam% pratya#khya#syasi keshavam tvadartham abhijalpantam% na tava#sty apara#bhavah% | | 1 [v] dhr%tara#s%t%ravacah% shrutva# bhi#s%madron%au samarthya tau duryodhanam idam% va#kyam u#catuh% sha#sana#tigam 2 ya#vat kr%s%n%a#v asam%naddhau ya#vat tis%t%hati ga#n%d%ivam ya#vad dhaumyo na sena#gnau juhyoti#ha dvis%ad balam 3 ya#van na preks%ate kruddhah% sena#m% tava yudhis%t%hirah% hri#nis%edho mahes%va#sas ta#vac cha#myatu vaishasam 4 ya#van na dr%s%yate pa#rthah% sves%v ani#kes%v avasthitah% bhi#maseno mahais%va#sas ta#vac cha#myatu vaishasam 5 ya#van na carate ma#rga#n pr%tana#m abhihars%ayan ya#van na sha#tayaty a#jau shira#m%si gatayodnina#m 6 gadaya# vi#ra gha#tinya# phala#ni#va vanaspateh% ka#lena paripakva#ni ta#vac cha#myatu vaishasam 7 nakulah% sahadevash ca dhr%s%t%adyumnash ca pa#rs%atah% vira#t%ash ca shikhan%d%i# ca shaishupa#lish ca dam%shita#h% 8 ya#van na pravishanty ete nakra# iva maha#rn%avam kr%ta#stra#h% ks%ipram asyantas ta#vac cha#myatu vaishasam 9 ya#van na sukuma#res%u shari#res%u mahi#ks%ita#m ga#rdhrapatra#h% patanty ugra#s ta#vac cha#myatu vaishasam 10 candana#garudigdhes%u ha#ranis%kadhares%u ca norah%su ya#vad yodha#na#m% mahes%va#sair mahes%avah% 11 kr%ta#straih% ks%ipram asyadbhir du#rapa#tibhir a#yasa#h% abhilaks%yair nipa#tyante ta#vac cha#myatu vaishasam 12 abhiva#dayama#nam% tva#m% shirasa# ra#jakun~jarah% pa#n%ibhya#m% pratigr%hn%a#tu dharmara#jo yudhis%t%hirah% 13 dhvaja#n*kusha pata#ka#n*kam% daks%in%am% te sudaks%in%ah% skandhe niks%ipata#m% ba#hum% sha#ntaye bharatars%abha 14 ratnaus%adhi sametena ratna#n*guli talena ca upavis%t%asya pr%s%t%ham% te pa#n%ina# parima#rjatu 15 sha#laskandho maha#ba#hus tva#m% svaja#no vr%kodarah% sa#mna#bhivadata#m% ca#pi sha#ntaye bharatars%abha 16 arjunena yama#bhya#m% ca tribhis tair abhiva#ditah% mu#rdhni ta#n samupa#ghra#ya premn%a#bhivada pa#rthiva 17 dr%s%t%va# tva#m% pa#n%d%avair vi#rair bhra#tr%bhih% saha sam%gatam ya#vad a#nandaja#shru#n%i pramun~cantu nara#dhipa#h% 18 ghus%yata#m% ra#jadha#ni#s%u sarvasam%pan mahi#ks%ita#m pr%thivi# bhra#tr%bha#vena bhujyata#m% vijvaro bhava | | 1 [v] shrutva# duryodhano va#kyam apriyam% kurusam%sadi pratyuva#ca maha#ba#hum% va#sudevam% yashasvinam 2 prasami#ks%ya bhava#n etad vaktum arhati keshava ma#m eva hi vishes%en%a vibha#s%ya parigarhase 3 bhaktiva#dena pa#rtha#na#m akasma#n madhusu#dana bhava#n garhayate nityam% kim% sami#ks%ya bala#balam 4 bhava#n ks%atta# ca ra#ja# ca a#ca#ryo va# pita#mahah% ma#m eva parigarhante na#nyam% kam% cana pa#rthivam 5 na ca#ham% laks%aye kam% cid vyabhica#ram iha#tmanah% atha sarve bhavanto ma#m% vidvis%anti sara#jaka#h% 6 na ca#ham% kam% cid atyartham apara#dham arim%dama vicintayan prapashya#mi susu#ks%mam api keshava 7 priya#bhyupagate dyu#te pa#n%d%ava# madhusu#dana jita#h% shakunina# ra#jyam% tatra kim% mama dus%kr%tam 8 yat punar dravin%am% kim% cit tatra#ji#yanta pa#n%d%ava#h% tebhya eva#bhyanujn~a#tam% tat tada# madhusu#dana 9 apara#dho na ca#sma#kam% yat te hy aks%apara#jita#h% ajeya# jayata#m% shres%t%ha pa#rtha#h% pravra#jita# vanam 10 kena ca#py apava#dena virudhyante 'ribhih% saha ashakta#h% pa#n%d%ava#h% kr%s%n%a prahr%s%t%a#h% pratyamitravat 11 kim asma#bhih% kr%tam% tes%a#m% kasmin va# punar a#gasi dha#rtara#s%t%ra#n~ jigha#m%santi pa#n%d%ava#h% sr%n~jayaih% saha 12 na ca#pi vayam ugren%a karman%a# vacanena va# vitrasta#h% pran%ama#meha bhaya#d api shatakratoh% 13 na ca tam% kr%s%n%a pashya#mi ks%atradharmam anus%t%hitam utsaheta yudha# jetum% yo nah% shatrunibarhan%a 14 na hi bhi#s%ma kr%pa dron%a#h% sagan%a# madhusu#dana devair api yudha# jetum% shakya#h% kim uta pa#n%d%avaih% 15 svadharmam anutis%t%hanto yadi ma#dhava sam%yuge shastren%a nidhanam% ka#le pra#psya#mah% svargam eva tat 16 mukhyash caivais%a no dharmah% ks%atriya#n%a#m% jana#rdana yac chayi#mahi sam%gra#me sharatalpagata# vayam 17 te vayam% vi#rashayanam% pra#psya#mo yadi sam%yuge apran%amyaiva shatru#n%a#m% na nas tapsyati ma#dhava 18 kash ca ja#tu kule ja#tah% ks%atradharmen%a vartayan bhaya#d vr%ttim% sami#ks%yaivam% pran%amed iha kasya cit 19 udyacched eva na named udyamo hy eva paurus%am apy aparvan%i bhajyeta na named iha kasya cit 20 iti ma#tan*gavacanam% pari#psanti hitepsavah% dharma#ya caiva pran%amed bra#hman%ebhyash ca madvidhah% 21 acintayan kam% cid anyam% ya#vaj ji#vam% tatha#caret es%a dharmah% ks%atriya#n%a#m% matam etac ca me sada# 22 ra#jya#m%shash ca#bhyanujn~a#to yo me pitra# pura#bhavat na sa labhyah% punarja#tu mayi ji#vati keshava 23 ya#vac ca ra#ja# dhriyate dhr%tara#s%t%ro jana#rdana nyastashastra# vayam% te va#py upaji#va#ma ma#dhava 24 yady adeyam% pura# dattam% ra#jyam% paravato mama ajn~a#na#d va# bhaya#d va#pi mayi ba#le jana#rdana 25 na tad adya punar labhyam% pa#n%d%avai vr%s%n%inandana dhriyama#n%e maha#ba#ho mayi sam%prati keshava 26 ya#vad dhi su#cya#s ti#ks%n%a#ya# vidhyed agren%a ma#dhava ta#vad apy aparitya#jyam% bhu#mer nah% pa#n%d%ava#n prati | | 1 [v] tatah% prahasya da#sha#rhah% krodhaparya#kuleks%an%ah% duryodhanam idam% va#kyam abravi#t kurusam%sadi 2 lapsyase vi#rashayanam% ka#mam etad ava#psyasi sthiro bhava saha#ma#tyo vimardo bhavita# maha#n 3 yac ca vam% manyase mu#d%ha na me kash cid vyatikramah% pa#n%d%aves%v iti tat sarvam% nibodhata nara#dhipa#h% 4 shriya# sam%tapyama#nena pa#n%d%ava#na#m% maha#tmana#m tvaya# durmantritam% dyu#tam% saubalena ca bha#rata 5 katham% ca jn~a#tayas ta#ta shreya#m%sah% sa#dhu sam%mata#h% tatha#nya#yyam upastha#tum% jihmena#jihma ca#rin%ah% 6 aks%adyu#tam% maha#pra#jn~a sata#m arati na#shanam asata#m% tatra ja#yante bheda#sh ca vyasana#ni ca 7 tad idam% vyasanam% ghoram% tvaya# dyu#tamukham% kr%tam asami#ks%ya sad a#ca#raih% sa#rdham% pa#pa#nubandhanaih% 8 kash ca#nyo jn~a#tibha#rya#m% vai viprakartum% tatha#rhati a#ni#ya ca sabha#m% vaktum% yathokta# draupadi# tvaya# 9 kuli#na# shi#lasam%panna# pra#n%ebhyo 'pi gari#yasi# mahis%i# pa#n%d%uputra#n%a#m% tatha# vinikr%ta# tvaya# 10 ja#nanti kuravah% sarve yathokta#h% kurusam%sadi duh%sha#sanena kaunteya#h% pravrajantah% param%tapa#h% 11 samyagvr%ttes%v alubdhes%u satatam% dharmaca#ris%u sves%u bandhus%u kah% sa#dhush cared evam asa#m%pratam 12 nr%sham%sa#na#m ana#rya#n%a#m% parus%a#n%a#m% ca bha#s%an%am karn%a duh%sha#sana#bhya#m% ca tvaya# ca bahushah% kr%tam 13 saha ma#tra# pradagdhum% ta#n ba#laka#n va#ran%a#vate a#sthitah% paramam% yatnam% na samr%ddham% ca tat tava 14 u#s%ush ca suciram% ka#lam% pracchanna#h% pa#n%d%ava#s tada# ma#tra# sahaika cakra#ya#m% bra#hman%asya niveshane 15 vis%en%a sarpabandhairsh ca yatita#h% pa#n%d%ava#s tvaya#h% sarvopa#yair vina#sha#ya na samr%ddham% ca tat tava 16 evam% buddhih% pa#n%d%aves%u mithya#vr%tthih% sada# bhava#n katham% te na#para#dho 'sti pa#n%d%aves%u maha#tmasu 17 kr%tva# bahu#ny aka#rya#n%i pa#n%d%aves%u nr%sham%savat mithya#vr%ttir ana#ryah% sann adya vipratipadyase 18 ma#ta# pitr%bhya#m% bhi#s%men%a dron%ena viduren%a ca sha#myeti muhur ukto 'si na ca sha#myasi pa#rthiva 19 shame hi sumaha#n arthas tava pa#rthasya cobhayoh% na ca rocayase ra#jan kim anyad buddhila#bhava#t 20 na sharma pra#psyase ra#jann utkramya suhr%da#m% vacah% adharmyam ayashasyam% ca kriyate pa#rthiva tvaya# 21 evam% bruvati da#sha#rhe duryodhanam amars%an%am duh%sha#sana idam% va#kyam abravi#t kurusam%sadi 22 na cet sam%dha#syase ra#jan svena ka#mena pa#n%d%avaih% baddhva# kila tva#m% da#syanti kunti#putra#ya kaurava#h% 23 vaikartanam% tva#m% ca ma#m% ca tri#n eta#n manujars%abha pa#n%d%avebhyah% prada#syanti bhi#s%mo dron%ah% pita# ca te 24 bhra#tur etad vacah% shrutva# dha#rtara#s%t%rah% suyodhanah% kruddhah% pra#tis%t%hatottha#ya maha#na#ga iva shvasan 25 viduram% dhr%tara#s%t%ram% ca maha#ra#jam% ca ba#hlikam kr%pam% ca somadattam% ca bhi#s%mam% dron%am% jana#rdanam 26 sarva#n eta#n ana#dr%tya durmatir nirapatrapah% ashis%t%avad amarya#do ma#ni# ma#nya#vama#nita# 27 tam% prasthitam abhipreks%ya bhra#taro manujars%abham anujagmuh% saha#ma#tya# ra#ja#nash ca#pi sarvashah% 28 sabha#ya#m utthitam% kruddham% prasthitam% bhra#tr%bhih% saha duryodhanam abhipres%kya bhi#s%mah% sha#m%tanavo 'bravi#t 29 dharma#rtha#v abhisam%tyajya sam%rambham% yo 'numanyate hasanti vyasane tasya durhr%do nacira#d iva 30 du#ra#tma# ra#japutra#yam% dha#rtara#s%t%ro nupa#yavit mithya#bhima#ni# ra#jyasya krodhalobha vasha#nugah% 31 ka#lapakvam idam% manye sarvaks%atram% jana#rdana sarve hy anusr%ta# moha#t pa#rthiva#h% saha mantribhih% 32 bhi#s%masya#thavacah% shrutva# da#sha#rhah% pus%kareks%an%ah% bhi#s%madron%amukha#n sarva#n abhyabha#s%ata vi#ryava#n 33 sarves%a#m% kuruvr%ddha#na#m% maha#n ayam atikramah% prasahya mandam aishvarye na niyacchata yan nr%pam 34 tatra ka#ryam aham% manye pra#ptaka#lam arim%dama#h% kriyama#n%e bhavec chreyas tat sarvam% shr%n%uta#nagha#h% 35 pratyaks%am etad bhavata#m% yad vaks%ya#mi hitam% vacah% bhavata#m a#nuku#lyena yadi roceta bha#rata#h% 36 bhojara#jasya vr%ddhasya dura#ca#ro hy ana#tmava#n ji#vatah% pitur aishvaryam% hr%tva# manyuvasham% gatah% 37 ugrasenasutah% kam%sah% parityaktah% sa ba#ndhavaih% jn~a#ti#na#m% hitaka#mena maya# shasto maha#mr%dhe 38 a#hukah% punar asma#bhir jn~a#tibhish ca#pi satkr%tah% ugrasenah% kr%to ra#ja# bhojara#janyavardhanah% 39 kam%sam ekam% parityajya kula#rthe sarvaya#dava#h% sam%bhu#ya sukham edhante bha#rata#ndhakavr%s%n%ayah% 40 api ca#py avadad ra#jan parames%t%hi# praja#patih% vyu#d%he deva#sure yuddhe 'bhyudyates%v a#yudhes%u ca 41 dvaidhi# bhu#tes%u lokes%u vinashyatsu ca bha#rata abravi#t sr%s%t%ima#n devo bhagava#m*l lokabha#vanah% 42 para#bhavis%yanty asura# daiteya# da#navaih% saha a#ditya# vasavo rudra# bhavis%yanti divaukasah% 43 deva#suramanus%ya#sh ca gandharvoragara#ks%asa#h% asmin yuddhe susam%yatta# hanis%yanti parasparam 44 iti matva#bravi#d dharmam% parames%t%hi# praja#patih% varun%a#ya prayacchaita#n baddhva# daiteya da#nava#n 45 evam uktas tato dharmo niyoga#t parames%t%hinah% varun%a#ya dadau sarva#n baddhva# daityeya da#nava#n 46 ta#n baddhva# dharmapa#shaish ca svaish ca pa#shair jaleshvarah% varun%ah% sa#gare yatto nityam% raks%ati da#nava#n 47 tatha# duryodhanam% karn%am% shakunim% ca#pi saubalam baddhva# duh%sha#sanam% ca#pi pa#n%d%avebhyah% prayacchata 48 tyajet kula#rthe purus%am% gra#masya#rthe kulam% tyajet gra#mam% janapadasya#rthe a#tma#rthe pr%thivi#m% tyajet 49 ra#jan duryodhanam% baddhva# tatah% sam%sha#mya pa#n%d%avaih% tvatkr%te na vinashyeyuh% ks%atriya#h% ks%atriyars%abha | | 1 [v] kr%s%n%asya vacanam% shrutva# dhr%tara#s%t%ro janeshvarah% viduram% sarvadharmajn~am% tvarama#n%o 'bhyabha#s%ata 2 gaccha ta#ta maha#pra#jn~a#m% ga#ndha#ri#m% di#rghadarshini#m a#nayeha taya# sa#rdham anunes%ya#mi durmatim 3 yadi sa#pi dura#tma#nam% shamayed dus%t%acetasam api kr%s%n%a#ya suhr%das tis%t%hema vacane vayam 4 api lobha#bhibhu#tasya pantha#nam anudarshayet durbuddher duh%saha#yasya samartham% bruvati# vacah% 5 api no vyasanam% ghoram% duryodhanakr%tam% mahat shamayec cirara#tra#ya yogaks%emavad avyayam 6 ra#jn~as tu vacanam% shrutva# viduro di#rghadarshini#m a#naya#m a#sa ga#ndha#ri#m% dhr%tara#s%t%rasya sha#sana#t 7 es%a ga#ndha#ri putras te dura#tma# sha#sana#tigah% aishvaryalobha#d aishvaryam% ji#vitam% ca praha#syati 8 ashis%t%avad amarya#dah% pa#paih% saha dura#tmabhih% sabha#ya# nirgato mu#d%ho vyatikramya suhr%d vacah% 9 sa# bhartur vacanam% shrutva# ra#japutri# yashasvini# anvicchanti# mahac chreyo ga#ndha#ri# va#kyam abravi#t 10 a#nayeha sutam% ks%ipram% ra#jyaka#mukam a#turam na hi ra#jyam ashis%t%ena shakyam% dharma#rthalopina# 11 tvam% hy eva#tra bhr%sham% garhyo dhr%tara#s%t%ra sutapriyah% yo ja#napa#pata#m asya tat prajn~a#m anuvartase 12 sa es%a ka#mamanyubhya#m% pralabdho moham a#sthitah% ashakyo 'dya tvaya# ra#jan vinivartayitum% bala#t 13 ra#jyaprada#ne mu#d%hasya ba#lishasya dura#tmanah% duh%saha#yasya lubdhasya dhr%tara#s%t%ro 'shrute phalam 14 katham% hi svajane bhedam upeks%eta maha#matih% bhinnam% hi svajanena tva#m% prasahis%yanti shatravah% 15 ya# hi shakya# maha#ra#ja sa#mna# da#nena va# punah% nistartum a#padah% sves%u dan%d%am% kas tatra pa#tayet 16 sha#sana#d dhr%tara#s%t%rasya duryodhanam amars%an%am ma#tush ca vacana#t ks%atta# sabha#m% pra#veshayat punah% 17 sa ma#tur vacana#ka#n*ks%i# pravivesha sabha#m% punah% abhita#mreks%an%ah% krodha#n nih%shvasann iva pannagah% 18 tam% pravis%t%am abhipreks%ya putram utpatham a#sthitam vigarhama#n%a# ga#ndha#ri# samartham% va#kyam abravi#t 19 duryodhana nibodhedam% vacanam% mama putraka hitam% te sa#nubandhasya tatha#yatya#m% sukhodayam 20 bhi#s%masya tu pitush caiva mama ca#pacitih% kr%ta# bhaved dron%a mukha#na#m% ca suhr%da#m% sha#myata# tvaya# 21 na hi ra#jyam% maha#pra#jn~a svena ka#mena shakyate ava#ptum% raks%itum% va#pi bhoktum% va# bharatars%abha 22 na hy avashyendriyo ra#jyam ashni#ya#d di#rgham antaram vijita#tma# tu medha#vi# sa ra#jyam abhipa#layet 23 ka#makrodhau hi purus%am arthyebhyo vyapakars%atah% tau tu shatru# vinirjitya ra#ja# vijayate mahi#m 24 lokeshvara prabhutvam% hi mahad etad dura#tmabhih% ra#jyam% na#mepsitam% stha#nam% na shakyam abhiraks%itum 25 indriya#n%i mahat prepsur niyacched arthadharmayoh% indriyair niyatair buddhir vardhate 'gnir ivendhanaih% 26 avidhyeya#ni hi#ma#ni vya#pa#dayitum apy alam avidheya# iva#da#nta# haya#h% pathi kusa#rathim 27 avijitya ya a#tma#nam ama#tya#n vijigi#s%ate ajita#tma#jita#ma#tyah% so 'vashah% parihi#yate 28 a#tma#nam eva prathamam% desharu#pen%a yo jayet tato 'ma#tya#n amitra#m%sh ca na mogham% vijigi#s%ate 29 vashyendriyam% jita#ma#tyam% dhr%tadan%d%am% vika#ris%u pari#ks%ya ka#rin%am% dhi#ram atyantam% shri#r nis%evate 30 ks%udra#ks%en%eva ja#lena jhas%a#v apihita#v ubhau ka#makrodhau shari#rasthau prajn~a#nam% tau vilumpatah% 31 ya#bhya#m% hi deva#h% svarya#tuh% svargasya#pidadhur mukham bibhyato 'nupara#gasya ka#makrodhau sma vardhitau 32 ka#mam% krodham% ca lobham% ca dambham% darpam% ca bhu#mipah% samyag vijetum% yo veda sa sami#m abhija#yate 33 satatam% nigrahe yukta indriya#n%a#m% bhaven nr%pah% i#psann artham% ca dharmam% ca dvis%ata#m% ca para#bhavam 34 ka#ma#bhibhu#tah% krodha#d va# yo mithya# pratipadyate sves%u ca#nyes%u va# tasya na saha#ya# bhavanty uta 35 eki#bhu#tair maha#pra#jn~aih% shu#rair arinibarhan%aih% pa#n%d%avaih% pr%thivi#m% ta#ta bhoks%yase sahitah% sukhi# 36 yatha# bhi#s%mah% sha#m%tanavo dron%ash ca#pi maha#rathah% a#hatus ta#ta tah% satyam ajeyau kr%s%n%a pa#n%d%avau 37 prapadyasva maha#ba#hum% kr%s%n%am aklis%t%aka#rin%am prasanno hi sukha#ya sya#d ubhayor eva keshavah% 38 suheda#m arthaka#ma#na#m% yo na tis%t%hati sha#sane pra#jn~a#na#m% kr%tavidya#na#m% sa narah% shatrunandanah% 39 na yuddhe ta#ta kalya#n%am% na dharma#rthau kutah% sukham na ca#pi vijayo nityam% ma# yuddhe ceta a#dhitha#h% 40 bhi#s%men%a hi maha#pra#jn~a pitra# te ba#hlikena ca datto 'm%shah% pa#n%d%uputra#n%a#m% bheda#d bhi#tair arim%dama 41 tasya caitat prada#nasya phalam adya#nupashyasi yadbhun*ks%e pr%thivi#m% sarva#m% shu#rair nihatakan%t%aka#m 42 prayaccha pa#n%d%uputra#n%a#myathocitam arim%dama yadi#cchasi saha#ma#tyo bhoktum ardham% mahi#ks%ita#m 43 alam ardham% pr%thivya#s te saha#ma#tyasya ji#vanam suhr%da#m% vacane tis%t%han yashah% pra#psyasi bha#rata 44 shri#madbhir a#tmavadbhir hi buddhimadbhir jitendriyaih% pa#n%d%avair vigrahas ta#ta bhram%shayen mahatah% sukha#t 45 nigr%hya suhr%da#m% manyum% sha#dhi ra#jyam% yathocitam svam am%sham% pa#n%d%uputrebhyah% prada#ya bharatars%abha 46 alam ahna# nika#ro 'yam% trayodasha sama#h% kr%tah% shamayainam% maha#pra#jn~a ka#makrodhasamedhitam 47 na cais%a shaktah% pa#rtha#na#m% yas tvadartham abhi#psati su#taputro dr%d%hakrodho bhra#ta# duh%sha#sanash ca te 48 bhi#s%me dron%e kr%pe karn%e bhi#masene dhanam%jaye dhr%s%t%adyumne ca sam%kruddhe na syuh% sarva#h% praja# dhruvam 49 amars%avasham a#panno ma# kuru#m%s ta#ta ji#ghanah% sarva# hi pr%thivi# spr%s%t%a# tvat pa#n%d%ava kr%te vadham 50 yac ca tvam% manyase mu#d%ha bhi#s%madron%akr%pa#dayah% yotsyante sarvashaktyeti naitad adyopapadyate 51 samam% hi ra#jyam% pri#tish ca stha#nam% ca vijita#tmana#m pa#n%d%aves%v atha yus%ma#su dharmas tv abhyadhikas tatah% 52 ra#japin%d%a bhaya#d ete yadi ha#syanti ji#vitam na hi shaks%yanti ra#ja#nam% yudhis%t%hiram udi#ks%itum 53 na lobha#d arthasam%pattir nara#n%a#m iha dr%shyate tad alam% ta#ta lobhena prasha#mya bharatars%abha | | 1 [v] tat tu va#kyam ana#dr%tya so 'rthavan ma#tr%bha#s%itam punah% pratasthe sam%rambhat saka#sham akr%ta#tmana#m 2 tatah% sabha#ya# nirgamya mantraya#m a#sa kauravah% saubalena mata#ks%en%a ra#jn~a# shakunina# saha 3 duryodhanasya karn%asya shakuneh% saubalasya ca duh%sha#sanacaturtha#na#m idam a#si#d vices%t%itam 4 pura#yam asma#n gr%hn%a#ti ks%ipraka#ri# jana#rdanah% sahito dhr%tara#s%t%ren%a ra#jn~a# sha#m%tanavena ca 5 vayam eva hr%s%i#kesham% nigr%hn%i#ma bala#d iva prasahya purus%avya#ghram indro vairocanim% yatha# 6 shrutva# gr%hi#tam% va#rs%n%eyam% pa#n%d%ava# hatacetasah% nirutsa#ha# bhavis%yanti bhagnadam%s%t%ra# ivoraga#h% 7 ayam% hy es%a#m% maha#ba#huh% sarves%a#m% sharma varma ca asmin gr%hi#te varade r%s%abhe sarvasa#tvata#m nirudyama# bhavis%yanti pa#n%d%ava#h% somakaih% saha 8 tasma#d vayam ihaivainam% keshavam% ks%ipraka#rin%am kroshato dhr%tara#s%t%rasya baddhva# yotsya#mahe ripu#n 9 tes%a#m% pa#pam abhipra#yam% pa#pa#na#m% dus%t%acetasa#m in*gitajn~ah% kavih% ks%ipram anvabudhyata sa#tyakih% 10 tadartham abhinis%kramya ha#rdikyena saha#sthitah% abravi#t kr%tavarma#n%am% ks%ipram% yojaya va#hini#m 11 vyu#d%ha#ni#kah% sabha# dva#ram upatis%t%hasva dam%shitah% ya#vad a#khya#my aham% caitat kr%s%n%a#ya#klis%t%a karman%e 12 sa pravishya sabha#m% vi#rah% sim%ho giriguha#m iva a#cas%t%a tam abhipra#yam% keshava#ya maha#tmane 13 dhr%tara#s%t%ram% tatash caiva viduram% ca#nvabha#s%ata tes%a#m etam abhipra#yam a#cacaks%e smayann iva 14 dharma#d apetam artha#c ca karma sa#dhu vigarhitam manda#h% kartum ihecchanti na ca#va#pyam% katham% cana 15 pura# vikurvate mu#d%ha#h% pa#pa#tma#nah% sama#gata#h% dhars%ita#h% ka#mamanyubhya#m% krodhalobha vasha#nuga#h% 16 imam% hi pun%d%ari#ka#ks%am% jighr%ks%anty alpacetasah% pat%ena#nigm% prajvalitam% yatha# ba#la# yatha# jad%a#h% 17 sa#tyakes tad vacah% shrutva# viduro di#rghadarshiva#n dhr%tara#s%t%ram% maha#ba#hum abravi#t kurusam%sadi 18 ra#jan pari#taka#la#s te putra#h% sarve param%tapa ayashasyam ashakyam% ca karma kartum% samudyata#h% 19 imam% hi pun%d%ari#ka#ks%am abhibhu#ya prasahya ca nigrahi#tum% kilecchanti sahita# va#sava#nujam 20 imam% purus%asha#rdu#lam apradhr%s%yam% dura#sadam a#sa#dya na bhavis%yanti patam%ga# iva pa#vakam 21 ayam icchan hi ta#n sarva#n yatama#na#n~ jana#rdanah% sim%ho mr%ga#n iva kruddho gamayed yamasa#danam 22 na tv ayam% nintidam% karma kurya#t kr%s%n%ah% katham% cana na ca dharma#d apakra#med acyutah% purus%ottamah% 23 viduren%aivam ukte tu keshavo va#kyam abravi#t dhr%tara#s%t%ram abhipreks%ya suhr%da#m% shr%n%vata#m% mithah% 24 ra#jann ete yadi kruddha# ma#m% nigr%hn%i#yur ojasa# ete va# ma#m aham% vaina#n anuja#ni#hi pa#rthiva 25 eta#n hi sarva#n sam%rabdha#n niyantum aham utsahe na tv aham% ninditam% karma kurya#m% pa#pam% katham% cana 26 pa#n%d%ava#rthe hi lubhyantah% sva#rtha#d dha#syanti te suta#h% ete ced evam icchanti kr%taka#ryo yudhis%t%hirah% 27 adyaiva hy aham eta#m%sh ca ye caita#n anu bha#rata nigr%hya ra#jan pa#rthebhyo dadya#m% kim% dus%kr%tam% bhavet 28 idam% tu na pravarteyam% ninditam% karma bha#rata sam%nidhau te maha#ra#ja krodhajam% pa#pabuddhijam 29 es%a duryodhano ra#jan yathecchati tatha#stu tat aham% tu sarva#n samaya#n anuja#na#mi bha#rata 30 etac chrutva# tu viduram% dhr%tara#s%t%ro 'bhyabha#s%ata ks%ipram a#naya tam% pa#pam% ra#jyalubdham% suyodhanam 31 saha mitram% saha#ma#tyam% sasodaryam% saha#nugam shaknuya#m% yadi pantha#nam avata#rayitum% punah% 32 tato duryodhanam% ks%atta# punah% pra#veshayat sabha#m aka#mam% bhra#tr%bhih% sa#rdham% ra#jabhih% pariva#ritam 33 atha duryodhanam% ra#ja# dhr%tara#s%t%ro 'bhyabha#s%ata karn%a duh%sha#sana#bhya#m% ca ra#jabhish ca#bhisam%vr%tam 34 nr%sham%sapa#pabhu#yis%t%ha ks%udrakarma saha#yava#n pa#paih% saha#yaih% sam%hatya pa#pam% karma ciki#rs%asi 35 ashakyam ayashasyam% ca sadbhish ca#pi vigarhitam yatha# tva#dr%shako mu#d%ho vyavasyet kulapa#m%sanah% 36 tvam imam% pun%d%ari#ka#ks%am apradhr%s%yam% dura#sadam pa#paih% saha#yaih% sam%hatya nigrahi#tum% kilecchasi 37 yo na shakyo bala#t kartum% devair api sava#savaih% tam% tvam% pra#rthayase mandaba#lash candramasam% yatha# 38 devair manus%yair gandharvair asurair uragaish ca yah% na sod%hum% samare shakyas tam% na budhyasi keshavam 39 durgrahah% pa#n%ina# va#yur duh%sparshah% pa#n%ina# shashi# durdhara# pr%thivi# mu#rdhna# durgrahah% keshavo bala#t 40 ity ukte dhr%tara#s%t%ren%a ks%atta#pi viduro 'bravi#t duryodhanam abhipreks%ya dha#rtara#s%t%ram amars%an%am 41 saubhadva#re va#narendro dvivido na#ma na#matah% shila# vars%en%a mahata# cha#daya#m a#sa keshavam 42 grahi#tuka#mo vikramya sarvayatnena ma#dhavam grahi#tum% na#shakat tatra tam% tvam% pra#rthayase bala#t 43 nirmocane s%at% sahasra#h% pa#shair baddhva# maha#sura#h% grahi#tum% na#shakam%sh cainam% tam% tvam% pra#rthayase bala#t 44 pra#gjyotis%a gatam% shaurim% narakah% saha da#navaih% grahi#tum% na#shakat tatra tam% tvam% pra#rthayase bala#t 45 anena hi hata# ba#lye pu#tana# shishuna# tatha# govardhano dha#ritash ca gava#rthe bharatars%abha 46 aris%t%o dhenukash caiva ca#n%u#rash ca maha#balah% ashvara#jash ca nihatah% kam%sash ca#ris%t%am a#caran 47 jara#sam%dhash ca vakrash ca shishupa#lash ca vi#ryava#n ba#n%ash ca nihatah% sam%khye ra#ja#na ca nis%u#dita#h% 48 varun%o nirjito ra#ja# pa#vakash ca#mitaujasa# pa#rija#tam% ca harata# jitah% sa#ks%a#c chaci# patih% 49 eka#rn%ave shaya#nena hatau tau madhukait%abhau janma#ntaram upa#gamya hayagri#vas tatha# hatah% 50 ayam% karta# na kriyate ka#ran%am% ca#pi paurus%e yad yad icched ayam% shauris tat tat kurya#d ayatnatah% 51 tam% na budhyasi govindam% ghoravikramam acyutam a#shi#vis%am iva kruddham% tejora#shim anirjitam 52 pradhars%ayan maha#ba#hum% kr%s%n%am aklis%t%aka#rin%am patam%go 'gnim iva#sa#dya sa#ma#tyo na bhavis%yasi | | 1 [v] viduren%aivam ukte tu keshavah% shatrupu#gaha# duryodhanam% dha#rtara#s%t%ram abhyabha#s%ata vi#ryava#n 2 eko 'ham iti yan moha#n manyase ma#m% suyodhana paribhu#ya ca durbuddhe grahi#tum% ma#m% ciki#rs%asi 3 ihaiva pa#n%d%ava#h% sarve tathaiva#ndhakavr%s%n%ayah% iha#ditya#sh ca rudra#sh ca vasavash ca mahars%ibhih% 4 evam uktva# jaha#soccaih% keshavah% paravi#raha# tasya sam%smayatah% shaurer vidyudru#pa# maha#tmanah% an*gus%t%ha ma#tra#s tridasha# mumucuh% pa#vaka#rcis%ah% 5 tasya brahma# lala#t%astho rudro vaks%asi ca#bhavat lokapa#la# bhujes%v a#sann agnir a#sya#d aja#yata 6 a#ditya#sh caiva sa#dhya#sh ca vasavo 'tha#shvina#v api marutash ca sahendren%a vishve deva#s tathaiva ca babhu#vush caiva ru#pa#n%i yaks%agandharvaraks%asa#m 7 pra#dura#sta#m% tatha# dorbhya#m% sam%kars%an%a dhanam%jayau daks%in%e 'tha#rjuno dhanvi# hali# ra#mash ca savyatah% 8 bhi#mo yudhis%t%hirash caiva ma#dri#putrau ca pr%s%t%hatah% andhaka# vr%s%n%ayash caiva pradyumna pramukha#s tatah% 9 agre babhu#vuh% kr%s%n%asya samudyatamaha#yudha#h% shan*khacakragada#shaktir sha#rn*gala#n*galanandaka#h% 10 adr%shyantodyata#ny eva sarvapraharan%a#ni ca na#na# ba#hus%u kr%s%n%asya di#pyama#na#ni sarvashah% 11 netra#bhya#m% nas tatash caiva shrotra#bhya#m% ca samantatah% pra#dura#san maha#raudra#h% sadhu#ma#h% pa#vaka#rcis%ah% romaku#pes%u ca tatha# su#ryasyeva mari#cayah% 12 tam% dr%s%t%va# ghoram a#tma#nam% keshavasya maha#tmanah% nyami#layanta netra#n%i ra#ja#nas trastacetasah% 13 r%te dron%am% ca bhi#s%mam% ca viduram% ca maha#matim sam%jayam% ca maha#bha#gam r%s%i#m%sh caiva tapodhana#n pra#da#t tes%a#m% sa bhagava#n divyam% caks%ur jana#rdanah% 14 tad dr%s%t%va# mahad a#shcaryam% ma#dhavasya sabha# tale devadundubhayo neduh% pus%pavars%am% papa#ta ca 15 caca#la ca mahi#kr%tsna# sa#garash ca#pi cuks%ubhe vismayam% paramam% jagmuh% pa#rthiva# bharatars%abha 16 tatah% sa purus%avya#ghrah% sam%jaha#ra vapuh% svakam ta#m% divya#m adbhuta#m% citra#m r%ddhimatta#m arim%damah% 17 tatah% sa#tyakim a#da#ya pa#n%au ha#rdikyam eva ca r%s%ibhis tair anujn~a#to niryayau madhusu#danah% 18 r%s%ayo 'ntarhita# jagmus tatas te na#rada#dayah% tasmin kola#hale vr%tte tad adbhutam abhu#t tada# 19 tam% prasthitam abhipreks%ya kaurava#h% saha ra#jabhih% anujagmur naravya#ghram% deva# iva shatakratum 20 acintayann ameya#tma# sarvam% tad ra#jaman%d%alam nishcakra#ma tatah% shaurih% sadhu#ma iva pa#vakah% 21 tato rathena shubhren%a mahata# kin*kin%i#kina# hemaja#lavicitren%a laghuna# meghana#dina# 22 su#paskaren%a shubhren%a vaiya#ghren%a varu#thina# sainyasugri#va yuktena pratyadr%shyata da#rukah% 23 tathaiva ratham a#stha#ya kr%tavarma# maha#rathah% vr%s%n%i#na#m% sam%mato vi#ro ha#rdikyah% pratyadr%shyata 24 upasthita ratham% shaurim% praya#syantam arim%damam dhr%tara#s%t%ro maha#ra#jah% punar eva#bhyabha#s%ata 25 ya#vad balam% me putres%u pashyasy etaj jana#rdana pratyaks%am% te na te kim% cit paroks%am% shatrukarshana 26 kuru#n%a#m% shamam icchantam% yatama#nam% ca keshava viditvaita#m avastha#m% me na#tishan*kitum arhasi 27 na me pa#po 'sty abhipra#yah% pa#n%d%ava#n prati keshava jn~a#tam eva hi te va#kyam% yan mayoktah% suyodhanah% 28 ja#nanti kuravah% sarve ra#ja#nash caiva pa#rthiva#h% shame prayatama#nam% ma#m% sarvayatnena ma#dhava 29 tato 'bravi#n maha#ba#hur dhr%tara#s%t%ram% janeshvaram dron%am% pita#maham% bhi#s%mam% ks%atta#ram% ba#hlikam% kr%pam 30 pratyaks%am etad bhavata#m% yadvr%ttam% kurusam%sadi yatha# ca#shis%t%avan mando ros%a#d asakr%d utthitah% 31 vadaty ani#sham a#tma#nam% dhr%tara#s%t%ro mahi#patih% a#pr%cche bhavatah% sarva#n gamis%ya#mi yudhis%t%hiram 32 a#mantrya prasthitam% shaurim% rathastham% purus%ars%abham anujagmur mahes%va#sa#h% pravi#ra# bharatars%abha#h% 33 bhi#s%mo dron%ah% kr%pah% ks%atta# dhr%tara#s%t%ro 'tha ba#hlikah% ashvattha#ma# vikarn%ash ca yuyutsush ca maha#rathah% 34 tato rathena shubhren%a mahata# kin*kin%i#kina# kuru#n%a#m% pashyata#m% pra#ya#t pr%tha#m% dras%t%um% pitr%s%vasa#m | | 1 [v] pravishya#tha gr%ham% tasya#sh caran%a#v abhiva#dya ca a#cakhyau tat sama#sena yadvr%ttam% kurusam%sadi 2 uktam% bahuvidham% va#kyam% grahan%i#yam% sahetukam r%s%ibhish ca maya# caiva na ca#sau tadgr%hi#tava#n 3 ka#lapakvam idam% sarvam% duryodhana vasha#nugam a#pr%cche bhavati#m% shi#ghram% praya#sye pa#n%d%ava#n prati 4 kim% va#cya#h% pa#n%d%aveya#s te bhavatya# vanana#n maya# tad bru#hi tvam% maha#pra#jn~e shushru#s%e vacanam% tava 5 bru#ya#h% keshava ra#ja#nam% dharma#tma#nam% yudhis%t%hiram bhu#ya#m%s te hi#yate dharmo ma# putraka vr%tha# kr%tha#h% 6 shrotriyasyeva te ra#jan mandakasya#vipashcitah% anuva#ka hata# buddhir dharmam evaikam i#ks%ate 7 an*ga#veks%asva dharmam% tvam% yatha# sr%s%t%ah% svayambhuva#m urastah% ks%atriyah% sr%s%t%o ba#huvi#ryopaji#vita# kru#ra#ya karman%e nityam% praja#na#m% paripa#lane 8 shr%n%u ca#tropama#m eka#m% ya# vr%ddhebhyah% shruta# maya# mucukundasya ra#jars%er adada#t pr%thivi#m ima#m pura# vaishravan%ah% pri#to na ca#sau ta#m% gr%hi#tava#n 9 ba#huvi#rya#rjitam% ra#jyam ashni#ya#m iti ka#maye tato vaishvaran%ah% pri#to vismitah% samapadyata 10 mucukundas tato ra#ja# so 'nvasha#sad vasum%dhara#m ba#huvi#rya#rjita#m% samyak ks%atradharmam anuvratah% 11 yam% hi dharmam% caranti#ha praja# ra#jn~a# suraks%ita#h% caturtham% tasya dharmasya ra#ja# bha#rata vindati 12 ra#ja# carati ced dharmam% devatva#yaiva kalpate sa ced adharmam% carati naraka#yaiva gacchati 13 dan%d%ani#tih% svadharmen%a ca#turvarn%yam% niyacchati prayukta# sva#mina# samyag adharmebhyash ca yacchati 14 dan%d%ani#tya#m% yada# ra#ja# samyak ka#rtsnyena vartate tada# kr%tayugam% na#ma ka#lah% shres%t%hah% pravartate 15 ka#lo va# ka#ran%am% ra#jn~o ra#ja# va# ka#laka#ran%am iti te sam%shayo ma# bhu#d ra#ja# ka#lasya ka#ran%am 16 ra#ja# kr%tayugasras%t%a# treta#ya# dva#parasya ca yugasya ca caturthasya ra#ja# bhavati ka#ran%am 17 kr%tasya ka#ran%a#d ra#ja# svargam atyantam ashnute treta#ya#h% ka#ran%a#d ra#ja# svargam% na#tyantam ashnute pravartana#d dva#parasya yatha#bha#gam upa#shnute 18 tato vasati dus%karma# narake sha#shvati#h% sama#h% ra#jados%en%a hi jagat spr%shyate jagatah% sa ca 19 ra#jadharma#n aveks%asva pitr%paita#mahocita#n naitad ra#jars%ivr%ttam% hi yatra tvam% stha#tum icchasi 20 na hi vaiklavya sam%sr%s%t%a a#nr%sham%sye vyavasthitah% praja#pa#lanasam%bhu#tam% kim% cit pra#pa phalam% nr%pah% 21 na hy eta#m a#shis%am% pa#n%d%ur na ca#ham% na pita#mahah% prayuktavantah% pu#rvam% te yaya# carasi medhaya# 22 yajn~o da#nam% tapah% shauryam% praja# sam%ta#nam eva ca ma#ha#tmyam% balabhojash ca nityam a#sham%sitam% maya# 23 nityam% sva#ha# svadha# nityam% dadur ma#nus%adevata#h% di#rgham a#yur dhanam% putra#n samyag a#ra#dhita#h% shubha#h% 24 putres%v a#sha#sate nityam% pitaro daivata#ni ca da#nam adhyayanam% yajn~am% praja#na#m% paripa#lanam 25 etad dharmam adharmam% va# janmanaiva#bhyaja#yatha#h% te stha vaidya#h% kule ja#ta# avr%ttya# ta#ta pi#d%ita#h% 26 yat tu da#napatim% shu#ram% ks%udhita#h% pr%thivi#cara#h% pra#pya tr%pta#h% pratis%t%hante dharmah% ko 'bhyadhikas tatah% 27 da#nena#nyam% balena#nyam% taha# su#nr%taya#param sarvatah% pratigr%hn%i#ya#d ra#jyam% pra#pyeha dha#rmikah% 28 bra#hman%ah% pracared bhaiks%am% ks%atriyah% paripa#layet vaishyo dhana#rjanam% kurya#c chu#drah% paricarec ca ta#n 29 bhaiks%am% vipratis%iddham% te kr%s%ir naivopapadyate ks%atriyo 'si ks%ata#s tra#ta# ba#huvi#ryopaji#vita# 30 pitryam am%sham% maha#ba#ho nimagnam% punar uddhara sa#mna# da#nena bhedena dan%d%ena#tha nayena ca 31 ito duh%khataram% kim% nu yad aham% hi#naba#ndhava# parapin%d%am udi#ks%a#mi tva#m% su#tva#mitranandana 32 yudhyasva ra#jadharmen%a ma# nimajji#h% pita#maha#n ma# gamah% ks%i#n%apun%yas tvam% sa#nugah% pa#pika#m% gatim | | 1 [k] atra#py uda#haranti#mam itiha#sam% pura#tanam vidura#ya#sh ca sam%va#dam% putrasya ca param%tapa 2 atra shreyash ca bhu#yash ca yatha# sa# vaktum arhati yashasvini# manumati# kule ja#ta# vibha#vari# 3 ks%atradharmarata# dhanya# vidura# di#rghadarshini# vishruta# ra#jasam%satsu shrutava#kya# bahushruta# 4 vidura# na#ma vai satya# jagarhe putram aurasam nirjitam% sindhura#jena shaya#nam% di#nacetasam anandanam adharmajn~am% dvis%ata#m% hars%avardhanam 5 na maya# tvam% na pitra#si ja#tah% kva#bhya#gato hy asi nirmanyur upasha#khi#yah% purus%ah% kli#ba sa#dhanah% 6 ya#vaj ji#vam% nira#sho 'si kalya#n%a#ya dhuram% vaha ma#tma#nam avamanyasva mainam alpena bi#bharah% manah% kr%tva# sukalya#n%am% ma# bhais tvam% pratisam%stabha 7 uttis%t%ha he ka#purus%a ma# shes%vaivam% para#jitah% amitra#n nandayan sarva#n nirma#no bandhushokadah% 8 supu#ra# vai kunadika# supu#ro mu#s%ika#n~jalih% susam%tos%ah% ka#purus%ah% svalpakena#pi tus%yati 9 apy arer a#rujan dam%s%t%ra#m a#shva# iva nidhanam% vraja api va# sam%shayam% pra#pya ji#vite 'pi para#krama 10 apy areh% shyenavac chidram% pashyes tvam% viparikraman vinadan va#tha va# tu#s%n%i#m% vyomni va#parishan*kitah% 11 tvam evam% pretavac ches%e kasma#d vajrahato yatha# uttis%t%ha he ka#purus%a ma# shes%vaivam% para#jitah% 12 ma#stam% gamas tvam% kr%pan%o vishru#yasva svakarman%a# ma# madhye ma# jaghanye tvam% ma#dho bhu#s tis%t%ha corjitah% 13 ala#tam% tindukasyeva muhu#rtam api vijvala ma# tus%a#gnir iva#narcih% ka#karan*kha# jiji#vis%uh% muhu#rtam% jvalitam% shreyo na tu dhu#ma#yitam% ciram 14 ma# ha sma kasya cid gehe jani# ra#jn~ah% khari# mr%duh% kr%tva# ma#nus%yakam% karma sr%tva#jim% ya#vad uttamam dharmasya#nr%n%yam a#pnoti na ca#tma#nam% vigarhate 15 alabdhva# yadi va# labdhva# na#nushocanti pan%d%ita#h% a#nantaryam% ca#rabhate na pra#n%a#na#m% dhana#yate 16 udbha#vayasva vi#ryam% va# ta#m% va# gaccha dhruva#m% gatim dharmam% putra#gratah% kr%tva# kim%nimittam% hi ji#vasi 17 is%t%a#pu#rtam% hi te kli#ba ki#rtish ca sakala# hata# vicchinnam% bhogamu#lam% te kim%nimittam% hi ji#vasi 18 shatrur nimajjata# gra#hyo jan*gha#ya#m% prapatis%yata# viparicchinna mu#lo 'pi na vis%i#det katham% cana udyamya duram utkars%ed a#ja#neya kr%tam% smaran 19 kuru sattvam% ca ma#nam% ca viddhi paurus%am a#tmanah% udbha#vaya kulam% magnam% tvatkr%te svayam eva hi 20 yasya vr%ttam% na jalpanti ma#nava# mahad adbhutam ra#shivardhana ma#tram% sa naiva stri# na punah% puma#n 21 da#ne tapasi shaurye ca yasya na prathitam% yashah% vidya#ya#m arthala#bhe va# ma#tur ucca#ra eva sah% 22 shrutena tapasa# va#pi shriya# va# vikramen%a va# jana#n yo 'bhibhavaty anya#n karn%ama# hi sa vai puma#n 23 na tv eva ja#lmi#m% ka#pa#li#m% vr%ttim es%itum arhasi nr%sham%sya#m ayashasya#m% ca duh%kha#m% ka#purus%ocita#m 24 yam enam abhinandeyur amitra#h% purus%am% kr%sham lokasya samavajn~a#tam% nihi#ta#shana va#sasam 25 aho la#bhakaram% di#nam alpaji#vanam alpakam nedr%sham% bandhum a#sa#dya ba#ndhavah% sukham edhate 26 avr%ttyaiva vipatsya#mo vayam% ra#s%t%ra#t prava#sita#h% sarvaka#marasair hi#na#h% stha#nabhras%t%a# akim%cana#h% 27 avarn%a ka#rin%am% satsu kulavam%shasya na#shanam kalim% putra prava#dena sam%jaya tva#m aji#janam 28 niramars%am% nirutsa#ham% nirvi#ryam arinandanam ma# sma si#mantini# ka# cij janayet putram i#dr%sham 29 ma# dhu#ma#ya jvala#tyantam a#kramya jahi sha#trava#n jvala mu#rdhany amitra#n%a#m% muhu#rtam api va# ks%an%am 30 eta#va#n eva purus%o yad amars%i# yad aks%ami# ks%ama#va#n niramarshash ca naiva stri# na punah% puma#n 31 sam%tos%o vai shriyam% hanti tatha#nukrosha eva ca anuttha#na bhaye cobhe niri#ho na#shnute mahat 32 ebhyo nikr%tipa#pebhyah% pramun~ca#tma#nam a#tmana# a#yasam% hr%dayam% kr%tva# mr%gayasva punah% svakam 33 puram% vis%ahate yasma#t tasma#t purus%a ucyate tam a#hur vyarthana#ma#nam% stri#vad ya iha ji#vati 34 shu#rasyorjita sattvasya sim%havikra#nta ga#minah% dis%t%a bha#vam% gatasya#pi vighase modate praja# 35 ya a#tmanah% priya sukhe hitva# mr%gayate shriyam ama#tya#na#m atho hars%am a#dadha#ty aciren%a sah% 36 kim% nu te ma#m apashyantya#h% pr%thivya# api sarvaya# kim a#bharan%akr%tyam% te kim% bhogair ji#vitena va# 37 kim adyaka#na#m% ye loka# dvis%antas ta#n ava#pnuyuh% ye tv a#dr%ta#tmana#m% loka#h% suhr%das ta#n vrajantu nah% 38 bhr%tyair vihi#yama#na#na#m% parapin%d%opaji#vina#m kr%pan%a#na#m asattva#na#m% ma# vr%ttim anuvartitha#h% 39 anu tva#m% ta#ta ji#vantu bra#hman%a#h% suhr%das tatha# parjanyam iva bhu#ta#ni deva# iva shatakratum 40 yam a#ji#vanti purus%am% sarvabhu#ta#ni sam%jaya pakvam% drumam iva#sa#dya tasya ji#vitam arthavat 41 yasya shu#rasya vikra#ntair edhante ba#ndhava#h% sukham tridasha# iva shakrasya sa#dhu tasyeha ji#vitam 42 svaba#hubalam a#shritya yo 'bhyujji#vati ma#navah% sa loke labhate ki#rtim% paratra ca shubha#m% gatim | | 1 [vidura#] athaitasya#m avastha#ya#m% paurus%am% ha#tum icchasi nihi#na sevitam% ma#rgam% gamis%yasy acira#d iva 2 yo hi tejo yatha#shakti na darshayati vikrama#t ks%atriyo ji#vita#ka#n*ks%i# stena ity eva tam% viduh% 3 arthavanty upapanna#ni va#kya#ni gun%avanti ca naiva sam%pra#pnuvanti tva#m% mumu#rs%um iva bhes%ajam 4 santi vai sindhura#jasya sam%tus%t%a# bahavo jana#h% daurbalya#d a#sate mu#d%ha# vyasanaughaprati#ks%in%ah% 5 saha#yocapayam% kr%tva# vyavasa#yya tatas tatah% anudus%yeyur apare pashyantas tava paurus%am 6 taih% kr%tva# saha sam%gha#tam% giridurga#laya#m%sh cara ka#le vyasanam a#ka#n*ks%an naiva#yam ajara#marah% 7 sam%jayo na#matash ca tvam% na ca pashya#mi tat tvayi anvartha na#ma# bhava me putra ma# vyarthana#makah% 8 samyag dr%s%t%ir maha#pra#jn~o ba#lam% tva#m% bra#hman%o 'bravi#t ayam% pra#pya mahat kr%cchram% punar vr%ddhim% gamis%yati 9 tasya smaranti# vacanam a#sham%se vijayam% tava tasma#t ta#ta bravi#mi tva#m% vaks%ya#mi ca punah% punah% 10 yasya hy artha#bhinirvr%ttau bhavanty a#pya#yita#h% pare tasya#rthasiddhir niyata# nayes%v artha#nusa#rin%ah% 11 samr%ddihr asamr%ddhir va# pu#rves%a#m% mama sam%jaya evam% vidva#n yuddhamana# bhava ma# pratyupa#hara 12 na#tah% pa#pi#yasi#m% ka#m% cid avastha# shambaro 'bravi#t yatra naiva#dya na pra#tra bhojanam% pratidr%shyate 13 patiputra vadha#d etat paramam% duh%kham abravi#t da#ridryam iti yat proktam% parya#ya maran%am% hi tat 14 aham% maha#kule ja#ta# hrada#d dhradam iva#gata# i#shvari# sarvakalya#n%air bhartra# paramapu#jita# 15 maha#rhama#lya#bharan%a#m% sumr%s%t%a#mbara va#sasam pura# dr%s%t%va# suhr%dvargo ma#m apashyat sudurgata#m 16 yada# ma#m% caiva bha#rya#m% ca dras%t%a#si bhr%shadurbale na tada# ji#vitena#rtho bhavita# tava sam%jaya 17 da#sakarma kara#n bhr%tya#n a#ca#ryartvik purohita#n avr%ttya#sma#n prajahato dr%s%t%va# kim% ji#vitena te 18 yadi kr%tyam% na pashya#mi tava#dyeha yatha# pura# shla#ghani#yam% yashasyam% ca ka# sha#ntir hr%dayasya me 19 neti ced bra#hman%a#n bru#ya#m% di#ryate hr%dayam% mama na hy aham% na ca me bharta# neti bra#hman%am uktava#n 20 vayam a#shraman%i#ya#h% sma na#shrita#rah% parasya ca sa#nya#n a#shritya ji#vanti# parityaks%ya#mi ji#vitam 21 apa#re bhava nah% pa#ram aplave bhava nah% plavah% kurus%va stha#nam astha#ne mr%ta#n sam%ji#vayasva nah% 22 sarve te shatravah% sahya# na cej ji#vitum icchasi atha ced i#dr%shi#m% vr%ttim% kli#ba#m abhyupapadyase 23 nirvin%n%a#tma# hatamana# mun~caita#m% pa#paji#vika#m ekashatruvadhenaiva shu#ro gacchati vishrutim 24 indro vr%travadhenaiva mahendrah% samapadyata ma#hendram% ca graham% lebhe loka#na#m% ceshvaro 'bhavat 25 na#ma vishra#vya va# sam%khye shatru#r a#hu#ya dam%shita#n sena#gram% va#pi vidra#vya hatva# va# purus%am% varam 26 yadaiva labhate vi#rah% suyuddhena mahad yashah% tadaiva pravyathante 'sya shatravo vinamanti ca 27 tyaktva#tma#nam% ran%e daks%am% shu#ram% ka#purus%a# jana#h% avasha#h% pu#rayanti sma sarvaka#masamr%ddhibhih% 28 ra#jyam% va#py ugravibhram%sham% sam%shayo ji#vitasya va# pralabdhasya hi shatror vai shes%am% kurvanti sa#dhavah% 29 svargadva#ropamam% ra#jyam atha va#py amr%topamam ruddham eka#yane matva# patolmuka iva#ris%u 30 jahi shatru#n ran%e ra#jan svadharmam anupa#laya ma# tva# pashyet sukr%pan%am% shatruh% shri#ma#n kada# cana 31 asmadi#yaish ca shocadbhir nadadbhish ca parair vr%tam api tva#m% na#nupashyeyam% di#na# di#nam avasthitam 32 us%ya sauvi#rakanya#bhih% shla#ghasva#rthair yatha# pura# ma# ca saindhava kanya#na#m avansan no vasham% gamah% 33 yuva# ru#pen%a sam%panno vidyaya#bhijanena ca yas tva#dr%sho vikurvi#ta yashasvi# lokavishrutah% vod%havye dhury anad%uvan manye maran%am eva tat 34 yadi tva#m anupashya#mi parasya priyava#dinam pr%s%t%hato 'nuvrajantam% va# ka# ka#ntir hr%dayasya me 35 na#smin~ ja#tu kule ja#to gacched yo 'nyasya pr%s%t%hatah% na tvam% parasya#nudhuram% ta#ta ji#vitum arhasi 36 aham% hi ks%atrahr%dayam% veda yat parisha#shvatam pu#rvaih% pu#rvataraih% proktam% paraih% paratarair api 37 yo vai kash cid iha#ja#tah% ks%atriyah% ks%atradharmavit bhaya#d vr%tti sami#ks%o va# na named iha kasya cit 38 udyacched eva na named udyamo hy eva paurus%am apy aparvan%i bhajyeta na named iha kasya cit 39 ma#tan*go matta iva ca pari#ya#t sumaha#mana#h% bra#hman%ebhyo namen nityam% dharma#yaiva ca sam%jaya 40 niyacchann itara#n varn%a#n vinighnan sarvadus%kr%tah% sasaha#yo 'saha#yo va# ya#vaj ji#vam% tatha# bhavet | | 1 [putra] kr%s%n%a#yasasyeva ca te sam%hatya hr%dayam% kr%tam mama ma#tas tv akarun%e vairaprajn~e hy amars%an%e 2 aho ks%atrasama#ca#ro yatra ma#m aparam% yatha# i#dr%sham% vacanam% bru#ya#d bhavati# putram ekajam 3 kim% nu te ma#m apashyantya#h% pr%thivya# api sarvaya# kim a#bharan%akr%tyam% te kim% bhogair ji#vitena va# 4 sarva#rambha# hi vidus%a#m% ta#ta dharma#rthaka#ran%a#t ta#n eva#bhisami#ks%ya#ham% sam%jaya tva#m acu#cudam 5 sa sami#ks%ya kramopeto mukhyah% ka#lo 'yam a#gatah% asmim%sh ced a#gate ka#le ka#ryam% na pratipadyase asam%bha#vita ru#pas tvam% sunr%sham%sam% karis%yasi 6 tam% tva#m ayashasa# spr%s%t%am% na bru#ya#m% yadi sam%jaya khari# va#tsalyam a#hus tan nih% sa#marthyam ahetukam 7 sadbhir vigarhitam% ma#rgam% tyaja mu#rkha nis%evitam avidya# vai mahaty asti ya#m ima#m% sam%shrita#h% praja#h% 8 tava sya#d yadi sadvr%ttam% tena me tvam% priyo bhaveh% dharma#rthagun%ayuktena netaren%a katham% cana daivama#nus%ayuktena sadbhir a#caritena ca 9 yo hy evam avini#tena ramate putra naptr%n%a# anuttha#navata# ca#pi mogham% tasya praja# phalam 10 akurvanto hi karma#n%i kurvanto nindita#ni ca sukham% naiveha na#mutra labhante purus%a#dhama#h% 11 yuddha#ya ks%atriyah% sr%s%t%ah% sam%jayeha jaya#ya ca kru#ra#ya karman%e nityam% praja#na#m% paripa#lane jayan va# vadhyama#no va# pra#pnoti#ndra salokata#m 12 na shakra bhavane pun%ye divi tadvidyate sukham yad amitra#n vashe kr%tva# ks%atriyah% sukham ashnute 13 manyuna# dahyama#nena purus%en%a manasvina# nikr%teneha bahushah% shatru#n pratijigi#s%aya# 14 a#tma#nam% va# parityajya shatru#n va# vinipa#tya vai ato 'nyena praka#ren%a sha#ntir asya kuto bhavet 15 iha pra#jn~d%o hi purus%ah% svalpam apriyam icchati yasya svalpam% priyam% loke dhruvam% tasya#lpam apriyam 16 priya#bha#va#c ca purus%o naiva pra#pnoti shobhanam dhruvam% ca#bha#vam abhyeti gatva# gan*geva sa#garam 17 [putra] neyam% matis tvaya# va#cya# ma#tah% putre vishes%atah% ka#run%yam eva#tra pashya bhu#tveha jad%a mu#kavat 18 ato me bhu#yasi# nandir yad evam anupashyasi codyam% ma#m% codayasy etad bhr%sham% vai codaya#mi te 19 atha tva#m% pu#jayis%ya#mi hatva# vai sarvasaindhava#n aham% pashya#mi vijayam% kr%tsnam% bha#vinam eva te 20 akoshasya#saha#yasya kutah% svid vijayo mama ity avastha#m% viditvema#m a#tmana#tmani da#run%a#m ra#jya#d bha#vo nivr%tto me tridiva#d iva dus%kr%teh% 21 i#dr%sham% bhavati# kam% cid upa#yam anupashyati tan me parin%ata prajn~e samyak prabru#hi pr%cchate karis%ya#mi hi tat sarvam% yatha#vad anusha#sanam 22 putra#tma# na#vamantavyah% pu#rva#bhir asamr%ddhibhih% abhu#tva# hi bhavanty artha# bhu#tva# nashyanti ca#pare 23 amars%en%aiva ca#py artha# na#rabdhavya#h% suba#lishaih% sarves%a#m% karman%a#m% ta#ta phale nityam anityata# 24 anityam iti ja#nanto na bhavanti bhavanti ca atha ye naiva kurvanti naiva ja#tu bhavanti te 25 aikagun%yam ani#ha#ya#m abha#vah% karman%a#m% phalam atha dvaigun%yam i#ha#ya#m% phalam% bhavati va# na va# 26 yasya pra#g eva vidita# sarva#rtha#na#m anityata# nuded vr%ddhisamr%ddhi# sa pratiku#le nr%pa#tmaja 27 uttha#tavyam% ja#gr%tavyam% yoktavyam% bhu#tikarmasu bhavis%yati#ty eva manah% kr%tva# satatam avyathaih% man*gala#ni puraskr%tya bra#hman%aish ceshvaraih% saha 28 pra#jn~asya nr%pater a#shu vr%ddhir bhavati putraka abhivartati laks%mi#s tam% pra#ci#m iva diva#karah% 29 nidarshana#ny upa#ya#m%sh ca bahu#ny uddhars%an%a#ni ca anudarshita ru#po 'si pashya#mi kuru paurus%am purus%a#rtham abhipretam% sama#hartum iha#rhasi 30 kruddha#m*l lubdha#n pariks%i#n%a#n avaks%ipta#n vima#nita#n spardhinash caiva ye ke cit ta#n yukta upadha#raya 31 etena tvam% praka#ren%a mahato bhetsyase gan%a#n maha#vega ivoddhu#to ma#tarishva# bala#haka#n 32 tes%a#m agraprada#yi# sya#h% kalyottha#yi# priyam%vadah% te tva#m% priyam% karis%yanti puro dha#syanti ca dhruvam 33 yadaiva shatrur ja#ni#ya#t sapatnam% tyaktaji#vitam tadaiva#sma#d udvijate sarpa#d veshma gata#d iva 34 tam% viditva# para#kra#ntam% vashe na kurute yadi nirva#dair nirvaded enam antatas tad bhavis%yati 35 nirva#da#d a#spadam% labdhva# dhanavr%ddhir bhavis%yati dhanavantam% hi mitra#n%i bhajante ca#shrayanti ca 36 sphalita#rtham% punas ta#ta sam%tyajanty api ba#ndhava#h% apy asminn a#shrayante ca jugupsanti ca ta#dr%sham 37 shatrum% kr%tva# yah% saha#yam% vishva#sam upagacchati atah% sam%bha#vyam evaitad yad ra#jyam% pra#pnuya#d iti | | 1 [m] naiva ra#jn~a# darah% ka#ryo ja#tu kasya#m% cid a#padi atha ced api di#rn%ah% sya#n naiva varteta di#rn%avat 2 di#rn%am% hi dr%s%t%va# ra#ja#nam% sarvam eva#nudi#ryate ra#s%t%ram% balam ama#tya#sh ca pr%thak kurvanti te matim 3 shatru#n eke prapadyante prajahaty apare punah% anv eke prajihi#rs%anti ye purasta#d vima#nita#h% 4 ya eva#tyanta suhr%das ta enam% paryupa#sate ashaktayah% svasti ka#ma# baddhavatsa# id%a# iva shocantam anushocanti prati#ta#n iva ba#ndhava#n 5 api te pu#jita#h% pu#rvam api te suhr%do mata#h% ye ra#s%t%ram abhimanyante ra#jn~o vyasanam i#yus%ah% ma# di#daras tvam% suhr%do ma# tva#m% di#rn%am% praha#sis%uh% 6 prabha#vam% paurus%am% buddhim% jijn~a#santya# maya# tava ullapantya# sama#shva#sam% balava#n iva durbalam 7 yady etat sam%vija#na#si yadi samyag bravi#my aham kr%tva#saumyam iva#tma#nam% jaya#yottis%t%ha sam%jaya 8 asti nah% koshanicayo maha#n aviditas tava tam aham% veda na#nyas tam upasam%pa#daya#mi te 9 santi naikashata# bhu#yah% suhr%das tava sam%jaya sukhaduh%khasaha# vi#ra shata#rha# anivartinah% 10 ta#dr%sha# hi saha#ya# vai purus%asya bubhu#s%atah% i#s%ad ujjihatah% kim% cit saciva#h% shatrukarshana#h% 11 kasya tv i#dr%shakam% va#kyam% shrutva#pi svalpa cetasah% tamo na vyapahanyeta sucitra#rtha pada#ks%aram 12 udake dhu#r iyam% dha#rya# sartavyam% pravan%e maya# yasya me bhavati# netri# bhavis%yad bhu#tadarshini# 13 aham% hi vacanam% tvattah% shushru#s%ur apara#param kim% cit kim% cit prativadam%s tu#s%n%i#m a#sam% muhur muhuh% 14 atr%pyann amr%tasyeva kr%cchra#l labdhasya ba#ndhava#t udyaccha#my es%a shatru#n%a#m% niyama#ya jaya#ya ca 15 sadashva iva sa ks%iptah% pran%unno va#kyasa#yakaih% tac caka#ra tatha# sarvam% yatha#vad anusha#sanam 16 idam uddhars%an%am% bhi#mam% tejovardhanam uttamam ra#ja#nam% shra#vayen mantri# si#dantam% shatrupi#d%itam 17 jayo na#metiha#so 'yam% shrotavyo vijigi#s%un%a# mahi#m% vijayate ks%ipram% shrutva# shatru#m%sh ca mardati 18 idam% pum%savanam% caiva vi#ra#jananam eva ca abhi#ks%n%am% garbhin%i# shrutva# dhruvam% vi#ram% praja#yate 19 vidya# shu#ram% tapah% shu#ram% damashu#ram% tapasvinam bra#hmya# shriya# di#pyama#nam% sa#dhuva#dena sam%matam 20 arcis%mantam% balopetam% maha#bha#gam% maha#ratham dhr%s%t%avantam ana#dhr%s%yam% jeta#ram apara#jitam 21 niyanta#ram asa#dhu#na#m% gopta#ram% harma ca#rin%a#m tadartham% ks%atriya# su#te vi#ram% satyapara#kramam | | 1 [k] arjunam% keshava bru#ya#s tvayi ja#te sma su#take upopavis%t%a# na#ri#bhir a#shrame pariva#rita# 2 atha#ntariks%e va#g a#si#d divyaru#pa# manorama# sahasra#ks%asamah% kunti bhavis%yaty es%a te sutah% 3 es%a jes%yati sam%gra#me kuru#n sarva#n sama#gata#n bhi#masenadviti#yash ca lokam udvartayis%yati 4 putras te pr%thivi#m% jeta# yashash ca#sya divaspr%sham hatva# kuru#n gra#majanye va#sudevasaha#yava#n 5 pitryam am%sham% pranas%t%am% ca punar apy uddharis%yati bhra#tr%bhih% sahitah% shri#ma#m%s tri#n medha#n a#haris%yati 6 tam% satyasam%dham% bi#bhatsum% savyasa#cinam acyuta yatha#ham evam% ja#na#mi balavantam% dura#sadam tatha# tad astu da#sha#rha yatha# va#g abhyabha#s%ata 7 dharmash ced asti va#rs%n%eya tatha# satyam% bhavis%yati tvam% ca#pi tat tatha# kr%s%n%a sarvam% sam%pa#dayis%yasi 8 na#ham% tad abhyasu#ya#mi yatha# va#g abhyabha#s%ata namo dharma#ya mahate dharmo dha#rayati praja#h% 9 etad dhanam%jayo va#cyo nityodyukto vr%kodarah% yadartham% ks%atriya# su#te tasya ka#lo 'yam a#gatah% na hi vairam% sama#sa#dya si#danti purus%ars%abha#h% 10 vidita# te sada# buddhir bhi#masya na sa sha#myati ya#vadantam% na kurute shatru#n%a#m% shatrukarshan%ah% 11 sarvadharmavishes%ajn~a#m% snus%a#m% pa#n%d%or maha#tmanah% bru#ya# ma#dhava kalya#n%i#m% kr%s%n%a#m% kr%s%n%a yashasvini#m 12 yuktam etan maha#bha#ge kule ja#te yashasvini yan me putres%u sarves%u yatha#vat tvam avartitha#h% 13 ma#dri#putrau ca vaktavyau ks%atradharmarata#v ubhau vikramen%a#rjita#n bhoga#n vr%n%i#tam% ji#vita#d api 14 vikrama#dhigata# hy artha#h% ks%atradharmen%a ji#vatah% mano manus%yasya sada# pri#n%anti purus%ottama 15 yac ca vah% preks%ama#n%a#na#m% sarvadharmopaca#yini# pa#n~ca#li# parus%a#n%y ukta# ko nutat ks%antum arhati 16 na ra#jyaharan%am% duh%kham% dyu#te ca#pi para#jayah% pravra#janam% suta#na#m% va# na me tadduh%khaka#ran%am 17 yat tu sa# br%hati# shya#ma# sabha#ya#m% rudati# tada# ashraus%i#t parus%a# va#cas tan me duh%khataram% matam 18 stri# dharmin%i# vara#roha# ks%atradharmarata# sada# na#dhyagacchat tada# na#tham% kr%s%n%a# na#thavati# sati# 19 tam% vai bru#hi maha#ba#ho sarvashastrabhr%ta#m% varam arjunam% purus%avya#ghram% draupadya#h% padavi#m% cara 20 viditau hi tava#tyantam% kruddha#v iva yama#ntakau bhi#ma#rjunau nayeta#m% hi deva#n api para#m% gatim 21 tayosh caitad avajn~a#nam% yat sa# kr%s%n%a# sabha# gata# duh%sha#sanash ca yad bhi#mam% kat%uka#ny abhyabha#s%ata pashyata#m% kuruvi#ra#n%a#m% tac ca sam%sma#rayeh% punah% 22 pa#n%d%ava#n kushalam% pr%ccheh% saputra#n kr%s%n%aya# saha ma#m% ca kushalini#m% bru#ya#s tes%u bhu#yo jana#rdana aris%t%am% gaccha pantha#nam% putra#n me paripa#laya 23 abhiva#dya#tha ta#m% kr%s%n%ah% kr%tva# ca#bhipradaks%in%am nishcakra#ma maha#ba#huh% sim%hakhela gatis tatah% 24 tato visarjaya#m a#sa bhi#s%ma#di#n kurupum%gava#n a#ropya ca rathe karn%am% pra#ya#t sa#tyakina# saha 25 tatah% praya#te da#sha#rhe kuravah% sam%gata# mithah% jajalpur mahad a#shcaryam% keshave parama#dbhutam 26 pramu#d%ha# pr%thivi# sarva# mr%tyupa#shasita# kr%ta# duryodhanasya ba#lishya#n naitad asti#ti ca#bruvan 27 tato nirya#ya nagara#t prayayau purus%ottamah% mantraya#m a#sa ca tada# karn%ena suciram% saha 28 visarjayitva# ra#dheyam% sarvaya#davanandanah% tato javena mahata# tu#rn%am ashva#n acodayat 29 te pibanta iva#ka#sham% da#ruken%a pracodita#h% haya# jagmur maha#vega# manoma#rutaram%hasah% 30 te vyati#tya tam adhva#nam% ks%ipram% shyena# iva#shuga#h% uccaih% su#ryam upaplavyam% sha#rn*gadhanva#nam a#vahan | | 1 [v] kuntya#s tu vacanam% shrutva# bhi#s%madron%au maha#rathau duryodhanam idam% va#kyam u#catuh% sha#sana#tigam 2 shrutam% te purus%avya#ghra kuntya#h% kr%s%n%asya sam%nidhau va#kyam arthavad avyagram uktam% dharmyam anuttamam 3 tat karis%yanti kaunteya# va#sudevasya sam%matam na hi te ja#tu sha#myerann r%te ra#jyena kaurava 4 kleshita# hi tvaya# pa#rtha# dharmapa#shasita#s tada# sabha#ya#m% draupadi# caiva taish ca tan mars%itam% tava 5 kr%ta#stram% hy arjunam% pra#pya bhi#mam% ca kr%tanishramam ga#n%d%i#vam% ces%udhi# caiva ratham% ca dhvajam eva ca saha#yam% va#sudevam% ca na ks%am%syati yudhis%t%hirah% 6 pratyaks%am% te maha#ba#ho yatha# pa#rthena dhi#mata# vira#t%anagare pu#rvam% sarve sma yudhi nirjita#h% 7 da#nava#n ghorakarma#n%o niva#takavaca#n yudhi raudram astram% sama#dha#ya dagdhava#n astravahnina# 8 karn%aprabhr%tayash ceme tvam% ca#pi kavaci# rathi# moks%ita# ghos%aya#tra#ya#m% parya#ptam% tannidarshanam 9 prasha#mya bharatashres%t%ha bhra#tr%bhih% saha pa#n%d%avaih% raks%ema#m% pr%thivi#m% sarva#m% mr%tyor dam%s%t%ra#ntaram% gata#m 10 jyes%t%ho bhra#ta# dharmashi#lo vatsalah% shlaks%n%ava#k shucih% tam% gaccha purus%avya#ghram% vyapani#yeha kilbis%am 11 dr%s%t%ash cet tvam% pa#n%d%avena vyapani#tashara#sanah% prasannabhrukut%ih% shri#ma#n kr%ta# sha#ntih% kulasya nah% 12 tam abhyetya saha#ma#tyah% paris%vajya nr%pa#tmajam abhiva#daya ra#ja#nam% yatha#pu#rvam arim%dama 13 abhiva#dayama#nam% tva#m% pa#n%ibhya#m% bhi#ma pu#rvajah% pratigr%hn%a#tu sauha#rda#t kunti#putro yudhis%t%hirah% 14 sim%haskandhoru ba#hus tva#m% vr%tta#yatamaha#bhujah% paris%vajatu ba#hubhya#m% bhi#mah% praharata#m% varah% 15 sim%hagri#vo gud%a#keshas tatas tva#m% pus%kareks%an%ah% abhiva#dayata#m% pa#rthah% kunti#putro dhanam%jayah% 16 a#shvineyau naravya#ghrau ru#pen%a#pratimau bhuvi tau ca tva#m% guruvat premn%a# pu#jaya# pratyudi#yata#m 17 mun~cantv a#nandaja#shru#n%i da#sha#rha pramukha# nr%pa#h% sam%gaccha bhra#tr%bhih% sa#rdham% ma#nam% sam%tyajya pa#rthiva 18 prasha#dhi pr%thivi#m% kr%tsna#m% tatas tam% bhra#tr%bhih% saha sama#lin*gya ca hars%en%a nr%pa# ya#ntu parasparam 19 alam% yuddhena ra#jendra suhr%da#m% shr%n%u ka#ran%am dhruvam% vina#sho yuddhe hi ks%atriya#n%a#m% pradr%shyate 20 jyoti#m%s%i pratiku#la#ni da#run%a# mr%gapaks%in%ah% utpa#ta# vividha# vi#ra dr%shyante ks%atrana#shana#h% 21 vishes%ata iha#sma#kam% nimitta#ni vina#shane ulka#bhir hi pradi#pta#bhir vadhyate pr%tana# tava 22 va#hana#ny aprahr%s%t%a#ni rudanti#va visha#m% pate gr%dhra#s te paryupa#sante sainya#ni ca samantatah% 23 nagaram% na yatha#pu#rvam% tatha# ra#janiveshanam shiva#sh ca#shiva nirghos%a# di#pta#m% sevanti vai disham 24 kuru va#kyam% pitur ma#tur asma#kam% ca hitais%in%a#m tvayy a#yatto maha#ba#ho shamo vya#ya#ma eva ca 25 na cet karis%yasi vacah% suhr%da#m arikarshana tapsyase va#hini#m% dr%s%t%va# pa#rtha ba#n%aprapi#d%ita#m 26 bhi#masya ca maha#na#dam% nadatah% shus%min%o ran%e shrutva# smarta#si me va#kyam% ga#n%d%i#vasya ca nisvanam yady etad apasavyam% te bhavis%yati vaco mama | | 1 [v] evam uktas tu vimana#s tiryagdr%s%t%ir adhomukhah% sam%hatya ca bhruvor madhyam% na kim% cid vya#jaha#ra ha 2 tam% vai vimanasam% dr%s%t%va# sam%preks%ya#nyonyam antika#t punar evottaram% va#kyam uktavantau narars%abhau 3 shushru#s%um anasu#yam% ca brahman%yam% satyasam%garam pratiyotsya#mahe pa#rtham ato duh%khataram% nu kim 4 ashvattha#mni yatha# putre bhu#yo mama dhanam%jaye bahuma#nah% paro ra#jan sam%natish ca kapidhvaje 5 tam% cet putra#t priyataram% pratiyotsye dhanam%jayam ks%atradharmam anus%t%ha#ya dhig astu ks%atraji#vika#m 6 yasya loke samo na#sti kash cid anyo dhanurdharah% matprasa#da#t sa bi#bhatsuh% shreya#n anyair dhanurdharaih% 7 mitradhrug dus%t%abha#vash ca na#stiko 'tha#nr%juh% shat%hah% na satsu labhate pu#ja#m% yajn~e mu#