1 [viraTa] kimarthaM pANDavazreSTha bhAryAM duhitaraM mama pratigrahItuM nemAM tvaM mayA dattAm ihecchasi 2 [arj] antaHpure 'ham uSitaH sadA pazyan sutAM tava rahasyaM ca prakAzaM ca vizvastA pitRvan mayi 3 priyo bahumataz cAhaM nartako gItakovidaH AcAryavac ca mAM nityaM manyate duhitA tava 4 vahaH sthayA tayA rAjan saha saMvatsaroSitaH ati zaGkA bhavet sthAne tava lokasya cAbhibho 5 tasmAn nimantraye tvAhaM duhituH pRthivIpate zuddho jitendriyo dAntas tasyAH zuddhiH kRtA mayA 6 snuSAyA duhitur vApi putre cAtmani vA punaH atra zaGkAM na pazyAmi ten azuddhir bhaviSyati 7 abhiSaGgAd ahaM bhIto mithyAcArAt paraMtapa snuSArtham uttarAM rAjan pratigRhNAmi te sutAm 8 svasrIyo vAsudevasya sAkSAd deva zizur yathA dayitaz cakrahastasya bAla evAstra kovidaH 9 abhimanyur mahAbAhuH putro mama vizAM patau jAmAtA tava yukto vai bhartA ca duhitus tava 10 [virATa] upapannaM kuruzreSThe kuntIputre dhanaMjaye ya evaM dharmanityaz ca jAtajJAnaz ca pANDavaH 11 yatkRtyaM manyase pArtha kriyatAM tadanantaram sarve kAmAH samRddhA me saMbandhI yasya me 'rjunaH 12 [vai] evaM bruvati rAjendre kuntIputro yudhiSThiraH anvajAnAt sa saMyogaM samaye matsyapArthayoH 13 tato mitreSu sarveSu vAsudeve ca bhArata preSayAm Asa kaunteyo virATaz ca mahIpatiH 14 tatas trayodaze varSe nivRtte paJca pANDavAH upaplavye virATasya samapadyanta sarvazaH 15 tasmin vasaMz ca bIbhatsur AninAya janArdanam Anartebhyo 'pi dAzArhAn abhimanyuM ca pANDavaH 16 kAzirAjaz ca zaibyaz ca prIyamANau yudhiSThire akSauhiNIbhyAM sahitAv Agatau pRthivIpate 17 akSauhiNyA ca tejasvI yajJaseno mahAbalaH draupadyAz ca sutA vIrAH zikhaNDI cAparAjitaH 18 dhRSTadyumnaz ca durdharSaH sava zastrabhRtAM varaH samastAkSauhiNI pAlA yajvAno bhUridakSiNAH sarve zastrAstrasaMpannAH sarve zUrAs tanutyajaH 19 tAn AgatAn abhiprekSya matsyo dharmabhRtAM varaH prIto 'bhavad duhitaraM dattvA tAm abhimanyave 20 tataH prayupayAteSu pArthiveSu tatas tataH tatrAgamad vAsudeva vanamAlI halAyudhaH kRtavarmA ca hArdikyo yuyudhAnaz ca sAtyakiH 21 anAdhRSTis tathAkrUraH sAmbo nizaTha eva ca abhimanyum upAdAya saha mAtrA paraMtapAH 22 indrasenAdayaz caiva rathais taiH susamAhitaiH AyayuH sahitAH sarve parisaMvatsaroSitAH 23 dazanAgasahasrANi hayAnAM ca zatAyutam rathAnAm arbudaM pUrNaM nikharvaM ca padAtinAm 24 vRSNyandhakAz ca bahavo bhojAz ca paramaujasaH anvyayur vRSNizArdUlaM vAsudevaM mahAdyutim 25 pAribarhaM dadau kRSNaH pANDavAnAM mahAtmanAm striyo ratnAni vAsAMsi pRthakpRthag anekazaH tato vivAho vidhivad vavRte matsyapArthayoH 26 tataH zaGkhAz ca bheryaz ca gomukhADambarAs tathA pArthaiH saMyujyamAnasya nedur matsyasya vezmani 27 uccAvacAn mRgAJ jaghnur medhyAMz ca zatazaH pazUn surA maireya pAnAni prabhUtAny abhyahArayan 28 gAyanAkhyAna zIlAz ca naTA vaitAlikAs tathA stuvantas tAn upAtiSThan sUtAz ca saha mAgadhaiH 29 sudeSNAM ca puraskRtya matsyAnAM ca varastriyaH Ajagmuz cArusarvAGgyaH sumRSTamaNikuNDalAH 30 varNopapannAs tA nAryo rUpavatyaH svalaM kRtAH sarvAz cAbhyabhavat kRSNA rUpeNa yazasA zriyA 31 parivAryottarAM tAs tu rAjaputrIm alaM kRtAm sutAm iva mahendrasya puraskRtyopatasthire 32 tAM pratyagRhNAt kaunteyaH sutasyArthe dhanaMjayaH saubhadrasyAnavadyAGgIM virATa tanayAM tadA 33 tatrAtiSThan mahArAjo rUpam indrasya dhArayan snuSAM tAM pratijagrAha kuntIputro yudhiSThiraH 34 pratigRhya ca tAM pArthaH puraskRtya janArdanam vivAhaM kArayAm Asa saubhadrasya mahAtmanaH 35 tasmai sapta sahasrANi hayAnAM vAtaraMhasAm dve ca nAgazate mukhye prAdAd bahudhanaM tadA 36 kRte vivAhe tu tadA dharmaputro yudhiSThiraH brAhmaNebhyo dadau vittaM yad upAharad acyutaH 37 gosahasrANi ratnAni vastrANi vividhAni ca bhUSaNAni ca mukhyAni yAnAni zayanAni ca 38 tan mahotsava saMkAzaM hRSTapuSTa janAvRtam nagaraM matsyarAjasya zuzubhe bharatarSabha | 1 [j] kathaM virATanagare mama pUrvapitAmahAH ajJAtavAsam uSitA duryodhana bhayArditAH 2 tathA tu sa varAm*l labdhvA dharmAdharmabhRtAM varaH gatvAzramaM brAhmaNebhya Acakhyau sarvam eva tat 3 kathayitvA tu tat sarvaM brAhmaNebhyo yudhiSThiraH araNI sahitaM tasmai brAhmaNAya nyavedayat 4 tato yudhiSThiro rAjA dharmaputro mahAmanAH saMnivartyAnujAn sarvAn iti hovAca bhArata 5 dvAdazemAni varSANi rASTrAd viproSitA vayam trayodazo 'yaM saMprAptaH kRcchraH paramadurvasaH 6 sa sAdhu kaunteya ito vAsam arjuna rocaya yatremA vasatIH sarvA vasemAviditAH paraiH 7 tasyaiva varadAnena dharmasya manujAdhipa ajJAtA vicariSyAmo narANA bharatarSabha 8 kiM tu vAsAya rASTrANi kIrtayiSyAmi kAni cit ramaNIyAni guptAni teSAM kiM cit sma rocaya 9 santi ramyA janapadA bahv annAH paritaH kurUn pAJcAlAz cedimatsyAz ca zUrasenAH paTaccarAH dazArNA nava rASTraM ca mallAH zAlva yugaMdharAH 10 eteSAM katamo rAjan nivAsas tava rocate vatsyAmo yatra rAjendra saMvatsaram imaM vayam 11 evam etan mahAbAho yathA sa bhagavAn prabhuH abravIt sarvabhUtezas tat tathA na tad anyathA 12 avazyaM tv eva vAsArthaM ramaNIyaM zivaM sukham saMmantrya sahitaiH sarvair draSTavyam akutobhayam 13 matsyo virATo balavAn abhirakSet sa pANDavAn dharmazIlo vadAnyaz ca vRddhaz ca sumahAdhanaH 14 virATanagare tAta saMvatsaram imaM vayam kurvantas tasya karmANi vihariSyAma bhArata 15 yAni yAni ca karmANi tasya zakSyAmahe vayam kartuM yo yat sa tat karma bravItu kurunandanAH 16 naradeva kathaM karma rASTre tasya kariSyasi virATa nRpateH sAdho raMsyase kena karmaNA 17 mRdur vadAnyo hrImAMz ca dhArmikaH satyavikramaH rAjaMs tvam ApadA kliSTaH kiM kariSyasi pANDava 18 na duHkham ucitaM kiM cid rAjan veda yathA janaH sa imAm ApadaM prApya kathaM ghorAM tariSyasi 19 zRNudhvaM yat kariSyAmi karma vai kurunandanAH virATam anusaMprApya rAjAnaM puruSarSabham 20 sabhAstAro bhaviSyAmi tasya rAjJo mahAtmanaH kaGko nAma dvijo bhUtvA matAkSaH priya devitA 21 vaiDUryAn kAJcanAn dAntAn phalair jyotI rasaiH saha kRSNAkSAm*l lohitAkSAMz ca nirvartsyAmi manoramAn 22 AsaM yudhiSThirasyAhaM purA prANasamaH sakhA iti vakSyAmi rAjAnaM yadi mAm anuyokSyate 23 ity etad vo mayAkhyAtaM vihariSyAmy ahaM yathA vRkodara virATe tvaM raMsyase kena karmaNA | 1 [bhm] paurogavo bruvANo 'haM ballavo nAma nAmataH upasthAsyAmi rAjAnaM virATam iti me matiH 2 sUpAnasya kariSyAmi kuzalo 'smi mahAnase kRtapUrvANi yair asya vyaJjanAni suzikSitaiH tAn apy abhibhaviSyAmi prItiM saMjanayann aham 3 AhariSyAmi dArUNAM nicayAn mahato 'pi ca tat prekSya vipulaM karma rAjA prIto bhaviSyati 4 dvipA vA balino rAjan vRSabhA vA mahAbalAH vinigrAhyA yadi mayA nigrahISyAmi tAn api 5 ye ca ke cin niyotsyanti samAjeSu niyodhakAH tAn ahaM nihaniSyAmi prItiM tasya vivardhayan 6 na tv etAn yudhyamAnAM vai haniSyAmi kathaM cana tathaitAn pAtayiSyAmi yathA yAsyanti na kSayam 7 ArAliko govikartA sUpakartA niyodhakaH AsaM yudhiSThirasyAham iti vakSyAmi pRcchataH 8 AtmAnam AtmanA rakSaMz cariSyAmi vizAM pate ity etat pratijAnAmi vihariSyAmy ahaM yathA 9 yam agnir brAhmaNo bhUtvA samAgacchan nRNAM varam didhakSuH khANDavaM dAvaM dAzArha sahitaM purA 10 mahAbalaM mahAbAhum ajitaM kurunandanam so 'yaM kiM karma kaunteyaH kariSyati dhanaMjayaH 11 yo 'yam AsAdya taM tAvaM tarpayAm Asa pAvakam vijityaika rathenendraM hatvA pannagarakSasAn zreSThaH pratiyudhAM nAma so 'rjunaH kiM kariSyati 12 sUryaH prapatatAM zreSTho dvipadAM brAhmaNo varaH AzIviSaz ca sarpANAm agnis tejasvinAM varaH 13 AyudhAnAM varo varjaH kakudmI ca gavAM varaH hradAnAm udadhiH zreSThaH parjanyo varSatAM varaH 14 dhRtarASTraz ca nAgAnAM hastiSv airAvato varaH putraH priyANAm adhiko bhAryA ca suhRdAM varA 15 yathaitAni viziSTAni jAtyAM jAtyAM vRkodara evaM yuvA guDAkezaH zreSThaH sarvadhanurmatAm 16 so 'yam indrAd anavaro vAsudevAc ca bhArata gANDIvadhanvA zvetAzvo bIbhatsuH kiM kariSyati 17 uSitvA paJcavarSANi sahasrAkSasya vezmani divyAny astrANy avAptAni devarUpeNa bhAsvatA 18 yaM manye dvAdazaM rudram AdityAnAM trayodazam yasya bAhU samau dIrghau jyA ghAtakaThina tvacau dakSiNe caiva savye ca gavAm iva vahaH kRtaH 19 himavAn iva zailAnAM samudraH saritAm iva tridazAnAM yathA zakro vasUnAm iva havyavAH 20 mRgANAm iva zArdUlo garuDaH patatAm iva varaH saMnahyamAnAnAm arjunaH kiM kariSyati 21 pratijJAM SaNDhako 'smIti kariSyAmi mahIpate jyA ghAtau hi mahAntau me saMvartuM nRpa duSkarau 22 karNayoH pratimucyAhaM kuNDale jvalanopame veNI kRtaziro rAjan nAmnA caiva bRhannaDA 23 paThann AkhyAyikAM nAma strIbhAvena punaH punaH ramayiSye mahIpAlam anyAMz cAntaHpure janAn 24 gItaM nRttaM vicitraM ca vAditraM vividhaM tathA zikSayiSyAmy ahaM rAjan virATa bhavane striyaH 25 prajAnAM samudAcAraM bahu karmakRtaM vadan chAdayiSyAmi kaunteya mAyayAtmAnam AtmanA 26 yudhiSThirasya gehe 'smi draupadyAH paricArikA uSitAsmIti vakSyAmi pRSTo rAjJA ca bhArata 27 etena vidhinA channaH kRtakena yathA nalaH vihariSyAmi rAjendra virATa bhavane sukham | 1 [vai] kiM tvaM nakula kurvANas tatra tAta cariSyasi sukumAraz ca zUraz ca darzanIyaH sukhocitaH 2 azvabandho bhaviSyAmi virATa nRpater aham granthiko nAma nAmnAhaM karmaitat supriyaM mama 3 kuzalo 'smy azvazikSAyAM tathaivAzvacikitsite priyAz ca satataM me 'zvAH kururAja yathA tava 4 ye mAm AmantrayiSyanti virATanagare janAH tebhya evaM pravakSyAmi vihariSyAmy ahaM yathA 5 sahadeva kathaM tasya samIpe vihariSyasi kiM vA tvaM tAta kurvANaH pracchanno vicariSyasi 6 gosaMkhyAtA bhaviSyAmi virATasya mahIpateH pratiSeddhA ca dogdhA ca saMkhyAne kuzalo gavAm 7 tantipAla iti khyAto nAmnA viditam astu te nipuNaM ca cariSyAmi vyetu te mAnaso jvaraH 8 ahaM hi bhavatA goSu satataM prakRtaH purA tatra me kauzalaM karma avabuddhaM vizAM pate 9 lakSaNaM caritaM cApi gavAM yac cApi maGgalam tat sarvaM me suviditam anyac cApi mahIpate 10 vRSabhAn api jAnAmi rAjan pUjita lakSaNAn yeSAM mUtram upAghrAya api vandhyA prasUyate 11 so 'ham evaM cariSyAmi prItir atra hi me sadA na ca mAM vetsyati paras tat te rocatu pArthiva 12 iyaM tu naH priyA bhAryA prANebhyo 'pi garIyasI mAteva paripAlyA ca pUjyA jyeSTheva ca svasA 13 kena sma karmaNA kRSNA draupadI vicariSyati na hi kiM cid vijAnAti karma kartuM yathA striyaH 14 sukumArI ca bAlA ca rAjaputrI yazasvinI pativratA mahAbhAgA kathaM nu vicariSyati 15 mAlyagandhAn alaMkArAn vastrANi vividhAni ca etAny evAbhijAnAti yato jAtA hi bhAminI 16 sairandhryo 'rakSitA loke bhujiSyAH santi bhArata naivam anyAH striyo yAnti iti lokasya nizcayaH 17 sAhaM bruvANA sairandhrI kuzalA kezakarmaNi AtmaguptA cariSyAmi yan mAM tvam anupRcchasi 18 sudeSNAM pratyupasthAsye rAjabhAryAM yazasvinIm sA rakSiSyati mAM prAptAM mA te bhUd duHkham IdRzam 19 [y] kalyANaM bhASase kRSNe kule jAtA yathA vadet na pApam abhijAnAsi sAdhu sAdhvI vrate sthitA | 1 [y] karmANy uktAni yuSmAbhir yAni tAni kariSyatha mama cApi yathAbuddhirucitAni vinizcayAt 2 purohito 'yam asmAkam agnihotrANi rakSatu sUdapaurogavaiH sArdhaM drupadasya nivezane 3 indrasena mukhAz ceme rathAn AdAya kevalAn yAntu dvAravatIM zIghram iti me vartate matiH 4 imAz ca nAryo draupadyAH sarvazaH paricArikAH pAJcAlAn eva gacchantu sUdapaurogavaiH saha 5 sarvair api ca vaktavyaM na prajJAyanta pANDavAH gatA hy asmAn apAkIrya sarve dvaitavanAd iti 6 vidite cApi vaktavyaM suhRdbhir anurAgataH ato 'ham api vakSyAmi hetumAtraM nibodhata 7 hantemAM rAjavasatiM rAjaputrA bravImi vaH yathA rAjakulaM prApya caran preSyo na riSyati 8 durvasaM tv eva kauravyA jAnatA rAjavezmani amAnitaiH sumAnArhA ajJAtaiH parivatsaram 9 diSTa dvAro labhed dvAraM na ca rAjasu vizvaset tad evAsanam anvicched yatra nAbhiSajet paraH 10 nAsya yAnaM na paryaGkaM na pIThaM na jagaM ratham Arohet saMmato 'smIti sa rAjavasatiM vaset 11 atha yatrainam AsInaM zaGkeran duSTacAriNaH na tatropavizej jAtu sa rAjavasatiM vaset 12 na cAnuziSyed rAjAnam apRcchantaM kadA cana tUSNIM tv enam upAsIta kAle samabhipUjayan 13 asUyanti hi rAjAno janAn anRtavAdinaH tathaiva cAvamanyante mantriNaM vAdinaM mRSA 14 naiSAM dAreSu kurvIta maitrIM prAjJaH kathaM cana antaHpura carA ye ca dveSTi yAnahitAz ca ye 15 vidite cAsya kurvIta karyANi sulaghUny api evaM vicarato rAjJo na kSatir jAyate kva cit 16 yatnAc copacared enam agnivad devavac ca ha anRtenopacIrNo hi hiMsyAd enam asaMzayam 17 yac ca bhartAnuyuJjIta tad evAbhyanuvartayet pramAdam avalehAM ca kopaM ca parivarjayet 18 samarthanAsu sarvAsu hitaM ca priyam eva ca saMvarNayet tad evAsya priyAd api hitaM vadet 19 anukUlo bhavec cAsya sarvArtheSu kathAsu ca apriyaM cAhitaM yat syAt tad asmai nAnuvarNayet 20 nAham asya priyo 'smIti matvA seveta paNDitaH apramattaz ca yattaz ca hitaM kuryAt priyaM ca yat 21 nAsyAniSTAni seveta nAhitaiH saha saMvaset svasthAnAn na vikampeta sa rAjavasatiM vaset 22 dakSiNaM vAtha vAmaM vA pArzvam AsIta paNDitaH rakSiNAM hy AttazastrANAM sthAnaM pazcAd vidhIyate nityaM vipratiSiddhaM tu purastAd AsanaM mahat 23 na ca saMdarzane kiM cit pravRddham api saMjapet api hy etad daridrANAM vyalIka sthAnam uttamam 24 na mRSAbhihitaM rAjJo manuSyeSu prakAzayet yaM cAsUyanti rAjAnaH puruSaM na vadec ca tam 25 zUro 'smIti na dRptaH syAd buddhimAn iti vA punaH priyam evAcaran rAjJaH priyo bhavati bhogavAn 26 aizvaryaM prApya duSprApaM priyaM prApya ca rAjataH apramatto bhaved rAjJaH priyeSu ca hiteSu ca 27 yasya kopo mahAbAdhaH prasAdaz ca mahAphalaH kas tasya manasApIcched anarthaM prAjJasaMmataH 28 na cauSThau nirbhujej jAtu na ca vAkyaM samAkSipet sadA kSutaM ca vAtaM ca SThIvanaM cAcarec chanaiH 29 hAsyavastuSu cApy asya vartamAneSu keSu cit nAtigADhaM prahRSyeta na cApy unmattavad dhaset 30 na cAtidhairyeNa cared gurutAM hi vrajet tathA smitaM tu mRdupUrveNa darzayeta prasAdajam 31 lAbhe na harSayed yas tu na vyathed yo 'vamAnitaH asaMmUDhaz ca yo nityaM sa rAjavasatiM vaset 32 rAjAnaM rAjaputraM vA saMvartayati yaH sadA amAtyaH paNDito bhUtvA sa ciraM tiSThati zriyam 33 pragRhItaz ca yo 'mAtyo nigRhItaz ca kAraNaiH na nirbadhnAti rAjAnaM labhate pragrahaM punaH 34 pratyakSaM ca parokSaM ca guNavAdI vicakSaNaH upajIvI bhaved rAjJo viSaye cApi yo vaset 35 amAtyo hi balAd bhoktuM rAjAnaM prArthayet tu yaH na sa tiSThec ciraM sthAnaM gacchec ca prANasaMzayam 36 zreyaH sadAtmano dRSTvA paraM rAjJA na saMvadet vizeSayen na rAjAnaM yogyA bhUmiSu sarvadA 37 amlAno balavAJ zUraz chAyevAnapagaH sadA satyavAdI mRdur dAntaH sa rAjavasatiM vaset 38 anyasmin preSyamANe tu purastAd yaH samutpatet ahaM kiM karavANIti sa rAjavasatiM vaset 39 uSNe vA yadi vA zIte rAtrau vA yadi vA divA AdiSTo na vikalpeta sa rAjavasatiM vaset 40 yo vai gRhebhyaH pravasan priyANAM nAnusaMsmaret duHkhena sukham anvicchet sa rAjavasatiM vaset 41 samaveSaM na kurvIta nAtyuccaiH saMnidhau haset mantraM na bahudhA kuryAd evaM rAjJaH priyo bhavet 42 na karmaNi niyuktaH san dhanaM kiM cid upaspRzet prApnoti hi haran dravyaM bandhanaM yadi vA vadham 43 yAnaM vastram alaMkAraM yac cAnyat saMprayacchati tad eva dhArayen nityam evaM priyataro bhavet 44 saMvatsaram imaM tAta tathA zIlA bubhUSavaH atha svaviSayaM prApya yathAkAmaM cariSyatha 45 anuziSTAH sma bhadraM te naitad vaktAsti kaz cana kuntIm Rte mAtaraM no viduraM ca mahAmatim 46 yad evAnantaraM kAryaM tad bhavAn kartum arhati tAraNAyAsya duHkhasya prasthAnAya jayAya ca 47 [vai] evam uktas tato rAjJA dhaumyo 'tha dvijasattamaH akarod vidhivat sarvaM prasthAne yad vidhIyate 48 teSAM samidhya tAn agnIn mantravac ca juhAva saH samRddhi vRddhilAbhAya pRthivI vijayAya ca 49 agniM pradakSiNaM kRtvA brAhmaNAMz ca tapodhanAn yAjJasenIM puraskRtya SaD evAtha pravavrajuH | 1 [vai] te vIrA baddhanistriMzAs tatAyudha kalApinaH baddhagodhAGguli trANAH kAlindIm abhito yayuH 2 tatas te dakSiNaM tIram anvagacchan padAtayaH vasanto giridurgeSu vanadurgeSu dhanvinaH 3 vidhyanto mRgajAtAni maheSvAsA mahAbalAH uttareNa dazArNAMs te pAJcAlAn dakSiNena tu 4 antareNa yakRllomAJ zUrasenAMz ca pANDavAH lubdhA bruvANA matsyasya viSayaM prAvizan vanAt 5 tato janapadaM prApya kRSNA rAjAnam abravIt pazyaikapadyo dRzyante kSetrANi vividhAni ca 6 vyaktaM dUre virATasya rAjadhAnI bhaviSyati vasAmeha parAM rAtriM balavAn me parizramaH 7 dhanaMjaya samudyamya pAJcAlIM vaha bhArata rAjadhAnyAM nivatsyAmo vimuktAz ca vanAditaH 8 tAm AdAyArjunas tUrNaM draupadIM gajarAD iva saMprApya nagarAbhyAzam avatArayad arjunaH 9 sa rAjadhAnIM saMprApya kaunteyo 'rjunam abravIt kvAyudhAni samAsajya pravezyAmaH puraM vayam 10 sAyudhAz ca vayaM tAta pravekSyAmaH puraM yati samudvegaM janasyAsya kariSyAmo na saMzayaH 11 tato dvAdaza varSANi praveSTavyaM vanaM punaH ekasminn api vijJAte pratijJAtaM hi nas tathA 12 iyaM kUTe manuSyendra gahahA mahatI zamI bhIma zAkhA durArohA zmazAnasya samIpataH 13 na cApi vidyate kaz cin manuSya iha pArthiva utpathe hi vane jAtA mRgavyAlaniSevite 14 samAsajyAyudhAny asyAM gacchAmo nagaraM prati evam atra yathAjoSaM vihariSyAma bhArata 15 evam uktvA sa rAjAnaM dharmAtmAnaM yudhiSThiram pracakrame nidhAnAya zastrANAM bharatarSabha 16 yena devAn manuSyAMz ca sarpAMz caikaratho 'jayat sphItAJjanapadAMz cAnyAn ajayat kurunandanaH 17 tad udAraM mahAghoSaM sapatnagaNasUdanam apajyam akarot pArtho gANDIvam abhayaMkaram 18 yena vIraH kurukSetram abhyarakSat paraMtapaH amuJcad dhanur as tasya jyAm akSayyAM yudhiSThiraH 19 pAJcAlAn yena saMgrAme bhImaseno 'jayat prabhuH pratyaSedhad bahUn ekaH sapatnAMz caiva dig jaye 20 nizamya yasya visphAraM vyadravanta raNe pare parvatasyeva dIrNasya visphoTam azaner iva 21 saindhavaM yena rAjAnaM parAmRSata cAnagha jyA pAzaM dhanur as tasya bhImaseno 'vatArayat 22 ajayat pazcimAm AzAM dhanuSA yena pANDavaH tasya maurvIm apAkarSac chUraH saMkrandano yudhi 23 dakSiNAM dakSiNAcAro dizaM yenAjayat prabhuH apajyam akarod vIraH sahadevas tadAyudham 24 khaDgAMz ca pItAn dIrghAMz ca kalApAMz ca mahAdhanAn vipAThAn kSura dhArAMz ca dhanur bhir nidadhuH saha 25 tAm upAruhya nakulo dhanUMSi nidadhat svayam yAni tasyAvakAzAni dRDharUpANy amanyata 26 yatra cApazyata sa vai tiro varSANi varSati tatra tAni dRDhaiH pAzaiH sugADhaM paryabandhata 27 zarIraM ca mRtasyaikaM samabadhnanta pANDavAH vivarjayiSyanti narA dUrAd evaM zamIm imAm AbaddhaM zavam atreti gandham AghrAya pUtikam 28 azItizata varSeyaM mAtA na iti vAdinaH kuladharmo 'yam asmAkaM pUrvair Acarito 'pi ca samAsajAnA vRkSe 'sminn iti vai vyAharanti te 29 A gopAlAvi pAlebhya AcakSANAH paraMtapAH Ajagmur nagarAbhyAzaM pArthAH zatrunibarhaNAH 30 jayo jayanto vijayo jayatseno jayadbalaH iti guhyAni nAmAni cakre teSAM yudhiSThiraH 31 tato yathApratijJAbhiH prAvizan nagaraM mahat ajJAtacaryAM vatsyanto rASTraM varSaM trayodazam | 1 [vai] tato virATaM prathamaM yudhiSThiro; rAjA sabhAyAm upaviSTum Avrajat vaiDUrya rUpAn pratimucya kAJcanAn; akSAn sa kakSe parigRhya vAsasA 2 narAdhipo rASTrapatiM yazasvinaM; mahAyazAH kaurava vaMzavardhanaH mahAnubhAvo nararAja satkRto; durAsadas tIkSNaviSo yathoragaH 3 bAlena rUpeNa nararSabho mahAn; athArci rUpeNa yathAmaras tathA mahAbhrajAlair iva saMvRto ravir; yathAnalo bhasma vRtaz ca vIryavAn 4 tam ApatantaM prasamIkSya pANDavaM; virATa rAD indum ivAbhrasaMvRtam mantridvijAn sUta mukhAn vizas tathA; ye cApi ke cit pariSat samAsate papraccha ko 'yaM prathamaM sameyivAn; anena yo 'yaM prasamIkSate sabhAm 5 na tu dvijo 'yaM bhavitA narottamaH; patiH pRthivyA iti me manogatam na cAsya dAso na ratho na kuNDale; samIpato bhrAjati cAyam indravat 6 zarIraliGgair upasUcito hy ayaM; mUrdhAbhiSikto 'yam itIva mAnasam samIpam AyAti ca me gatavyatho; yathA gajas tAmarasIM madotkaTaH 7 vitarkayantaM tu nararSabhas tadA; yidhiSThiro 'bhyetya virATam abravIt samrAD vijAnAtv iha jIvitArthinaM; vinaSTa sarvasvam upAgataM dvijam 8 ihAham icchAmi tavAnaghAntike; vastuM yathA kAmacaras tathA vibho tam abravIt svAgatam ity anantaraM; rAjA prahRSTaH pratisaMgRhANa ca 9 kAmena tAtAbhivadAmy ahaM tvAM; kasyAsi rAjJo viSayAd ihAgataH gotraM ca nAmApi ca zaMsa tattvataH; kiM cApi zilpaM tava vidyate kRtam 10 yudhiSThirasyAsam ahaM purA sakhA; vaiyAghrapadyaH punar asmi brAhmaNaH akSAn pravaptuM kuzalo 'smi devitA; kaGketi nAmnAsmi virATa vizrutaH 11 dadAmi te hanta varaM yam icchasi; prazAdhi matsyAn vazago hy ahaM tava priyA hi dhUrtA mama devinaH sadA; bhavAMz ca devopama rAjyam arhati 12 Apto vivAdaH paramo vizAM pate; na vidyate kiM cana matsyahInataH na me jitaH kaz cana dhArayed dhanaM; varo mamaiSo 'stu tava prasAdataH 13 hanyAm avadhyaM yadi te 'priyaM caret; pravrAjayeyaM viSayAd dvijAMs tathA zRNvantu me jAnapadAH samAgatAH; kaGko yathAhaM viSaye prabhus tathA 14 samAnayAno bhavitAsi me sakhA; prabhUtavastro bahu pAnabhojanaH pazyes tvam antaz ca bahiz ca sarvadA; kRtaM ca te dvAram apAvRtaM mayA 15 ye tvAnuvAdeyur avRtti karzitA; brUyAz ca teSAM vacanena me sadA dAsyAmi sarvaM tad ahaM na saMzayo; na te bhayaM vidyati saMnidhau mama 16 evaM sa labdhvA tu varaM samAgamaM; virATa rAjena nararSabhas tadA uvAsa vIraH paramArcitaH sukhI; na cApi kaz cic caritaM bubodha tat | 1 [vai] athAparo bhImabalaH zriyA jvalann; upAyayau siMhavilAsa vikramaH khajaM ca darvIM ca kareNa dhArayann; asiM ca kAlAGgam akozam avraNam 2 sa sUdarUpaH parameNa varcasA; ravir yathA lokam imaM prabhAsayan sukRSNa vAsA girirAjasAravAn; sa matsyarAjaM samupetya tasthivAn 3 taM prekSya rAjA varayann upAgataM; tato 'bravIj jAnapadAn samAgatAn siMhonnatAMso 'yam atIva rUpavAn; pradRzyate ko nu nararSabho yuvA 4 adRSTapUrvaH puruSo ravir yathA; vitarkayan nAsya labhAmi saMpadam tathAsya cittaM hy api saMvitarkayan; nararSabhasyAdya na yAmi tattvataH 5 tato virATaM samupetya pANDavaH; sudInarUpo vacanaM mahAmanAH uvAca sUdo 'smi narendra ballavo; bhajasva mAM vyaJjana kAram uttamam 6 na sUdatAM mAnada zraddadhAmi te; sahasranetra pratimo hi dRzyase zriyA ca rUpeNa ca vikrameNa ca; prabhAsi tAtAnavaro nareSv iha 7 narendra sUdaH paricArako 'smi te; jAnAmi sUpAn prathamena kevalAn AsvAditA ye nRpate purAbhavan; yudhiSThireNApi nRpeNa sarvazaH 8 balena tulyaz ca na vidyate mayA; niyuddha zIlaz ca sadaiva pArthiva gajaiz ca siMhaiz ca sameyivAn ahaM; sadA kariSyAmi tavAnagha priyam 9 dadAmi te hanta varaM mahAnase; tathA ca kuryAH kuzalaM hi bhASase na caiva manye tava karma tat samaM; samudranemiM pRthivIM tvam arhasi 10 yathA hi kAmas tava tat tathA kRtaM; mahAnase tvaM bhava me puraskRtaH narAz ca ye tatra mamocitAH purA; bhavasva teSAm adhipo mayA kRtaH 11 tathA sa bhImo vihito mahAnase; virATa rAjJo dayito 'bhavad dRDham uvAsa rAjan na ca taM pRthagjano; bubodha tatrAnucaraz ca kaz cana | 1 [vai] tataH kezAn samutkSipya vellitAgrAn aninditAn jugUha dakSiNe pArzve mRdUn asitalocanA 2 vAsaz ca paridhAyaikaM kRSNaM sumalinaM mahat kRtvA veSaM ca sairandhryAH kRSNA vyacarad Artavat 3 tAM narAH paridhAvantIM striyaz ca samupAdravan apRcchaMz caiva tAM dRSTvA kA tvaM kiM ca cikIrSasi 4 sA tAn uvAca rAjendra sairandhry aham upAgatA karma cecchAmi vai kartuM tasya yo mAM pupukSati 5 tasyA rUpeNa veSeNa zlakSNayA ca tathA girA nAzraddadhata tAM dAsIm annahetor upasthitAm 6 virATasya tu kaikeyI bhAryA paramasaMmatA avalokayantI dadRze prAsAdAd drupadAtmajAm 7 sA samIkSya tathArUpAm anAthAm ekavAsasam samAhUyAbravId bhadre kA tvaM kiM ca cikIrSasi 8 sA tAm uvAca rAjendra sairandhry aham upAgatA karma cecchAmy ahaM kartuM tasya yo mAM pupukSati 9 [sudesNA] naivaMrUpA bhavanty evaM yathA vadasi bhAmini preSayanti ca vai dAsIr dAsAMz caivaM vidhAn bahUn 10 gUDhagulphA saMhatorus trigambhIrA SaDunnatA raktA paJcasu rakteSu haMsagadgada bhASiNI 11 sukezI sustanI zyAmA pInazroNipayodharA tena tenaiva saMpannA kAzmIrIva turaMgamA 12 svarAla pakSmanayanA bimbauSThI tanumadhyamA kambugrIvA gUDhasirA pUrNacandranibhAnanA 13 kA tvaM brUhi yathA bhadre nAsi dAsI kathaM cana yakSI vA yadi vA devI gandharvI yadi vApsarAH 14 alambusA mizrakezI puNDarIkAtha mAlinI indrANI vAruNI vA tvaM tvaSTur dhAtuH prajApateH devyo deveSu vikhyAtAs tAsAM tvaM katamA zubhe 15 [drau] nAsmi devI na gandharvI nAsurI na ca rAkSasI sairandhrI tu bhujiSyAsmi satyam etad bravImi te 16 kezAJ jAnAmy ahaM kartuM piMSe sAdhu vilepanam grathayiSye vicitrAz ca srajaH paramazobhanAH 17 ArAdhayaM satyabhAmAM kRSNasya mahiSIM priyAm kRSNAM ca bhAryAM pANDUnAM kurUNAm ekasundarIm 18 tatra tatra carAmy evaM labhamAnA suzobhanam vAsAMsi yAvac ca labhe tAvat tAvad rame tathA 19 mAlinIty eva me nAma svayaM devI cakAra sA sAham abhyAgatA devi sudeSNe tvan nivezanam 20 [sudesNA] mUrdhni tvAM vAsayeyaM vai saMzayo me na vidyate no ced iha tu rAjA tvAM gacchet sarveNa cetasA 21 striyo rAjakule pazya yAz cemA mama vezmani prasaktAs tvAM nirIkSante pumAMsaM kaM na mohayeH 22 vRkSAMz cAvasthitAn pazya ya ime mama vezmani te 'pi tvAM saMnamantIva pumAMsaM kaM na mohayeH 23 rAjA virATaH suzroNi dRSTvA vapur amAnuSam vihAya mAM varArohe tvAM gacchet sarvacetasA 24 yaM hi tvam anavadyAGgi naram Ayatalocane prasaktam abhivIkSethAH sa kAmavazago bhavet 25 yaz ca tvAM satataM pazyet puruSaz cAruhAsini evaM sarvAnavadyAGgi sa cAnaGga vazo bhavet 26 yathA karkaTakI gharbham Adhatte mRtyum AtmanaH tathAvidham ahaM manye vAsaM tava zucismite 27 [drau] nAsmi labhyA virATena nacAnyena kathaM cana gandharvAH patayo mahyaM yuvAnaH paJca bhAmini 28 putrA gandharvarAjasya mahAsattvasya kasya cit rakSanti te ca mAM nityaM duHkhAcArA tathA nv aham 29 yo me na dadyAd ucchiSTaM na ca pAdau pradhAvayet prIyeyus tena vAsena gandharvAH patayo mama 30 yo hi mAM puruSo gRdhyed yathAnyAH prAkRtastriyaH tAm eva sa tato rAtriM pravized aparAM tanum 31 na cApy ahaM cAlayituM zakyA kena cid aGgane dukha zIlA hi gandharvAs te ca me balavattarAH 32 [sudesNA] evaM tvAM vAsayiSyAmi yathA tvaM nandinIcchasi na ca pAdau na cocchiSTaM sprakSyasi tvaM kathaM cana 33 [vai] evaM kRSNA virATasya bhAryayA parisAntvitA na cainAM veda tatrAnyas tattvena janamejaya | 1 [vai] sahadevo 'pi gopAnAM kRtvA veSam anuttamam bhASAM caiSAM samAsthAya virATam upayAd atha 2 tam AyAntam abhiprekSya bhrAjamAnaM nararSabham samupasthAya vai rAjA papraccha kurunandanam 3 kasya vA tvaM kuto vA tvaM kiM vA tAta cikIrSasi na hi me dRSTapUrvas tvaM tattvaM brUhi nararSabha 4 sa prApya rAjAnam amitratApanas; tato 'bravIn meghamahaughaniHsvanaH vaizyo 'smi nAmnAham ariSTanemir; gosaMkhya AsaM kurupuMgavAnAm 5 vastuM tvayIcchAmi vizAM variSTha; tAn rAjasiMhAn na hi vedmi pArthAn na zakyate jIvitum anyakarmaNA; na ca tvadanyo mama rocate nRpaH 6 [virATa] tvaM brAhmaNo yadi vA kSatriyo 'si; samudranemIzvara rUpavAn asi AcakSva me tattvam amitrakarzana; na vaizyakarma tvayi vidyate samam 7 kasyAsi rAjJo viSayAd ihAgataH; kiM cApi zilpaM tava vidyate kRtam kathaM tvam asmAsu nivatsyase sadA; vadasva kiM cApi taveha vetanam 8 [saha] paJcAnAM pANDuputrANAM jyeSTho rAjA yudhiSThiraH tasyASTa zatasAhasrA gavAM vargAH zataM zatAH 9 apare dazasAhasrA dvis tAvantas tathApare teSAM gosaMkhya AsaM vai tantipAleti mAM viduH 10 bhUtaM bhavyaM bhaviSyac ca yac ca saMkhyA gataM kva cit na me 'sty aviditaM kiM cit samantAd dazayojanam 11 guNAH suviditA hy Asan mama tasya mahAtmanaH AsIc ca sa mayA tuSTaH kururAjo yudhiSThiraH 12 kSipraM hi gAvo bahulA bhavanti; na tAsu rogo bhavatIha kaz cit tais tair upAyair viditaM mayaitad; etAni zilpAni mayi sthitAni 13 vRSabhAMz cApi jAnAmi rAjan pUjita lakSaNAn yeSAM mUtram upAghrAya api vandhyA prasUyate 14 [virATa] zataM sahasrANi samAhitAni; varNasya varNasya vinizcitA guNaiH pazUn sapAlAn bhavate dadAmy ahaM; tvadAzrayA me pazavo bhavantv iha 15 [vai] tathA sa rAjJo 'vidito vizAM pate; uvAsa tatraiva sukhaM narezvaraH na cainam anye 'pi viduH kathaM cana; prAdAc ca tasmai bharaNaM yathepsitam | 1 [vai] athAparo 'dRzyata rUpasaMpadA; strINAm alaMkAradharo bRhat pumAn prAkAravapre pratimucya kuNDale; dIrghe ca kambU parihATake zubhe 2 bahUMz ca dIrghAMz ca vikIrya mUrdhajAn; mahAbhujo vAraNamattavikramaH gatena bhUmim abhikampayaMs tadA; virATam AsAdya sabhA samIpataH 3 taM prekSya rAjopagataM sabhA tale; satra praticchannam aripramAthinam virAjamAnaM parameNa varcasA; sutaM mahendrasya gajendravikramam 4 sarvAn apRcchac ca samIpacAriNaH; kuto 'yam AyAti na me purAzrutaH na cainam Ucur viditaM tadA narAH; sa vismitaM vAkyam idaM nRpo 'bravIt 5 sarvopapannaH puruSo manoramaH; zyAmo yuvA vAraNayUthapopamAH vimucya kambU parihATake; zubhe vimucya veNIm apinahya kuNDale 6 zikhI sukezaH paridhAya cAnyathA; bhavasva dhanvI kavacI zarI tathA Aruhya yAnaM paridhAvatAM bhavAn; sutaiH samo me bhava vA mayA samaH 7 vRddho hy ahaM vai parihAra kAmaH; sarvAn matsyAMs tarasA pAlayasva naivaMvidhAH klIba rUpA bhavanti; kathaM caneti pratibhAti me manaH 8 [arjuna] gAyAmi nRtyAmy atha vAdayAmi; bhadro 'smi nRtte kuzalo 'smi gIte tvam uttarAyAH paridatsva mAM svayaM; bhavAmi devyA naradeva nartakaH 9 idaM tu rUpaM mama yena kiM nu tat; prakIrtayitvA bhRzazokavardhanam bRhannaDAM vai naradeva viddhi mAM; sutaM sutAM vA pitRmAtRvarjitAm 10 [virATa] dadAmi te hanta varaM bRhannaDe; sutAM ca me nartaya yAz ca tAdRzIH idaM tu te karma samaM na me mataM; samudranemiM pRthivIM tvam arhasi 11 [vai] bRhannaDAM tAm abhivIkSya matsyarAT; kalAsu nRtte ca tathaiva vAdite apuMstvam apy asya nizamya ca sthiraM; tataH kumArI puram utsasarja tam 12 sa zikSayAm Asa ca gItavAditaM; sutAM virATasya dhanaMjayaH prabhuH sakhIz ca tasyAH paricArikAs tathA; priyaz ca tAsAM sa babhUva pANDavaH 13 tathA sa satreNa dhanaMjayo 'vasat; priyANi kurvan saha tAbhir AtmavAn tathAgataM tatra na jajJire janA; bahizcarA vApy atha vAntare carAH | 1 [vai] athAparo 'dRzyata pANDavaH prabhur; virATa rAjJas turagAn samIkSataH tam ApatantaM dadRze pRthagjano; vimuktam abhrAd iva sUryamaNDalam 2 sa vai hayAn aikSata tAMs tatas tataH; samIkSamANaM ca dadarza matsyarAj tato 'bravIt tAn anugAn amitrahA; kuto 'yam AyAti narAmara prabhaH 3 ayaM hayAn vIkSati mAmakAn dRDhaM; dhruvaM hayajJo bhavitA vicakSaNaH pravezyatAm eSa samIpam Azu me; vibhAti vIro hi yathAmaras tathA 4 abhyetya rAjAnam amitrahAbravIj; jayo 'stu te pArthiva bhadram astu te hayeSu yukto nRpa saMmataH sadA; tavAzvasUto nipuNo bhavAmy aham 5 [virATa] dadAmi yAnAni dhanaM nivezanaM; mamAzvasUto bhavituM tvam arhasi kuto 'si kasyAsi kathaM tvam AgataH; prabrUhi zilpaM tava vidyate ca yat 6 [nakula] paJcAnAM pANDuputrANAM jyeSTho rAjA yudhiSThiraH tenAham azveSu purA prakRtaH zatrukarzana 7 azvAnAM prakRtiM vedmi vinayaM cApi sarvazaH duSTAnAM pratipattiM ca kRtsnaM caiva cikitsitam 8 na kAtaraM syAn mama jAtu vAhanaM; na me 'sti duSTA vaDavA kuto hayAH janas tu mAm Aha sa cApi pANDavo; yudhiSThiro granthikam eva nAmataH 9 [virATa] yad asti kiM cin mama vAjivAhanaM; tad astu sarvaM tvadadhInam adya vai ye cApi ke cin mama vAjiyojakAs; tvadAzrayAH sArathayaz ca santu me 10 idaM taveSTaM yadi vai suropama; bravIhi yat te prasamIkSitaM vasu na te 'nurUpaM hayakarma vidyate; prabhAsi rAjeva hi saMmato mama 11 yudhiSThirasyeva hi darzanena me; samaM tavedaM priya darza darzanam kathaM tu bhRtyaiH sa vinAkRto vane; vasaty anindyo ramate ca pANDavaH 12 [vai] tathA sa gandharvavaropamo yuvA; virATa rAjJA muditena pUjitaH na cainam anye 'pi viduH kathaM cana; priyAbhirAmaM vicarantam antarA 13 evaM hi matsye nyavasanta pANDavA; yathApratijJAbhir amoghadarzanAH ajJAtacaryAM vyacaran samAhitAH; samudranemipatayo 'tiduHkhitAH | 1 [janam] evaM matsyasya nagare vasantas tatra pANDavAH ata UrdhvaM mahAvIryAH kim akurvanta vai dvija 2 [vai] evaM te nyavasaMs tatra pracchannAH kurunandanAH ArAdhayanto rAjAnaM yad akurvanta tac chRNu 3 yudhiSThiraH sabhAstAraH sabhyAnAm abhavat priyaH tathaiva ca virATasya saputrasya vizAM pate 4 sa hy akSahRdayajJas tAn krIDayAm Asa pANDavaH akSavatyAM yathAkAmaM sUtrabaddhAn iva dvijAn 5 ajJAtaM ca virATasya vijitya vasu dharmarAj bhrAtRbhyaH puruSavyAghro yathArhaM sma prayacchati 6 bhImaseno 'pi mAMsAni bhakSyANi vividhAni ca ati sRSTAni matsyena vikrINAti yudhiSThire 7 vAsAMsi parijIrNAni labdhAny antaHpure 'rjunaH vikrINAnaz ca sarvebhyaH pANDavebhyaH prayacchati 8 sahadevo 'pi gopAnAM veSam AsthAya pANDavaH dadhi kSIraM ghRtaM caiva pANDavebhyaH prayacchati 9 nakulo 'pi dhanaM labdhvA kRte karmaNi vAjinAm tuSTe tasmin narapatau pANDavebhyaH prayacchati 10 kRSNApi sarvAn bhrAtRRMs tAn nirIkSantI tapasvinI yathA punar avijJAtA tathA carati bhAminI 11 evaM saMpAdayantas te tathAnyonyaM mahArathAH prekSamANAs tadA kRSNAm USuz channA narAdhipa 12 atha mAse caturthe tu brahmaNaH sumahotsavaH AsIt samRddho matsyeSu puruSANAM susaMmataH 13 tatra mallAH samApetur digbhyo rAjan sahasrazaH mahAkAyA mahAvIryAH kAlakhaJjA ivAsurAH 14 vIryonnaddhA balodagrA rAjJA samabhipUjitAH sinha skandhakaTi grIvAH svavadAtA manasvinaH asakRl labdhalakSAs te raGge pArthiva saMnidhau 15 teSAm eko mahAn AsIt sarvamallAn samAhvayat AvalgamAnaM taM raGge nopatiSThati kaz cana 16 yadA sarve vimanasas te mallA hatacetasaH atha sUdena taM mallaM yodhayAm Asa matsyarAj 17 codyamAnas tato bhImo duHkhenaivAkaron matim na hi zaknoti vivRte pratyAkhyAtuM narAdhipam 18 tataH sa puruSavyAghraH zArdUlazithilaM caran praviveza mahAraGgaM virATam abhiharSayan 19 babandha kakSyAM kaunteyas tatastaM harSayaJ janam tatas taM vRtra saMkAzaM bhImo mallaM samAhvayat 20 tAv ubhau sumahotsAhAv ubhau tIvraparAkramau mattAv iva mahAkAyau vAraNau SaSTihAyanau 21 cakarSa dorbhyAm utpATya bhImo mallam amitrahA vinadantam abhikrozaJ zArdUla iva vAraNam 22 tam udyamya mahAbAhur bhrAmayAm Asa vIryavAn tato mallAz ca matsyAz ca vismayaM cakrire param 23 bhrAmayitvA zataguNaM gatasattvam acetanam pratyApiMSan mahAbAhur mallaM bhuvi vRkodaraH 24 tasmin vinihate malle jImUte lokavizrute virATaH paramaM harSam agacchad bAndhavaiH saha 25 saMharSAt pradadau vittaM bahu rAjA mahAmanaH ballavAya mahAraGge yathA vaizravaNas tathA 26 evaM sa subahUn mallAn puruSAMz ca mahAbalAn vinighnan matsyarAjasya prItim Avahad uttamAm 27 yadAsya tulyaH puruSo na kaz cit tatra vidyate tato vyAghraiz ca siMhaiz ca dviradaiz cApy ayodhayat 28 punar antaHpura gataH strINAM madhye vRkodaraH yodhyate sma virATeNa siMhair mattair mahAbalaiH 29 bIbhatsur api gItena sunRttena ca pANDavaH virATaM toSayAm Asa sarvAz cAntaHpura striyaH 30 azvair vinItair javanais tatra tatra samAgataiH toSayAm Asa nakulo rAjAnaM rAjasattama 31 tasmai pradeyaM prAyacchat prIto rAjA dhanaM bahu vinItAn vRSabhAn dRSTvA sahadevasya cAbhibho 32 evaM te nyavasaMs tatra pracchannAH puruSarSabhAH karmANi tasya kurvANA virATa nRpates tadA | 1 [vai] vasamAneSu pArtheSu matsyasya nagare tadA mahAratheSu channeSu mAsA dazasamatyayuH 2 yAjJasenI sudeSNAM tu zuzrUSantI vizAM pate avasat paricArArhA suduHkhaM janamejaya 3 tathA carantIM pAJcAlIM sudeSNAyA nivezane senApatir virATasya dadarza jalajAnanAm 4 tAM dRSTvA devagarbhAbhAM carantIM devatAm iva kIcakaH kAmayAm Asa kAmabANaprapIDitaH 5 sa tu kAmAgnisaMtaptaH sudeSNAm abhigamya vai prahasann iva senA nIr idaM vacanam abravIt 6 neyaM purA jAtu mayeha dRSTA; rAjJo virATasya nivezane zubhA rUpeNa conmAdayatIva mAM bhRzaM; gandhena jAtA madireva bhAminI 7 kA devarUpA hRdayaMgamA zubhe; AcakSva me kA ca kutaz ca zobhanA cittaM hi nirmathya karoti mAM vaze; na cAnyad atrauSadham adya me matam 8 aho taveyaM paricArikA zubhA; pratyagra rUpA pratibhAti mAm iyam ayuktarUpaM hi karoti karma te; prazAstu mAM yac ca mamAsti kiM cana 9 prabhUtanAgAzvarathaM mahAdhanaM; samRddhi yuktaM bahu pAnabhojanam manoharaM kAJcanacitrabhUSaNaM; gRhaM mahac chobhayatAm iyaM mama 10 tataH sudeSNAm anumantrya kIcakas; tataH samabhetya narAdhipAtma jAm uvAca kRSNAm abhisAntvayaMs tadA; mRgendra kanyAm iva jambuko vane 11 idaM ca rUpaM prathamaM ca te vayo; nirarthakaM kevalam adya bhAmini adhAryamANA srag ivottamA yathA; na zobhase sundari zobhanA satI 12 tyajAmi dArAn mama ye purAtanA; bhavantu dAsyas tava cAruhAsini ahaM ca te sundari dAsavat sthitaH; sadA bhaviSye vazagovarAnane 13 [drau] aprArthanIyAm iha mAM sUtaputrAbhimanyase vihInavarNAM sairandhrIM bIbhatsAM kezakArikAm 14 paradArAsmi bhadraM te na yuktaM tvayi sAMpratam dayitAH prANinAM dArA dharmaM samanucintaya 15 parapAre na te buddhir jAtu kAryA kathaM cana vivarjanaM hy akAryANAm etat satpuruSavratam 16 mithyAbhigRdhno hi naraH pApAtmA moham AsthitaH ayazaH prApnuyAd ghoraM sumahat prApnuyAd bhayam 17 mA sUtaputra hRSyasva mAdya tyakSyasi jIvitam durlabhAm abhimanvAno mAM vIrair abhirakSitAm 18 na cApy ahaM tvayA zakyA gandharvAH patayo mama te tvAM nihanyuH kupitAH sAdhvalaM mA vyanInazaH 19 azakyarUpaiH puruSair adhvAnaM gantum icchasi yathA nizcetano bAlaH kUlasthaH kUlam uttaram tartum icchati mandAtmA tathA tvaM kartum icchasi 20 antar mahIM vA yadi vordhvam utpateH; samudrapAraM yadi vA pradhAvasi tathApi teSAM na vimokSam arhasi; pramAthino deva sutA hi me varAH 21 tvaM kAlarAtrIm iva kaz cid AturaH; kiM mAM dRDhaM rArthayase 'dya kIcaka kiM mAtur aGke zayito yathA zizuz; candraM jighRkSur iva manyase hi mAm | 1 [vai] pratyAkhyAto rAjaputryA sudeSNAM kIcako 'bravIt amaryAdena kAmena ghoreNAbhipariplutaH 2 yathA kaikeyi sairandhryA sameyAM tad vidhIyatAm tAM sudeSNe parIpsasva mAhaM prANAn prahAsizam 3 tasya tAM bahuzaH zrutvA vAcaM vilapatas tadA virATa mahiSI devI kRpAM cakre manasvinI 4 svam artham abhisaMdhAya tasyArtham anucintya ca udvegaM caiva kRSNAyAH sudeSNA sUtam abravIt 5 parviNIM tvaM samuddiSya surAm annaM ca kAraya tatrainAM preSayiSyAmi surA hArIM tavAntikam 6 tatra saMpreSitAm enAM vijane niravagrahAm sAntvayethA yathAkAmaM sAntvyamAnA ramed yadi 7 kIcakas tu gRhaM gatvA bhaginyA vacanAt tadA surAm AhArayAm Asa rAjArhAM suparisrutAm 8 AjaurabhraM ca subhRzaM bahUMz coccAvacAn mRgAn kArayAm Asa kuzalair annapAnaM suzobhanam 9 tasmin kRte tadA devI kIcakenopamantritA sudeSNA preSayAm Asa sairandhrIM kIcakAlayam 10 [sudesNA] uttiSTha gaccha sairandhir kIcakasya nivezanam pAnam Anaya kalyANi pipAsA mAM prabAdhate 11 [drau] na gaccheyam ahaM tasya rAjaputri nivezanam tvam eva rAjJi jAnAsi yathA sa nirapatrapaH 12 na cAham anavadyAGgi tava vezmani bhAmini kAmavRttA bhaviSyAmi patInAM vyabhicAriNI 13 tvaM caiva devi jAnAsi yathA sa samayaH kRtaH pravizantyA mayA pUrvaM tava vezmani bhAmini 14 kIcakaz ca sukezAnte mUDho madanadarpitaH so 'vamaMsyati mAM dRSTvA na yAsye tatra zobhane 15 santi bahvyas tava preSyA rAjaputri vazAnugAH anyAM preSaya bhadraM te sa hi mAm avamaMsyate 16 [sudesNA] naiva tvAM jAtu hiMsyAt sa itaH saMpreSitAM mayA 17 [vai] ity asyAH pradadau kAMsyaM sa pidhAnaM hiraNmayam sA zaGkamAnA rudatI daivaM zaraNam IyuSI prAtiSThata surA hArI kIcakasya nivezanam 18 [drau] yathAham anyaM pANDubhyo nAbhijAnAmi kaM cana tena satyena mAM prAptAM kIcako mA vaze kRthAH 19 [vai] upAtiSThata sA sUryaM muhUrtam abalA tataH sa tasyAs tanumadhyAyAH sarvaM sUryo 'vabuddhavAn 20 antarhitaM tatas tasyA rakSo rakSArtham Adizat tac cainAM nAjahAt tatra sarvAvasthAsv aninditAm 21 tAM mRgIm iva vitrastAM dRSTvA kRSNAM samIpagAm udatiSThan mudA sUto nAvaM labdhveva pAragaH | 1 [kIcaka] svAgataM te sukezAnte suvyuSTA rajanI mama svAminI tvam anuprAptA prakuruSva mama priyam 2 suvarNamAlAH kambUz ca kuNDale parihATake Aharantu ca vastrANi kauzikAny ajinAni ca 3 asti me zayanaM zubhraM tvadartham upakalpitam ehi tatra mayA sArdhaM pibasva madhumAdhavIm 4 [drau] apraiSId rAjaputrI mAM surA hArIM tavAntikam pAnam Anaya me kSipraM pipAsA meti cAbravIt 5 [kIcaka] anyA bhadre nayiSyanti rAjaputryAH parisrutam 6 [vai] ity enAM dakSiNe pANau sUtaputraH parAmRzat sA gRhItA vidhunvAnA bhUmAv AkSipya kIcakam sabhAM zaraNam AdhAvad yatra rAjA yudhiSThiraH 7 tAM kIcakaH pradhAvantIM kezapakSe parAmRzat athainAM pazyato rAjJaH pAtayitvA padAvadhIt 8 tato yo 'sau tadArkeNa rAkSasaH saMniyojitaH sa kIcakam apovAha vAtavegena bhArata 9 sa papAta tato bhUmau rakSobalasamAhataH vighUrNamAno nizceSTaz chinnamUla iva drumaH 10 tAM cAsInau dadRzatur bhImasena yudhiSThirau amRSyamANau kRSNAyAH kIcakena padA vadham 11 tasya bhImo vadhaprepsuH kIcakasya durAtmanaH dantair dantAMs tadA roSAn nispipeSa mahAmanaH 12 athAGguSThenAvamRdnAd aGguSThaM tasya dharmarAj prabodhanabhayAd rAjan bhImasya pratyaSedhayat 13 sA sahA dvAram AsAdya rudatI matsyam abravIt avekSamANA suzroNI patIMs tAn dInacetasaH 14 AkAram abhirakSantI pratijJAM dharmasaMhitAm dahyamAneva raudreNa cakSur A drupadAtmajA 15 [drau] yeSAM vairI na svapiti padA bhUmim upaspRzan teSAM mAM mAninIM bhAryAM sUtaputraH padAvadhIt 16 ye dadyur na ca yAceyur brahmaNyAH satyavAdinaH teSAM mAM mAninIM bhAryAM sUtaputraH padAvadhIt 17 yeSAM dundubhinirghoSo jyAghoSaH zrUyate 'nizam teSAM mAM mAninIM bhAryAM sUtaputraH padAvadhIt 18 ye te tejasvino dAntA balavanto 'bhimAninaH teSAM mAM mAninIM bhAryAM sUtaputraH padAvadhIt 19 sarvalokam imaM hanyur dharmapAzasitAs tu ye teSAM mAM mAninIM bhAryAM sUtaputraH padAvadhIt 20 zaraNaM ye prapannAnAM bhavanti zaraNArthinAm caranti loke pracchannAH kva nu te 'dya mahArathAH 21 kathaM te sUtaputreNa vadhyamAnAM priyAM satIm marSayanti yathA klIbA balavanto 'mitaujasaH 22 kva nu teSAm amarSaz ca vIryaM tejaz ca vartate na parIpsanti ye bhAryAM vadhyamAnAM durAtmanA 23 mayAtra zakyaM kiM kartuM virATe dharmadUSaNam yaH pazyan mAM marSayati vadhyamAnam anAgasam 24 na rAjan rAjavat kiM cit samAcarasi kIcake dasyUnAm iva dharmas te na hi saMsadi zobhate 25 na kIcakaH svadharmastho na ca matsyaH kathaM cana sabhA sado 'py adharmajJA ya imaM paryupAsate 26 nopAlabhe tvAM nRpatau virATa janasaMsadi nAham etena yuktA vai hantuM matsyatavAntike sabhA sadas tu pazyantu kIcakasya vyatikramam 27 [virATa] parokSaM nAbhijAnAmi vigrahaM yuvayor aham arthatattvam avijJAya kiM nu syAt kuzalaM mama 28 [vai] tatas tu sabhyA vijJAya kRSNAM bhUyo 'bhyapUjayan sAdhu sAdhv iti cApy AhuH kIcakaM ca vyagarhayan 29 [sabhyA] yasyeyaM cArusarvAGgI bhAryA syAd AyatekSaNA paro lAbhaz ca tasya syAn na sa zocet kadA cana 30 [vai] evaM saMpUjayaMs tatra kRSNAM prekSya sabhA sadaH yudhiSThirasya kopAt tu lalATe sveda Asajat 31 athAbravId rAjaputrIM kauravyo mahiSIM priyAm gaccha sairandhri mAtrasthAH sudeSNAyA nivezanam 32 bhartAram anurudhyantyaH klizyante vIra patnayaH zuzrUSayA klizyamAnAH patilokaM jayanty uta 33 manye na kAlaM krodhasya pazyanti patayas tava tena tvAM nAbhidhAvanti gandharvAH sUryavarcasaH 34 akAlajJAsi sairandhri zailUSIva vidhAvasi vighnaM karoSi matsyAnAM dIvyatAM rAjasaMsadi gaccha sairandhri gandharvAH kariSyanti tava priyam 35 [drau] atIva teSAM ghRNinAm arthe 'haM dharmacAriNI tasya tasyeha te vadhyA yeSAM jyeSTho 'kSadevitA 36 [vai] ity uktvA prAdravat kRSNA sudeSNAyA nivezanam kezAn muktvA tu suzroNI saMrambhAl lohitekSaNA 37 zuzubhe vadanaM tasyA rudantyA virataM tadA meghalokhA vinirmuktaM divIva zazimaNDalam 38 [sudesNA] kas tvAvadhId varArohe kasmAd rodiSi zobhane kasmAd ya na sukhaM bhadre kena te vipriyaM kRtam 39 [drau] kIcako mAvadhIt tatra surA hArIM gatAM tava sabhAyAM pazyato rAjJo yathaiva vijane tathA 40 [sudesNA] ghAtayAmi sukezAnte kIcakaM yadi manyase yo sau tvAM kAmasaMmatto durlabhAm abhimanyate 41 [drau] anye vai taM vadhiSyanti yeSAm AgaH karoti saH manye cAdyaiva suvyaktaM paralokaM gamiSyati | 1 [vai] sA hatA sUtaputreNa rAjaputrI samajvalat vadhaM kRSNA parIpsantI senA vAhasya bhAminI jagAmAvAsam evAtha tadA sA drupadAtma jA 2 kRtvA zaucaM yathAnyAyaM kRSNA vai tanumadhyamA gatrANi vAsasI caiva prakSAlya salilena sA 3 cintayAm Asa rudatI tasya duHkhasya nirNayam kiM karomi kva gacchAmi kathaM kAryaM bhaven mama 4 ity evaM cintayitvA sA bhImaM vai manasAgamat nAnyaH kartA Rte bhImAn mamAdya manasaH priyam 5 tata utthAya rAtrau sA vihAya zayanaM svakam prAdravan nAtham icchantI kRSNA nAthavatI satI duHkhena mahatA yuktA mAnasena manasvinI 6 sA vai mahAnase prApya bhImasenaM zucismitA sarvazveteva mAheyI vane jAtA trihAyanI upAtiSThata pAJcAlI vAziteva mahAgajam 7 sA lateva mahAzAlaM phullaM gomati tIrajam bAhubhyAM parirabhyainaM prAbodhayad aninditA siMhaM suptaM vane durge mRgarAjavadhUr iva 8 vINeva madhurAbhASA gAndhAraM sAdhu mUrcchitA abhyabhASata pAJcAlI bhImasenam aninditA 9 uttiSThottiSTha kiM zeSe bhImasena yathA mRtaH nAmRtasya hi pApIyAn bhAryAm Alabhya jIvati 10 tasmiJ jIvati pApiSThe senA vAhe mama dviSi tat karmakRtavaty adya kathaM nidrAM niSevase 11 sa saMprahAya zayanaM rAjaputryA prabodhitaH upAtiSThata meghAbhaH paryaGke sopasaMgrahe 12 athAbravId rAjaputrIM kauravyo mahiSIM priyAm kenAsy arthena saMprAptA tvariteva mamAntikam 13 na te prakRtimAn varNaH kRzA pANDuz ca lakSyase AcakSva parizeSeNa sarvaM vidyAm ahaM yathA 14 sukhaM vA yadi vA duHkhaM dveSyaM vA yadi vA priyam yathAvat sarvam AcakSva zrutvA jJAsyAmi yat param 15 aham eva hi te kRSNe vizvAsyaH sarvakarmasu aham Apatsu cApi tvAM mokSayAmi punaH punaH 16 zIghram uktvA yathAkAmaM yat te kAryaM vivakSitam gaccha vai zayanAyaiva purA nAnyo 'vabudhyate | 1 [drau] azocyaM nu kutas tasyA yasyA bhartA yudhiSThiraH jAnaM sarvANi duHkhAni kiM mAM tvaM paripRcchasi 2 yan mAM dAsI pravAdena prAtikAmI tadAnayat sabhAyAM pArSado madhye tan mAM dahati bhArata 3 pArthivasya sutA nAma kA nu jIveta mAdRzI anubhUya bhRzaM duHkham anyatra draupadIM prabho 4 vanavAsa gatAyAz ca saindhavena durAtmanA parAmarzaM dvitIyaM ca soDhum utsahate nu kA 5 matsyarAjJaH samakSaM ca tasya dhUrtasya pazyataH kIcakena padA spRSTA kA nu jIveta mAdRzI 6 evaM bahuvidhaiH klezaiH klizyamAnAM ca bhArata na mAM jAnAsi kaunteya kiM phalaM jIvitena me 7 yo 'yaM rAjJo virATasya kIcako nAma bhArata senA nIH puruSavyAghra syAlaH paramadurmatiH 8 sa mAM sairandhi veSeNa vasantIM rAjavezmani nityam evAha duSTAtmA bhAryA mama bhaveti vai 9 tenopamantryamANAyA vadhArheNa sapatnahan kAleneva phalaM pakvaM hRdayaM me vidIryate 10 bhrAtaraM ca vigarhasva jyeSThaM durdyUta devinam yasyAsmi karmaNA prAptA dukham etad anantakam 11 ko hi rAjyaM parityajya sarvasvaM cAtmanA saha pravrajyAyaiva dIvyeta vinA durdyUta devinam 12 yadi niSkasahasreNa yac cAnyat sAravad dhanam sAyamprAtar adeviSyad api saMvatsarAn bahUn 13 rukmaM hiraNyaM vAsAMsi yAnaM yugyam ajAvikam azvAzvatara saMghAMz ca na jAtu kSayam Avahet 14 so 'yaM dyUtapravAdena zriyA pratyavaropitaH tUSNIm Aste yathA mUDhaH svAni karmANi cintayan 15 dazanAgasahasrANi padminAM hemamAlinAm yaM yAntam anuyAntIha so 'yaM dyUtena jIvati 16 tathA zatasahasrANi nRNAm amitatejasAm upAsate mahArAjam indraprasthe yudhiSThiram 17 zataM dAsI sahasrANi yasya nityaM mahAnase pAtrI hastaM divArAtram atithIn bhojayanty uta 18 eSa niSkasahasrANi pradAya dadatAM varaH dyUtajena hy anarthena mahatA samupAvRtaH 19 enaM hi svarasaMpannA bahavaH sUtamAgadhAH sAyaMprAtar upAtiSThan sumRSTamaNikuNDalAH 20 sahasram RSayo yasya nityam Asan sabhA sadaH tapaH zrutopasaMpannAH sarvakAmair upasthitAH 21 andhAn vRddhAMs tathAnAthAn sarvAn rASTreSu durgatAn bibharty avimanA nityam AnRzaMsyAd yudhiSThiraH 22 sa eSa nirayaM prApto matsyasya paricArakaH sabhAyAM devitA rAjJaH kaGko brUte yudhiSThiraH 23 indraprasthe nivasataH samaye yasya pArthivAH Asan balibhRtaH sarve so 'dyAnyair bhRtim icchati 24 pArthivAH pRthivIpAlA yasyAsan vazavartinaH sa vaze vivazo rAjA pareSAm adya vartate 25 pratApya pRthivIM sarvAM razmivAn iva tejasA so 'yaM rAjJo virATasya sabhA stAro yudhiSThiraH 26 yam upAsanta rAjAnaH sabhAyAm RSibhiH saha tam upAsInam adyAnyaM pazya pANDava pANDavam 27 atadarhaM mahAprAjJaM jIvitArthe 'bhisaMzritam dRSTvA kasya na duHkhaM syAd dharmAtmAnaM yudhiSThiram 28 upAste sma sabhAyAM yaM kRtSNA vIra vasuMdharA tam upAsInam adyAnyaM pazya bhArata bhAratam 29 evaM bahuvidhair duHkhaiH pIDyamAnAm anAthavat zokasAragamadhyasthAM kiM mAM bhIma na pazyasi | 1 [drau] idaM tu me mahad duHkhaM yat pravakSyAmi bhArata na me 'bhyasUyA kartavyA duHkhAd etad bravImy aham 2 zArdUlair mahiSaiH siMhair AgAre yudhyase yadA kaikeyyAH prekSamANAyAs tadA me kazmalo bhavet 3 prekSA samutthitA cApi kaikeyI tAH striyo vadet prekSya mAm anavadyAGgI kazmalopahatAm iva 4 snehAt saMvAsajAn manye sUdam eSA zucismitA yodhyamAnaM mahAvIryair imaM samanuzocati 5 kalyANa rUpA sairandhrI ballavaz cAti sundaraH strINAM ca cittaM durjJeyaM yuktarUpau ca me matau 6 sairandhrI priya saMvAsAn nityaM karuNavedinI asmin rAjakule cemau tulyakAlanivAsinau 7 iti bruvANA vAkyAni sA mAM nityam avedayat krudhyantIM mAM ca saMprekSya samazaGkata mAM tvayi 8 tasyAM tathA bruvatyAM tu duHkhaM mAM mahad Avizat zoke yaudhiSThire magnA nAhaM jIvitum utsahe 9 yaH sa devAn manuSyAMz ca sarpAM caikaratho 'jayat so 'yaM rAjJo virATasya kanyAnAM nartako yuvA 10 yo 'tarpayad ameyAtmA khANDave jAtavedasam so 'ntaHpura gataH pArthaH kUpe 'gnir iva saMvRtaH 11 yasmAd bhayam amitrANAM sadaiva puruSarSabhAt sa lokaparibhUtena veSeNAste dhanaMjayaH 12 yasya jyAtalanirghoSAt samakampanta zatravaH striyo gItasvanaM tasya muditAH paryupAsate 13 kirITaM sUryasaMkAzaM yasya mUrdhani zobhate veNI vikRtakezAntaH so 'yam adya dhanaMjayaH 14 yasminn astrANi divyAni samastAni mahAtmani AdhAraH sarvavidyAnAM sa dhArayati kuNDale 15 yaM sma rAjasahasrANi tejasApratimAni vai samare nAtivartante velAm iva mahArNavaH 16 so 'yaM rAjJo virATasya kanyAnAM nartako yuvA Aste veSapraticchannaH kanyAnAM paricArakaH 17 yasya sma rathaghoSeNa samakampata medinI sa parvata vanA bhIma sahasthAvarajaGgamA 18 yasmiJ jAte mahAbhAge kuntyAH zoko vyanazyata sa zocayati mAm adya bhImasena tavAnujaH 19 bhUSitaM tam alaMkAraiH kuNDalaiH parihATakaiH kambupANinam AyAntaM dRSTvA sIdati me manaH 20 taM veNI kRtakezAntaM bhImadhanvAnam arjunam kanyA parivRtaM dRSTvA bhIma sIdati me manaH 21 yadA hy enaM parivRtaM kanyAbhir devarUpiNam prabhinnam iva mAtaGgaM parikIrNaM kareNubhiH 22 matsyam arthapatiM pArthaM virATaM samupasthitam pazyAmi tUryamadhya sthaM diza nazyanti me tadA 23 nUnam AryA na jAnAti kRcchraM prAptaM dhanaMjayam ajAtazatruM kauravyaM magnaM dUdyUta devinam 24 tathA dRSTvA yavIyAMsaM sahadevaM yudhAM patim goSu goveSam AyAntaM pANDubhUtAsmi bhArata 25 sahadevasya vRttAni cintayantI punaH punaH na vindAmi mahAbAho sahadevasya duSkRtam yasminn evaMvidhaM duHkhaM prApnuyAt satyavikramaH 26 dUyAmi bharatazreSTha dRSTvA te bhrAtaraM priyam goSu govRSasaMkAzaM matsyenAbhinivezitam 27 saMrabdhaM raktanepathyaM gopAlAnAM purogamam virATam abhinandantam atha me bhavati jvaraH 28 sahadevaM hi me vIraM nityam AryA prazaMsati mahAbhijana saMpanno vRttavAJ zIlavAn iti 29 hrIniSedho madhuravAg dhArmikaz ca priyaz ca me sa te 'raNyeSu boddhavyo yAjJaseni kSapAsv api 30 taM dRSTvA vyApRtaM goSu vatsa carma kSapAzayam sahadevaM yudhAM zreSThaM kiM nu jIvAmi pANDava 31 yas tribhir nityasaMpanno rUpeNAstreNa medhayA so 'zvabandho virATasya pazya kAlasya paryayam 32 abhyakIryanta vRndAni dAma granthim udIkSatAm vinayantaM janenAzvAn mahArAjasya pazyataH 33 apazyam enaM zrImantaM matsyaM bhrAjiSNum uttamam virATam upatiSThantaM darzayantaM ca vAjinaH 34 kiM nu mAM manyase pArtha sukhiteti paraMtapa evaM duHkhazatAviSTA yudhiSThira nimittataH 35 ataH prativiziSTAni duHkhAny anyAni bhArata vartante mayi kaunteya vakSyAmi zRNu tAny api 36 yuSmAsu dhriyamANeSu duHkhAni vividhAny uta zoSayanti zarIraM me kiM nu kuHkham ataH param | 1 [drau] ahaM sairandhi veSeNa carantI rAjavezmani zaucadAsmi sudeSNAyA akSadhUrtasya kAraNAt 2 vikriyAM pazya me tIvrAM rAjaputryAH paraMtapa Ase kAlam upAsInA sarvaM duHkhaM kilArtavat 3 anityA kila martyAnAm arthasiddhir jayAjayau iti kRtvA pratIkSAmi bhartRRNAm udayaM punaH 4 ya eva hetur bhavati puruSasya jayAvahaH parAjaye ca hetuH sa iti ca pratipAlaye 5 dattvA yAcanti puruSA hatvA vadhyanti cApare pAtayitvA ca pAtyante parair iti ca me zrutam 6 na daivasyAti bhAro 'sti na daivasyAti vartanam iti cApy AgamaM bhUyo daivasya pratipAlaye 7 sthitaM pUrvaM jalaM yatra punas tatraiva tiSThati iti paryAyam icchantI pratIkSAmy udayaM punaH 8 daivena kila yasyArthaH sunIto 'pi vipadyate daivasya cAgame yatnas tena kAryo vijAnatA 9 yat tu me vacanasyAsya kathitasya prayojanam pRccha mAM duHkhitAM tat tvam apRSTA vA bravImi te 10 mahiSI pANDuputrANAM duhitA drupadasya ca imAm avasthAM saMprAptA kA mad anyA jijIviSet 11 kurUn paribhavan sarvAn pAJcAlAn api bhArata pANDaveyAMz ca saMprApto mama klezo hy ariMdama 12 bhrAtRbhiH zvazuraiH putrair bahubhiH paravIra han evaM samuditA nArI kA nv anyA duHkhitA bhavet 13 nUnaM hi bAlayA dhAtur mayA vai vipriyaM kRtam yasya prasAdAd durnItaM prAptAsmi bharatarSabha 14 varNAvakAzam api me pazya pANDava yAdRzam yAdRzo me na tatrAsId duHkhe paramake tadA 15 tvam eva bhIma jAnISe yan me pArtha sukhaM purA sAhaM dAsatvam ApannA na zAntim avazA labhe 16 nAdaivikam idaM manye yatra pArtho dhanaMjayaH bhIma dhanvA mahAbAhur Aste zAnta ivAnalaH 17 azakyA vedituM pArtha prANinAM vai gatir naraiH vinipAtam imaM manye yuSmAkam avicintitam 18 yasyA mama mukhaprekSA yUyam indrasamAH sadA sA prekSe mukham anyAsAm avarANAM varA satI 19 pazya pANDava me 'vasthAM yathA nArhAmi vai tathA yuSmAsu dhriyamANeSu pazya kAlasya paryayam 20 yasyAH sAgaraparyantA pRthivI vazavartinI AsIt sAdya sudeSNAyA bhItAhaM vazavartinI 21 yasyAH puraHsarA Asan pRSThataz cAnugAminaH sAham adya sudeSNAyAH puraH pazcAc ca gAminI idaM tu duHkhaM kaunteya mamAsahyaM nibodha tat 22 yA na jAtu svayaM piMSe gAtrodvartanam AtmanaH anyatra kuntyA bhadraM te sAdya piMSAmi candanam pazya kaunteya pANI me naivaM yau bhavataH purA 23 [vai] ity asya darzayAm Asa kiNabaddhau karAv ubhau 24 [drau] bibhemi kuntyA yA nAhaM yuSmAkaM vA kadA cana sAdyAgrato virATasya bhItA tiSThAmi kiMkarI 25 kiM nu vakSyati samrAN mAM varNakaH sukRto na vA nAnyapiSTaM hi matsyasya candanaM kila rocate 26 [vai] sA kIrtayantI duHkhAni bhImasenasya bhAminI ruroda zanakaiH kRSNA bhImasenam udIkSatI 27 sA bASpakalayA vAcA niHzvasantI punaH punaH hRdayaM bhImasenasya ghaTTayantIdam abravIt 28 nAlpaM kRtaM mayA bhIma devAnAM kilbiSaM purA abhAgyA yat tu jIvAmi martavye sati pANDava 29 tatas tasyAH karau zUnau kiNabaddhau vRkodaraH mukham AnIya vepantyA ruroda paravIra hA 30 tau gRhItvA ca kaunteyo bASpam utsRjya vIryavAn tataH paramaduHkhArta idaM vacanam abravIt | 1 [bhImas] dhig astu me bAhubalaM gANDIvaM phalgunasya ca yat te raktau purA bhUtvA pANI kRtakiNAv ubhau 2 sabhAyAM sma virATasya karomi kadanaM mahat tatra mAM dharmarAjas tu kaTAkSeNa nyavArayat tad ahaM tasya vijJAya sthita evAsmi bhAmini 3 yac ca rASTrAt pracyavanaM kurUNAm avadhaz ca yaH suyodhanasya karNasya zakuneH saubalasya ca 4 duHzAsanasya pApasya yan mayA na hRtaM ziraH tan me dahati kalyANi hRdi zalyam ivArpitam mA dharmaM jahi suzroNi krodhaM jahi mahAmate 5 imaM ca samupAlambhaM tvatto rAjA yudhiSThiraH zRNuyAd yadi kalyANi kRtsnaM jahyAt sa jIvitam 6 dhanaMjayo vA suzroNi yamau vA tanumadhyame lokAntara gateSv eSu nAhaM zakSyAmi jIvitum 7 sukanyA nAma zAryAtI bhArgavaM cyacanaM vane valmIka bhUtaM zAmyantam anvapadyata bhAminI 8 nADdAyanI cendrasenA rUpeNa yadi te zrutA patim anvacarad vRddhaM purA varSasahasriNam 9 duhitA janakasyApi vaidehI yadi te zrutA patim anvacarat sItA mahAraNyanivAsinam 10 rakSasA nigrahaM prApya rAmasya mahiSI priyA klizyamAnApi suzroNI rAmam evAnvapadyata 11 lopAmudrA tathA bhIru vayo rUpasamanvitA agastyam anvayAd dhitvA kAmAn sarvAn amAnuSAn 12 yathaitAH kIrtitA nAryo rUpavatyaH pativratAH tathA tvam api kalyANi sarvaiH samuditA guNaiH 13 mA dIrghaM kSama kAlaM tvaM mAsam adhyardhasaMmitam pUrNe trayodaze varSe rAjJo rAjJI bhaviSyasi 14 [drau] Artayaitan mayA bhImakRtaM bASpavimokSaNam apArayantyA duHkhAni na rAjAnam upAlabhe 15 vimuktena vyatItena bhImasena mahAbala pratyupasthita kAlasya kAryasyAnantaro bhava 16 mameha bhImakaikeyI rUpAbhibhava zaGkayA nityam udjivate rAjA kathaM neyAd imAm itI 17 tasyA viditvA taM bhAvaM svayaM cAnRta darzanaH kIcako 'yaM suduSTAtmA sadA prArthayate hi mAm 18 tam ahaM kupitA bhIma punaH kopaM niyamya ca abruvaM kAmasaMmUDham AtmAnaM rakSa kIcaka 19 gandharvANAm ahaM bhAryA paJcAnAM mahiSI priyA te tvAM nihanyur durdharSAH zUrAH sAhasa kAriNaH 20 evam uktaH sa duSTAtmA kIcakaH pratyuvAca ha nAhaM bibhemi sairandhir gandharvANAM zucismite 21 zataM sahasram api vA gandharvANAm ahaM raNe samAgataM haniSyAmi tvaM bhIru kuru me kSaNam 22 ity ukte cAbruvaM sUtaM kAmAturam ahaM punaH na tvaM pratibalas teSAM gandharvANAM yazasvinAm 23 dharme sthitAsmi satataM kulazIlasamanvitA necchAmi kaM cid vadhyantaM tena jIvasi kIcaka 24 evam uktaH sa duSTAtmA prahasya svanavat tadA na tiSThati sma san mArge na ca dharmaM bubhUSati 25 pApAtmA pApabhAvaz ca kAmarAgavazAnugaH avinItaz ca duSTAtmA pratyAkhyAtaH punaH punaH darzane darzane hanyAt tathA jahyAM ca jIvitam 26 tad dharme yatamAnAnAM mahAn dharmo naziSyati samayaM rakSamANAnAM bhAryA vo na bhaviSyati 27 bhAryAyAM rakSyamANAyAM prajA bhavati rakSitA prajAyAM rakSyamANAyAm AtmA bhavati rakSitaH 28 vadatAM varNadharmAMz ca brAhmaNAnAM hi me zrutam kSatriyasya sadA dharmo nAnyaH zatrunibarhaNAt 29 pazyato dharmarAjasya kIcako mAM padAvadhIt tava caiva samakSaM vai bhImasena mahAbala 30 tvayA hy ahaM paritrAtA tasmAd ghorAj jaTAsurAt jayadrathaM tathaiva tva majaiSIr bhrAtRbhiH saha 31 jahImam api pApaM tvaM yo 'yaM mAm avamanyate kIcako rAjavAllabhyAc chokakRn mama bhArata 32 tam evaM kAmasaMmmattaM bhindhi kumbham ivAzmani yo nimittam anarthAnAM bahUnAM mama bhArata 33 taM cej jIvantam AdityaH prAtar abhyudayiSyati viSam AloDya pAsyAmi mAM kIcaka vazaM gamam zreyo hi maraNaM mahyaM bhImasena tavAgrataH 34 [vai] ity uktvA prArudat kRSNA bhImasyoraH samAzritA bhImaz ca tAM pariSvajya mahat sAntvaM prayujya ca kIcakaM manasAgacchat sRkkiNI parisaMlihan | 1 [bhImas] tathA bhadre kariSyAmi yathA tvaM bhIru bhASase adya taM sUdayiSyAmi kIcakaM saha bAndhavam 2 asyAH pradoSe zarvaryAH kuruSvAnena saMgamam duHkhaM zokaM ca nirdhUya yAjJaseni zucismite 3 yaiSA nartana zAlA vai matsyarAjena kAritA divAtra kanyA nRtyanti rAtrau yAnti yathA gRham 4 tatrAsti zayanaM bhIru dRjDhAGgaM supratiSThitam tatrAsya darzayiSyAmi pUrvapretAn pitAmahAn 5 yathA ca tvAM na pazyeyuH kurvANAM tena saMvidam kuryAs tathA tvaM kalyANi yathA saMnihito bhavet 6 [vai] tathA tau kathayitvA tu bASpam utsRjya duHkhitau rAtrizeSaM tad atyugraM dhArayAm Asatur hRdA 7 tasyAM rAtryAM vyatItAyAM prAtar utthAya kIcakaH gatvA rAjakulAyaiva draupadIm idam abravIt 8 sabhAyAM pazyato rAjJaH pAtayitvA padAhanam na caivAlabhathAs trANam abhipannA balIyasA 9 pravAdena hi matsyAnAM rAjA nAmnAyam ucyate aham eva hi matsyAnAM rAjA vai vAhinIpatiH 10 sA sukhaM pratipadyasva dAsabhIru bhavAmi te ahnAya tava suzroNizataM niSkAn dadAmy aham 11 dAsI zataM ca te dadyAM dAsAnAm api cAparam rathaM cAzvatarI yuktam astu nau bhIru saMgamaH 12 [drau] ekaM me samayaM tv adya pratipadyasva kIcaka na tvAM sakhA vA bhrAtA vA jAnIyAt saMgataM mayA 13 avabodhAd dhi bhItAsmi gandharvANAM yazasvinAm evaM me pratijAnIhi tato 'haM vazagA tava 14 [kIcaka] evam etat kariSyAmi yathA suzroNi bhASase eko bhadre gamiSyAmi zUnyam AvasathaM tava 15 samAgamArthaM rambhoru tvayA madanamohitaH yathA tvAM nAvabhotsyanti gandharvAH sUryavarcasaH 16 [drau] yad idaM nartanAgAraM matsyarAjena kAritam divAtra kanyA nRtyanti rAtrau yAnti yathA gRham 17 tamisre tatra gacchethA gandharvAs tan na jAnate tatra doSaH parihRto bhaviSyati na saMzayaH 18 [vai] tam arthaM pratijalpantyAH kRSNAyAH kIcakena ha divasArdhaM samabhavan mAsenaiva samaM nRpa 19 kIcako 'tha gRhaM gatvA bhRzaM harSapariplutaH sairandhrI rUpiNaM mUDho mRtyuM taM nAvabuddhavAn 20 gandhAbharaNa mAlyeSu vyAsaktaH sa vizeSataH alaM cakAra so ''tmAnaM sa tvaraH kAmamohitaH 21 tasya tat kurvataH karmakAlo dIrgha ivAbhavat anucintayataz cApi tAm evAyata locanAm 22 AsId abhyadhikA cAsya zrIH zriyaM pramumukSataH nirvANakAle dIpasya vartIm iva didhakSataH 23 kRtasaMpratyayas tatra kIcakaH kAmamohitaH nAjAnAd divasaM yAntaM cintayAnaH samAgamam 24 tatas tu draupadI gatvA tadA bhImaM mahAnase upAtiSThata kalyANI kauravyaM patim antikAt 25 tam uvAca sukezAntA kIcakasya mayA kRtaH saMgamo nartanAgAre yathAvocaH paraMtapa 26 zUnyaM sa nartanAgAram AgamiSyati kIcakaH eko nizi mahAbAho kIcakaM taM niSUdaya 27 taM sUtaputraM kaunteya kIcakaM madadarpitam gatvA tvaM nartanAgAraM nirjIvaM kurupANDava 28 darpAc ca sUtaputro 'sau gandharvAn avamanyate taM tvaM praharatAM zreSTha naDaM nAga ivoddhara 29 azruduHkhAbhibhUtAyA mama mArjasva bhArata Atmanaz caiva bhadraM te kuru mAnaM kulasya ca 30 [bhImas] svAgataM te varArohe yan mAM vedayase priyam na hy asya kaM cid icchAmi sahAyaM varavarNini 31 yA me prItis tvayAkhyAtA kIcakasya samAgame hatvA hiDimbaM sA prItir mamAsId varavarNini 32 satyaM bhratRRMz ca dharmaM ca puraskRtya bravImi te kIcakaM nihaniSyAmi vRtraM devapatir yathA 33 taM gahvare prakAze vA pothayiSyAmi kIcakam atha ced avabhotsyanti haMsye matsyAn api dhruvam 34 tato duryodhanaM hatvA pratipatsye vasuMdharAm kAmaM matsyam upAstAM hi kuntIputro yudhiSThiraH 35 [drau] yathA na saMtyajethAs tvaM satyaM vai matkRte vibho nigUDhas tvaM tathA vIra kIcakaM vinipAtaya 36 [bhImas] evam etat kariSyAmi yathA tvaM bhIru bhASate adRzyamAnas tasyAdya tamasvinyAm anindite 37 nAgo bilvam ivAkramya pothayiSyAmy ahaM ziraH alabhyAm icchatas tasya kIcakasya durAtmanaH 38 [vai] bhImo 'tha prathamaM gatvA rAtrau channa upAvizat mRgaM harir ivAdRzyaH pratyAkAGkSat sa kIcakam 39 kIcakaz cApy alaM kRtyayathAkAmam upAvrajat tAM velAM nartanAgAre pAJcAlI saMgamAzayA 40 manyamAnaH sa saMketam AgAraM prAvizac ca tam pravizya ca sa tad vezma tamasA saMvRtaM mahat 41 pUrvAgataM tatas tatra bhImam apratimaujasam ekAntam AsthitaM cainam AsasAda sudurmatiH 42 zayAnaM zayane tatra mRtyuM sUtaH parAmRzat jAjvalyamAnaM kopena kRSNA dharSaNajena ha 43 upasaMgamya caivainaM kIcakaH kAmamohitaH harSonmathita cittAtmA smayamAno 'bhyabhASata 44 prApitaM te mayA vittaM bahurUpam anantakam sat sarvaM tvAM samuddizya sahasA samupAgataH 45 nAkasmAn mAM prazaMsanti sadA gRhagatAH striyaH suvAsA darzanIyaz ca nAnyo 'sti tvA dRzaH pumAn 46 [bhImas] diSTyA tvaM darzanIyo 'si diSTyAtmAnaM prazaMsasi IdRzas tu tvayA sparzaH spRSTapUrvo na karhi cit 47 [vai] ity uktvA taM mahAbAhur bhImo bhImaparAkramaH samutpatya ca kaunteyaH prahasya ca narAdhamam bhImo jagrAha kezeSu mAlyavatsu sugandhiSu 48 sa kezeSu parAmRSTo balena balinAM varaH AkSipya kezAn vegena bAhvor jagrAha pANDavam 49 bAhuyuddhaM tayor AsIt kruddhayor narasiMhayoH vasante vAsitA hetor balavad gajayor iva 50 ISad AgalitaM cApi krodhAc cala padaM sthitam kIcako balavAn bhImaM jAnubhyAm AkSipad bhuvi 51 pAtito bhuvi bhImas tu kIcakena balIyasA utpapAtAtha vegena daNDAhata ivoragaH 52 spardhayA ca balonmattau tAv ubhau sUta pANDavau nizIthe paryakarSetAM balinau nizi nirjane 53 tatas tad bhavanazreSThaM prAkampata muhur muhuH balavac cApi saMkruddhAv anyonyaM tAv agarjatAm 54 talAbhyAM tu sa bhImena vakSasy abhihato balI kIcako roSasaMtaptaH padAn na calitaH padam 55 muhUrtaM tu sa taM vegaM sahitvA bhuvi duHsaham balAd ahIyata tadA sUto bhImabalArditaH 56 taM hIyamAnaM vijJAya bhImaseno mahAbalaH vakSasy AnIya vegena mamanthainaM vicetasam 57 krodhAviSTo viniHzvasya punaz cainaM vRkodaraH jagrAha jayatAM zreSThaH kezeSv eva tadA bhRzam 58 gRhItvA kIcakaM bhImo virurAva mahAbalaH zArdUlaH pizitAkAGkSI gRhItveva mahAmRgam 59 tasya pAdau ca pANI ca zirogrIvAM ca sarvazaH kAye pravezayAm Asa pazor iva pinAka dhRk 60 taM saMmathita sarvAGgaM mAMsapiNDopamaM kRtam kRSNAyai darzayAm Asa bhImaseno mahAbalaH 61 uvAca ca mahAtejA draupadIM pANDunandanaH pazyainam ehi pAJcAli kAmuko 'yaM yathA kRtaH 62 tathA sa kIcakaM hatvA gatvA roSasya vai zamam Amantrya draupadIM kRSNAM kSipram AyAn mahAnasam 63 kIcakaM ghAtayitvA tu draupadI yoSitAM varA prahRSTA gatasaMtApA sabhA pAlAn uvAca ha 64 kIcako 'yaM hataH zete gandharvaiH patibhir mama parastrI kAmasaMmattaH samAgacchata pazyata 65 tac chrutvA bhASitaM tasyA nartanAgAra rakSiNaH sahasaiva samAjagmur AdAyokAH sahasrazaH 66 tato gatvAtha tad vezma kIcakaM vinipAtitam gatAsuM dadRzur bhUmau rudhireNa samukSitam 67 kvAsya grIvA kva caraNau kva pANI kva ziras tathA iti sma taM parIkSante gandharveNa hataM tadA | 1 [vai] tasmin kAle samAgamya sarve tatrAsya bAndhavAH ruruduH kIcakaM dRSTvA parivArya samantataH 2 sarve saMhRSTaromANaH saMtrastAH prekSya kIcakam tathA sarvAGgasaMbhugnaM kUrmaM sthala ivoddhRtam 3 pothitaM bhImasenena tam indreNeva dAnavam saMskArayitum icchanto bahir netuM pracakramuH 4 dadRzus te tataH kRSNAM sUtaputrAH samAgatAH adUrAd anavadyAGgIM stambham AliGgya tiSThatIm 5 samaveteSu sUteSu tAn uvAcopakIcakaH hanyatAM zIghram asatI yatkRte kIcako hataH 6 atha vA neha hantavyA dahyatAM kAminA saha mRtasyApi priyaM kAryaM sUtaputrasya sarvathA 7 tato virATam Ucus te kIcako 'syAH kRte hataH sahAdyAnena dahyeta tadanujJAtum arhasi 8 parAkramaM tu sUtAnAM matvA rAjAnvamodata sairandhryAH sUtaputreNa saha dAhaM vizAM pate 9 tAM samAsAdya vitrastAM kRSNAM kamalalocanAm momuhyamAnAM te tatra jagRhuH kIcakA bhRzam 10 tatas tu tAM samAropya nibadhya ca sumadhyamAm jagmur udyamya te sarve zmazAnam abhitas tadA 11 hriyamANA tu sA rAjan sUtaputrair aninditA prAkrozan nAtham icchantI kRSNA nAthavatI satI 12 [drau] jayo jayanto vijayo jayatseno yajadbalaH te me vAcaM vijAnantu sUtaputrA nayanti mAm 13 yeSAM jyAtalanirghoSo visphUrjitam ivAzaneH vyazrUyata mahAyuddhe bhImaghoSas tarasvinAm 14 rathaghoSaz ca balavAn gandharvANAM yazasvinAm te me vAcaM vijAnantu sUtaputrA nayanti mAm 15 [vai] tasyAs tAH kRpaNA vAcaH kRSNAyAH paridevitAH zrutvaivAbhyapatad bhImaH zayanAd avicArayan 16 [bhImas] ahaM zRNomi te vAcaM tvayA sairandhi bhASitAm tasmAt te sUtaputrebhyo na bhayaM bhIru vidyate 17 [vai] ity uktvA sa mahAbAhur vijajRmbhe jighAMsayA tataH sa vyAyataM kRtvA veSaM viparivartya ca advAreNAbhyavaskandya nirjagAma bahis tadA 18 sa bhImasenaH prAkArAd Arujya tarasA drumam zmazAnAbhimukhaH prAyAd yatra te kIcakA gatAH 19 sa taM vRkSaM dazavyAmaM sa skandhaviTapaM balI pragRhyAbhyadravat sUtAn daNDapANir ivAntakaH 20 Uruvegena tasyAtha nyagrodhAzvattha kiMzukAH bhUmau nipatitA vRkSAH saMghazas tatra zerate 21 taM siMham iva saMkruddhaM dRSTvA gandharvam Agatam vitresuH sarvataH sUtA viSAdabhayakampitAH 22 tam antakam ivAyAntaM gandharvaM prekSya te tadA didhakSantas tadA jyeSThaM bhrAtaraM hy upakIcakAH parasparam athocus te viSAdabhayakampitAH 23 gandharvo balavAn eti kruddha udyamya pAdapam sairandhrI mucyatAM zIghraM mahan no bhayam Agatam 24 te tu dRSTvA tam AviddhaM bhImasenena pAdapam vimucya draupadIM tatra prAdravan nagaraM prati 25 dravatas tAMs tu saMprekSya savajrI dAnavAn iva zataM paJcAdhikaM bhImaH prAhiNod yamasAdanam 26 tata AzvAsayat kRSNAM pravimucya vizAM pate uvAca ca mahAbAhuH pAJcAlIM tatra draupadIm azrupUrNamukhIM dInAM durdharSaH sa vRkodaraH 27 evaM te bhIru vadhyante ye tvAM kliSyanty anAgasam praihi tvaM nagaraM kRSNe na bhayaM vidyate tava anyenAhaM gamiSyAmi virATasya mahAnasam 28 paJcAdhikaM zataM tac ca nihataM tatra bhArata mahAvanam iva chinnaM zizye vigalitadrumam 29 evaM te nihatA rAjaJ zataM paJca ca kIcakAH sa ca senApatiH sUrvam ity etat sUta SaT Satam 30 tad dRSTvA mahad AzcaryaM narA nAryaz ca saMgatAH viSmayaM paramaM gatvA nocuH kiM cana bhArata | 1 [vai] te dRSTvA nihatAn sUtAn rAjJe gatvA nyavedayan gandharvair nihatA rAjan sUtaputrAH paraHzatAH 2 yathA vajreNa vai dIrNaM parvatasya mahac chiraH vinikIrNaM pradRzyeta tathA sUtA mahItale 3 sairandhrI ca vimuktAsau punar AyAti te gRham sarvaM saMzayitaM rAjan nagaraM te bhaviSyati 4 tathArUpA hi sairandhrI gandharvAz ca mahAbalAH puMsAm iSTaz ca viSayo maithunAya na saMzayaH 5 yathA sairandhri veSeNa na te rAjann idaM puram vinAzam eti vai kSipraM tathA nItir vidhIyatAm 6 teSAM tad vacanaM zrutvA virATo vAhinIpatiH abravIt kriyatAm eSAM sUtAnAM paramakriyA 7 ekasminn eva te sarve susamiddhe hutAzane dahyantAM kIcakAH zIghraM ratnair gandhaiz ca sarvazaH 8 sudeSNAM cAbravId rAjA mahiSIM jAtasAdhvasaH sairandhrIm AgatAM brUyA mamaiva vacanAd idam 9 gaccha sairandhri bhadraM te yathAkAmaM carAbale bibheti rAjA suzroNi gandharvebhyaH parAbhavAt 10 na hi tAm utsahe vaktuM svayaM gandharvarakSitAm striyas tv adoSAs tAM vaktum atas tvAM prabravImy aham 11 atha muktA bhayAt kRSNA sUtaputrAn nirasya ca mokSitA bhImasenena jagAma nagaraM prati 12 trAsiteva mRgI bAlA zArdUlena manasvinI gAtrANi vAsasI caiva prakSAlya salilena sA 13 tAM dRSTvA puruSA rAjan prAdravanta dizo daza gandharvANAM bhayatrastAH ke cid dRSTIr nyamIlayan 14 tato mahAnasa dvAri bhImasenam avasthitam dadarza rAjan pAJcAlI yathAmattaM mahAdvipam 15 taM vismayantI zanakaiH saMjJAbhir idam abravIt gandharvarAjAya namo yenAsmi parimocitA 16 [bhImas] ye yasyA vicarantIha puruSA vazavartinaH tasyAs te vacanaM zrutvA anRNA vicaranty uta 17 [vai] tataH sA nartanAgAre dhanaMjayam apazyata rAjJaH kanyA virATasya nartayAnaM mahAbhujam 18 tatas tA nartanAgArAd vinizkramya sahArjunAH kanyA dadRzur AyAntIM kRSNAM kliSTAm anAgasam 19 [kanyAh] diSTyA sairandhri muktAsi diSTyAsi punarAgatA diSTyA vinihatAH sUtA ye tvAM klizyanty anAgasam 20 [bRhan] kathaM sairandhri muktAsi kathaM pApAz ca te hatAH icchAmi vai tava zrotuM sarvam eva yathAtatham 21 [sair] bRhannaDe kiM nu tava sairandhryA kAryam adya vai yA tvaM vasasi kalyANi sadA kanyA pure sukham 22 na hi duHkhaM samApnoSi sairandhrI yad upAznute tena mAM duHkhitAm evaM pRcchase prahasann iva 23 [bRhan] bRhannaDApi kalyANi duHkham Apnoty anuttamam tiryagyonigatA bAle na cainAm avabudhyase 24 [vai] tataH sahaiva kanyAbhir draupadI rAjavezma tat praviveza sudeSNAyAH samIpam apalAyinI 25 tAm abravId rAjaputrI virATa vacanAd idam sairandhri gamyatAM zIghraM yatra kAmayase gatim 26 rAjA bibheti bhadraM te gandharvebhyaH parAbhavAt tvaM cApi taruNI subhru rUpeNApratimA bhuvi 27 [sair] trayodazAha mAtraM me rAjA kSamatu bhAmini kRtakRtyA bhaviSyanti gandharvAs te na saMzayaH 28 tato mAM te 'paneSyanti kariSyanti ca te priyam dhruvaM ca zreyasA rAjA yoSkyate saha bAndhavaiH | 1 [vai] kIcakasya tu ghAtena sAnujasya vizAM pate atyAhitaM cintayitvA vyasmayanta pRthagjanAH 2 tasmin pure janapade saMjalpo 'bhUc ca sarvazaH zauryAd dhi vallabho rAjJo mahAsattvaz ca kIcakaH 3 AsIt prahartA ca nRNAM dArAmarzI ca durmatiH sa hataH khalu pApAtmA gandharvair duSTapUruSaH 4 ity ajalpan mahArAjan parAnIka vizAtanam deze deze manuSyAz ca kIcakaM duSpradharSaNam 5 atha vai dhArtarASTreNa prayuktA ya bahizcarAH mRgayitvA bahUn grAmAn rASTrANi nagarANi ca 6 saMvidhAya yathAdiSTaM yathA dezapradarzanam kRtacintA nyavartanta te ca mAga puraM prati 7 tatra dRSTvA tu rAjAnaM kauravyaM dhRtarASTra jam dorNa karNa kRpaiH sArdhaM bhISmeNa ca mahAtmanA 8 saMgataM bhrAtRbhiz cApi trigartaiz ca mahArathaiH duryodhanaM sabhAmadhye AsInam idam abruvan 9 kRto 'smAbhiH paro yatnas teSAm anveSaNe sadA pANDavAnAM manuSyendra tasmin mahati kAnane 10 nirjane mRgasaMkIrNe nAnAdrumalatAvRte latApratAna bahule nAnAgulmasamAvRte 11 na ca vidmo gatA yena pArthAH syur dRDhavikramAH mArgamANAH padanyAsaM teSu teSu tathA tathA 12 girikUTeSu tuGgeSu nAnAjanapadeSu ca janAkIrNeSu dezeSu kharvaTeSu pareSu ca 13 narendra bahuzo 'nviSTA naiva vidmaz ca pANDavAn atyantabhAvaM naSTAs te bhadraM tubhyaM nararSabha 14 vartmAny anviSyamANAs tu rathAnAM rathasattama kaM cit kAlaM manuSyendra sUtAnAm anugA vayam 15 mRgayitvA yathAnyAyaM viditArthAH sma tattvataH prAptA dvAravatIM sUtA Rte pArthaiH paraMtapa 16 na tatra pANDavA rAjan nApi kRSNA pativratA sarvathA vipranaSTAs te namas te bharatarSabha 17 na hi vidmo gatiM teSAM vAsaM vApi mahAtmanAm pANDavAnAM pravRttiM vA vidmaH karmApi vA kRtam sa naH zAdhi manuSyendra ata UrdhvaM vizAM pate 18 anveSaNe pANDavAnAM bhUyaH kiM karavAmahe imAM ca naH priyAm IkSa vAcaM bhadravatIM zubhAm 19 yena trigarttA nikRtA balena mahatA nRpa sUtena rAjJo matsyasya kIcakena mahAtmanA 20 sa hataH patitaH zete gandharvair nizi bhArata adRzyamAnair duSTAtmA saha bhrAtRbhir acyuta 21 priyam etad upazrutya zatrUNAM tu parAbhavam kRtakRtyaz ca kauravya vidhatsva yad anantaram | 1 [vai] tato duryodhano rAjA zrutvA teSAM vacas tadA ciram antar manA bhUtvA pratyuvAca sabhA sadaH 2 suduHkhA khalu kAryANAM gatir vijJAtum antataH tasmAt sarve udIkSadhvaM kva nu syuH pANDavA gatAH 3 alpAvaziSTaM kAlasya gatabhUyiSTham antataH teSAm ajJAtacaryAyAm asmin varSe trayodaze 4 asya varSasya zeSaM ced vyatIyur iha pANDavAH nivRttasamayAs te hi satyavrataparAyaNAH 5 kSaranta iva nAgendrAH sarva AzIviSopamAH duHkhA bhaveyuH saMrabdhAH kauravAn prati te dhruvam 6 arvAk kAlasya vijJAtAH kRcchrarUpadharAH punaH pravizeyur jitakrodhAs tAvad eva punar vanam 7 tasmAt kSipraM bubhutsadhvaM yathA no 'tyantam avyayam rAjyaM nirdvandvam avyagraM niHsapatnaM ciraM bhavet 8 athAbravIt tataH karNaH kSipraM gacchantu bhArata anye dhUrtatarA dakSA nibhRtAH sAdhukAriNaH 9 carantu dezAn saMvItAH sphItAJ janapadAkulAn tatra goSThISv athAnyAsu siddhapravrajiteSu ca 10 paricAreSu tIrtheSu vividheSv AkareSu ca vijJAtavyA manuSyais tais tarkayA suvinItayA 11 vividhais tatparaiH samyak tajjJair nipuNa saMvRtaiH anveSTavyAz ca nipuNaM pANDavAz channavAsinaH 12 nadI kuJjeSu tIrtheSu grAmeSu nagareSu ca AzrameSu ca ramyeSu parvateSu guhAsu ca 13 athAgrajAnantarajaH pApabhAvAnurAgiNam jyeSThaM duHzAsanas tatra bhrAtA bhrAtaram abravIt 14 etac ca karNo yat prAha sarvam IkSAmahe tathA yathoddiSTaM carAH sarve mRgayantu tatas tataH ete cAnye ca bhUyAMso dezAd dezaM yathAvidhi 15 na tu teSAM gatir vAsaH pravRttiz copalabhyate atyAhitaM vA gUDhAs te pAraM vormimato gatAH 16 vyAlair vApi mahAraNye bhakSitAH zUramAninaH atha vA viSamaM prApya vinaSTAH zAzvatIH samAH 17 tasmAn mAnasam avyagraM kRtvA tvaM kurunandana kuru kAryaM yathotsAhaM manyase yan narAdhipa | 1 [vai] athAbravIn mahAvIryo droNas tattvArtha darzivAn na tAdRzA vinazyanti nApi yAnti parAbhavam 2 zUrAz ca kRtavidyAz ca buddhimanto jitendriyAH dharmajJAz ca kRtajJAz ca dharmarAjam anuvratAH 3 nItidharmArthatattvajJaM pitRvac ca samAhitam dharme sthitaM satyadhRtiM jyeSThaM jyeSThApacAyinam 4 anuvratA mahAtmAnaM bhrAtaraM bhrAtaro nRpa ajAtazatruM hrImantaM taM ca bhrAtRRn anuvratam 5 teSAM tathAvidheyAnAM nibhRtAnAM mahAtmanAm kimarthaM nItimAn pArthaH zreyo naiSAM kariSyati 6 tasmAd yatnAt pratIkSante kAlasyodayam Agatam na hi te nAzam Rccheyur iti pazyAmy ahaM dhiyA 7 sAMprataM caiva yat kAryaM tac ca kSipram akAlikam kriyatAM sAdhu saMcintya vAsaz caiSAM pracintyatAm 8 yathAvat pANDuputrANAM sarvArtheSu dhRtAtmanAm durjJeyAH khalu zUrAs te apApAs tapasA vRtAH 9 zuddhAtmA guNavAn pArthaH satyavAn nItimAJ zuciH tejorAzir asaMkhyeyo gRhNIyAd api cakSur I 10 vijJAya kriyatAM tasmAd bhUyaz ca mRgayAmahe brAhmaNaiz cArakaiH siddhair ye cAnye tadvido janAH | 1 [vai] tataH zAMtanavo bhISmo bharatAnAM pitAmahaH zrutavAn dezakAlajJas tattvajJaH sarvadharmavit 2 AcArya vAkyoparame tad vAkyam abhisaMdadhat hitArthaM sa uvAcemAM bhAratIM bhAratAn prati 3 yudhiSThire samAsaktAM dharmajJe dharmasaMzritAm asatsu durlabhAM nityaM satAM cAbhimatAM sadA bhISmaH samavadat tatra giraM sAdhubhir arcitAm 4 yathaiSa brAhmaNaH prAha droNaH sarvArthavattva vit sarvalakSaNasaMpannA nAzaM nArhanti pANDavAH 5 zrutavRttopasaMpannA sAdhuvratasamanvitAH vRddhAnuzAsane magnAH satyavrataparAyaNAH 6 samayaM samayajJAs te pAlayantaH zucivratAH nAvasIditum arhanti udvahantaH satAM dhuram 7 dharmataz caiva guptAs te svavIryeNa ca pANDavAH na nAzam adhigaccheyur iti me dhIyate matiH 8 tatra buddhiM praNeSyAmi pANDavAn prati bhArata na tu nItiH sunItasya zakyate 'nveSituM paraiH 9 yat tu zakyam ihAsmAbhis tAn vai saMcintya pANDavAn buddhyA pravaktuM na drohAt pravakSyAmi nibodha tat 10 sA tv iyaM sAdhu vaktavyA na tv anItaH kathaM cana vRddhAnuzAsane tAta tiSThataH satyazIlinaH 11 avazyaM tv iha dhIreNa satAM madhye vivakSatA yathAmativivaktavyaM sarvazo dharmalipsayA 12 tatra nAhaM tathA manye yathAyam itaro janaH pure janapade vApi yatra rAjA yudhiSThiraH 13 nAsUyako na cApIrSur nAtivAdI na matsarI bhaviSyati janas tatra svaM svaM dharmam anuvrataH 14 brahmaghoSAz ca bhUyAMsaH pUrNAhutyas tathaiva ca kratavaz ca bhaviSyanti bhUyAMso bhUridakSiNAH 15 sadA ca tatra parjanyaH samyag varSI na saMzayaH saMpannasasyA ca mahI nirItIkA bhaviSyati 16 rasavanti ca dhAnyAni guNavanti phalAni ca gandhavanti ca mAlyAni zubhazabdA ca bhAratI 17 vAyuz ca sukhasaMsparzo nispratIpaM ca darzanam bhayaM nAbhyAvizet tatra yatra rAjA yudhiSThiraH 18 gAvaz ca bahulAs tatra na kRzA na ca durduhAH payAMsi dadhi sarpIMSi rasavanti hitAni ca 19 guNavanti ca pAnAni bhojyAni rasavanti ca tatra deze bhaviSyanti yatra rAjA yudhiSThiraH 20 rasAH sparzAz ca gandhAz ca zabdAz cApi guNAnvitAH dRzyAni ca prasannAni yatra rAjA yudhiSThiraH 21 svair svair guNaiH susaMyuktAs tasmin varSe trayodaze deze tasmin bhaviSyanti tAta pANDava saMyute 22 saMprItimAJ janas tatra saMtuSTaH zucir avyayaH devatAtithipUjAsu sarvabhUtAnurAgavAn 23 iSTadAno mahotsAhaH zazvad dharmaparAyaNaH azubha dvic chubhaprepsur nityayajJaH zubhavrataH bhaviSyati janas tatra yatra rAjA yudhiSThiraH 24 tyaktavAkyAnRtas tAta zubhakalyANa maGgalaH zubhArthepSuH zubhamatir yatra rAjA yudhiSThiraH bhaviSyati janas tatra nityaM ceSTa priyavrataH 25 dharmAtmA sa tadAdRzyaH so 'pi tAta dvijAtibhiH kiM punaH prAkRtaiH pArthaH zakyo vijJAtum antataH 26 yasmin satyaM dhRtir dAnaM parA zAntir dhruvA kSamA hrIH zrIH kIrtiH paraM teja AnRzaMsyam athArjavam 27 tasmAt tatra nivAsaM tu channaM satreNa dhImataH gatiM vA paramAM tasya notsahe vaktum anyathA 28 evam etat tu saMcintya yatkRtaM manyase hitam tat kSipraM kuru kauravya yady evaM zraddadhAsi me | 1 [vai] tataH zAradvato vAkyam ity uvAca kRpas tadA yuktaM prAptaM ca vRddhena pANDavAn prati bhASitam 2 dharmArthasahitaM zlakSNaM tattvataz ca sa hetumat tatrAnurUpaM bhISmeNa mamApy atra giraM zRNu 3 teSAM caiva gatis tIrthair vAsaz caiSAM pracintyatAm nItir vidhIyatAM cApi sAMprataM yA hitA bhavet 4 nAvajJeyo ripus tAta prAkRto 'pi bubhUSatA kiM punaH pANDavAs tAta sarvAstrakuzalA raNe 5 tasmAt satraM praviSTeSu pANDaveSu mahAtmasu gUDhabhAveSu channeSu kAle codayam Agate 6 svarASTra pararASTreSu jJAtavyaM balam AtmanaH udaye pANDavAnAM ca prApte kAle na saMzayaH 7 nivRttasamayAH pArthA mahAtmAno mahAbalAH mahotsAhA bhaviSyanti pANDavA hy ati tejasaH 8 tasmAd balaM ca kozaM ca nItiz cApi vidhIyatAm yathAkAlodaye prApte samyak taiH saMdadhAmahe 9 tAta manyAmi tat sarvaM budhyasva balam AtmanaH niyataM sarvamitreSu balavatsv abaleSu ca 10 uccAvacaM balaM jJAtvA madhyasthaM cApi bhArata prahRSTam aprahRSTaM ca saMdadhAma tathA paraiH 11 sAmnA bhedena dAnena daNDena balikarmaNA nyAyenAnamya ca parAn balAc cAnamya durbalAn 12 sAntvayitvA ca mitrANi balaM cAbhASyatAM sukham sakoza balasaMvRddhaH samyak siddhim avApsyasi 13 yotsyase cApi balibhir aribhiH pratyupasthitaiH anyais tvaM pANDavair vApi hInasvabalavAhanaiH 14 evaM sarvaM vinizcitya vyavasAyaM svadharmataH yathAkAlaM manuSyendra ciraM sukham avApsyasi | 1 [vai] atha rAjA trigartAnAM suzarmA rathayUthapaH prAptakAlam idaM vAkyam ucAva tvarito bhRzam 2 asakRn nikRtaH pUrvaM matsyaiH sAlveyakaiH saha sUtena caiva matsyasya kIcakena punaH punaH 3 bAdhito bandhubhiH sArdhaM balAd balavatA vibho sa karNam abhyudIkSyAtha duryodhanam abhASata 4 asakRn matsyarAjJA me rASTraM bAdhitam ojasA praNetA kIcakaz cAsya balavAn abhavat purA 5 krUro 'marSI sa duSTAtmA bhuvi prakhyAtavikramaH nihatas tatra gandharvaiH pApakarmA nRzaMsavAn 6 tasmiMz ca nihate rAjan hInadarpo nirAzrayaH bhaviSyati nirutsAho virATa iti me matiH 7 tatra yAtrA mama matA yadi te rocate 'nagha kauravANAM ca sarveSAM karNasya ca mahAtmanaH 8 etat prAptam ahaM manye kAryam AtyayikaM hitam rASTraM tasyAbhiyAtv Azu bahu dhAnyasamAkulam 9 AdadAmo 'sya ratnAni vividhAni vasUni ca grAmAn rASTrANi vA tasya hariSyAmo vibhAgazaH 10 atha vA gosahasrANi bahUni ca zubhAni ca vividhAni hariSyAmaH pratipIDya puraM balAt 11 kauravaiH saha saMgamya trigartaiz ca vizAM pate gAs tasyApaharAmAzu saha sarvaiH susaMhatAH 12 saMdhiM vA tena kRtvA tu nibadhnImo 'sya pauruSam hatvA cAsya camUM kRtsnAM vazam anvAnayAmahe 13 taM vaze nyAyataH kRtvA sukhaM vatsyAmahe vayam bhavato balavRddhiz ca bhaviSyati na saMzayaH 14 tac chrutvA vacanaM tasya karNo rAjAnam abravIt sUktaM suzarmaNA vAkyaM prAptakAlaM hitaM ca naH 15 tasmAt kSipraM viniryAmo yojayitvA varUthinIm vibhajya cApy anIkAni yathA vA manyase 'nagha 16 prajJAvAn kuruvRddho 'yaM sarveSAM naH pitAmahaH AcAryaz ca tathA droNaH kRpaH zAradvatas tathA 17 manyante te yathA sarve tathA yAtrA vidhIyatAm saMmantrya cAzu gacchAmaH sAdhanArthaM mahIpateH 18 kiM ca naH pANDavaiH kAryaM hInArthabalapauruSaiH atyarthaM vA pranaSTAs te prAptA vApi yamakSayam 19 yAmo rAjann anudvignA virATa viSayaM vayam AdAsyAmo hi gAs tasya vividhAni vasUmi ca 20 tato duryodhano rAjA vAkyam AdAya tasya tat vaikartanasya karNasya kSipram AjJApayat svayam 21 zAsane nityasaMyuktaM duHzAsanam anantaram saha vRddhais tu saMmantrya kSipraM yojaya vAhinIm 22 yathoddezaM ca gacchAmaH sahitAH sarvakauravaiH suzarmA tu yathoddiSTaM dezaM yAtu mahArathaH 23 trigartaiH sahito rAjA samagrabalavAhanaH prAg eva hi susaMvIto matsyasya viSayaM prati 24 jaghanyato vayaM tatra yAsyAmo divasAntaram viSayaM matsyarAjasya susamRddhaM susaMhatAH 25 te yAtvA sahasA tatra virATanagaraM prati kSipraM gopAn samAsAdya gRhNantu vipulaM dhanam 26 gavAM zatasahasrANi zrImanti guNavanti ca vayam api nigRhNImo dvidhAkRtvA varUthinIm 27 sa sma gatvA yathoddiSTAM dizaM vahner mahIpatiH Adatta gAH suzarmAtha gharmapakSasya saptamIm 28 aparaM divasaM sarve rAjan saMbhUya kauravAH aSTamyAM tAny agRhNanta gokulAni sahasrazaH | 1 [vai] tatas teSAM mahArAja tatraivAmita tejasAm chadma liGgapraviSTAnAM pANDavAnAM mahAtmanAm 2 vyatItaH samayaH samyag vasatAM vai purottame kurvatAM tasya karmANi virATasya mahIpateH 3 tatas trayodazasyAnte tasya varSasya bhArata suzarmaNA gRhItaM tu godhanaM tarasA bahu 4 tato javena mahatA gopAH puram athAvrajat apazyan matsyarAjaM ca rathAt praskandya kuNDalI 5 zUraiH parivRtaM yodhaiH kuNDalAGgada dhAribhiH sadbhiz ca mantribhiH sArdhaM pANDavaiz ca nararSabhaiH 6 taM sabhAyAM mahArAjam AsInaM rASTravardhanam so 'bravId upasaMgamya virATaM praNatas tadA 7 asmAn yudhi vinirjitya paribhUya sa bAndhavAn gavAM zatasahasrANi trigartAH kAlayanti te tAn parIpsa manuSyendra mA nezuH pazavas tava 8 tac chrutvA nRpatiH senAM matsyAnAM samayojayat rathanAgAzvakalilAM pattidhvajasamAkulAm 9 rAjAno rAjaputrAz ca tanutrANy atra bhejire bhAnumanti vicitrANi sUpasevyAni bhAgazaH 10 savajrAyasa garbhaM tu kavacaM taptakAJcanam virATasya priyo bhrAtA zatAnIko 'bhyahArayat 11 sarvapAra savaM varma kalyANa paTalaM dRDham zatAnIkAd avarajo madirAzvo 'bhyahArayat 12 zatasUryaM zatAvartaM zatabindu zatAkSimat abhedyakalpaM matsyAnAM rAjA kavacam Aharat 13 utsedhe yasya padmAni zataM saugandhikAni ca suvarNapRSThaM sUryAbhaM sUryadattAbhyahArayat 14 dRDham Ayasa garbhaM tu zvetaM varma zatAkSimat virATasya suto jyeSTho vIraH zaGkho 'bhyahArayat 15 zatazaz ca tanutrANi yathA svAni mahArathAH yotsyamAnAbhyanahyanta devarUpAH prahAriNaH 16 sUpaskareSu zubhreSu mahatsu ca mahArathAH pRthak kAJcanasaMnAhAn ratheSv azvAn ayojayan 17 sUryacandra pratIkAzo rathe divye hiraNmayaH mahAnubhAvo matsyasya dhvaja ucchizriye tadA 18 athAnyAn vividhAkArAn dhvajAn hemavibhUSitAn yathA svaM kSatriyAH zUrA ratheSu samayojayan 19 atha matsyo 'bravId rAjA zatAnIkaM jaghanyajam kaGkaballava gopAlA dAma granthiz ca vIryavAn yudhyeyur iti me buddhir vartate nAtra saMzayaH 20 eteSAm api dIyantAM rathA dhvajapatAkinaH kavacAni vicitrANi dRDhAni ca mRdUni ca pratimuJcantu gotreSu dIyantAm AyudhAni ca 21 vIrAGgarUpAH puruSA nAgarAjakaropamAH neme jAtu na yudhyerann iti me dhIyate matiH 22 etac chrutvA tu nRpater vAkyaM tvaritamAnasaH zatAnIkas tu pArthebhyo rathAn rAjan samAdizat sahadevAya rAjJe ca bhImAya nakulAya ca 23 tAn prahRSTAs tataH sUtA rAjabhaktipuraskRtAH nirdiSTAn naradevena rathAJ zIghram ayojayan 24 kavacAni vicitrANi dRDhAni ca mRdUni ca virATaH prAdizad yAni teSAm akliSTakarmaNAm tAny Amucya zarIreSu daMzitAs te paraMtapAH 25 tarasvinaz chinnarUpAH sarve yuddhavizAradAH virATam anvayuH pazcAt sahitAH kurupuMgavAH catvAro bhrAtaraH zUrAH pANDavAH satyavikramAH 26 bhImAz ca mattamAtaGgAH prabhinnakaraTA mukhAH kSaranta iva jImUtAH sudantAH SaSTihAyanAH 27 svArUDhA yuddhakuzalaiH zikSitair hastisAdibhiH rAjAnam anvayuH pazcAc calanta iva parvatAH 28 vizAradAnAM vazyAnAM hRSTAnAM cAnuyAyinAm aSTau rathasaraHsrANi dazanAgazatAni ca paSTiz cAzvasahasrANi matsyAnAm abhiniryayuH 29 tad anIkaM virATasya zuzubhe bharatarzabha saMprayAtaM mahArAja ninISantaM gavAM padam 30 tad balAgryaM virATasya saMprasthitam azobhata dRDhAyudha janAkIrNaM jagAzvarathasaMkulam | 1 [vai] niryAya nagarAc chUrA vyUDhAnIkAH prahAriNaH trigartAn aspRzan matsyAH sUrye pariNate sati 2 te trigartAz ca matsyAz ca saMrabdhA yuddhadurmadAH anyonyam abhigarjanto goSu gRddhA mahAbalAH 3 bhImAz ca mattamAtaGgAs tomarAGkuzacoditAH grAmaNIyaiH samArUDhAH kuzalair hastisAdibhiH 4 teSAM samAgamo ghoras tumulo lomaharSaNaH devAsurasamo rAjann AsIt sUryevilambati 5 udatiSThad rajo bhaumaM na prajJAyata kiM cana pakSiNaz cApatan bhUmau sainyena rajasAvRtAH 6 iSubhir vyatisaMyadbhir Adityo 'ntaradhIyata khadyotair iva saMyuktam antarikSaM vyarAjata 7 rukmapRSThAni cApAni vyatiSaktAni dhanvinAm patatAM lokavIrANAM savyadakSiNam asyatAm 8 rathA rathaiH samAjagmuH pAdAtaiz ca padAtayaH sAdibhiH sAdinaz caiva gajaiz cApi mahAgajAH 9 asibhiH paTTizaiH prAsaiH zaktibhis tomarair api saMrabdhAH samare rAjan nijaghnur itaretaram 10 nighnantaH samare 'nyonyaM zUrAH parighabAhavaH na zekur abhisaMrabdhAH zUrAn kartuM parAGmukhAn 11 klRptottarauSThaM sunasaM klRpta kezam alaM kRtam adRzyata ziraz chinnaM rajodhvastaM sakuNDalam 12 adRzyaMs tatra gAtrANi zaraiz chinnAni bhAgazaH zAlaskandhanikAzAni kSatriyANAM mahAmRdhe 13 nAgabhoganikAzaiz ca bAhubhiz candanokSitaiH AkIrNA vasudhA tatra ziro bhiz ca sakuNDalaiH 14 upazAmyad rajo bhaumaM rudhireNa prasarpatA kazmalaM prAvizad ghoraM nirmaryAdam avartata 15 zatAnIkaH zataM hatvA vizAlAkSaz catuHzatam praviSTau mahatIM senAM trigartAnAM mahArathau ArcchetAM bahu saMrabdhau kezAkezi nakhAnakhi 16 lakSayitvA trigartAnAM tau praviSTau rathavrajam jagmatuH sUryadattaz ca madirAzvaz ca pRSThataH 17 virATas tatra saMgrAme hatvA paJcazatAn rathAn hayAnAM ca zatAny atra hatvA paJca mahArathAn 18 caran sa vividhAn mArgAn ratheSu rathayUthapaH trigartAnAM suzarmANam Arcchad rukmarathaM raNe 19 tau vyAvaharatAM tatra mahAtmAnau mahAbalau anyonyam abhigarjantau goSThe govRSabhAv iva 20 tato rathAbhyAM rathinau vyatiyAya samantataH zarAn vyasRjatAM zIghraM toyadhArA ghanAv iva 21 anyonyaM cAtisaMrabdhau viceratur amarSaNau kRtAstrau nizitair bANair asi zaktigadA bhRtau 22 tato rAjA suzarmANaM vivyAdha dazabhiH zaraiH paJcabhiH paJcabhiz cAsya vivyAdha caturo hayAn 23 tathaiva matsyarAjAnaM suzarmA yuddhadurmadaH paJcAzatA zitair bANair vivyAdha paramAstra vit 24 tataH sainyaM samAvRtya matsyarAjasuzarmaNoH nAbhyajAnaMs tadAnyonyaM pradoSe rajasAvRte | 1 [vai] tamasAbhiplute loke rajasA caiva bhArata vyatiSThan vai muhUrtaM tu vyUDhAnIkAH prahAriNaH 2 tato 'ndhakAraM praNudann udatiSThata candramAH kurvANo vimalAM rAtriM nandayan kSatriyAn yudhi 3 tataH prakAzam AsAdya punar yuddham avartata ghorarUpaM tatas te sma nAvekSanta parasparam 4 tataH suzarmA traigartaH saha bhrAtrA yavIyasA abhyadravan matsyarAjaM rathavrAtena sarvazaH 5 tato rathAbhyAM praskandya bhrAtarau kSatriya rSabhau gadApANI susaMrabdhau samabhyadravatAM hayAn 6 tathaiva teSAM tu balAni tAni; kruddhAny athAnyonyam abhidravanti gadAsikhaDgaiz ca parazvadhaiz ca; prAsaiz ca tIkSNAgrasupItadhAraiH 7 balaM tu matsyasya balena rAjA; sarvaM trigartAdhipatiH suzarmA pramathya jitvA ca prasahya matsyaM; virATam ojasvinam abhyadhAvat 8 tau nihatya pRthag dhuryAv ubhau ca pArSNisArathI virathaM matsyarAjAnaM jIvagrAham agRhNatAm 9 tam unmathya suzarmA tu rudatIM vadhukAm iva syandanaM svaM samAropya prayayau zIghravAhanaH 10 tasmin gRhIte virathe virATe balavattare prAdravanta bhayAn matsyAs trigartair arditA bhRzam 11 teSu saMtrAsyamAneSu kuntIputro yudhiSThiraH abhyabhASan mahAbAhuM bhImasenam ariMdamam 12 matsyarAjaH parAmRSTas trigartena suzarmaNA taM mokSaya mahAbAho na gacched dviSatAM vazam 13 uSitAH smaH sukhaM sarve sarvakAmaiH supUjitAH bhImasena tvayA kAryA tasya vAsasya niSkRtiH 14 [bhImas] aham enaM paritrAsye zAsanAt tava pArthiva pazya me sumahat karma yudhyataH saha zatrubhiH 15 svabAhubalam Azritya tiSTha tvaM bhrAtRbhiH saha ekAntam Azrito rAjan pazya me 'dya parAkramam 16 suskandho 'yaM mahAvRkSo gadA rUpa iva sthitaH enam eva samArujya drAvayiSyAmi zAtravAn 17 [vai] taM mattam iva mAtaGgaM vIkSamANaM vanaspatim abravId bhrAtaraM vIraM dharmarAjo yudhiSThiraH 18 mA bhIma sAhasaM kArSIs tiSThatv eSa vanaspatiH mA tvA vRkSeNa karmANi kurvANam ati mAnuSam janAH samavabudhyeran bhImo 'yam iti bhArata 19 anyad evAyudhaM kiM cit pratipadyasva mAnuSam cApaM vA yadi vA zaktiM nistriMzaM vA parazvadham 20 yad eva mAnuSaM bhIma bhaved anyair alakSitam tad evAyudham AdAya mokSayAzu mahIpatim 21 yamau ca cakrarakSau te bhavitArau mahAbalau vyUhataH samare tAta matsyarAjaM parIpsataH 22 tataH samastAs te sarve turagAn abhyacodayan divyam astraM vikurvANAs trigartAn pratyamarSaNAH 23 tAn nivRttarathAn dRSTvA pANDavAn sA mahAcamUH vairATI paramakruddhA yuyudhe paramAdbhutam 24 sahasraM nyavadhIt tatra kuntIputro yudhiSThiraH bhImaH saptazatAn yodhAn paralokam adarzayat nakulaz cApi saptaiva zatAni prAhiNoc charaiH 25 zatAni trINi zUrANAM sahadevaH pratApavAn yudhiSThira samAdiSTo nijaghne puruSarSabhaH bhittvA tAM mahatIMsenAM trigartAnAM nararSabha 26 tato yudhiSThiro rAjA tvaramANo mahArathaH abhidrutya suSarmANaM zarair abhyatudad bhRzam 27 suzarmApi susaMkruddhas tvaramANo yudhiSThiram avidhyan navabhir bANaiz caturbhiz caturo hayAn 28 tato rAjann Azu kArI kuntIputro vRkodaraH samAsAdya suzarmANam azvAn asya vyapothayat 29 pRSThagopau ca tasyAtha hatvA paramasAyakaiH athAsya sArathiM kruddho rathopasthAd apAharat 30 cakrarakSaz ca zUraz ca zoNAzvo nAma vizrutaH sa bhayAd dvairathaM dRSTvA traigartaM prAjahat tadA 31 tato virATaH praskandya rathAd atha suzarmaNaH gadAm asya parAmRzya tam evAjaghnivAn balI sa cacAra gadApANir vRddho 'pi taruNo yathA 32 bhImas tu bhImasaMkAzo rathAt praskandya kuNDalI trigartarAjam Adatta siMhakzudra mRgaM yathA 33 tasmin gRhIte virathe trigartAnAM mahArathe abhajyata balaM sarvaM traigartaM tadbhayAturam 34 nivartya gAs tataH sarvAH pANDuputrA mahAbalAH avajitya suzarmANaM dhanaM cAdAya sarvazaH 35 svabAhubalasaMpannA hrIniSedhA yatavratAH saMgrAmaziraso madhye tAM rAtriM sukhino 'vasan 36 tato virATaH kaunteyAn ati mAnuSavikramAn arcayAm Asa vittena mAnena ca mahArathAn 37 [virATa] yathaiva mama ratnAni yuSmAkaM tAni vai tathA kAryaM kuruta taiH sarve yathAkAmaM yathAsukham 38 dadAny alaM kRtAH kanyA vasUni vividhAni ca manasaz cApy abhipretaM yad vaH zatrunibarhaNAH 39 yuSmAkaM vikramAd adya mukto 'haM svastimAn iha tasmAd bhavanto matsyAnAm IzvarAH sarva eva hi 40 [vai] tathAbhivAdinaM matsyaM kauraveyAH pRthak pRthak UcuH prAJjalayaH sarve yudhiSThirapurogamAH 41 pratinandAma te vAkyaM sarvaM caiva vizAM pate etenaiva pratItAH smo yat tvaM mukto 'dya zatrubhiH 42 athAbravIt prItamanA matsyarAjo yudhiSThiram punar eva mahAbAhur virATo rAjasattamaH ehi tvAm abhiSekSyAmi matsyarAjo 'stu no bhavAn 43 manasaz cApy abhipretaM yat te zatrunibarhaNa tat te 'haM saMpradAsyAmi sarvam arhati no bhavAn 44 ratnAni gAH suvarNaM ca maNimuktam athApi vA vaiyAghrapadya viprendra sarvathaiva namo 'stu te 45 tvatkRte hy adya pazyAmi rAjyam AtmAnam eva ca yataz ca jAtaH saMrambhaH sa ca zatrur vazaMgataH 46 tato yudhiSThiro matsyaM punar evAbhyabhASata pratinandAmi te vAkyaM mano jJaM matsyabhASase 47 AnRzaMsya paro nityaM susukhaH satataM bhava gacchantu dUtAs tvaritaM nagaraM tava pArthiva suhRdAM priyam AkhyAtuM ghoSayantu ca te jayam 48 tatas tad vacanAn matsyo dUtAn rAjA samAdizat AcakSadhvaM puraM gatvA saMgrAme vijayaM mama 49 kumArAH samalaM kRtyaparyAgacchantu me purAt vAditrANi ca sarvANi gaNikAz ca svalaM kRtAH 50 te gatvA kevalAM rAtrim atha sUryodayaM prati virATasya purAbhyAze dUtA jayam aghoSayan | 1 [vai] yAte trigartaM matsye tu pazUMs tAn svAn parIpsati duryodhanaH sahAmAtyo virATam upayAd atha 2 bhISmo droNaz ca karNaz ca kRpaz ca paramAstra vit drauNiz ca saubalaz caiva tathA duHkzAsanaH prabhuH 3 viviMzatir vikarNaz ca citrasenaz ca vIryavAn durmukho duHsahaz caiva ye caivAnye marA rathAH 4 ete matsyAn upAgamya virATasya mahIpateH ghoSAn vidrAvya tarasA godhanaM jahrur ojasA 5 SaSTiM gavAM sahasrANi kuravaH kAlayanti te mahatA rathavaMzena parivArya samantataH 6 gopAlAnAM tu ghoSeSu hanyatAM tar mahArathaiH ArAvaH sumahAn AsIt saMprahAre bhayaMkare 7 gavAdhyakSas tu saMtrasto ratham AsthAya sa tvaraH jagAma nagarAyaiva parikrozaMs tadArtavat 8 sa pravizya puraM rAjJo nRpa vezmAbhyayAt tataH avatIrya rathAt tUrNam AkhyAtuM praviveza ha 9 dRSTvA bhUmiMjayaM nAma putraM matsyasya mAninam tasmai tat sarvam AcaSTa rASTrasya pazukarSaNam 10 SaSTiM gavAM sahasrANi kuravaH kAlayanti te tad vijetuM samuttiSTha godhanaM rASTravardhanam 11 rAjaputra hitaprepsuH kSipraM niryAhi vai svayam tvAM hi matsyo mahIpAlaH zUnyapAlam ihAkarot 12 tvayA pariSado madhye zlAghate sa narAdhipaH putro mamAnurUpaz ca zUraz ceti kulodvahaH 13 iSvastre nipuNo yodhaH sadA vIraz ca me sutaH tasya tat satyam evAstu manuSyendrasya bhASitam 14 Avartaya kurUJ jitvA pazUn pazumatAM vara nirdahaiSAm anIkAni bhImena zaratejasA 15 dhanuzcyutai rukmapuGkhaiH zaraiH saMnataparvabhiH dviSatAM bhindhy anIkAni gajAnAm iva yUthapaH 16 pAzopadhAnAM jyAtantrIM cApadaNDAM mahAsvanAm zaravarNAM dhanur vINAM zatrumadhye pravAdaya 17 zvetA rajatasaMkAzA rathe yujyantu te hayAH dhvajaM ca siMhaM sauvarNam ucchrayantu tavAbhibhoH 18 rukmapaGkhAH prasannAgrA muktA hastavatA tvayA chAdayantu zarAH sUryaM rAjJAm Ayur nirodhinaH 19 raNe jitvA kurUn sarvAn varja pANir ivAsurAn yazo mahad avApya tvaM pravizedaM puraM punaH 20 tvaM hi rASTrasya paramA gatir matsyapateH sutaH gatimanto bhavantv adya sarve viSayavAsinaH 21 strImadhya uktas tenAsau tad vAkyam abhayaMkaram antaHpure zlAghamAna idaM vacanam abravIt | 1 [uttara] adyAham anugaccheyaM dRDhadhanvA gavAM padam yadi me sArathiH kaz cid bhaved azveSu kovidaH 2 tam eva nAdhigacchAmi yo me yantA bhaven naraH pazyadhvaM sAradhiM kSipraM mama yuktaM prayAsyataH 3 aSTAviMzati rAtraM vA mAsaM vA nUnam antataH yat tad AsI mahad yuddhaM tatra me sArathir hataH 4 sa labheyaM yadi tv anyaM hara yAnavidaM naram tvarAvAn adya yAtvAhaM samucchritamahAdhvajam 5 vigAhya tatparAnIkaM gajavAjir athAkulam zastrapratApa nirvIryAn kurUJ jitvAnaye pazUn 6 duryodhanaM zAMtanavaM karNaM vaikartanaM kRpam droNaM ca saha putreNa maheSvAsAn samAgatAn 7 vitrAsayitvA saMgrAme dAnavAn iva vajrabhRt anenaiva muhUrtena punaH pratyAnaye pazUn 8 zUnyam AsAdya kuravaH prayAnty AdAya godhanam kiM nu zakyaM mayA kartuM yad ahaM tatra nAbhavam 9 pazyeyur adya me vIryaM kuravas te samAgatAH kiM nu pArtho 'rjunaH sAkSAd ayam asmAn prabAdhate 10 [vai] tasya tad vacanaM strISu bhASataH sma punaH punaH nAmarSayata pAJcAlI bIbhatsoH parikIrtanam 11 athainam upasaMgamya strImadhyAt sA tapasvinI vrIDamAneva zanakair idaM vacanam abravIt 12 yo 'sau bRhad vAraNAbho yuvA supriya darzanaH bRhannaDeti vikhyAtaH pArthasyAsIt sa sArathiH 13 dhanuSy anavaraz cAsIt tasya ziSyo mahAtmanaH dRSTapUrvo mayA vIra carantyA pANDavAn prati 14 yadA tat pAvako dAvam adahat khANDavaM mahat arjunasya tadAnena saMgRhItA hayottamAH 15 tena sArathinA pArthaH sarvabhUtAni sarvazaH ajayat khANDava prasthe na hi yantAsti tAdRzaH 16 yeyaM kumArI suzroNI bhaginI te yavIyasI asyAH sa vacanaM vIrakariSyati na saMzayaH 17 yadi vai sArathiH sa syAt kurUn sarvAn asaMzayam jitvA gAz ca samAdAya dhruvam AgamanaM bhavet 18 evam uktaH sa sairandhyA bhaginIM pratyabhASata gaccha tvam anavadyAGgi tAm Anaya bRhannaDAm 19 sA bhrAtrA preSitA zIghram agacchan nartanA gRham yatrAste sa mahAbAhuz channaH satreNa pANDavaH | 1 [vai] sa tAM dRSTvA vizAlAkSIM rAjaputrIM sakhIM sakhA prahasann abravId rAjan kutrAgamanam ity uta 2 tam abravId rAjaputrI samupetya nararSabham praNayaM bhAvayantI sma sakhImadhya idaM vacaH 3 gAvo rASTrasya kurubhiH kAlyante no bRhannaDe tAn vijetuM mama bhrAtA prayAsyati dhanurdharaH 4 naciraM ca hatas tasya saMgrAme rathasArathiH tena nAsti samaH sUto yo 'sya sArathyam Acaret 5 tasmai prayatamAnAya sArathyarthaM bRhannaDe AcacakSe hayajJAne sairandhrI kauzalaM tava 6 sA sArathyaM mama bhrAtuH kuru sAdhu bRhannaDe purA dUrataraM gAvo hriyante kurubhir hi naH 7 athaitad vacanaM me 'dya niyuktA na kariSyasi praNayAd ucyamAnA tvaM parityakSyAmi jIvitam 8 evam uktas tu suzroNyA tayA sakhyA paraMtapaH jagAma rAjaputrasya sakAzam amitaujasaH 9 taM sA vrajantaM tvaritaM prabhinnam iva kuJjaram anvagacchad vizAlAkSI zizur gajavadhUr iva 10 dUrAd eva tu taM prekSya rAjaputrAbhyabhASata tvayA sArathinA pArthaH khANDave 'gnim atarpayat 11 pRthivIm ajayat kRtsnAM kuntIputro dhanaMjayaH sairandhrI tvAM samAcaSTa sA hi jAnAti pANDavAn 12 saMyaccha mAmakAn azvAMs tathaiva tvaM bRhannaDA kurubhir yotsyamAnasya godhanAni parIpsataH 13 arjunasya kilAsIs tvaM sArathir dayitaH purA tvayAjayat sahAyena pRthivIM pANDavarSabhaH 14 evam uktA pratyuvAca rAjaputraM bRhannaDA kA zaktir mama sArathyaM kartuM saMgrAmamUrdhani 15 gItaM vA yadi vA nRttaM vAditraM vA pRthagvidham tat kariSyAmi bhadraM te sArathyaM tu kuto mayi 16 [uttara] bRhannaDe gAyano vA nartano vA punar bhava kSipraM me ratham AsthAya nigRhNISva hayottamAn 17 [vai] sa tatra narma saMyuktam akarot pANDavo bahu uttarAyAH pramukhataH sarvaM jAnann ariMdama 18 Urdhvam utkSipya kavacaM zarIre pratyamuJcata kumAryas tatra taM dRSTvA prAhasan pRthulocanAH 19 sa tu dRSTvA vimuhyantaM svayam evottaras tataH kavacena mahArheNa samanahyad bRhannaDAm 20 sa bibhrat kavacaM cAgryaM svayam apy aMzumat prabham dhvajaM ca siMham ucchritya sArathye samakalpayat 21 dhanUMSi ca mahArhANi bANAMz ca rucirAn bahUn AdAya prayayau vIraH sa bRhannaDa sArathiH 22 athottarA ca kanyAz ca sakhyas tAm abruvaMs tadA bRhannaDe AnayethA vAsAMsi rucirANi naH 23 pAJcAli kAryaM sUkSmANi citrANi vividhAni ca vijitya saMgrAmagatAn bhISmadroNamukhAn kurUn 24 atha tA bruvatIH kanyAH sahitAH pANDunandanaH pratyuvAca hasan pArtho meghadundubhi niHsvanaH 25 yady uttaro 'yaM saMgrAme vijeSyati mahArathAn athAhariSye vAsAMsi divyAni rucirANi ca 26 evam uktvA tu bIbhatsus tataH prAcodayad dhayAn kurUn abhimukhAJ zUro nAnA dhvajapatAkinaH | 1 [vai] sa rAjadhAnyA niryAya vairATiH pRthivIM jayaH prayAhIty abravIt sUtaM yatra te kuravo gatAH 2 samavetAn kurUn yAvaj jigIzUn avajitya vai gAz caiSAM kSipram AdAya punar AyAmi svaM puram 3 tatas tAMz codayAm Asa sadazvAn pANDunandanaH te hayA narasiMhena coditA vAtaraMhasaH Alikhanta ivAkAzam UhuH kAJcanamAlinaH 4 nAtidUram atho yAtvA matsyaputra dhanaMjayau avekSetAm amitraghnau kurUNAM balinAM balam zmazAnam abhito gatvA AsasAda kurUn atha 5 tad anIkaM mahat teSAM vibabhau sAgarasvanam sarpamANam ivAkAze vanaM bahula pAdapam 6 dadRze pArthivo reNur janitas tena sarpatA dRSTipraNAzo bhUtAnAM divaspRz narasattama 7 tad anIkaM mahad dRSTvA jagAzvarathasaMkulam karNaduryodhana kRpair guptaM zAMtanavena ca 8 droNena ca saputreNa maheSvAsena dhImatA hRSTaromA bhayodvignaH pArthaM vairATir abravIt 9 notsahe kurubhir yoddhuM romaharSaM hi pazya me bahu pravIram atyugraM devair api durAsadam pratiyoddhuM na zakSyAmi kurusainyam anantakam 10 nAzaMse bhAratIM senAM praveSTuM bhImakArmukAm rathanAgAzvakalilAM pattidhvajasamAkulAm dRSTvaiva hi parAn AjAv AtmA pravyathatIva me 11 yatra droNaz ca bhISmaz ca kRpaH karNo viviMzatiH azvatthAmA vikarNaz ca somadatto 'tha bAhlikaH 12 duryodhanas tathA vIro rAjA ca rathinAM varaH dyutimanto maheSvAsAH sarve yuddhavizAradAH 13 dRSTvaiva hi kurUn etAn vyUDhAnIkAn prahAriNaH hRSitAni ca romANI kazmalaM cAgataM mama 14 [vai] aviyAto viyAtasya maurkhyAd dhUrtasya pazyataH paridevayate mandaH sakAze savyasAcinaH 15 trigartAn sa pitA yAtaH zUnye saMpraNidhAya tAm sarvAM senAm upAdAya na me santIha sainikAH 16 so 'ham eko bahUn bAlaH kRtAstrAn akRtazramaH pratiyoddhuM na zakyAmi nivartasva bRhan naDe 17 [arj] bhayena dInarUpo 'si dviSatAM harSavardhanaH na ca tAvat kRtaM kiM cit paraiH karma raNAjire 18 svayam eva ca mAm Attha vaha mAM kauravAn prati so 'haM tvAM tatra neSyAmi yatraite bahulA dhvajAH 19 madhyaMm AmiSa gRdhrANAM kurUNAm AtatAyinAm neSyAmi tvAM mahAbAho pRthivyAm api yudhyatAm 20 tathA strISu pratizrutya pauruSaM puruSeSu ca katthamAno 'bhiniryAya kimarthaM na yuyutsase 21 na ced vijitya gAs tAs tvaM gRhAn vai pratiyAsyasi prahasiSyanti vIra tvAM narA nAryaz ca saMgatAH 22 aham apy atra sairandhryA stutaH sArathya karmaNi na hi zakSyAmy anirjitya gAH prayAtuM puraM prati 23 stotreNa caiva sairandhryAs tava vAkyena tena ca kathaM na yudhyeyam ahaM kurUn sarvAn sthiro bhava 24 [uttara] kAmaM harantu matsyAnAM bhUyAMsaM kuravo dhanam prahasantu ca mAM nAryo narA vApi bRhannaDe 25 [vai] ity uktvA prAdravad bhIto rathAt praskandya kuNDalI tyaktvA mAnaM sa mantAtmA visRjya sa zaraM dhanuH 26 [bRhan] naiSa pUrvaiH smRto dharmaH kSatriyasya palAyanam zreyas te maraNaM yuddhe na bhItasya palAyanam 27 [vai] evam uktvA tu kaunteyaH so 'vaplutya rathottamAt tam anvadhAvad dhAvantaM rAjaputraM dhanaMjayaH dIrghAM veNIM vidhunvAnaH sAdhu rakte ca vAsasI 28 vidhUya veNIM dhAvantam ajAnanto 'rjunaM tadA sainikAH prAhasan ke cit tathArUpam avekSya tam 29 taM zIghram abhidhAvantaM saMprekSya kuravo 'bruvan ka eSa veSapracchanno bhasmaneva hutAzanaH 30 kiM cid asya yathA puMsaH kiM cid asya yathA striyaH sArUpyam arjunasyeva klIba rUpaM bibharti ca 31 tad evaitac chiro grIvaM tau bAhU parighopamau tadvad evAsya vikrAntaM nAyam anyo dhanaMjayAt 32 amareSv iva devendro mAnuSeSu dhanaMjayaH ekaH so 'smAn upAyAyAd anyo loke dhanaMjayAt 33 ekaH putro virATasya zUnye saMnihitaH pure sa eSa kila niryAto bAlabhAvAn na pauruSAt 34 satreNa nUnaM channaM hi carantaM pArtham arjunam uttaraH sArathiM kRtvA niryAto nagarAd bahiH 35 sa no manye dhvajAn dRSTvA bhIta eSa palAyati taM nUnam eSa dhAvantaM jighRkSati dhanaMjayaH 36 iti sma kuravaH sarve vimRzantaH pRthak pRthak na ca vyavasituM kiM cid uttaraM zaknuvanti te channaM tathA taM satreNa pANDavaM prekSya bhArata 37 uttaraM tu pradhAvantam anudrutya dhanaMjayaH gatvA padazataM tUrNaM kezapakSe parAmRzat 38 so 'rjunena parAmRSTaH paryadevayad Artavat bahulaM kRpaNaM caiva virATasya sutas tadA 39 zAtakumbhasya zuddhasya zataM niSkAn dadAmite maNIn iSTau ca vaiDUryAn hemabaddhAn mahAprabhAn 40 hemadaNDapraticchannaM rathaM yuktaM ca suvrajaiH mattAMz ca daza mAtaGgAn muJca mAM tvaM bRhaNNaDe 41 [vai] evamAdIni vAkyAni vilapantam acetasam prahasya puruSavyAghro rathasyAntikam Anayat 42 athainam abravIt pArtho bhayArtaM naSTacetasam yadi notsahase yoddhuM zatrubhiH zatrukarzana ehi me tvaM hayAn yaccha yudhyamAnasya zatrubhiH 43 prayAhy etad rathAnIkaM madbAhubalarakSitaH apradhRSyatamaM ghoraM guptaM vIrair mahArathaiH 44 mA bhais tvaM rAjaputrAgrya kSatriyo 'si paraMtapa ahaM vai kurubhir yotsyAmy avajeSyAmi te pazUn 45 pravizyaitad rathAnIkam apradhRSyaM durAsadam yantA bhUs tvaM narazreSTha yotsye 'haM kurubhiH saha 46 evaM bruvANo bIbhatsur vairATim aparAjitaH samAzvAsya muhUrtaM tam uttaraM bharatarSabha 47 tata enaM viceSTantam akAmaM bhayapIDitam ratham AropayAm Asa pArthaH praharatAM varaH | 1 [vai] taM dRSTvA klIva veSeNa rathasthaM narapuMgavam zamIm abhimukhaM yAntaM ratham Aropya cottaram 2 bhISmadroNamukhAs tatra kurUNAM rathasattamAH vitrastamanasaH sarve dhanaMjaya kRtAd bhayAt 3 tAn avekSya hatotsAhAn utpAtAn api cAdbhutAn guruH zastrabhRtAM zreSTho bhAradvAjo 'bhyabhASata 4 calAz ca vAtAH saMvAnti rUkSAH paruSaniHsvanAH bhasma varNaprakAzena tamasA saMvRtaM nabhaH 5 rUkSavarNAz ca jaladA dRzyante 'dbhutadarzanAH niHsaranti ca kozebhyaH SastrANi vividhAni ca 6 zivAz ca vinadanty etA dIptAyAM dizi dAruNAH hayAz cAzrUNi muJcanti dhvajAH kampanty akampitAH 7 yAdRzAny atra rUpANi saMdRzyante bahUny api yattA bhavantas tiSThantu syAd yuddhaM samupasthitam 8 rakSadhvam api cAtmAnaM vyUhadhvaM vAhinIm api vaizasaM ca pratIkSadhvaM rakSadhvaM cApi godhanam 9 eSa vIro maheSvAsaH sarvazastrabhRtAM varaH AgataH klIba veSeNa pArtho nAsty atra saMzayaH 10 sa eSa pArtho vikrAntaH savyasAcI paraMtapaH nAyuddhena nivarteta sarvair api marudgaNaiH 11 klezitaz ca vane zUro vAsavena ca zikSitaH amarSavazam Apanno yotsyate nAtra saMzayaH 12 nehAsya pratiyoddhAram ahaM pazyAmi kauravAH mahAdevo 'pi pArthena zrUyate yudhi toSitaH 13 [karNa] sadA bhavAn phalgunasya guNair asmAn vikatthase na cArjunaH kalA pUrNA mama duryodhanasya vA 14 [dur] yady eSa pArtho rAdheya kRtaM kAryaM bhaven mama jJAtAH punaz cariSyanti dvAdazAnyAn hi vatsarAn 15 athaiSa kaz cid evAnyaH klIba veSeNa mAnavaH zarair enaM sunizitaiH pAtayiSyAmi bhUtale 16 [vai] tasmin bruvati tad vAkyaM dhArtarASTre paraMtape bhISmo droNaH kRpo drauNiH pauruSaM tad apUjayan | 1 [vai] tAM zamIm upasaMgamya pArtho vairATim abravIt sukumAraM samAjJAtaM saMgrAme nAtikovidam 2 samAdiSTo mayA kSipraM dhanUMSy avaharottara nemAni hi tvadIyAni soDhuM zakyanti me balam 3 bhAraM vApi guruM hartuM kuJjaraM vA pramarditum mama vA bAhuvikSepaM zatrUn iha vijeSyataH 4 tasmAd bhUmiMjayAroha zamIm etAM palAzinIm asyAM hi pANDuputrANAM dhanUMSi nihitAny uta 5 yuthiSThirasya bhImasya bIbhatSor yamayos tathA dhvajAH zarAz ca zUrANAM divyAni kavacAni ca 6 atra caitan mahAvIryaM dhanuH pArthasya gANDivam ekaM zatasahasreNa saMmitaM rASTravardhanam 7 vyAyAmasaham atyarthaM tRNarAjasamaM mahat sarvAyudhamahAmAtraM zatrusaMbAdha kArakam 8 suvarNavikRtaM divyaM zlakSNam Ayatam avraNam alaM bhAraM guruM voDhuM dAruNaM cArudarzanam tAdRzAny eva sarvANi balavanti dRDhAni ca 9 [uttara] asmin vRkSe kilodbaddhaM zarIram iti naH zrutam tad ahaM rAjaputraH san spRzeyaM pANinA katham 10 naivaMvidhaM mayA yuktam AlabdhuM kSatrayoninA mahatA rAjaputreNa mantrayajJavidA satA 11 spRSTavantaM zarIraM mAM zavavAham ivAzucim kathaM vA vyavahAryaM vai kurvIthAs tvaM bRhannaDe 12 [bRhan] vyavahAryaz ca rAjendra zuciz caiva bhaviSyasi dhanUMSy etAni mAM bhais tvaM zarIraM nAtra vidyate 13 dAyAdaM matsyarAjasya kule jAtaM manasvinam kathaM tvA ninditaM karma kArayeyaM nRpAtmaja 14 [vai] evam uktaH sa pArthena rathAt praskandya kuNDalI Aruroha zamI vRkSaM vairATir avazas tadA 15 tam anvazAsac chatrughno rathe tiSThan dhanaMjayaH pariveSTanam eteSAM kSipraM caiva vyapAnuda 16 tathA saMnahanAny eSAM parimucya samantataH apazyad gANDivaM tatra caturbhir aparaiH saha 17 teSAM vimucyamAnAnAM dhanur Am arkavarcasAm vinizreruH prabhA divyA grahANAm udayeSv iva 18 sa teSAM rUpam Alokya bhoginAm iva jRmbhatAm hRSTaromA bhayodvignaH kSaNena samapadyata 19 saMspRzya tAni cApAni bhAnumanti bRhanti ca vairATir arjunaM rAjann idaM vacanam abravIt 20 [uttara] bindavo jAtarUpasya zataM yasmin nipAtitAH sahasrakoTi sauvarNAH kasyaitad dhanur uttamam 21 vAraNA yasya sauvarNAH pRSThe bhAsanti daMzitAH supArzvaM sugrahaM caiva kasyaitad dhanuruttamam 22 tapanIyasya zuddhasya SaSTir yasyendragopakAH pRSThe vibhaktAH zobhante kasyaitad dhanur uttamam 23 sUryA yatra ca sauvarNAs trayo bhAsanti daMzitAH tejasA prajvalanto hi kasyaitad dhanur uttamam 24 zAlabhA yatra sauvarNAs tapanIyavicitritAH suvarNamaNicitraM ca kasyaitad dhanur uttamam 25 ime ca kasya nArAcAH sahasrA lomavAhinaH samantAt kaladhautAgrA upAsaMge hiraNmaye 26 vipAThAH pRthavaH kasya gArdhrapatrAH zilAzitAH hAridravarNAH sunasAH pItAH sarvAyasAH zarAH 27 kasyAyam asitAvApaH paJca zArdUlalakSaNaH varAhakarNa vyAmizraH zarAn dhArayate daza 28 kasyeme pRthavo dIrghAH sarvapArazavAH zarAH zatAnisapta tiSThanti nArAcA rudhirAzanAH 29 kasyeme zukapatrAbhaiH pUrvair ardhaiH suvAsasaH uttarair AyasaiH pItair hemapuGkhaiH zilAzitaiH 30 kasyAyaM sAyako dIrghaH zilI pRSThaH zilImukhaH vaiyAghrakoze nihito hemacitratsarur mahAn 31 suphalaz citrakozaz ca kiGkiNI sAyako mahAn kasya hematsarur divyaH khaDgaH paramanirvraNaH 32 kasyAyaM vimalaH khaDgo gavye koze samarpitaH hematsarur anAdhRSyo naiSadhyo bhArasAdhanaH 33 kasya pAJca nakhe koze sAyako hemavigrahaH pramANa rUpasaMpannaH pIta AkAzasaMnibhaH 34 kasya hemamaye koze sutapte pAvakaprabhe nistriMzo 'yaM guruH pItaH saikyaH paramanirvraNaH 35 nirdizasva yathAtattvaM mayA pRSTA bRhannaDe vismayo me paro jAto dRSTvA sarvam idaM mahat 36 [bRhan] yan mAM pUrvam ihApRcchaH zatrusenAnibarhaNam gANDIvam etat pArthasya lokeSu viditaM dhanuH 37 sarvAyudhamahAmAtraM zAtakumbhapariSkRtam etat tad arjunasyAsId gANDIvaM paramAyudham 38 yat tac chatasahasreNa saMmitaM rASTravardhanam yena devAn manuSyAMz ca pArtho viSahate mRdhe 39 devadAnavagandharvaiH pUjitaM zAzvatIH samAH etad varSasahasraM tu brahmA pUrvam adhArayat 40 tato 'nantaram evAtha prajApatir adhArayat trINi paJcazataM caiva zakro 'zIti ca paJca ca 41 somaH paJcazataM rAjA tathaiva varuNaH zatam pArthaH paJca ca SaSTiM ca varSANi zvetavAhanaH 42 mahAvIryaM mahad divyam etat tad dhanur uttamam pUjitaM suramartyeSu bibharti paramaM vapuH 43 supArzvaM bhImasenasya jAtarUpagrahaM dhanuH yena pArtho 'jayat kRtsnAM dizaM prAcIM paraMtapaH 44 indragopaka citraM ca yad etac cAru vigraham rAjJo yudhiSThirasyaitad vairAte dhanur uttamam 45 sUryA yasmiMs tu sauvarNAH prabhAsante prabhAsinaH tejasA prajvalanto vai nakulasyaitad Ayudham 46 zalabhA yatra sauvarNAs tapanIyavicitritAH etan mAdrI sutasyApi sahadevasya kArmukam 47 ye tv ime kSura saMkAzAH sahasrA lomavAhinaH etArjunasya vairAte zarAH sarpaviSopamAH 48 ete jvalantaH saMgrAme tejasA zIghragAminaH bhavanti vIrasyAkSayyA vyUhataH samare ripUn 49 ye ceme pRthavo dIrghAz candra bimbArdha darzanAH ete bhImasya nizitA ripukSayakarAH zarAH 50 hAridra varNA ye tv ete hemapuGkhAH zilAzitAH nakulasya kalApo 'yaM paJca zArdUlalakSaNaH 51 yenAsau vyajayat kRtsnAM pratIcIM dizam Ahave kalApo hy eSa tasyAsIn mAdrIputrasya dhImataH 52 ye tv ime bhAskarAkArAH sarvapArazavAH zarAH ete citrAH kriyopetAH sahadevasya dhImataH 53 ye tv ime nizitAH pItAH pRthavo dIrghavAsasaH hemapuGkhAs triparvANo rAjJa ete mahAzarAH 54 yas tvAyaM sAyako dIrghaH zilI pRSTaH zilImukhaH arjunasyaiSa saMgrAme gurubhArasaho dRDhaH 55 vaiyAghrakozas tu mahAn bhImasenasya sAyakaH gurubhArasaho vidyaH zAtravANAM bhayaMkaraH 56 suphalaz citrakozaz ca hematsarur anuttamaH nistriMzaH kauravasyaiSa dharmarAjasya dhImataH 57 yas tu pAJca nakhe koze nihitaz citrasevane nalukasyaiSa nistriMzo gurubhArasaho dRDhaH 58 yas tv ayaM vimalaH khaDgo gavye koze samarpitaH sahadevasya viddhy enaM sarvabhAra sahaM dRDham | 1 [uttara] suvarNavikRtAnImAny AyudhAni mahAtmanAm rucirANi prakAzante pArthAnAm Azu kAriNAm 2 kva nu svid arjunaH pArthaH pauravyo vA yudhiSThiraH nakulaH sahadevaz ca bhImasenaz ca pANDavaH 3 sarva eva mahAtmAnaH sarvAmitra vinAzanAH rAjyam akSaiH parAkIrya na zrUyante kadA cana 4 draupadI kva ca pAJcAlI strIratnam iti vizrutA jitAn akSais tadA kRSNA tAn evAnvagamad vanam 5 [arj] aham asmy arjunaH pArthaH sabhAstAro yudhiSThiraH ballavo bhImasenas tu pitus te rasapAcakaH 6 azvabandho 'tha nakulaH sahadevas tu gokule sairandhIM draupadIM viddhi yatkRte kIcakA hatAH 7 [uttara] daza pArthasya nAmAni yAni pUrvaM zrutAni me prabrUyAs tAni yadi me zraddadhyAM sarvam eva te 8 [arj] hanta te 'haM samAcakSe daza nAmAni yAni me arjunaH phalguno jiSNuH kirITI zvetavAhanaH bIbhatsur vijayaH kRSNaH savyasAcI dhanaMjayaH 9 [uttara] kenAsi vijayo nAma kenAsi zvetavAhanaH kirITI nAma kenAsi savyasAcI kathaM bhavAn 10 arjunaH phalguno jiSNuH kRSNo bIbhatsur eva ca dhanaMjayaz ca kenAsi prabrUhi mama tattvataH zrutA me tasya vIrasya kevalA nAma hetavaH 11 [arj] sarvAJ janapadAJ jitvA vittam Acchidya kevalam madhye dhanasya tiSThAmi tenAhur mAM dhanaMjayam 12 abhiprayAmi saMgrAme yad ahaM yuddhadurmadA nAjitvA vinivartAmi tena mAM vijayaM viduH 13 zvetAH kAJcanasaMnAhA rathe yujyanti me hayAH saMgrAme yudhyamAnasya tenAhaM zvetavAhanaH 14 uttarAbhyAM ca pUrvAbhyAM phalgunIbhyAm ahaM divA jAto himavataH pRSThe tena mAM phalgunaM viduH 15 purA zakreNa me dattaM yudhyato dAnavarSabhaiH kirITaM mUrdhni sUryAbhaM tena mAhuH kirITinam 16 na kuryAM karma bIbhatsaM yudhyamAnaH kathaM cana tena devamanuSyeSu bIbhatsur iti mAM viduH 17 ubhau me dakSiNau pANI gANDIvasya vikarSaNe tena devamanuSyeSu savyasAcIti mAM viduH 18 pRthivyAM caturantAyAM varNo me durlabhaH samaH karomi karma zulkaM ca tena mAm arjunaM viduH 19 ahaM durApo durdharSo damanaH pAkazAsaniH tena devamanuSyeSu jiSNu nAmAsmi vizrutaH 20 kRSNa ity eva dazamaM nAma cakre pitA mama kRSNAvadAtasya sataH priyatvAd bAlakasya vai 21 [vai] tataH pArthaM sa vairATir abhyavAdayad antikAt ahaM bhUmiM jayo nAma nAmnAham api cottaraH 22 diSTyA tvAM pArtha pazyAmi svAgataM te dhanaMjaya lohitAkSa mahAbAho nAgarAjakaropama yad ajJAnAd avocaM tvAM kSantum arhasi tan mama 23 yatas tvayA kRtaM pUrvaM vicitraM karma duSkaram ato bhayaM vyatItaM me prItiz ca paramA tvayi | 1 [uttara] AsthAya vipulaM vIra rathaM sArathinA mayA katamaM yAsyase 'nIkam ukto yAsyAmy ahaM tvayA 2 [arj] prIto 'smi puruSavyAghra na bhayaM vidyate tava sarvAn nudAmi te zatrUn raNe raNavizArada 3 svastho bhava mahAbuddhe pazya mAM zatrubhiH saha yudhyamAnaM vimarde 'smin kurvANaM bhairavaM mahat 4 etAn sarvAn upAsaGgAn kSipraM badhnIhi me rathe etaM cAhara nistriMzaM jAtarUpapariSkRtam ahaM vai kurubhir yotsyAmy avajeSyAmi te pazUn 5 saMkalpapakSa vikSepaM bAhuprAkAratoraNam tridaNDatUNa saMbAdham anekadhvajasaMkulam 6 jyA kSepaNaM krodhakRtaM nemI ninadadundubhiH nagaraM te mayA guptaM rathopasthaM bhaviSyati 7 adhiSThito mayA saMkhye ratho gANDIvadhanvanA ajeyaH zatrusainyAnAM vairATe vyetu te bhayam 8 [uttara] bibhemi nAham eteSAM jAnAmi tvAM sthiraM yudhi kezavenApi saMgrAme sAkSAd indreNa vA samam 9 idaM tu cintayann eva parimuhyAmi kevalam nizcayaM cApi durmedhA na gacchAmi kathaM cana 10 evaM vIrAGgarUpasya lakSaNair ucitasya ca kena karma vipAkena klIbatvam idam Agatam 11 manye tvAM klIba veSeNa carantaM zUlapANinam gandharvarAjapratimaM devaM vApi zatakratum 12 [arj] bhrAtur niyogAj jyeSThasya saMvatsaram idaM vratam carAmi brahmacaryaM vai satyam etad bravImi te 13 nAsmi klIbo mahAbAho paravAn dharmasaMyutaH samAptavratam uttIrNaM viddhi mAM tvaM nRpAtmaja 14 [uttara] paramo 'nugraho me 'dya yat pratarko na me vRthA na hIdRzAH klIba rUpA bhavantIha narottamAH 15 sahAyavAn asmi raNe yudhyeyam amarair api sAdhvasaM tat pranaSTaM me kiM karomi bravIhi me 16 ahaM te saMgrahISyAmi hayAJ zatrurathArujaH zikSito hy asmi sArathye tIrthataH puruSarSabha 17 dAruko vAsudevasya yathA zakrasya mAtaliH tathA mAM viddhi sArathye zikSitaM narapuMgava 18 yasya yAte na pazyanti bhUmau prAptaM padaM padam dakSiNaM yo dhuraM yuktaH sugrIva sadRzo hayaH 19 yo 'yaM dhuraM dhuryavaro vAmaM vahati zobhanaH taM manye meghapuSpasya javena sadRzaM hayam 20 yo 'yaM kAJcanasaMnAhaH pArSNiM vahati zobhanaH vAmaM sainyasya manye taM javena balavattaram 21 yo 'yaM vahati te pArSNiM dakSiNAm aJcitodyataH balAhakAd api mataH sa jave vIryavattaraH 22 tvAm evAyaM ratho voDhuM saMgrAme 'rhati dhanvinam tvaM cemaM ratham AsthAya yoddhum arho mato mama 23 [vai] tato nirmucya bAhubhyAM valayAni sa vIryavAn citre dundubhisaMnAde pratyamuJcat tale zubhe 24 kRSNAn bhaGgImataH kezAJ zvetenodgrathya vAsasA adhijyaM tarasA kRtvA gANDIvaM vyAkSipad dhanuH 25 tasya vikSipyamANasya dhanuSo 'bhUn mahAsvanaH yathA zailasya mahataH zailenaivAbhijaghnur aH 26 sa nirghatAbhavad bhUmir dikSu vAyur vavau bhRzam bhrAntadvijaM khaM tadAsIt prakampitamahAdrumam 27 taM zabdaM kuravo 'jAnan visphoDam azaner iva yad arjuno dhanuHzreSThaM bAhubhyAm AkSipad rathe | 1 [vai] uttaraM sArathiM kRtvA zamIM kRtvA pradakSiNam AyudhaM sarvam AdAya tataH prAyAd dhanaMjayaH 2 dhvajaM siMhaM rathAt tasmAd apanIya mahArathaH praNidhAya zamI mUle prAyAd uttarasArathiH 3 daivIM mAyAM rathe yuktvA vihitAM vizvakarmaNA kAJcanaM siMhalAGgUlaM dhvajaM vAnaralakSaNam 4 manasA cintayAm Asa prasAdaM pAvakasya ca sa ca tac cintitaM jJAtvA dhvaje bhUtAny acodayat 5 sa patAkaM vicitrAGgaM sopAsaGgaM mahArathaH ratham AsthAya bIbhatsuH kaunteyaH zvetavAhanaH 6 badhAsiH sa tanutrANaH pragRhItazarAsanaH tataH prAyAd udIcIM sa kapipravara ketanaH 7 svanavantaM mahAzaGkhaM balavAn arimardanaH prAdhamad balam AsthAya dviSatAM lomaharSaNam 8 tata te javanA dhuryA jAnubhyAm agaman mahIm uttaraz cApi saMtrasto rathopastha upAvizat 9 saMsthApya cAzvAn kaunteyaH samudyamya ca razmibhiH uttaraM ca pariSvajya samAzvAsayad arjunaH 10 mA bhais tvaM rAjaputrAgrya kSatriyo 'si paraMtapa kathaM puruSazArdUla zatrumadhye viSIdasi 11 zrutAs te zaGkhazabdAz ca bherIzabdAz ca puSkalAH kuJjarANAM ca nadatAM vyUDhAnIkeSu tiSThatAm 12 sa tvaM katham ihAnena zaGkhazabdena bhISitaH viSaNNarUpo vitrastaH puruSaH prAkRto yathA 13 [uttara] zrutA me zaGkhazabdAz ca bherIzabdAz ca puSkalAH kuJjarANAM ca ninadA vyUDhAnIkeSu tiSThatAm 14 naivaMvidhaH zaGkhazabdaH purA jAtu mayA zrutaH dhvajasya cApi rUpaM me dRSTapUrvaM na hIdRzam dhanur az caiva nirghoSaH zrutapUrvo na me kva cit 15 asya zaGkhasya zabdena dhanuSo nisvanena ca rathasya ca ninAdena mano muhyati me bhRzam 16 vyAkulAz ca dizaH sarvA hRdayaM vyathatIva me dhvajena pihitAH sarvA dizo na pratibhAnti me gANDIvasya ca zabdena kauNau me badhirI kRtau 17 [arj] ekAnte ratham AsthAya padbhyAM tvam avapIDaya dRDhaM ca razmIn saMyaccha zaGkhaM dhmAsyAmy ahaM punaH 18 [vai] tasya zaGkhasya zabdena rathanemi svanena ca gANDIvasya ca ghoSeNa pRthivIsamakampata 19 [droNa] yathA rathasya nirghoSo yathA zaGkha udIryate kampate ca yathA bhUmir naiSo 'nyaH savyasAcinaH 20 zastrANi na prakAzante na prahRSyanti vAjinaH agnayaz ca na bhAsante samiddhAs tan na zobhanam 21 praty AdityaM ca naH sarve mRgA ghorapravAdinaH dhvajeSu ca nilIyante vAyasAs tan na zobhanam zakunAz cApasavyA no vedayanti mahad bhayam 22 gomAyur eSa senAyA ruvan madhye 'nudhAvati anAhataz ca niSkrAnto mahad vedayate bhayam bhavatAM romakUpANi prahRSTAny upalakSaye 23 parAbhUtA ca vaH senA na kaz cid yoddhum icchati vivarNamukha bhUyiSThAH sarve yoghA vicetasaH gAH saMprasthApya tiSThAmo vyUDhAnIkAH prahAriNaH | 1 [vai] atha duryodhano rAjA samare bhISmam abravIt droNaM ca rathazArdUlaM kRkpaM ca sumahAratham 2 ukto 'yam artha AcAryo mayA karNena cAsakRt punar eva ca vakSyAmi na hi tRpyAmi taM bruvan 3 parAjitair hi vastavyaM taiz ca dvAdaza vatsarAn vane janapade 'jJAtair eSa eva paNo hi naH 4 teSAM na tAvan nirvRttaM vartate tu trayodazam ajJAtavAsaM bIbhatsur athAsmAbhiH samAgataH 5 anivRtte tu nirvAse yadi bIbhatsur AgataH punar dvAdaza varSANi vane vatsyanti pANDavAH 6 lobhAd vA te na jAnIyur asmAn vA moha Avizat hInAtiriktam eteSAM bhISmo veditum arhati 7 arthAnAM tu punar dvaidhe nityaM bhavati saMzayaH anyathA cintito hy arthaH punar bhavati cAnyathA 8 uttaraM mArgamANAnAM matsyasenAM yuyutsatAm yadi bIbhatsur AyAtas teSAM kaH syAt parAGmukhaH 9 trigartAnAM vayaM hetor matsyAn yoddhum ihAgatAH matsyAnAM viprakArAMs te bahUn asmAn akIrtayan 10 teSAM bhayAbhipannAnAM tad asmAbhiH pratizrutam prathamaM tair grahItavyaM matsyAnAM godhanaM mahat 11 saptamIm aparAhNe vai tathA nas taiH samAhitam aSTamyAM punar asmAbhir AdityasyodayaM prati 12 te vA gAvo na pazyanti yadi va syuH parAjitAH asmAn vApy atisaMdhAya kuryur matsyena saMgatam 13 atha vA tAn upAyAto matsyo jAnapadaiH saha sarvayA senayA sArdham asmAn yoddhum upAgataH 14 teSAm eva mahAvIryaH kaz cid eva puraHsaraH asmAJ jetum ihAyAto matsyo vApi svayaM bhavet 15 yady eSa rAjA matsyAnAM yadi bIbhatsur AgataH sarvair yoddhavyam asmAbhir iti naH samayaH kRtaH 16 atha kasmAt sthitA hy ete ratheSu rathasattamAH bhISmo droNaH kRpaz caiva vikarNo drauNir eva ca 17 saMbhrAntamanasaH sarve kAle hy asmin mahArathAH nAnyatra yuddhAc chreyo 'sti tathAtmA praNidhIyatAm 18 Acchinne godhane 'smAkam api devena varjiNA yamena vApi saMgrAme ko hAstinapuraM vrajet 19 zarair abhipraNunnAnAM bhagnAnAM gahane vane ko hi jIvet padAtInAM bhaved azveSu saMzayaH AcAryaM pRSThataH kRtvA tathA nItir vidhIyatAm 20 jAnAti hi mataM teSAm atas trAsayatIva naH arjunenAsya saMprItim adhikAm upalakSaye 21 tathA hi dRSTvA bIbhatsum upAyAntaM prazaMsati yathA senA na bhajyeta tathA nItir vidhIyatAm 22 adezikA mahAraNye grISme zatruvazaM gatA yathA na vibhramet senA tathA nItir vidhIyatAm 23 azvAnAM heSitaM zrutvA kA prazaMsA bhavet pare sthAne vApi vrajanto vA sadA heSanti vAjinaH 24 sadA ca vAyavo vAnti nityaM varSati vAsavaH stanayitnoz ca nirghoSaH zrUyate bahuzas tathA 25 kim atra kAryaM pArthasya kathaM vA sa prazasyate anyatra kAmAd dveSAd vA roSAd vAsmAsu kevalAt 26 AcAryA vai kAruNikAH prAjJAz cApAya darzinaH naite mahAbhaye prApte saMpraSTavyAH kathaM cana 27 prAsAdeSu vicitreSu goSThISv AvasatheSu ca kathA vicitrAH kurvANAH piNDitAs tatra zobhanAH 28 bahUny AzcaryarUpANi kurvanto janasaMsadi iSvastre cAru saMdhAne paNDitAs tatra zobhanAH 29 pareSAM vivara jJAne manuSyAcariteSu ca annasaMskAra doSeSu paNDitAs tatra zobhanAH 30 paNDitAn pRSThataH kRtvA pareSAM guNavAdinaH vidhIyatAM tathA nItir yatha vadhyeta vai paraH 31 gAvaz caiva pratiSThantAM senAM vyUhantu mAciram ArakSAz ca vidhIyantAM yatra yotsyAmahe parAn | 1 [karNa] sarvAn AyuSmato bhItAn saMtrastAn iva lakSaye ayuddhamanasaz caiva sarvAMz caivAnavasthitAn 2 yady eSa rAjA matsyAnAM yadi bIbhatsur AgataH aham AvArayiSyAmi veleva makarAlayam 3 mama cApapramuktAnAM zarANAM nataparvaNAm nAvRttir gacchatAm asti sarpANAm iva sarpatAm 4 rukmapuGkhAH sutIkSNAgrA muktA hastavatA mayA chAdayantu zarAH pArthaM zalabhA iva pAdapam 5 zarANAM puGkhasaktAnAM maurvyAbhihatayA dRDham zrUyatAM talayoH zabdo bheryor Ahatayor iva 6 samAhito hi bIbhatsur varSANy aSTau ca paJca ca jAtasnehaz ca yuddhasya mayi saMprahariSyati 7 pAtrI bhUtaz ca kaunteyo brAhmaNo guNavAn iva zaraughAn pratigRhNAtu mayA muktAn sahasrazaH 8 eSa caiva maheSvAsas triSu lokeSu vizrutaH ahaM cApi kuruzreSThA arjunAn nAvaraH kva cit 9 itaz cetaz ca nirmuktaiH kAJcanair gArdhravAjitaiH dRzyatAm adya vai vyoma khadyotair iva saMvRtam 10 adyAham RNam akSayyaM purA vAcA pratizrutam dhArtarASTrasya dAsyAmi nihatya samare 'rjunam 11 antarA chidyamAnAnAM puGkhAnAM vyatizIryatAm zalabhAnAm ivAkAze pracAraH saMpradRzyatAm 12 indrAzanisamasparzaM mahendrasamatejasam ardayiSyAmy ahaM pArtham ulkAbhir iva kuJjaram 13 tam agnim iva durdharSam asi zaktizarendhanam pANDavAgnim ahaM dIptaM pradahantam ivAhitAn 14 ava vegapuro vAto rathaughastanayitnumAn zaradhAro mahAmeghaH zamayiSyAmi pANDavam 15 matkArmukavinirmuktAH pArtham AzIviSopamAH zarAH samabhisarpantu valmIkam iva pannagAH 16 jAmadagnyAn mayA hy astraM yat prAptam RSisattamAt tad upAzritya vIryaM ca yudhyeyam api vAsavam 17 dhvajAgre vAnaras tiSThan bhallena nihato mayA adyaiva patatAM bhUmau vinadan bhairavAn ravAn 18 zatror mayAbhipannAnAM bhUtAnAM dhvajavAsinAm dizaH pratiSThamAnAnAm astu zabdo divaM gataH 19 adya duryodhanasyAhaM zalyaM hRdi cirasthitam sa mUlam uddhariSyAmi bIbhatsuM pAtayan rathAt 20 hatAzvaM virathaM pArthaM pauruSe paryavasthitam niHzvasantaM yathA nAgam adya pazyantu kauravAH 21 kAmaM gacchantu kuravo dhanam AdAya kevalam ratheSu vApi tiSThanto yuddhaM pazyantu mAmakam | 1 [kRpa] sadaiva tava rAdheya yuddhe krUratarA matiH nArthAnAM prakRtiM vettha nAnubandham avekSase 2 nayA hi bahavaH santi zAstrANy Azritya cintitAH teSAM yuddhaM tu pApiSThaM vedayanti purA vidaH 3 dezakAlena saMyuktaM yuddhaM vijayadaM bhavet hInakAlaM tad eveha phalavan na bhavaty uta deze kAle ca vikrAntaM kalyANAya vidhIyate 4 AnukUlyena kAryANAm antaraM saMvidhIyatAm bhAraM hi rathakArasya na vyavasyanti paNDitAH 5 paricintya tu pArthena saMnipAto na naH kSamaH ekaH kurUn abhyarakSad ekaz cAgnim atarpayat 6 ekaz ca paJcavarSANi brahmacaryam adhArayat ekaH subhadrAm Aropya dvairathe kRSNam Ahvayat asminn eva vane kRSNo hRtAM kRSNAm avAjayat 7 ekaz ca paJcavarSANi zakrAd astrANy azikSata ekaH sAmyaminIM jitvA kurUNAm akarod yazaH 8 eko gandharvarAjAnaM citrasenam ariMdamaH vijigye tarasA saMkhye senAM cAsya sudurjayAm 9 tathA nivAtakavacAH kAlakhaJjAz ca dAnavAH daivatair apy avadhyAs te ekena yudhi pAtitAH 10 ekena hi tvayA karNa kiMnAmeha kRtaM purA ekaikena yathA teSAM bhUmipAlA vazIkRtAH 11 indro 'pi hi na pArthena saMyuge yoddhum arhati yas tenAzaMsate yoddhuM kartavyaM tasya bheSajam 12 AzIviSasya kruddhasya pANim udyamya dakSiNam avimRzya pradeziNyA daMSTrAm AdAtum icchasi 13 atha vA kuJjaraM mattam eka eva caran vane anaGkuzaM samAruhya nagaraM gantum icchasi 14 samiddhaM pAvakaM vApi ghRtamedo vasA hutam ghRtAktaz cIravAsAs tvaM madhyenottartum icchasi 15 AtmAnaM yaH samudbadhya kaNDhe baddhvA mahAzilAm samudraM pratared dorbhyAM tatra kiMnAma pauruSam 16 akRtAstraH kRtAstraM vai balavantaM sudurbalaH tAdRzaM karNa yaH pArthaM yoddhum icchet sa durmatiH 17 asmAbhir eSa nikRto varSANIha trayodaza siMhaH pAzavinirmukto na naH zeSaM kariSyati 18 ekAnte pArtham AsInaM kUpe 'gnim iva saMvRtam ajJAnAd abhyavaskandya prAptAH smo bhayam uttamam 19 saha yudhyAmahe pArtham AgataM yuddhadurmadam sainyAs tiSThantu saMnaddhA vyUDhAnIkAH prahAriNaH 20 droNo duryodhano bhISmo bhavAn drauNis tathA vayam sarve yudhyAmahe pArthaM karNa mA sAhasaM kRthAH 21 vayaM vyavasitaM pArthaM vajrapANim ivodyatam SaD rathAH pratiyudhyema tiSThema yadi saMhatAH 22 vyUDhAnIkAni sainyAni yattAH paramadhanvinaH yudhyAmahe 'rjunaM saMkhye dAnavA vAsavaM yathA | 1 [aSvatth] na ca tAvaj jitA gAvo na ca sImAntaraM gatAH na hAstinapuraM prAptAs tvaM ca karNa vikatthase 2 saMgrAmAn subahUJ jitvA labdhvA ca vipulaM dhanam vijitya ca parAM bhUmiM nAhuH kiM cana pauruSam 3 pacaty agnir avAkyas tu tUSNIM bhAti divAkaraH tUSNIM dhArayate lokAn vasudhA sa carAcarAn 4 cAturvarNyasya karmANi vihitAni manISibhiH dhanaM yair adhigantavyaM yac ca kurvan na duSyati 5 adhItya brAhmaNo vedAn yAjayeta yajeta ca kSatriyo dhanur Azritya jayetaiva na yAjayet vaizyo 'dhigamya dravyANi brahmakarmANi kArayet 6 vartamAnA yathAzAstraM prApya cApi mahIm imAm sat kurvanti mahAbhAgA rugUn suvigunAn api 7 prApya dyUtena ko rAjyaM kSatriyas toSTum arhati tathA nRzaMsarUpeNa yathAnyaH prAkRto janaH 8 tathAvApteSu vitteSuko vikatthed vicakSaNaH nikRtyA vaJcanA yogaiz caran vaitaMsiko yathA 9 katamad dvairathaM yuddhaM yatrAjaiSIr dhanaMjayam nakulaM sahadevaM ca dhanaM yeSAM tvayA hRtam 10 yudhiSThiro jitaH kasmin bhImaz ca balinAM varaH indraprasthaM tvayA kasmin saMgrAme nirjitaM purA 11 kathaiva katamaM yuddhaM yasmin kRSNA jitA tvayA ekavastrA sabhAM nItA duSTakarman rajasvalA 12 mUlam eSAM mahat kRttaM sArArthI candanaM yathA karma kArayithAH zUra tatva kiM viduro 'bravIt 13 yathAzakti manuSyANAM zamam AlakSayAmahe anyeSAM caiva sattvAnAm api kITa pipIlike 14 draupadyAs taM pariklezaM na kSantuM pANDavo 'rhati duHkhAya dhArtarASTrANAM prAdurbhUto dhanaMjayaH 15 tvaM punaH paNDito bhUtvA vAcaM vaktum ihecchasi vairAnta karaNo jiSNur na naH zeSaM kariSyati 16 naiSa devAn na gandharvAn nAsurAn na ca rAkSasAn bhayAd iha na yudhyeta kuntIputro dhanaMjayaH 17 yaM yam eSo 'bhisaMkruddhaH saMgrAme 'bhipatiSyati vRkSaM guruDa vegena vinihatya tam eSyati 18 tvatto viziSTaM vIryeNa dhanuSy amara rAT samam vAsudeva samaM yuddhe taM pArthaM ko na pUjayet 19 daivaM daivena yudhyeta mAnuSeNa ca mAnuSam astreNAstraM samAhanyAt ko 'rjunena samaH pumAn 20 putrAd anantaraH ziSya iti dharmavido viduH etenApi nimittena priyo droNasya pANDavaH 21 yathA tvam akaror dyUtam indraprasthaM yathAharaH yathAnaiSIH sabhAM kRSNAM tathA yudhyasva pANDavam 22 ayaM te mAtulaH prAjJaH kSatradharmasya kovidaH durdyUta devI gAndhAraH zakunir yudhyatAm iha 23 nAkSAn kSipati gANDIvaM na kRtaM dvAparaM na ca jvalato nizitAn bANAMs tIkSNAn kSipati gANDivam 24 na hi gANDIvanirmuktA gArdhrapatrAH sutejanAH antareSv avatiSThanti girINAm api dAraNAH 25 antakaH zamano mRtyus tathAgnir vaDavAmukhaH kuryur ete kva cic cheSaM na tu kruddho dhanaMjayaH 26 yudhyatAM kAmam AcAryo nAhaM yotsye dhanaMjayam matsyo hy asmAbhir Ayodhyo yady Agacched gavAM padam | 1 [bhIsma] sAdhu pazyati vai droNaH kRpaH sAdhv anupazyati karNas tu kSatradharmeNa yathAvad yoddhum icchati 2 AcAryo nAbhiSaktavyaH puruSeNa vijAnatA dezakAlau tu saMprekSya yoddhavyam iti me matiH 3 yasya sUryasamAH paJca sapatnAH syuH prahAriNaH katham abhyudaye teSAM na pramuhyeta paNDitaH 4 svArthe sarve vimuhyanti ye 'pi dharmavido janAH tasmAd rAjan bravImy eSa vAkyaM te yadi rocate 5 karNo yad abhyavocan nas tejaH saMjananAya tat AcArya putraH kSamatAM mahat kAryam upasthitam 6 nAyaM kAlo virodhasya kaunteye samupasthite kSantavyaM bhavatA sarvam AcAryeNa kRpeNa ca 7 bhavatAM hi kRtAstratvaM yathAditye prabhA tathA yathA candramaso lakSma sarvathA nApakRSyate evaM bhavatsu brAhmaNyaM brahmAstraM ca pratiSThitam 8 catvAra ekato vedAH kSAtram ekatra dRzyate naitat samastam ubhayaM kazmiMz cid anuzuzrumaH 9 anyatra bhAratAcAryAt saputrAd iti me matiH brahmAstraM caiva vedAz ca naitad anyatra dRzyate 10 AcArya putraH kSamatAM nAyaM kAlaH svabhedane sarve saMhatya yudhyAmaH pAkazAsanim Agatam 11 balasya vyasanAnIha yAny uktAni manISibhiH mukhyo bhedo hi teSAM vai pApiSTho viduSAM mataH 12 [aSvatth] AcArya eva kSamatAM zAntir atra vidhIyatAm abhiSajyamAne hi gurau tadvRttaM roSakAritam 13 [vai] tato duryodhano droNaM kSamayAm Asa bhArata saha karNena bhISmeNa kRpeNa ca mahAtmanA 14 [droNa] yad eva prathamaM vAkyaM bhISmaH zAMtanavo 'bravIt tenaivAhaM prasanno vai pramam atra vidhIyatAm 15 yathA duryodhane 'yatte nAgaH spRzati sainikAn sAhasad yadi vA mohAt tathA nItir vidhIyatAm 16 vanavAse hy anirvRtte darzayen na dhanaMjayaH dhanaM vAlabhamAno 'tra nAdya naH kSantum arhati 17 yathA nAyaM samAyujyAd dhArtarASTrAn kathaM cana yathA ca na parAjayyAt tathA nItir vidhIyatAm 18 uktaM duryodhanenApi purastAd vAkyam IdRzam tad anusmRtya gAGgeya yathAvad vaktum arhasi | 1 [bhIsma] kalAMzAs tAta yujyante muhUrtAz ca dinAni ca ardhamAsAz ca mAsAz ca nakSatrANi grahAs tathA 2 Rtavaz cApi yujyante tathA saMvatsarA api evaM kAlavibhAgena kAlacakraM pravartate 3 teSAM kAlAtirekeNa jyotiSAM ca vyatikramAt paJcame paJcame varSe dvau mAsAv upajAyataH 4 teSAm abhyadhikA mAsAH paJca dvAdaza ca kSapAH trayodazAnAM varSANAm iti me vartate matiH 5 sarvaM yathAvac caritaM yad yad ebhiH parizrutam evam etad dhruvaM jJAtvA tato bIbhatsur AgataH 6 sarve caiva mahAtmAnaH sarve dharmArthakovidAH yeSAM yudhiSThiro rAjA kasmAd dharme 'parAdhnuyuH 7 alubdhAz caiva kaunteyAH kRtavantaz ca duSkaram na cApi kevalaM rAjyam iccheyus te 'nupAyataH 8 tadaiva te hi vikrAntum ISuH kauravanandanAH dharmapAzanibaddhAs tu na celuH kSatriya vratAt 9 yac cAnRta iti khyAyed yac ca gacchet parAbhavam vRNuyur maraNaM pArthA nAnRtatvaM kathaM cana 10 prApte tu kAle prAptavyaM notsRjeyur nararSabhAH api vajrabhRtA guptaM tathA vIryA hi pANDavAH 11 pratiyudhyAma samare sarvazastrabhRtAM varam tasmAd yad atra kalyANaM loke sad bhir anuSThitam tat saMvidhIyatAM kSipraM mA no hy artho 'tigAt parAn 12 na hi pazyAmi saMgrAme kadA cid api kaurava ekAntasiddhiM rAjendra saMprAptaz ca dhanaMjayaH 13 saMpravRtte tu saMgrAme bhAvAbhAvau jayAjayau avazyam ekaM spRzato dRSTam etad asaMzayam 14 tasmAd yuddhAvacarikaM karma vA dharmasaMhitam kriyatAm Azu rAjendra saMprApto hi dhanaMjayaH 15 [dur] nAhaM rAjyaM pradAsyAmi pANDavAnAM pitAmaha yuddhAvacArikaM yat tu tac chIghraM saMvidhIyatAm 16 [bhIsma] atra yA mAmakI buddhiH zrUyatAM yadi rocate kSipraM balacaturbhAgaM gRhya gaccha puraM prati tato 'paraz caturbhAgo gAH samAdAya gacchatu 17 vayaM tv ardhena sainyena pratiyotsyAma pANDavam matsyaM vA punar AyAtam atha vApi zatakratum 18 AcAryo madhyatas tiSThatv azvatthAmA tu savyataH kRpaH zAradvato dhImAn pArzvaM rakSatu dakSiNam 19 agrataH sUtaputras tu karNas tiSThatu daMzitaH ahaM sarvasya sainasya pazcAt sthAsyAmi pAlayan | 1 [vai] tathA vyUDheSv anIkeSu kauraveyair mahArathaiH upAyAd arjunas tUrNaM rathaghoSeNa nAdayan 2 dadRzus te dhvajAgraM vai zuzruvuz ca rathasvanam dodhUyamAnasya bhRzaM gANDIvasya ca nisvanam 3 tatas tat sarvam Alokya droNo vacanam abravIt mahAratham anuprAptaM dRSTvA gANDIvadhanvinam 4 etad dhvajAgraM pArthasya dUrataH saMprakAzate eSa ghoSaH sa jalado roravIti ca vAnaraH 5 eSa tiSThan rathazreSTho rathe rathavarapraNut utkarSati dhanuHzreSThaM gANDIvam azanisvanam 6 imau hi bANau sahitau pAdayor me vyavasthitau aparau cApy atikrAntau karNau saMspRzya me zarau 7 niruSya hi vanevAsaM kRtvA karmAti mAnuSam abhivAdayate pArthaH zrotre ca paripRcchati 8 [arj] iSupAte ca senAyA hayAn saMyaccha sArathe yAvat samIkSe sainye 'smin kvAsau kuru kulAdhamaH 9 sarvAn anyAn anAdRtya dRSTvA tam ati mAninam tasya mUrdhni patiSyAmi tata ete parAjitAH 10 eSa vyavasthito droNo drauNiz ca tadanantaram bhISmaH kRpaz ca karNaz ca maheSvAsA vyavasthitAH 11 rAjAnaM nAtra pazyAmi gAH samAdAya gacchati dakSiNaM mArgam AsthAya zaGke jIva parAyaNaH 12 utsRjyaitad rathAnIkaM gaccha yatra suyodhanaH tatraiva yotsye vairATe nAsti yuddhaM nirAmiSam taM jitvA vinivartiSye gAH samAdAya vai punaH 13 [vai] evam uktaH sa vairATir hayAn saMyamya yatnataH niyamya ca tato razmIn yatra te kurupuMgavAH acodayat tato vAhAn yato duryodhanas tataH 14 utsRjya rathavaMzaM tu prayAte zvetavAhane abhiprAyaM viditvAsya droNo vacanam abravIt 15 naiSo 'ntareNa rAjAnaM bIbhatsuH sthAtum icchati tasya pArSNiM grahISyAmo javenAbhiprayAsyataH 16 na hy enam abhisaMkruddham eko yudhyeta saMyuge anyo devAt sahasrAkSAt kRSNAd vA devakI sutAt 17 kiM no gAvaH kariSyanti dhanaM vA vipulaM tathA duryodhanaH pArtha jale purA naur iva majjati 18 tathaiva gatvA bIbhatsur nAma vizrAvya cAtmanaH zalabhair iva tAM senAM zaraiH zIghram avAkirat 19 kIryamANAH zaraughais tu yodhAs te pArtha coditaiH nApazyan nAvRtAM bhUmim antarikSaM ca patribhiH 20 teSAM nAtmanino yuddhe nApayAne 'bhavan matiH zIghratvam eva pArthasya pUjayanti sma cetasA 21 tataH zaGkhaM pradadhmau sa dviSatAM lomaharSaNam visphArya ca dhanuHzreSThaM dhvaje bhUtAny acodayat 22 tasya zaGkhasya zabdena rathanemi svanena ca amAnuSANAM teSAM ca bhUtAnAM dhvajavAsinAm 23 UrdhvaM pucchAn vidhunvAnA rebhamANAH samantataH gAvaH pratinyavartanta dizam AsthAya dakSiNAm | 1 [vai] sa zatrusenAM tarasA praNudya; gAs tA vijityAtha dhanurdharAgryaH duryodhanAyAbhimukhaM prayAto; bhUyo 'rjunaH priyam Ajau cikIrSan 2 goSu prayAtAsu javena matsyAn; kirITinaM kRtakAryaM ca matvA duryodhanAyAbhimukhaM prayAntaM; kurupravIrAH sahasAbhipetuH 3 teSAm anIkAni bahUni gADDhaM; vyUDhAni dRSTvA balula dhvajAni matsyasya putraM dviSatAM nihantA; vairATim Amantrya tato 'bhyuvAca 4 etena tUrNaM pratipAdayemAJ; zvetAn hayAn kAJcanarazmi yoktrAn javena sarveNa kuru prayatnam; AsAdayaitad rathasiMhavRndam 5 gajo gajeneva mayA durAtmA; yo yoddhum AkAGkSati sUtaputraH tam eva mAM prApaya rAjaputra; duryodhanApAzraya jAtadarpam 6 sa tair hayair vAtajavair bRhad bhiH; putro virATasya suvarNakakSyaiH vidhvaMsayaMs tadrathinAm anIkaM; tato 'vahat pANDavam Ajimadhye 7 taM citraseno vizikhair vipAThaiH; saMgrAmajic chatrusaho jayaz ca pratyudyayur bhAratam ApatantaM; mahArathAH karNam abhIpsamAnAH 8 tataH sa teSAM puruSapravIraH; zarAsanArciH zaravegatApaH vrAtAn rathAnAm adahat sa manyur; vanaM yathAgniH kurupuMgavAnAm 9 tasmiMs tu yuddhe tumule pravRtte; pArthaM vikarNo 'tirathaM rathena vipATha varSeNa kurupravIro; bhImena bhImAnujam AsasAda 10 tato vikarNasya dhanur vikRSya; jAmbUnadAgryopacitaM dRDhajyam apAtayad dhvajam asya pramathya; chinnadhvajaH so 'py apayAj javena 11 taM zAtravANAM gaNabAdhitAraM; karmANi kurvANam amAnuSANi zatruM tapaH kopam amRSyamANaH; samarpayat kUrmanakhena pArtham 12 sa tena rAjJAtirathena viddho; vigAhamAno dhvajinIM kurUNAm zatruM tapaM paJcabhir Azu viddhvA; tato 'sya sUtaM dazabhir jaghAna 13 tataH sa viddho bharatarSabheNa; bANena gAtrAvaraNAtigena gatAsur Ajau nipapAta bhUmau; nago ganAgrAd iva vAtarugNaH 14 ratharSabhAs te tu ratharSabheNa; vIrA raNe vIratareNa bhagnAH cakampire vAtavazena kAle; prakamiptAnIva mahAvanAni 15 hatAs tu pArthena narapravIrA; bhUmau yuvAnaH suSupuH suveSAH vasu pradA vAsavatulyavIryAH; parAjitA vAsava jena saMkhye suvarNakArSNAyasa varma naddhA; nAgA yathA haivavatAH pravRddhAH 16 tathA sa zatrUn samare vinighnan; gANDIvadhanvA puruSapravIraH cacAra saMkhye pradizo dizaz ca; dahann ivAgnir vanam AtapAnte 17 prakIrNaparNAni yathA vasante; vizAtayitvAtyanilo nudan khe tathA sapatnAn vikiran kirITI; cacAra saMkhye 'ti ratho rathena 18 zoNAzvavAhasya hayAn nihatya; vaikartana bhrAtur adInasattvaH ekena saMgrAmajitaH zareNa; ziro jahArAtha kirITamAlI 19 tasmin hate bhrAtari sUtaputro; vaikartano vIryam athAdadAnaH pragRhya dantAv iva nAgarAjo; maharSabhaM vyAghra ivAbhyadhAvat 20 sa pANDavaM dvAdazabhiH pRSatkair; vaikartanaH zIghram upAjaghAna vivyAdha gAtreSu hayAMz ca sarvAn; virATa putraM ca zarair nijaghne 21 sa hastinevAbhihato gajendraH; pragRhya bhallAn nizitAn niSaGgAt A karNa pUrNaM ca dhanur vikRSya; vivyAdha bANair atha sUtaputram 22 athAsya bAhUruziro lalATaM; grIvAM rathAGgAni parAvamardI sthitasya bANair yudhi nirbibheda; gANDIvamuktair azaniprakAzaiH 23 sa pArtha muktair vizikhaiH praNunno; gajo gajeneva jitas tarasvI vihAya saMgrAmaziraH prayAto; vaikartanaH pANDava bANataptaH | 1 [vai] apayAte tu rAdheye duryodhana purogamAH anIkena yathA svena zarair Arcchanta pANDavam 2 bahudhA tasya sainyasya vyUDhasyApatataH zaraiH abhiyAnIyam AjJAya vairATir idam abravIt 3 AsthAya ruciraM jiSNo rathaM sArathinA mayA katamad yAsyase 'nIka mukto yAsyAmy ahaM tvayA 4 [arj] lohitAkSam ariSTaM yaM vaiyAghram anupazyasi nIlAM patAkAm Azritya rathe tiSThantam uttara 5 kRpasyaitad rathAnIkaM prApayasvaitad eva mAm etasya darzayiSyAmi zIghrAstraM dRDhadhanvinaH 6 kamaNDalur dhvaje yasya zAtakumbhamayaH zubhaH AcArya eSa vai droNaH sarvazastrabhRtAM varaH 7 suprasannamanA vIra kuruSvainaM pradakSiNam atraiva cAvirodhena eSa dharmaH sanAtanaH 8 yadi me prathamaM droNaH zarIre prahariSyati tato 'sya prahariSyAmi nAsya kopo bhaviSyati 9 asyAvidUre tu dhanur dhvajAgre yasya dRzyate AcAryasyaiSa putro vai azvatthAmA mahArathaH 10 sadA mamaiSa mAnyaz ca sarvazastrabhRtAm api etasya tvaM rathaM prApya nivartethAH punaH punaH 11 ya eSa tu rathAnIke suvarNakavacAvRtaH senAgryeNa tRtIyena vyavahAryeNa tiSThati 12 yasya nAgo dhvajAgre vai hemaketana saMzritaH dhRtarASTrAtmajaH zrImAn eSa rAjA suyodhanaH 13 etasyAbhimukhaM vIra rathaM pararathArujaH prApayasvaiSa tejo 'bhipramAthI yuddhadurmadaH 14 eSa droNasya ziSyANAM zIghrAstraH prathamo mataH etasya darzayiSyAmi zIghrAstraM vipulaM zaraiH 15 nAgakakSyA tu rucirA dhvajAgre yasya tiSThati eSa vaikartanaH karNo viditaH pUrvam eva te 16 etasya ratham AsthAya rAdheyasya durAtmanaH yatto bhavethAH saMgrAme spardhaty eSa mayA sadA 17 yas tu nIlAnusAreNa paJca tAreNa ketunA hastAvApI bRhad dhanvA rathe tiSThati vIryavAn 18 yasya tArArka citro 'sau rathe dhvajavaraH sthitaH yasyaitat pANDuraM chatraM vimalaM mUrdhni tiSThati 19 mahato rathavaMzasya nAnA dhvajapatAkinaH balAhakAgre sUryo vA ya eSa pramukhe sthitha 20 haimaM candrArkasaMkAzaM kavacaM yasya dRzyate jAtarUpaziras trANas trAsayann iva me manaH 21 eSa zAMtanavo bhISmaH sarveSAM naH pitAmahaH rAjazriyAvabaddhas tu duryodhana vazAnugaH 22 pazcAd eSa prayAtavyo na me vighnakaro bhavet etena yudhyamAnasya yattaH saMyaccha me hayAn 23 tato 'bhyavahad avyagro vairATiH savyasAcinam yatrAtiSThat kRpo rAjan yotsyamAno dhanaMjayam | 1 [vai] tAny anIkAny adRzyanta kurUNAm ugradhanvinAm saMsarpanto yathA meghA gharmAnte mandamArutAH 2 abhyAze vAjinas tasthuH samArUDhAH prahAribhiH bhImarUpAz ca mAtaGgAs tomarAGkuzacoditAH 3 tataH zakraH suragaNaiH samAruhya sudarzanam sahopAyAt tadA rAjan vizvAzvi marutAM gaNaiH 4 tad deva yakSagandharvamahoragasamAkulam zuzubhe 'bhravinirmuktaM grahair iva nabhastalam 5 astrANAM ca balaM teSAM mAnuSeSu prayujyatAm tac ca ghoraM mahad yuddhaM bhISmArjunasamAgame 6 zataM zatasahasrANAm yatra sthUNA hiraNmayAH maNiratnamayAz cAnyAH prAsAdam upadhArayan 7 tatra kAmagamaM divyaM sarvaratnavibhUSitam vimAnaM devarAjasya zuzubhe khecaraM tadA 8 tatra devAs trayas triMzat tiSThanti saha vAsavAH gandharvA rAkSasAH sarpAH pitaraz ca maharSibhiH 9 tathA rAjA vasu manA balAkSaH supratardanaH aSTakaz ca zibiz caiva yayAtir nahuSo gayaH 10 manuH kSepo raghur bhAnuH kRzAzvaH sagaraH zalaH vimAne devarAjasya samadRzyanta suprabhAH 11 agner Izasya somasya varuNasya prajApateH tathA dhAtur vidhAtuz ca kuberasya yamasya ca 12 alambusograsenasya gardharvasya ca tumburoH yathAbhAgaM yathoddezaM vimAnAni cakAzire 13 sarvadeva nikAyAz ca siddhAz ca paramarSayaH arjunasya karUNAM ca draSTuM yuddham upAgatAH 14 divyAnAM tatra mAlyAnAM gandhaH puNyo 'tha sarvazaH prasasAra vasantAgre vanAnAm iva puSpitAm 15 raktAraktAni devAnAM samadRzyanta tiSThatAm AtapatrANi vAsAMsi srajaz ca vyajanAni ca 16 upazAmyad rajo bhaumaM sarvaM vyAptaM marIcibhiH divyAn gandhAn upAdAya vAyur yodhAn asevata 17 prabhAsitam ivAkAzaM citrarUpam alaM kRtam saMpatad bhiH sthitaiz caiva nAnAratnAvabhAsitaiH vimAnair vividhaiz citrair upAnItaiH surottamaiH | 1 [vai] etasminn antare tatra mahAvIryaparAkramaH AjagAma mahAsattvaH kRpaH zastrabhRtAM varaH arjunaM prati saMyoddhuM yuddhArthI sa mahArathaH 2 tau rathau sUryasaMkAzau yotsyamAnau mahAbalau zAradAv iva jImUtau vyarocetAM vyavasthitau 3 pArtho 'pi vizrutaM loke gANDIvaM paramAyudham vikRSya cikSepa bahUn nArAcAn marmabhedinaH 4 tAn aprAptAJ zitair bANair nArAcAn raktabhojanAn kRpaz ciccheda pArthasya zatazo 'tha sahasrazaH 5 tataH pArthaz ca saMkruddhaz citrAn mArgAn pradarzayan dizaH saMchAdayan bANaiH pradizaz ca mahArathaH 6 ekachAyam ivAkAzaM prakurvan sarvataH prabhuH pradhAdayad ameyAtmA pArthaH zarazataiH kRpam 7 sa zarair arpitaH kruddhaH zitair agnizikhopamaiH tUrNaM zarasahasreNa pArtham apratimaujasam arpayitvA mahAtmAnaM nanAda samare kRpaH 8 tataH kanakapuGkhAgrair vIraH saMnataparvabhiH tvaran gANDIvanirmuktair arjunas tasya vAjinaH caturbhiz caturas tIkSNair avidhyat parameSubhiH 9 te hayA nizitair viddhA jvalad bhir iva pannagaiH utpetuH sahasA sarve kRpaH sthAnAd athAcyavat 10 cyutaM tu gautamaM sthAnAt samIkSya kurunandanaH nAvidhyat paravIraghno rakSamANo 'sya gauravam 11 sa tu labdhvA punaH sthAnaM gautamaH savyasAcinam vivyAdha dazabhir bANais tvaritaH kaGkapatribhiH 12 tataH pArtho dhanus tasya bhallena nizitena ca cicchedaikena bhUyaz ca hastAc cApam athAharat 13 athAsya kavacaM bANair nizitair marmabhedibhiH vyadhaman na ca pArtho 'sya zarIram avapIDayat 14 tasya nirmucyamAnasya kavacAt kAya Ababhau samaye mucyamAnasya sarpasyeva tanur yathA 15 chinne dhanuSi pArthena so 'nyad AdAya kArmukam cakAra gautamaH sajyaM tad adbhutam ivAbhavat 16 sa tad apy asya kaunteyaz ciccheda nataparvaNA evam anyAni cApAni bahUni kRtahastavat zAradvatasya ciccheda pANDavaH paravIhra hA 17 sa chinnadhanur AdAya atha zaktiM pratApavAn prAhiNot pANDuputrAya pradIptAm azanIm iva 18 tAm arjunas tadAyAntIM zaktiM hemavibhUSitAm viyad gatAM maholkAbhaM ciccheda dazabhiH zaraiH sApatad dazadhA chinnA bhUmau pArthena dhImatA 19 yugamadhye tu bhallais tu tataH sa sadhanuH kRpaH tam Azu nizitaiH pArthaM bibheda dazabhiH zaraiH 20 tataH pArtho mahAtejA vizikhAn agnitejasaH cikSepa samare kruddhas trayodaza zilAzitAn 21 athAsya yugam ekena caturbhiz caturo hayAn SaSThena ca ziraH kAyAc chareNa rathasAratheH 22 tribhis triveNuM samare dvAbhyAm akSau mahAbalaH dvAdazena tu bhallena cakartAsya dhvajaM tathA 23 tato varja nikAzena phalgunaH prahasann iva trayodazenendrasamaH kRpaM vakSasy atADayat 24 sa chinnadhanvA viratho hatAzvo hatasArathiH gadApANir avaplutya tUrNaM cikSepa tAM gadAm 25 sA tu muktA gadA gurvI kRpeNa supariSkRtA arjunena zarair nunnA prati mArgam athAgamat 26 tato yodhAH parIpsantaH zAradvatam amarSaNam sarvataH samare pArthaM zaravarSair avAkiran 27 tato virATasya sutaH savyam AvRtya vAjinaH yamakaM maNDalaM kRtvA tAn yodhAn pratyavArayat 28 tataH kRpam upAdAya virathaM te nararSabhAH ajAjahrur mahAvegAH kuntIputrAd dhanaMjayAt | 1 [arj] yatraiSA kAJcanI vedI pradIptAgnizikhopamA ucchritA kAJcane daNDe patAkAbhir alaM kRtA tatra mAM vaha bhadraM te droNAnIkAya mAriSa 2 azvAH zoNAH prakAzante bRhantaz cAru vAhinaH snigdhavidruma saMkAzAs tAmrAsyAH priyadarzanAH yuktA rathavare yasya sarvazikSA vizAradAH 3 dIrghabAhur mahAtejA balarUpasamanvitaH sarvalokeSu vikhyAto bhAradvAjaH pratApavAn 4 buddhyA tulyo hy uzanasA bRhaspatisamo naye vedAs tathaiva catvAro brahmacaryaM tathaiva ca 5 sasaMhArANi divyAni sarvANy astrANi mAriSa dhanurvedaz ca kArtsnyena yasmin nityaM pratiSThitaH 6 kSamA damaz ca satyaM ca AnRzaMsyam athArjavam ete cAnye ca bahavo guNA yasmin dvijottame 7 tenAhaM yoddhum icchAmi mahAbhAgena saMyuge tasmAt tvaM prApayAcAryaM kSipram uttaravAhaya 8 [vai] arjunenaivam uktas tu vairATir hemabhUSitAn codayAm Asa tAn azvAn bhAradvAja rathaM prati 9 tam ApatantaM vegena pANDavaM rathinAM varam droNaH pratyudyayau pArthaM matto mattam iva dvipam 10 tataH pradhmApayac chaGkhaM bherI zataninAditam pracukSubhe balaM sarvam uddhUta iva sAgaraH 11 atha zoNAn sadazvAMs tAn hansa varNair manojavaiH mizritAn samare dRSTvA vyasmayanta raNe janAH 12 tau rathau vIryasaMpannau dRSTvA saMgrAmamUrdhani AcArya ziSyAv ajitau kRtavidhyau manasvinau 13 samAzliSTau tadAnyonyaM droNapArthau mahAbalau dRSTvA prAkampata muhur bharatAnAM mahad balam 14 harSayuktas tathA pArthaH prahasann iva viryavAn rathaM rathena droNasya samAsAdya mahArathaH 15 abhivAdya mahAbAhuH sAntvapUrvam idaM vacaH uvAca zlakSNayA vAcA kaunteyaH paravIra hA 16 uSitAH sma vanevAsaM pratikarma cikIrSavaH kopaM nArhasi naH kartuM sadA samaradurjaya 17 ahaM tu prahRte pUrvaM prahariSyAmi te 'nagha iti me vartate buddhis tad bhavAn kartum arhati 18 tato 'smai prAhiNod droNaH zarAn adhikaviMzatim aprAptAMz caiva tAn pArthaz ciccheda kRtahastavat 19 tataH zarasahasreNa rathapArthasya vIryavAn avAkirat tato droNaH zIghram astraM vidarzayan 20 evaM pravavRte yuddhaM bhAradvAja kirITinoH samaM vimuJcatoH saMkhye vizikhAn dIptatejasaH 21 tAv ubhau khyAtakarmANAv ubhau vAyusamau jave ubhau divyAstraviduSAv ubhAv uttamatejasau kSipantau zarajAlAni mohayAm Asatur nRpAn 22 vyasmayanta tato yodhAH sarve tatra samAgatAH zarAn visRjatos tUrNaM sAdhu sAdhv iti pUjayan 23 droNaM hi samare ko 'nyo yoddhum arhati phalgunAt raudraH kSatriya dharmo 'yaM guruNA yad ayudhyata ity abruvaJ janAs tatra saMgrAmazirasi sthitAH 24 vIrau tAv api saMrabdhau saMnikRSTau mahArathau chAdayetAM zaravrAtair anyonyam aparAjitau 25 visphArya sumahac cApaM hemapRSThaM durAsadam saMrabdho 'tha bharadvAjaH phalgunaM pratyayudhyata 26 sa sAyakamayair jAlair arjunasya rathaM prati bhAnumatlbhiH zilA dhautair bhAnoH pracchAdayat prabhAm 27 pArthaM ca sa mahAbAhur mahAvegair mahArathaH vivyAdha nizitair bANair megho vRSTyeva parvatam 28 tathaiva divyaM gANDIvaM dhanur AdAya pANDavaH zatrughnaM vegavad dhRSTo bhArasAdhanam uttamam visasarja zarAMz citrAn suvarNavikRtAn bahUn 29 nAzayaJ zaravarSANi bhAradvAjasya vIryavAn tUrNaM cApanivirmuktais tad adbhutam ivAbhavat 30 sa rathena caran pArthaH prekSaNIyo dhanaMjayaH yugapad dikSu sarvAsu sarvazastrANy adarzayat 31 ekachAyam ivAkAzaM bANaiz cakre samantataH nAdRzyata tadA droNo nIhAreNeva saMvRtaH 32 tasyAbhavat tadA rUpaM saMvRtasya zarottamaiH jAjvalyamAnasya yathA parvatasyeva sarvataH 33 dRSTvA tu pArthasya raNe zaraiH svaratham AvRtam sa visphArya dhanuz citraM meghastanita nisvanam 34 agnicakropamaM ghoraM vikarSan paramAyudham vyazAtayac charAMs tAMs tu droNaH samitizobhanaH mahAn abhUt tataH zabdo vaMzAnAm iva duhyatAm 35 jAmbUnadamayaiH puGkhaiz citracApavarAtigaiH prAcchAdayad ameyAtmA dizaH sUryasya ca prabhAm 36 tataH kanakapuGkhAnAM zarANAM nataparvaNAm viyac carANAM viyati dRzyante bahuzaH prajAH 37 droNasya puGkhasaktAz ca prabhavantaH zarAsanAt eko dIrgha ivAdRzyad AkAze saMhataH zaraH 38 evaM tau svarNavikRtAn vimuJcantau mahAzarAn AkAzaM saMvRtaM vIrAv ulkAbhir iva cakratuH 39 zarAs tayoz ca vibabhuH kaGkabarhiNa vAsasaH paGktyaH zaradi khasthAnAM haMsAnAM caratAm iva 40 yuddhaM samabhavat tatra susaMrabdhaM mahAtmanoH droNa pANDavayor ghoraM vRtravAsavayor iva 41 tau jagAv iva cAsAdya viSANAgraiH parasparam zaraiH pUrNAyatotsRSTair anyonyam abhijaghnatuH 42 tau vyavAharatAM zUrau saMrabdhau raNazobhinau udIrayantau samare divyAny astrANi bhAgazaH 43 atha tv AcArya mukhyena zarAn sRSTAJ zilAzitAn nyavArayac chitair bAnair arjuno jayatAM varaH 44 darzayann aindrir AtmAnam ugram ugraparAkramaH iSubhis tUrNam AkAzaM bahubhiz ca samAvRNot 45 jighAMsantaM naravyAghram arjunaM tigmatejasam AcArya mukhyaH samare droNaH zastrabhRtAM varaH arjunena sahAkrIDac charaiH saMnataparvabhiH 46 divyAny astrANi muJcantaM bhAradvAjaM mahAraNe astrair astrANi saMvArya palgunaH samayodhayat 47 tayor AsIt saMprahAraH kruddhayor narasiMhayoH amarSiNos tadAnyonyaM devadAnavayor iva 48 aindraM vAyavyam Agneyam astram astreNa pANDavaH droNena muktaM muktaM tu grasate sma punaH punaH 49 evaM zUrau maheSvAsau visRjantau zitAJ zarAn ekachAyaM cakratus tAv AkAzaM zaravRSTibhiH 50 tato 'rjunena muktAnAM patatAM ca zarIriSu parvateSv iva varjANAM zarANAM zrUyate svanaH 51 tato nAgA rathAz caiva sAdinaz ca vizAM pate zoNitAktA vyadRzyanta puSpitA iva kiMzukAH 52 bAhubhiz ca sa keyUrair vicitraiz ca mahArathaiH suvarNacitraiH kavacair dhvajaiz ca vinipAtitaiH 53 yodhaiz canihatais tatra pArtha bANaprapIDitaiH balam AsIt samudbhrAntaM droNArjuna samAgame 54 vidhunvAnau tu tau vIrau dhanur I bhArasAdhane AcchAyadetAm anyonyaM titakSantau raNeSubhiH 55 athAntarikSe nAdo 'bhUd droNaM tatra prazaMsatAm duSkaraM kRtavAn droNo yad arjunam ayodhayat 56 pramAthinaM mahAvIryaM dRDhamuSTiM durAsadam jetAraM deva daityAnAM sarpANAM ca mahAratham 57 avizramaM ca zikSAM ca lAghavaM dUrapAtitAm pArthasya samare dRSTvA droNasyAbhUc ca vismayaH 58 atha gANDIvam udyamya divyaM dhanur amarSaNaH vicakarSa raNe pArtho bAhubhyAM bharatarSabha 59 tasya bANamayaM varSaM zalabhAnAm ivAyatam na ca bANAntare vAyur asya zaknoti sarpitum 60 anizaM saMdadhAnasya zarAn utsRjatas tadA dadRze nAntaraM kiM cit pArthasyAdadato 'pi ca 61 tathA zIghrAstra yuddhe tu vartamAne sudAruNe zIghrAc chIghrataraM pArthaH zarAn anyAn udIrayat 62 tataH zatasahasrANi zarANAM nataparvaNAm yugapat prApataMs tatra droNasya ratham antikAt 63 avakIryamANe droNe tu zarair gANDIvadhanvanA hAhAkAro mahAn AsIt sainyAnAM bharatarSabha 64 pANDavasya tu zIghrAstraM maghavAn samapUjayat gandharvApsarasaz caiva ye ca tatra samAgatAH 65 tato vRndena mahatA rathAnAM rathayUthapaH AcArya putraH sahasA pANDavaM pratyavArayat 66 azvatthAmA tu tat karma hRdayena mahAtmanaH pUjayAm Asa pArthasya kopaM cAsyAkarod bhRzam 67 sa manyuvazam ApannaH pArtham abhyadravad raNe kiraJ zarasahasrANi parjanya iva vRSTimAn 68 AvRtya tu mahAbAhur yato drauNis tato hayAn antaraM pradadau pArtho droNasya vyapasarpitum 69 sa tu labdhvAntaraM tUrNam apAyAj javanair hayaiH chinnavarma dhvajaH zUro nikRttaH parameSubhiH | 1 [vai] taM pArthaH pratijagrAha vAyuvegam ivoddhatam zarajAlena mahatA varSamANam ivAmbudam 2 tayor devAsurasamaH saMnipAto mahAn abhUt kiratoH zarajAlAni vRtravAsavayor iva 3 na sma sUryas tadA bhAti na ca vAti samIraNaH zaragADhe kRte vyomni chAyA bhUte samantataH 4 mahAMz caTa caTA zabdo yodhayor hanyamAnayoH dahyatAm iva veNUnAm AsIt parapuraMjaya 5 hayAn asyArjunaH sarvAn kRtavAn alpajIvitAn sa rAjan an prajAnAti dizaM kAM cana mohitaH 6 tato drauNir mahAvIryaH pArthasya vicariSyataH vivaraM sUkSmam Alokya jyAM ciccheda kSureNa ha tad asyApUjayan devAH karma dRSTvAti mAnuSam 7 tato drauNir dhanUMSy aSTau vyapakramya nararSabham punar abhyAhanat pArthaM hRdaye kaGkapatribhiH 8 tataH pArtho mahAbAhuH prahasya svanavat tadA yojayAm Asa navayA maurvyA gANDIvam ojasA 9 tato 'rdhacandram AvRtya tena pArthaH samAgamat vAraNeneva mattena matto vAraNayUthapaH 10 tataH pravavRte yuddhaM pRthivyAm ekavIrayoH raNamadhye dvayor eva sumahal lomaharSaNam 11 tau vIrau kuravaH sarve dadRzur vismayAnvitAH yudhyamAnau mahAtmAnau yUthapAv iva saMgatau 12 tau samAjaghnatur vIrAv anyonyaM puruSarSabhau zarair AzIvizAkArair jvalad bhir iva pannagaiH 13 akSayyAv iSudhI divyau pANDavasya mahAtmanaH tena pArtho raNe zUras tasthau girir ivAcalaH 14 azvatthAmnaH punar bANAH kSipram abhyasyato raNe jagmuH parikSayaM zIghram abhUt tenAdhiko 'rjunaH 15 tataH karNo mahac cApaM vikRSyAbhyadhikaM ruSA avAkSipat tataH zabdo hAhAkAro mahAn abhUt 16 tatra cakSur dadhe pArtho yatra vispAryate dhanuH dadarza tatra rAdheyaM tasya kopo 'tyavIvRdhat 17 saroSavazam ApannaH karNam eva jighAMsayA avaikSata vivRttAbhyAM netrAbhyAM kurupuMgavaH 18 tathA tu vimukhe pArthe droNaputrasya sAyakAn tvaritAH puruSA rAjann upAjahruH sahasrazaH 19 utsRjya ca mahAbAhur droNaputraM dhanaMjayaH abhidudrAva sahasA karNam eva sapatnajit 20 tam abhidrutya kaunteyaH krodhasaMraktalocanaH kAmayan dvairathe yuddham idaM vacanam abravIt | 1 [arj] karNa yat te sabhAmadhye bahu vAcA vikatthitam na me yudhi samo 'stIti tad idaM pratyupasthitam 2 avocaH paruSA vAco dharmam utsRjya kevalam idaM tu duSkaraM manye yad idaM te cikIrSitam 3 yat tvayA kathitaM pUrvaM mAm anAsAdya kiM cana tad adya kuru rAdheya kurumadhye mayA saha 4 yat sabhAyAM sma pAJcAlIM lizyamAnAM durAtmabhiH dRSTavAn asi tasyAdya phalam Apnuhi kevalam 5 dharmapAzanibaddhena yan mayA marSitaM purA tasya rAdheya kopasya vijayaM pazya me mRdhe 6 ehi karNa mayA sArdhaM pratipadyasva sAgaram prekSakAH kuravaH sarve bhavantu saha sainikAH 7 [karNa] bravISi vAcA yat pArtha karmaNA tat samAcara atizete hi vai vAcaM karmeti prathitaM bhuvi 8 yat tvayA marSitaM pUrvaM tad azaktena marSitam iti gRhNAmi tat pArtha tava dRSTvAparAkramam 9 dharmapAzanibaddhena yadi te marSitaM purA tathaiva baddham AtmAnam abaddham iva manyase 10 yadi tAvad vanevAsA yathoktaz caritas tvayA tat tvaM dharmArthavit kliSTaH samayaM bhettum icchasi 11 yadi zakraH svayaM pArtha yudhyate tava kAraNAt tathApi na vyathA kA cin mama syAd vikramiSyataH 12 ayaM kaunteya kAmas te nacirAt samupasthitaH yotsyase tvaM mayA sArdham adya drakSyasi me balam 13 [arj] idAnIm eva tAvat tvam apayAto raNAn mama tena jIvasi rAdheyanihatas tv anujas tava 14 bhrAtaraM ghAtayitvA ca tyaktvA raNaziraz ca kaH tvadanyaH puruSaH satsu brUyAd evaM vyavasthitaH 15 [vai] iti karNaM bruvann eva bIbhatsur aparAjitaH abhyayAd visRjan bANAn kAyAvaraNa bhedinaH 16 pratijagrAha tAn karNaH zarAn agnizikhopamAn zaravarSeNa mahatA varSamANa ivAmbudaH 17 utpetuH zarajAlAni ghorarUpANi sarvazaH avidhyad azvAn bAhoz ca hastAvApaM pRthak pRthak 18 so 'mRSyamANaH karNasya niSaGgasyAvalambanam ciccheda nizitAgreNa zareNa nataparvaNA 19 upAsaGgAd upAdAya karNo bANAn athAparAn vivyAdha pANDavaM haste tasya muSTir azIryata 20 tataH pArtho mahAbAhuH karNasya dhanur acchinat sa zaktiM prAhiNot tasmai tAM pArtho vyadhamac charaiH 21 tato 'bhipetur bahavo rAdheyasya padAnugAH tAMz ca gANDIvanirmuktaiH prAhiNod yamasAdanam 22 tato 'syAzvAJ zarais tIkSNair bIbhatsur bhArasAdhanaiH A karNa muktair abhyaghnaMs te hatAH prApatan bhuvi 23 athApareNa bANena jvalitena mahAbhujaH vivyAdha karNaM kaunteyas tIkSNenorasi vIryavAn 24 tasya bhittvA tanutrANaM kAyam abhyapatac chiraH tataH sa tamasAviSTo na sma kiM cit prajajJivAn 25 sa gADhavedano hitvA raNaM prAyAd udaGmukhaH tato 'rjuna upAkrozad uttaraz ca mahArathaH | 1 [vai] tato vaikartanaM jitvA pArtho vairATim abravIt etan mAM prApayAnIkaM yatra tAlo hiraNmayaH 2 atra zAMtanavo bhISmo rathe 'smAkaM pitAmahaH kAGkSamANo mayA yuddhaM tiSThaty amara darzanaH AdAsyAmy aham etasya dhanurjyAm api cAhave 3 asyantaM divyam astraM mAM citram adya nizAmaya zatahradAm ivAyAntIM stanayitnor ivAmbare 4 suvarNapRSThaM gANDIvaM drakSyanti kuravo mama dakSiNenAtha vAmena katareNa svid asyati iti mAM saMgatAH sarve tarkayiSyanti zatravaH 5 zoNitodAM rathAvartAM nAganakrAM duratyayAm nadIM prasyandayiSyAmi paralokapravAhinIm 6 pANipAdaziraH pRSThabAhuzAkhA nirantaram vanaM kurUNAM chetsyAmi bhallaiH saMnataparvabhiH 7 jayataH kauravIM senAm ekasya mama dhanvinaH zataM mArgA bhaviSyanti pAvakasyeva kAnane mayA cakram ivAviddhaM sainyaM drakSyasi kevalam 8 asaMbhrAnto rathe tiSTha sameSu viSameSu ca divAm AvRtya tiSThantaM giriM bhetsyAmi dhAribhiH 9 aham indrasya vacanAt saMgrAme 'bhyahanaM purA paulomAn kAlakhaJjAMz ca sahasrANi zatAni ca 10 aham indrAd dRDhAM muSTiM brahmaNaH kRtahastatAm pragADhaM tumulaM citram atividdhaM prajApateH 11 ahaM pAre samudrasya hiraNyapuram Arujam jitvA SaSTisahasrANi rathinAm ugradhanvinAm 12 dhvajavRkSaM pattitRNaM rathasiMhagaNAyutam vanam AdIpayiSyAmi kurUNAm astratejasA 13 tAn ahaM rathanIDebhyaH zaraiH saMnataparvabhiH ekaH saMkAlayiSyAmi vajrapANir ivAsurAn 14 raudraM rudrAd ahaM hy astraM vAruNaM varuNAd api astram Agneyam agnez ca vAyavyaM mAtarizvanaH vajrAdIni tathAstrANi zakrAd aham avAptavAn 15 dhArtarASTra vanaM ghoraM narasiMhAbhirakSitam aham utpATayiSyAmi vairATe vyetu te bhayam 16 evam AzvAsitas tena vairATiH savyasAcinA vyagAhata rathAnIkaM bhImaM bhISmasya dhImataH 17 tam AyAntaM mahAbAhuM jigISantaM raNe parAn abhyavArayad avyagraH krUrakarmA dhanaMjayam 18 taM citramAlyAbharaNAH kRtavidyA manasvinaH Agacchan bhImadhanvAnaM maurvIM paryasya bAhubhiH 19 duHzAsano vikarNaz ca duHsaho 'tha viviMzatiH Agatya bhImadhanvAnaM bIbhatsuM paryavArayan 20 duHzAsanas tu bhallena viddhvA vairATim uttaram dvitIyenArjunaM vIraH pratyavidhyat stanAntare 21 tasya jiSNur upAvRtya pRthu dhAreNa kArmukam cakarta gArdhrapatreNa jAtarUpapariSkRtam 22 athainaM paJcabhiH pazcAt pratyavidhyat stanAntare so 'payAto raNaM hitvA pArtha bANaprapIDitaH 23 taM vikarNaH zarais tIkSNair gArdhrapatrair ajihma gaiH vivyAdha paravIra ghnam arjunaM dhRtarASTra jaH 24 tatas tam api kaunteyaH zareNAnataparvaNA lalATe 'bhyahanat tUrNaM sa viddhaH prApatad rathAt 25 tataH pArtham abhidrutya duHsahaH sa viviMzatiH avAkirac charais tIkSNaiH parIpsan bhrAtaraM raNe 26 tAv ubhau gArdhrapatrAbhyAM nizitAbhyAM dhanaMjayaH viddhvA yugapad avyagras tayor vAhAn asUdayat 27 tau hatAzvau vividdhAGgau dhRtarASTrAtma jAv ubhau abhipatya rathair anyair apanItau padAnugaiH 28 sarvA dizaz cAbhyapatad bIbhatsur aparAjitaH kirITamAlI kaunteyo labdhalakSo mahAbalaH | 1 [vai] atha saMgamya sarve tu kauravANAM mahArathAH arjunaM sahitA yattAH pratyayudhyanta bhArata 2 sa sAyakamayair jAlaiH sarvatas tAn mahArathAn prAchAdayad ameyAtmA nIhAra iva parvatAn 3 narad bhiz ca mahAnAgair heSamANaiz ca vAjibhiH bherIzaGkhaninAdaiz ca sa zabdas tumulo 'bhavat 4 narAzvakAyAn nirbhidya lohAni kavacAni ca pArthasya zarajAlAni viniSpetuH sahasrazaH 5 tvaramANaH zarAn asyAn pANDavaH sa babhau raNe madhyaMdinagato 'rciSmAn pANDavaH sa babhau raNe 6 upaplavanta vitrastA rathebhyo rathinas tadA sAdinaz cAzvapRSThebhyo bhUmau cApi padAtayaH 7 zaraiH saMtADyamAnAnAM kavacAnAM mahAtmanAm tAmrarAjatalohAnAM prAdurAsIn mahAsvanaH 8 channam AyodhanaM sarvaM zarIrair gatacetasAm gajAzvasAdibhis tatra zitabANAtta jIvitaiH 9 rathopasthAbhipatitair AstRtA mAnavair mahI pranRtyad iva saMgrAme cApahasto dhanaMjayaH 10 zrutvA gANDIvanirghoSaM visphUrjitam ivAzaneH trastAni sarvabhUtAni vyagacchanta mahAhavAt 11 kuNDaloSNISa dhArINi jAtarUpasrajAni ca patitAni sma dRzyante zirAMsi raNamUrdhani 12 vizikhonmathitair gAtrair bAhubhiz ca sa kArmukaiH sa hastAbharaNaiz cAnyaiH pracchannA bhAti medinI 13 zirasAM pAtyamAnAnAm antarA nizitaiH zaraiH azvavRSTir ivAkAzAd abhavad bharatarSabha 14 darzayitvA tathAtmAnaM raudraM rudra parAkramaH avaruddhaz caran pArtho dazavarSANi trINi ca krodhAgnim utsRjad ghoraM dhArtarASTreSu pANDavaH 15 tasya tad dahataH sainyaM dRSTvA caiva parAkramam sarve zAnti parA yodhA dhArtarASTrasya pazyataH 16 vitrAsayitvA tat sainyaM drAvayitvA mahArathAn arjuno jayatAM zreSThaH paryavartata bhArata 17 prAvartayan nadIM ghorAM zoNitaughataraGgiNIm asthi zaivalasaMbAdhAM yugAnte kAlanirmitAm 18 zaracApa plavAM ghorAM mAMsazoNitakardamAm mahArathamahAdvIpAM zaGkhadundubhinisvanAm cakAra mahatIM pArtho nadIm uttarazoNitAm 19 AdadAnasya hi zarAn saMdhAya ca vimuJcataH vikarSataz ca gANDIvaM na kiM cid dRzyate 'ntaram | 1 [vai] atha duryodhanaH karNo duHzAsanaviviMzatI droNaz ca saha putreNa kRpaz cAtiratho raNe 2 punar IyuH susaMrabdhA dhanaMjaya jighAMsayA visphArayantaz cApAnibalavanti dRDhAni ca 3 tAn prakIrNapatAkena rathenAdityavarcasA pratyudyayau mahArAjan samastAn vAnaradhvajaH 4 tataH kRpaz ca karNaz ca droNaz ca rathinAM varaH taM mahAstrair mahAvIryaM parivArya dhanaMjayam 5 zaraughAn samyag asyanto jImUtA iva vArSikAH vavarSuH zaravarSANi prapatantaM kirITinam 6 iSubhir bahubhis tUrNaM samare lomavAhibhiH adUrAt paryavasthAya pUrayAm Asur AdRtAH 7 tathAvakIrNasya hi tair divyair astraiH samantataH na tasya dvyaGgulam api vivRtaM samadRzyata 8 tataH prahasya bIbhatsur divyam aindraM mahArathaH astram AdityasaMkAzaM gANDIve samayojayat 9 sa razmibhir ivAdityaH pratapan samare balI kirITamAlI kaunteyaH sarvAn prAcchAdayat kurUn 10 yathAbalAhake vidyUt pAvako vA ziloccaye tathA gANDIvam abhavad indrAyudham ivAtatam 11 yathA varSati parjanye vidyud vibhrAjate divi tathA daza dizaH sarvAH patad gANDIvam AvRNot 12 trastAz ca rathinaH sarve babhUvus tatra sarvazaH sarve zAnti parA bhUtvA svacittAni na lebhire saMgrAmavimukhAH sarve yodhAs te hatacetasaH 13 evaM sarvANi sainyAni bhagnAni bharatarSabha prAdravanta dizaH sarvA nirAzAni svajIvite | 1 [vai] tataH zAMtanavo bhISmo durAdharSaH pratApavAn vadhyamAneSu yodheSu dhanaMjayam upAdravat 2 pragRhya kArmukazreSThaM jAtarUpapariSkRtam zarAn AdAya tIkSNAgnAn marmabheda pramAthinaH 3 pANDureNAtapatreNa dhriyamANena mUrdhani zuzubhe sa naravyAghro giriH sUryodaye yathA 4 pradhmAya zaGkhaM gAGgeyo dhArtarASTrAn praharSayan pradakSiNam upAvRtya bIbhatsuM samavArayat 5 tam udvIkSya tathAyAntaM kaunteyaH paravIra hA pratyagRhNAt prahRSTAtmA dhArA dharam ivAcalaH 6 tato bhISmaH zarAn aSTau dhvaje pArthasya vIryavAn samaparyan mahAvegAJ zvasamAnAn ivoragAn 7 te dhvajaM pANDuputrasya samAsAdya patatriNaH jvalantaH kapim Ajaghnur dhvajAgra nilayAMz ca tAn 8 tato bhallena mahatA pRthu dhAreNa pANDavaH chatraM ciccheda bhISmasya tUrNaM tad apatad bhuvi 9 dhvajaM caivAsya kaunteyaH zarair abhyahanad dRDham zIghrakRd rathavAhAMz ca tathobhau pArSNisArathI 10 tayos tad abhavad yuddhaM tumulaM lomaharSaNam bhISmasya saha pArthena balivAsavayor iva 11 bhallair bhallAH samAgamya bhISma pANDavayor yudhi antarikSe vyarAjanta khadyotAH prAvRSIva hi 12 agnicakram ivAviddhaM savyadakSiNam asyataH gANDIvam abhavad rAjan pArthasya sRjataH zarAn 13 sa taiH saMchAdayAm Asa bhISmaM zarazataiH zitaiH parvataM vAridhArAbhiz chAdayann iva toyadaH 14 tAM sa velAm ivoddhUtAM zaravRSTiM samutthitAm vyadhamat sAyakair bhISmo arjunaM saMnivArayat 15 tatas tAni nikRttAni zarajAlAni bhAgazaH samare 'bhivyazIryanta phalgunasya rathaM prati 16 tataH kanakapuGkhAnAM zaravRSTiM samutthitAm pANDavasya rathAt tUrNaM zalabhAnAMm ivAyatim vyadhamat tAM punas tasya bhISmaH zarazataiH zitaiH 17 tatas te kuravaH sarve sAdhu sAdhv iti cAbruvan duSkaraM kRtavAn bhISmo yad arjunam ayodhayat 18 balavAMs taruNo dakSaH kSiprakArI ca pANDavaH ko 'nyaH samarthaH pArthasya vegaM dhArayituM raNe 19 Rte zAMtanavAd bhISmAt kRSNAd vA devakI sutAt AcArya pravarAd vApi bhAradvAjAn mahAbalAt AcArya pravarAd vApi bhAradvAjAn mahAbalAt 20 astrair astrANi saMvArya krIDataH puruSarSabhau cakSUMSi sarvabhUtAnAM mohayantau mahAbalau 21 prAjApatyaM tathaivaindram AgneyaM ca sudAruNam vauberaM vAruNaM caiva yAmya vAyavyam eva ca prayuJjAnau mahAtmAnau samare tau viceratuH 22 vismitAny atha bhUtAni tau dRSTvA saMyuge tadA sAdhu pArtha mahAbAho sAdhu bISmeti cAbruvan 23 nedaM yuktaM manuSyeSu yo 'yaM saMdRzyate mahAn mahAstrANAM saMprayogaH samare bhISmapArthayoH 24 evaM sarvAstraviduSor astrayuddham avartata atha jiSNur upAvRtya pRthu dhAreNa kArmukam cakarta bhISmasya tadA jAtarUpapariSkRtam 25 nimeSAntaramAtreNa bhISmo 'nyat kArmukaM raNe samAdAya mahAbAhuH sa jyaM cakre mahAbalaH zarAMz ca subahUn kruddho mumocAzu dhanaMjaye 26 arjuno 'pi zarAMz citrAn bhISmAya nizitAn bahUn cikSepa sumahAtejAs tathA bhISmaz ca pANDave 27 tayor divyAstraviduSor asyator anizaM zarAn na vizeSas tadA rAjam*l lakSyate sma mahAtmanoH 28 athAvRNod daza dizaH zarair ati rathais tadA kirITamAlI kaunteyaH zUraH zAMtanavas tathA 29 atIva pANDavo bhISmaM bhISmaz cAtIva pANDavam babhUva tasmin saMgrAme rAjam*l loke tad adbhutam 30 pANDavena hatAH zUrA bhISmasya ratharakSiNaH zerate sma tadA rAjan kaunteyasyAbhito ratham 31 tato gANDIvanirmuktA niramitraM cikIrSavaH Agacchan puGkhasaMzliSTAH zvetavAhana patriNaH 32 niSpatanto rathAt tasya dhautA hairaNyavAsasaH AkAze samadRzyanta haMsAnAm iva paGktayaH 33 tasya tad divyam astraM hi pragADhaM citram asyataH prekSante smAntarikSa sthAH sarve devAH sa vAsavAH 34 tad dRSTvA paramaprIto gandharvaz citram adbhutam zazaMsa devarAjAya citrasenaH pratApavAn 35 pazyemAn arinirdArAn saMsaktAn iva gacchataH citrarUpam idaM jiSNor divyam astram udIryataH 36 nedaM manuSyAH zraddadhyur na hIdaM teSu vidyate paurANAnAM mahAstrANAM vicitrAyaM samAgamaH 37 madhyaMdinagataM sUryaM pratapantam ivAmbare na zaknuvanti sainyAni pANDavaM prativIkSitum 38 ubhau vizrutakarmANAv ubhau yuddhavizAradau ubhau sadRzakarmANAv ubhau yudhi durAsadau 39 ity ukto devarAjas tu pArtha bhISma samAgamam pUjayAm Asa divyena puSpavarSeNa bhArata 40 tato bhISmaH zAMtanavo vAme pArzve samarpayat asyataH pratisaMdhAya vivRtaM savyasAcinaH 41 tataH prahasya bIbhatsuH pRthu dhAreNa kArmukam nyakRntad gArdhrapatreNa bhISmasyAmitatejasaH 42 athainaM dazabhir bANair pratyavidhyat stanAntare yatamAnaM parAkrAntaM kuntIputro dhanaMjayaH 43 sa pIDito mahAbAhur gRhItvA rathakUbaram gAGgeyo yudhi durdharSas tasthau dIrgham ivAturaH 44 taM visaMjJam apovAha saMyantA rathavAjinAm upadezam anusmRtya rakSamANo mahAratham | 1 [vai] bhISme tu saMgrAmaziro vihAya; palAyamAne dhetarASTra putraH ucchritya ketuM vinadan mahAtmA; svayaM vigRhyArjunam AsasAda 2 sa bhImadhanvAnam udagravIryaM; dhanaMjayaM zatrugaNe carantam A karNa pUrNAyatacoditena; bhallena vivyAdha lalATamadhye 3 sa tena bANena samarpitena; jAmbUnadAbhena susaMzitena rarAja rAjan mahanIya karmA; yathaika parvA ruciraika zRGgaH 4 athAsya bANena vidAritasya; prAdurbabhUvAsRg ajasram uSNam sA tasya jAmbUnadapuSpacitrA; mAleva citrAbhivirAjate sma 5 sa tena bANAbhihatas tarasvI; duryodhanenoddhata manyuvegaH zarAn upAdAya viSAgnikalpAn; vivyAdha rAjAnam adInasattvaH 6 duryodhanaz cApi tam ugratejAH; pArthaz ca duryodhanam ekavIraH anyonyam Ajau puruSapravIrau; samaM samAjaghnatur AjamIDhau 7 tataH prabhinnena mahAgajena; mahIdharAbhena punar vikarNaH rathaiz caturbhir gajapAdarakSaiH; kuntIsutaM jiSNum athAbhyadhAvat 8 tam ApatantaM tvaritaM gajendraM; dhanaMjayaH kumbhavibhAgamadhye A karNa pUrNena dRDhAyasena; bANena vivyAdha mahAjavena 9 pArthena sRSTaH sa tu gArdhrapatra; A puGkhadezAt praviveza nAgam vidArya zailapravara prakAzaM; yathAzaniH parvatam indra sRSTaH 10 zaraprataptaH sa tu nAgarAjaH; pravepitAGgo vyathitAntar AtmA saMsIdamAno nipapAta mahyAM; vajrAhataM zRGgam ivAcalasya 11 nipAtite dantivare pRthivyAM; trAsAd vikarNaH sahasAvatIrya tUrNaM padAny aSTa zatAni gatvA; viviMzateH syandanam Aruroha 12 nihatya nAgaM tu zareNa tena; vajropamenAdrivarAmbudAbham tathAvidhenaiva zareNa pArtho; duryodhanaM vakSasi nirbibheda 13 tato gaje rAjani caiva bhinne; bhagne vikarNe ca sa pAdarakSe gANDIvamuktair vizikhaiH praNunnAs; te yudha mukhyAH sahasApajagmuH 14 dRSTvaiva bANena hataM tu nAgaM; yodhAMz ca sarvAn dravato nizamya rathaM samAvRtya kurupravIro; raNAt pradudrAva yato na pArthaH 15 taM bhImarUpaM tvaritaM dravantaM; duryodhanaM zatrusaho niSaGgI prAkSveDayad yoddhumanAH kirITI; bANena viddhaM rudhiraM vamantam 16 [arj] vihAya kIrtiM vipulaM yazaz ca; yuddhAt parAvRtya palAyase kim na te 'dya tUryANi samAhatAni; yathAvad udyAnti gatasya yuddhe 17 yudhiSThirasyAsmi nidezakArI; pArthas tRtIyo yudhi ca sthiro 'smi tadartham AvRtya mukhaM prayaccha; narendra vRttaM smara dhArtarASTra 18 moghaM tavedaM bhuvi nAmadheyaM; duryodhanetIha kRtaM purastAt na hIha duryodhanatA tavAsti; palAyamAnasya raNaM vihAya 19 na te purastAd atha pRSThato vA; pazyAmi duryodhana rakSitAram paraihi yuddhena kurupravIra; prANAn priyAn pANDavato 'dya rakSa | 1 [vai] AhUyamAnas tu sa tena saMkhye; mahAmanA dhRtarASTrasya putraH nivartitas tasya girAGkuzena; gajo yathAmatta ivAGkuzena 2 so 'mRSyamANo vacasAbhimRSTo; mahArathenAti rathas tarasvI paryAvavartAtha rathena vIro; bhogI yathA pAdatalAbhimRSTaH 3 taM prekSya karNaH parivartamAnaM; nivartya saMstabhya ca viddha gAtraH duryodhanaM dakSiNato 'bhyagacchat; pArthaM nRvIro yudhi hemamAlI 4 bhISmas tataH zAMtanavo nivRtya; hiraNyakakSyAMs tvarayaMs turaMgAn duryodhanaM pazcimato 'bhyarakSat; pArthAn mahAbAhur adhijya dhanvA 5 droNaH kRpaz caiva viviMzatiz ca; duHzAsanaz caiva nivRtya zIghram sarve purastAd vitateSu cApA; duryodhanArthaM tvaritAbhyupeyuH 6 sa tAny anIkAni nivartamAnAny; Alokya pUrNaughanibhAni pArthaH haMso yathA megham ivApatantaM; dhanaMjayaH pratyapatat tarasvI 7 te sarvataH saMparivArya pArtham; astrANi divyAni samAdadAnAH vavarSur abhyetya zaraiH samantAn; meghA yathA bhUdharam ambuvegaiH 8 tato 'stram astreNa nivArya teSAM; gANDIvadhanvA kurupuMgavAnAm saMmohanaM zatrusaho 'nyad astraM; prAduzcakAraindrir apAraNIyam 9 tato dizaz cAnudizo vivRtya; zaraiH sudhArair nizitaiH supuGkhaiH gANDIvaghoSeNa manAMsi teSAM; mahAbalaH pravyathayAM cakAra 10 tataH punar bhImaravaM pragRhya; dorbhyAM mahAzaGkham udAraghoSam vyanAdayat sa pradizo dizaH khaM; bhuvaM ca pArtho dviSatAM nihantA 11 te zaGkhanAdena kurupravIrAH; saMmohitAH pArtha samIritena utsRjya cApAni durAsadAni; sarve tadA zAnti parA babhUvuH 12 tathA visaMjJeSu pareSu pArthaH; smRtvA tu vAkyAni tathottarAyAH niryAhi madhyAd iti matsyaputram; uvAca yAvat kuravo visaMjJAH 13 AcArya zAradvatayoH suzukle; karNasya pItaM ruciraM ca vastram drauNez ca rAjJaz ca tathaiva nIle; vastre samAdatsva narapravIra 14 bhISmasya saMjJAM tu tathaiva manya; jAnAti me 'strapratighAtam eSaH etasya vAhAn kuru savyatas tvam; evaM hi yAtavyam amUDha saMjJaiH 15 razmIn samutsRjya tato mahAtmA; rathAd avaplutya virATa putraH vastrANy upAdAya mahArathAnAM; tUrNaM punaH svaM ratham Aruroha 16 tato 'nvazAsac caturaH sadazvAn; putro virATasya hiraNyakakSyAn te tad vyatIyur dhvajinAm anIkaM; zvetA vahanto 'rjunam AjimadhyAt 17 tathA tu yAntaM puruSapravIraM; bhISmaH zarair abhyahanat tarasvI sa cApi bhISmasya hayAn nihatya; vivyAdha pArzve dazabhiH pRSatkaiH 18 tato 'rjuno bhISmam apAsya yuddhe; viddhvAsya yantAram ariSTadhanvA tasthau vimukto rathavRndamadhyAd; rAhuM vidAryeva sahasrarazmiH 19 labdhvA tu saMjJAM ca kurupravIraH; pArthaM samIkSyAtha mahendrakalpam raNAd vimuktaM sthitam ekam Ajau; sa dhArtarASTras tvarito babhASe 20 ayaM kathaM svid bhavatAM vimuktas; taM vai prabadhnIta yathA na mucyet tam abravIc chAMtanavaH prahasya; kva te gatA buddhir abhUt kva vIryam 21 zAntiM parAzvasya yathA sthito 'bhUr; utsRjya bANAMz ca dhanuz ca citram na tv eva bIbhatsur alaM nRzaMsaM; kartuM na pApe 'sya mano niviSTam 22 trailokyahetor na jahet svadharmaM; tasmAn na sarve nihatA raNe 'smin kSipraM kurUn yAhi kurupravIra; vijitya gAz ca pratiyAtu pArthaH 23 duryodhanas tasya tu tan nizamya; pitAmahasyAtma hitaM vaco 'tha atItakAmo yudhi so 'ty amarSI; rAjA viniHzvasya babhUva tUSNIm 24 tad bhISma vAkyaM hitam IkSya sarve; dhanaMjayAgniM ca vivardhamAnam nivartanAyaiva mano nidadhyur; duryodhanaM te parirakSamANAH 25 tAn prasthitAn prItamanAH sa pArtho; dhanaMjayaH prekSya kurupravIrAn AbhASamANo 'nuyayau muhUrtaM; saMpUjayaMs tatra gurUn mahAtmA 26 pitAmahaM zAMtanavaM sa vRddhaM; droNaM guruM ca pratipUjya mUrdhnA drauNiM kRpaM caiva gurUMz ca sarvAJ; zarair vicitrair abhivAdya caiva 27 duryodhanasyottama ratnacitraM; ciccheda pArtho mukuTaM zareNa Amantrya vIrAMz ca tathaiva mAnyAn; gANDIvaghoSeNa vinAdya lokAn 28 sa devadattaM sahasA vinAdya; vidArya vIro dviSatAM manAMsi dhvajena sarvAn abhibhUya zatrUn; sa hemajAlena virAjamAnaH 29 dRSTvA prayAtAMs tu kurUn kirITI; hRSTo 'bravIt tatra sa matsyaputram AvartayAzvAn pazavo jitAs te; yAtAH pare yAhi puraM prahRSTaH | 1 [vai] tato vijitya saMgrAme kurUn govRSabhekSaNaH samAnayAm Asa tadA virATasya dhanaM mahat 2 gateSu ca prabhagneSu dhArtarASTreSu sarvazaH vanAn niSkramya gahanAd bahavaH kuru sainikAH 3 bhayAt saMtrastamanasaH samAjagmus tatas tataH muktakezA vyadRzyanta sthitAH prAJjalayas tadA 4 kSutpipAsAparizrAntA videza sthA vicetasaH UcuH praNamya saMbhrAntAH pArtha kiM karavAm ate 5 [arj] svasti vrajata bhadraM vo na bhetavyaM kathaM cana nAham ArtAJ jighAMsAmi bhRzam AzvAsayAmi vaH 6 [vai] tasya tAm abhayAM vAcaM zrutvA yodhAH samAgatAH AyuH kIrtiyazo dAbhis tam Azir bhir anandayan 7 tato nivRttAH kuravaH prabhagnA vazam AsthitAH panthAnam upasaMgamya phalguno vAkyam abravIt 8 rAjaputra pratyavekSa samAnItAni sarvazaH gokulAni mahAbAho vIra gopAlakaiH saha 9 tato 'harAhNe yAsyAmo virATanagaraM prati AzvAsya pAyayitvA ca pariplAvya ca vAjinaH 10 gacchantu tvaritAz caiva gopAlAH preSitAs tvayA nagare priyam AkhyAtuM ghoSayantu ca te jayam 11 [vai] uttaras tvaramANo 'tha dUtAn AjJApayat tataH vacanAd arjunasyaiva AcakSadhvaM jayaM mama | 1 [vai] avajitya dhanaM cApi virATo vAhinIpatiH prAvizan nagaraM hRSTaz caturbhiH saha pANDavaiH 2 jitvA trigartAn saMgrAme gAz caivAdAya kevalAH azobhata mahArAjaH saha pArthaiH zriyA vRtaH 3 tam AsanagataM vIraM suhRdAM prItivardhanam upatasthuH prakRtayaH samastA brAhmaNaiH saha 4 sabhAjitaH sa sainyas tu pratinandyAtha matsyarAj visarjayAm Asa tadA dvijAMz ca prakRtIs tathA 5 tataH sa rAjA matsyAnAM virATo vAhinIpatiH uttaraM paripapraccha kva yAta iti cAbravIt 6 Acakhyus tasya saMhRSTAH striyaH kanyAz ca vezmani antaHpura carAz caiva kurubhir godhanaM hRtam 7 vijetum abhisaMrabdha eka evAti sAhasAt bRhannaDA sahAyaz ca niryAtaH pRthivIM jayaH 8 upayAtAn ati rathAn droNaM zAMtanavaM kRpam karNaM duryodhanaM caiva droNaputraM ca SaD rathAn 9 rAjA virATo 'tha bhRzaM prataptaH; zrutvA sutaM hy ekarathena yAtam bRhannaDA sArathim AjivardhanaM; provAca sarvAn atha mantrimukhyAn 10 sarvathA kuravas te hi ye cAnye vasudhAdhipAH trigartAn nirjitAJ zrutvA na sthAsyanti kadA cana 11 tasmAd gacchantu me yodhA baleNa mahatA vRtAH uttarasya parIpsArthaM ye trigartair avikSatAH 12 hayAMz ca nAgAMz ca rathAMz ca zIghraM; padAtisaMghAMz ca tataH pravIrAn prasthApayAm Asa sutasya hetor; vicitrazastrAbharaNopapannAn 13 evaM sa rAjA matsyAnAM virATo 'kSauhiNIpatiH vyAdidezAtha tAM kSipraM vAhinIM caturagniNIm 14 kumAram Azu jAnIta yadi jIvati vA na vA yasya yantA gataH SaNDho manye 'haM na sa jIvati 15 tam abravId dharmarAjaH prahasya; virATam ArtaM kurubhiH prataptam bRhannaDA sArathiz cen narendra; pare na neSyanti tavAdya gAs tAH 16 sarvAn mahI pAn sahitAn kurUMz ca; tathaiva devAsurayakSanAgAn alaM vijetuM samare sutas te; svanuSThitaH sArathinA hi tena 17 athottareNa prahitA dUtAs te zIghragAminaH virATanagaraM prApya jayam AvedayaMs tadA 18 rAjJas tataH samAcakhyau mantrI vijayam uttamam parAjayaM kurUNAM cApy upAyAntaM tathottaram 19 sarvA vinirjitA gAvaH kuravaz ca parAjitAH uttaraH saha sUtena kuzalI ca paraMtapa 20 [kanka] diSTyA te nirjitA gAvaH kuravaz ca parAjitAH diSTyA te jIvitaH putraH zrUyate pArthivarSabha 21 nAdbhutaM tv eva manye 'haM yat te putro 'jayat kurUn dhruva eva jayas tasya yasya yantA bRhannaDA 22 [vai] tato virATo nRpatiH saMprahRSTatanU ruhaH zrutvA tu vijayaM tasya kumArasyAmitaujasaH AchAdayitvA dUtAMs tAn mantriNaH so 'bhyacodayat 23 rAjamArgAH kriyantAM me patAkAbhir alaM kRtAH puSpopahArair arcyantAM devatAz cApi sarvazaH 24 kumArA yodhamukhyAz ca gaNikAz ca svalaM kRtAH vAditrANi ca sarvANi pratyudyAntu sutaM mama 25 ghaNDA paNavakaH zIghraM mattam Aruhya vAraNam zRGgATakeSu sarveSu AkhyAtu vijayaM mama 26 uttarA ca kumArIbhir bahvIbhir abhisaMvRtA zRGgAraveSAbharaNA pratyudyAtu bRhannaDAm 27 zrutvA tu tad vacanaM pArthivasya; sarve punaH svastikapANayaz ca bheryaz ca tUryANi ca vArijAz ca; veSaiH parArdhyaiH pramadAH zubhAz ca 28 tathaiva sUtAH saha mAgadhaiz ca; nandI vAdyAH praNavAs tUryavAdyAH purAd virATasya mahAbalasya; pratyudyayuH putram anantavIryam 29 prasthApya senAM kanyAz ca gaNikAz ca svalaMkRtAH matsyarAjo mahAprAjJaH prahRSTa idam abravIt akSAn Ahara sairandhir kaGkadyUtaM pravartatAm 30 taM tathA vAdinaM dRSTvA pANDavaH pratyabhASata na devitavyaM hRSTena kitaveneti naH zrutam 31 na tvAm adya mudA yuktam ahaM devitum utsahe priyaM tu te cikIrSAmi vartatAM yadi manyase 32 [virATa] striyo gAvo hiraNyaM ca yac cAnyad vasu kiM cana na me kiM cit tvayA rakSyam antareNApi devitum 33 [kanka] kiM te dyUtena rAjendra bahudoSeNa mAnada devane bahavo doSAs tasmAt tatparivarjayet 34 zrutas te yadi vA dRSTaH pANDavo vai yudhiSThiraH sa rAjyaM sumahat sphItaM bhrAtRRMz ca tridazopamAn 35 dyUte hAritavAn sarvaM tasmAd dyUtaM na rocaye atha vA manyase rAjan dIvyAva yadi rocate 36 [vai] pravartamAne dyUte tu matsyaH pANDavam abravIt pazya putreNa me yuddhe tAdRzAH kuravo jitAH 37 tato 'bravIn matsyarAjaM dharmaputro yudhiSThiraH bRhannaDA yasya yantA kathaM sa na vijeSyati 38 ity uktaH kupito rAjA matsyaH pANDavam abravIt samaputreNa me SaNDhaM brahma bandho prazaMsati 39 vAcyAvAcyaM na jAnISe nUnaM mAm avamanyase bhISmadroNamukhAn sarvAn kasmAn na sa vijeSyati 40 vayasyatvAt tu te brahmann aparAdham imaM kSame nedRzaM te punar vAcyaM yadi jIvitum icchasi 41 [yudhisThira] yatra droNas tathA bhISmo drauNir vaikartanaH kRpaH duryodhanaz ca rAjendra tathAnye ca mahArathAH 42 marudgaNaiH parivRtaH sAkSAd api zatakratuH ko 'nyo bRhannaDAyAs tAn pratiyudhyeta saMgatAn 43 [virATa] bahuzaH pratiSiddho 'si na ca vAcaM niyacchasi niyantA cen na vidyeta na kaz cid dharmam Acaret 44 [vai] tataH prakupito rAjA tam akSeNAhanad bhRzam mukhe yudhiSThiraM kopAn naivam ity eva bhartsayan 45 balavat pratividdhasya nastaH zoNitam Agamat tad aprAptaM mahIM pArthaH pANibhyAM pratyagRhNata 46 avaikSata ca dharmAtmA draupadIM pArzvataH sthitAm sA veda tam abhiprAyaM bhartuz cittavazAnugA 47 pUrayitvA ca sauvarNaM pAtraM kAMsyam aninditA tac choNitaM pratyagRhNAd yat prasusrAva pANavAt 48 athottaraH zubhair gandhair mAlyaiz ca vividhais tathA avakIryamANaH saMhRSTo nagaraM svairam Agamat 49 sabhAjyamAnaH pauraiz ca strIbhir jAnapadais tathA AsAdya bhavanadvAraM pitre sa pratyahArayat 50 tato dvAr sthaH pravizyaiva virATam idam abravIt bRhan naDA sahAyas te putro dvAry uttaraH sthitaH 51 tato hRSTo matsyarAjaH kSattAram idam abravIt pravezyatAm ubhau tUrNaM darzanepsur ahaM tayoH 52 kSattAraM kururAjas tu zanaiH karNa upAjapat uttaraH pravizatv eko na prevezyA bRhannaDA 53 etasya hi mahAbAho vratam etat samAhitam yo mamAGge vraNaM kuryAc choNitaM vApi darzayet anyatra saMgrAmaganAn na sa jIved asaMzayam 54 na mRSyAd bhRzasaMkruddho mAM dRSTvaiva sa zoNitam virATam iha sAmAtyaM hanyAt sabalavAhanam | 1 [vai] tato rAjJaH suto jyeSThaH prAvizat pRthivIM jayaH so 'bhivAdya pituH pAdau dharmarAjam apazyata 2 sa taM rudhirasaMsiktam anekAgram anAgasam bhUmAv AsInam ekAnte sairandhryA samupasthitam 3 tataH papraccha pitaraM tvaramANa ivottaraH kenAyaM tADito rAjan kena pApam idaM kRtam 4 [virATa] mayAyaM tADito jihmo na cApy etAvad arhati prazasyamAne yaH zUre tvayi SaNDhaM prazaMsati 5 [uttara] akAryaM te kRtaM rAjan kSipram eva prasAdyatAm mA tvA brahma viSaM ghoraM sa mUlam api nirdahet 6 [vai] saputrasya vacaH zrutvA virATo rASTravardhanaH kSamayAm Asa kaunteyaM bhasma channam ivAnalam 7 kSamayantaM tu rAjAnaM pANDavaH pratyabhASata ciraM kSAntam idaM rAjan na manyur vidyate mama 8 yadi hy etat pated bhUmau rudhiraM mama nastataH sarASTras tvaM mahArAja vinazyethA na saMzayaH 9 na dUSayAmi te rAjan yac ca hanyAd adUSakam balavantaM mahArAja kSipraM dAruNam ApnuyAt 10 zoNite tu vyatikrAnte praviveza bRhannaDA abhivAdya virATaM ca kaGkaM cApy upatiSThata 11 kSamayitvA tu kauravyaM raNAd uttaram Agatam prazazaMsa tato matsyaH zRNvataH savyasAcinaH 12 tvayA dAyAdavAn asmi kaikeyInandivardhana tvayA me sadRzaH putro na bhUto na bhaviSyati 13 padaM padasahasreNa yaz caran nAparAdhnuyAt tena karNena te tAta katham AsIt samAgamaH 14 manuSyaloke sakale yasya tulyo na vidyate yaH samudra ivAkSobhyaH kAlAgnir iva duHsahaH tena bhISmeNa te tAta katham AsIt samAgamaH 15 AcAryo vRSNivIrANAM pANDavAnAM ca yo dvijaH sarvakSatrasya cAcAryaH sarvazasta bhRtAM varaH tena droNena te tAta katham AsIt samAgamaH 16 AcArya putro yaH zUraH sarvazasta bhRtAm api azvatthAmeti vikhyAtaH kathaM tena samAgamaH 17 raNe yaM prekSya sIdanti hRtasvA vaNijo yathA kRpeNa tena te tAta katham AsIt samAgamaH 18 parvataM yo 'bhividhyeta rAjaputro maheSubhiH duryodhanena te tAta katham AsIt samAgamaH 19 [uttara] na mayA nirjitA gAvo na mayA nirjitAH pare kRtaM tu karma tat sarvaM devaputreNa kena cit 20 sa hi bhItaM dravantaM mAM devaputro nyavArayat sa cAtiSThad rathopasthe vajrahastanibho yuvA 21 tena tA nirjitA gAvas tena te kuravo jitAH tasya tat karma vIrasya na mayA tAta tat kRtam 22 sa hi zAradvataM droNaM droNaputraM ca vIryavAn sUtaputraM ca bhISmaM ca cakAra vimukhAJ zaraiH 23 duryodhanaM ca samare sa nAgam iva yUthapam prabhagnam abravId bhItaM rAjaputraM mahAbalam 24 na hAstinapure trANaM tava pazyAmi kiM cana vyAyAmena parIpsasva jIvitaM kauravAtma ja 25 na mokSyase palAyaMs tvaM rAjan yuddhe manaH kuru pRthivIM bhokSyase jitvA hato vA svargam Apsyasi 26 sa nivRtto naravyAghro muJcan vajranibhAJ zarAn sacivaiH saMvRto rAjA rathe nAga iva zvasan 27 tatra me romaharSo 'bhUd Urustambhaz ca mAriSa yad abhraghanasaMkAzam anIkaM vyadhamac charaiH 28 tat praNudya rathAnIkaM siMhasaMhanano yuvA kurUMs tAn prahasan rAjan vAsAMsy apaharad balI 29 ekena tena vIreNa SaD rathAH parivAritAH zArdUleneva mattena mRgAs tRNacarA vane 30 [virATa] kva sa vIro mahAbAhur devaputro mahAyazAH yo me dhanam avAjaiSIt kurubhir grastam Ahave 31 icchAm itam ahaM draSTum arcituM ca mahAbalam yena me tvaM ca gAvaz ca rakSitA deva sUnunA 32 [uttara] antardhAnaM gatas tAta devaputraH pratApavAn sa tu zvo vA paraSvo vA manye prAdur bhaviSyati 33 [vai] evam AkhyAyamAnaM tu channaM satreNa pANDavam vasantaM tatra nAjJAsId virATaH pArtham arjunam 34 tataH pArtho 'bhyanujJAto virATena mahAtmanA pradadau tAnivAsAMsi virATa duhituH svayam 35 uttarA tu mahArhANi vividhAni tanUni ca pratigRhyAbhavat prItA tani vAsAMsi bhAminI 36 mantrayitvA tu kaunteya uttareNa rahas tadA itikartavyatAM sarvAM rAjany atha yudhiSThire 37 tatas tathA tad vyadadhAd yathAvat puruSarSabha saha putreNa matsyasya prahRSTo bharatarSabhaH | 1 [vai] tatas tRtIye divase bhrAtaraH paJca pANDavAH snAtAH zuklAmbara dharAH samaye caritavratAH 2 yudhiSThiraM puraskRtya sarvAbharaNabhUSitAH abhipadmA yathA nAgA bhrAjamAnA mahArathAH 3 virATasya sabhAM gatvA bhUmipAlAsaneSv atha niSeduH pAvakaprakhyAH sarve dhiSNyeSv ivAgnayaH 4 teSu tatropaviSTeSu virATaH pRthivIpatiH AjagAma sabhAM kartuM rAjakAryANi sarvazaH 5 zrImataH pANDavAn dRSTvA jvalataH pAvakAn iva atha matsyo 'bravIt kaGkaM devarUpam avasthitam marudgaNair upAsInaM tridazAnAm ivezvaram 6 sa kilAkSAti vApas tvaM sabhAstAro mayA kRtaH atha rAjAsane kasmAd upaviSTo 'sy alaM kRtaH 7 parihAsepsayA vAkyaM virATasya nizamya ta smayamAno 'rjuno rAjann idaM vacanam abravIt 8 indrasyApy AsanaM rAjann ayam AroDhum arhati brahmaNyaH zutavAMs tyAgI yajJazIlo dRDhavrataH 9 ayaM kurUNAm RSabhaH kuntIputro yudhiSThiraH asya kIrtiH sthitA loke sUryasyevodyataH prabhA 10 saMsaranti dizaH sarvA yazaso 'sya gabhastayaH uditasyeva sUryasya tejaso 'nu gabhastayaH 11 enaM dazasahasrANi kuJjarANAM tarasvinAm anvayuH pRSThato rAjan yAvad adhyAvasat kurUn 12 triMzad enaM sahasrANi rathAH kAJcanamAlinaH sadazvair upasaMpannAH pRtThato 'nuyayuH sadA 13 enam aSTa zatAH sUtAH sumRSTamaNikuNDalAH astuvan mAgadhair sArdhaM purA zakram ivarSayaH 14 enaM nityam upAsand akuravaH kiMkarA yathA sarve ca rAjan rAjAno dhanezvaram ivAmarAH 15 eSa sarvAn mahIpAlAn karam AhArayat tadA vaizyAn iva mahArAja vivazAn svavazAn api 16 aSTAzIti sahasrANi snAtakAnAM mahAtmanAm upajIvanti rAjAnam enaM sucaritavratam 17 eSa vRddhAn anAthAMz ca vyaGgAn paGgUMz ca mAnavAn putravat pAlayAm Asa prajA dharmeNa cAbhibho 18 eSa dharme dame caiva krodhe cApi yatavrataH mahAprasAda brahmaNyaH satyavAdI ca pArthivaH 19 zrIpratApena caitasya tapyate sa suyodhanaH sagaNaH saha karNena saubalenApi vA vibhuH 20 na zakyante hy asy aguNAH prasaMkhyAtuM narezvara eSa dharmaparo nityam AnRzaMsyaz ca pANDavaH 21 evaM yukto mahArAjaH pANDavaH pArthivarSabhaH kathaM nArhati rAjArham AsanaM pRthivIpatiH | 1 [virATa] yady eSa rAjA kauravyaH kuntIputro yudhiSThiraH katamo 'syArjuno bhrAtA bhImaz ca katamo balI 2 nakulaH sahadevo vA draupadI vA yazasvinI yadA dyUte jitAH pArthA na prajJAyanta te kva cit 3 [arj] ya eSa ballavo brUte sUdas tava narAdhipa eSa bhImo mahAbAhur bhImavegaparAkramaH 4 eSa krodhavazAn hatvA parvate gandhamAdane saugandhikAni divyAni kRSNArthe samupAharat 5 gaGgharva eSa vai hantA kIcakAnAM durAtmanAm vyAghrAn RkSAn varAhAMz ca hatavAn strI pure tava 6 yaz cAsId azvabandhas te nakulo 'yaM paraMtapaH gosaMkhyaH sahadevaz ca mAdrIputrau mahArathau 7 zRGgAraveSAbharaNau rUpavantau yazasvinau nAnA rathasahasrANAM samarthau puruSarSabhau 8 eSA padmapalAzAkSI sumadhyA cAruhAsinI sairandhrI draupadI rAjan yatkRte kIcakA hatAH 9 arjuno 'haM mahArAja vyaktaM te zrotram AgataH bhImAd avarajaH pArtho yamAbhyAM cApi pUrvajaH 10 uSitAH sma mahArAja sukhaM tava nivezane ajJAtavAsam uSitA garbhavAsa iva prajAH 11 [vai] yadArjunena te vIrAH kathitAH paJca pANDavAH tadArjunasya vairATiH kathayAm Asa vikramam 12 ayaM sa dviSatAM madhye mRgANAm iva kesarI acarad rathavRndeSu nighnaMs teSAM varAn varAn 13 anena viddho mAtaGgo mahAn ekkeSuNA hataH hiraNyakakSyaH saMgrAme dantAbhyAm agaman mahIm 14 anena vijitA gAvo jitAz ca kuravo yudhi asya zaGkhapraNAdena karNau me badhirI kRtau 15 tasya tad vacanaM zrutvA matsyarAjaH pratApavAn uttaraM pratyuvAcedam abhipanno yudhiSThire 16 prasAdanaM pANDavasya prAptakAlaM hi rocaye uttarAM ca prayacchAmi pArthAya yadi te matam 17 [uttara] arcyAH pUjyAz ca mAnyAz ca prAptakAlaM ca me matam pUjyantAM pUjanArhAz ca mahAbhAgAz ca pANDavAH 18 [virATa] ahaM khalv api saMgrAme zatrUNAM vazam AgataH mokSito bhImasenena gAvaz ca vijitAs tathA 19 eteSAM bAhuvIryeNa yad asmAkaM jayo mRdhe vayaM sarve sahAmAtyAH kuntIputraM yudhiSThiram prasAdayAmo bhadraM te sAnujaM pANDavarSabham 20 yad asmAbhir ajAnad bhiH kiM cid ukto narAdhipaH kSantum arhati tat sarvaM dharmAtmA hy eSa pANDavaH 21 [vai] tato virATaH paramAbhituSTaH; sametya rAjJA samayaM cakAra rAjyaM ca sarvaM visasarja tasmai; sa daNDakozaM sa puraM mahAtmA 22 pANDavAMz ca tataH sarvAn matsyarAjaH pratApavAn dhanaMjayaM puraskRtya diSTyA diSTyeti cAbracIt 23 samupAghrAya mUrdhAnaM saMzliSya ca punaH punaH yudhiSThiraM ca bhImaM ca mAdrIputrau ca pANDavau 24 nAtRpyad darzane teSAM virATo vAhinIpatiH saMprIyamANo rAjAnaM yudhiSThiram athAbravIt 25 diSTyA bhavantaH saMprAptAH sarve kuzalino vanAt diSTyA ca pAritaM kRcchram ajJAtaM vai durAtmabhiH 26 idaM ca rAjyaM naH pArthA yac cAnyad vasu kiM cana pratigRhNantu sat sarvaM kaunteyA avizaGkayA 27 uttarAM pratigRhNAtu savyasAcI dhanaMjayaH ayaM hy aupayiko bhartA tasyAH puruSasattamaH 28 evam ukto dharmarAjaH pArtham aikSad dhanaMjayam IkSitaz cArjuno bhrAtrA matsyaM vacanam abravIt 29 pratigRhNAmy ahaM rAjan snuSAM duhitaraM tava yuktaz cAvAM hi saMbandho matsyabhAratasattamau |