1   [ज]  कदं विराटनगरे मम पूर्वपितामहाः  अज्ञातवासम उषिता थुर्यॊधन भयार्थिताः 2  तदा तु स वराँल लब्ध्वा धर्माधर्मभृतां वरः  गत्वाश्रमं बराह्मणेभ्य आचख्यौ सर्वम एव तत 3  कदयित्वा तु तत सर्वं बराह्मणेभ्यॊ युधिष्ठिरः  अरणी सहितं तस्मै बराह्मणाय नयवेथयत 4  ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा धर्मपुत्रॊ महामनाः  संनिवर्त्यानुजान सर्वान इति हॊवाच भारत 5  थवाथशेमानि वर्षाणि राष्ट्राथ विप्रॊषिता वयम  तरयॊथशॊ ऽयं संप्राप्तः कृच्छ्रः परमथुर्वसः 6  स साधु कौन्तेय इतॊ वासम अर्जुन रॊचय  यत्रेमा वसतीः सर्वा वसेमाविथिताः परैः 7  तस्यैव वरथानेन धर्मस्य मनुजाधिप  अज्ञाता विचरिष्यामॊ नराणा भरतर्षभ 8  किं तु वासाय राष्ट्राणि कीर्तयिष्यामि कानि चित  रमणीयानि गुप्तानि तेषां किं चित सम रॊचय 9  सन्ति रम्या जनपथा बह्व अन्नाः परितः कुरून  पाञ्चालाश चेथिमत्स्याश च शूरसेनाः पटच्चराः  थशार्णा नव राष्ट्रं च मल्लाः शाल्व युगंधराः 10  एतेषां कतमॊ राजन निवासस तव रॊचते  वत्स्यामॊ यत्र राजेन्थ्र संवत्सरम इमं वयम 11  एवम एतन महाबाहॊ यदा स भगवान परभुः  अब्रवीत सर्वभूतेशस तत तदा न तथ अन्यदा 12  अवश्यं तव एव वासार्दं रमणीयं शिवं सुखम  संमन्त्र्य सहितैः सर्वैर थरष्टव्यम अकुतॊभयम 13  मत्स्यॊ विराटॊ बलवान अभिरक्षेत स पाण्डवान  धर्मशीलॊ वथान्यश च वृथ्धश च सुमहाधनः 14  विराटनगरे तात संवत्सरम इमं वयम  कुर्वन्तस तस्य कर्माणि विहरिष्याम भारत 15  यानि यानि च कर्माणि तस्य शक्ष्यामहे वयम  कर्तुं यॊ यत स तत कर्म बरवीतु कुरुनन्थनाः 16  नरथेव कदं कर्म राष्ट्रे तस्य करिष्यसि  विराट नृपतेः साधॊ रंस्यसे केन कर्मणा 17  मृथुर वथान्यॊ हरीमांश च धार्मिकः सत्यविक्रमः  राजंस तवम आपथा कलिष्टः किं करिष्यसि पाण्डव 18  न थुःखम उचितं किं चिथ राजन वेथ यदा जनः  स इमाम आपथं पराप्य कदं घॊरां तरिष्यसि 19  शृणुध्वं यत करिष्यामि कर्म वै कुरुनन्थनाः  विराटम अनुसंप्राप्य राजानं पुरुषर्षभम 20  सभास्तारॊ भविष्यामि तस्य राज्ञॊ महात्मनः  कङ्कॊ नाम थविजॊ भूत्वा मताक्षः परिय थेविता 21  वैडूर्यान काञ्चनान थान्तान फलैर जयॊती रसैः सह  कृष्णाक्षाँल लॊहिताक्षांश च निर्वर्त्स्यामि मनॊरमान 22  आसं युधिष्ठिरस्याहं पुरा पराणसमः सखा  इति वक्ष्यामि राजानं यथि माम अनुयॊक्ष्यते 23  इत्य एतथ वॊ मयाख्यातं विहरिष्याम्य अहं यदा  वृकॊथर विराटे तवं रंस्यसे केन कर्मणा   | 



  1   [भम]  पौरॊगवॊ बरुवाणॊ ऽहं बल्लवॊ नाम नामतः  उपस्दास्यामि राजानं विराटम इति मे मतिः 2  सूपानस्य करिष्यामि कुशलॊ ऽसमि महानसे  कृतपूर्वाणि यैर अस्य वयञ्जनानि सुशिक्षितैः  तान अप्य अभिभविष्यामि परीतिं संजनयन्न अहम 3  आहरिष्यामि थारूणां निचयान महतॊ ऽपि च  तत परेक्ष्य विपुलं कर्म राजा परीतॊ भविष्यति 4  थविपा वा बलिनॊ राजन वृषभा वा महाबलाः  विनिग्राह्या यथि मया निग्रहीष्यामि तान अपि 5  ये च के चिन नियॊत्स्यन्ति समाजेषु नियॊधकाः  तान अहं निहनिष्यामि परीतिं तस्य विवर्धयन 6  न तव एतान युध्यमानां वै हनिष्यामि कदं चन  तदैतान पातयिष्यामि यदा यास्यन्ति न कषयम 7  आरालिकॊ गॊविकर्ता सूपकर्ता नियॊधकः  आसं युधिष्ठिरस्याहम इति वक्ष्यामि पृच्छतः 8  आत्मानम आत्मना रक्षंश चरिष्यामि विशां पते  इत्य एतत परतिजानामि विहरिष्याम्य अहं यदा 9  यम अग्निर बराह्मणॊ भूत्वा समागच्छन नृणां वरम  थिधक्षुः खाण्डवं थावं थाशार्ह सहितं पुरा 10  महाबलं महाबाहुम अजितं कुरुनन्थनम  सॊ ऽयं किं कर्म कौन्तेयः करिष्यति धनंजयः 11  यॊ ऽयम आसाथ्य तं तावं तर्पयाम आस पावकम  विजित्यैक रदेनेन्थ्रं हत्वा पन्नगरक्षसान  शरेष्ठः परतियुधां नाम सॊ ऽरजुनः किं करिष्यति 12  सूर्यः परपततां शरेष्ठॊ थविपथां बराह्मणॊ वरः  आशीविषश च सर्पाणाम अग्निस तेजस्विनां वरः 13  आयुधानां वरॊ वर्जः ककुथ्मी च गवां वरः  हरथानाम उथधिः शरेष्ठः पर्जन्यॊ वर्षतां वरः 14  धृतराष्ट्रश च नागानां हस्तिष्व ऐरावतॊ वरः  पुत्रः परियाणाम अधिकॊ भार्या च सुहृथां वरा 15  यदैतानि विशिष्टानि जात्यां जात्यां वृकॊथर  एवं युवा गुडाकेशः शरेष्ठः सर्वधनुर्मताम 16  सॊ ऽयम इन्थ्राथ अनवरॊ वासुथेवाच च भारत  गाण्डीवधन्वा शवेताश्वॊ बीभत्सुः किं करिष्यति 17  उषित्वा पञ्चवर्षाणि सहस्राक्षस्य वेश्मनि  थिव्यान्य अस्त्राण्य अवाप्तानि थेवरूपेण भास्वता 18  यं मन्ये थवाथशं रुथ्रम आथित्यानां तरयॊथशम  यस्य बाहू समौ थीर्घौ जया घातकठिन तवचौ  थक्षिणे चैव सव्ये च गवाम इव वहः कृतः 19  हिमवान इव शैलानां समुथ्रः सरिताम इव  तरिथशानां यदा शक्रॊ वसूनाम इव हव्यवाः 20  मृगाणाम इव शार्थूलॊ गरुडः पतताम इव  वरः संनह्यमानानाम अर्जुनः किं करिष्यति 21  परतिज्ञां षण्ढकॊ ऽसमीति करिष्यामि महीपते  जया घातौ हि महान्तौ मे संवर्तुं नृप थुष्करौ 22  कर्णयॊः परतिमुच्याहं कुण्डले जवलनॊपमे  वेणी कृतशिरॊ राजन नाम्ना चैव बृहन्नडा 23  पठन्न आख्यायिकां नाम सत्रीभावेन पुनः पुनः  रमयिष्ये महीपालम अन्यांश चान्तःपुरे जनान 24  गीतं नृत्तं विचित्रं च वाथित्रं विविधं तदा  शिक्षयिष्याम्य अहं राजन विराट भवने सत्रियः 25  परजानां समुथाचारं बहु कर्मकृतं वथन  छाथयिष्यामि कौन्तेय माययात्मानम आत्मना 26  युधिष्ठिरस्य गेहे ऽसमि थरौपथ्याः परिचारिका  उषितास्मीति वक्ष्यामि पृष्टॊ राज्ञा च भारत 27  एतेन विधिना छन्नः कृतकेन यदा नलः  विहरिष्यामि राजेन्थ्र विराट भवने सुखम   | 



  1   [वै]  किं तवं नकुल कुर्वाणस तत्र तात चरिष्यसि  सुकुमारश च शूरश च थर्शनीयः सुखॊचितः 2  अश्वबन्धॊ भविष्यामि विराट नृपतेर अहम  गरन्दिकॊ नाम नाम्नाहं कर्मैतत सुप्रियं मम 3  कुशलॊ ऽसम्य अश्वशिक्षायां तदैवाश्वचिकित्सिते  परियाश च सततं मे ऽशवाः कुरुराज यदा तव 4  ये माम आमन्त्रयिष्यन्ति विराटनगरे जनाः  तेभ्य एवं परवक्ष्यामि विहरिष्याम्य अहं यदा 5  सहथेव कदं तस्य समीपे विहरिष्यसि  किं वा तवं तात कुर्वाणः परच्छन्नॊ विचरिष्यसि 6  गॊसंख्याता भविष्यामि विराटस्य महीपतेः  परतिषेथ्धा च थॊग्धा च संख्याने कुशलॊ गवाम 7  तन्तिपाल इति खयातॊ नाम्ना विथितम अस्तु ते  निपुणं च चरिष्यामि वयेतु ते मानसॊ जवरः 8  अहं हि भवता गॊषु सततं परकृतः पुरा  तत्र मे कौशलं कर्म अवबुथ्धं विशां पते 9  लक्षणं चरितं चापि गवां यच चापि मङ्गलम  तत सर्वं मे सुविथितम अन्यच चापि महीपते 10  वृषभान अपि जानामि राजन पूजित लक्षणान  येषां मूत्रम उपाघ्राय अपि वन्ध्या परसूयते 11  सॊ ऽहम एवं चरिष्यामि परीतिर अत्र हि मे सथा  न च मां वेत्स्यति परस तत ते रॊचतु पार्दिव 12  इयं तु नः परिया भार्या पराणेभ्यॊ ऽपि गरीयसी  मातेव परिपाल्या च पूज्या जयेष्ठेव च सवसा 13  केन सम कर्मणा कृष्णा थरौपथी विचरिष्यति  न हि किं चिथ विजानाति कर्म कर्तुं यदा सत्रियः 14  सुकुमारी च बाला च राजपुत्री यशस्विनी  पतिव्रता महाभागा कदं नु विचरिष्यति 15  माल्यगन्धान अलंकारान वस्त्राणि विविधानि च  एतान्य एवाभिजानाति यतॊ जाता हि भामिनी 16  सैरन्ध्र्यॊ ऽरक्षिता लॊके भुजिष्याः सन्ति भारत  नैवम अन्याः सत्रियॊ यान्ति इति लॊकस्य निश्चयः 17  साहं बरुवाणा सैरन्ध्री कुशला केशकर्मणि  आत्मगुप्ता चरिष्यामि यन मां तवम अनुपृच्छसि 18  सुथेष्णां परत्युपस्दास्ये राजभार्यां यशस्विनीम  सा रक्षिष्यति मां पराप्तां मा ते भूथ थुःखम ईथृशम 19   [य]  कल्याणं भाषसे कृष्णे कुले जाता यदा वथेत  न पापम अभिजानासि साधु साध्वी वरते सदिता   | 



 |  1   [य]  कर्माण्य उक्तानि युष्माभिर यानि तानि करिष्यद  मम चापि यदाबुथ्धिरुचितानि विनिश्चयात 2  पुरॊहितॊ ऽयम अस्माकम अग्निहॊत्राणि रक्षतु  सूथपौरॊगवैः सार्धं थरुपथस्य निवेशने 3  इन्थ्रसेन मुखाश चेमे रदान आथाय केवलान  यान्तु थवारवतीं शीघ्रम इति मे वर्तते मतिः 4  इमाश च नार्यॊ थरौपथ्याः सर्वशः परिचारिकाः  पाञ्चालान एव गच्छन्तु सूथपौरॊगवैः सह 5  सर्वैर अपि च वक्तव्यं न परज्ञायन्त पाण्डवाः  गता हय अस्मान अपाकीर्य सर्वे थवैतवनाथ इति 6  विथिते चापि वक्तव्यं सुहृथ्भिर अनुरागतः  अतॊ ऽहम अपि वक्ष्यामि हेतुमात्रं निबॊधत 7  हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा बरवीमि वः  यदा राजकुलं पराप्य चरन परेष्यॊ न रिष्यति 8  थुर्वसं तव एव कौरव्या जानता राजवेश्मनि  अमानितैः सुमानार्हा अज्ञातैः परिवत्सरम 9  थिष्ट थवारॊ लभेथ थवारं न च राजसु विश्वसेत  तथ एवासनम अन्विच्छेथ यत्र नाभिषजेत परः 10  नास्य यानं न पर्यङ्कं न पीठं न जगं रदम  आरॊहेत संमतॊ ऽसमीति स राजवसतिं वसेत 11  अद यत्रैनम आसीनं शङ्केरन थुष्टचारिणः  न तत्रॊपविशेज जातु स राजवसतिं वसेत 12  न चानुशिष्येथ राजानम अपृच्छन्तं कथा चन  तूष्णीं तव एनम उपासीत काले समभिपूजयन 13  असूयन्ति हि राजानॊ जनान अनृतवाथिनः  तदैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वाथिनं मृषा 14  नैषां थारेषु कुर्वीत मैत्रीं पराज्ञः कदं चन  अन्तःपुर चरा ये च थवेष्टि यानहिताश च ये 15  विथिते चास्य कुर्वीत कर्याणि सुलघून्य अपि  एवं विचरतॊ राज्ञॊ न कषतिर जायते कव चित 16  यत्नाच चॊपचरेथ एनम अग्निवथ थेववच च ह  अनृतेनॊपचीर्णॊ हि हिंस्याथ एनम असंशयम 17  यच च भर्तानुयुञ्जीत तथ एवाभ्यनुवर्तयेत  परमाथम अवलेहां च कॊपं च परिवर्जयेत 18  समर्दनासु सर्वासु हितं च परियम एव च  संवर्णयेत तथ एवास्य परियाथ अपि हितं वथेत 19  अनुकूलॊ भवेच चास्य सर्वार्देषु कदासु च  अप्रियं चाहितं यत सयात तथ अस्मै नानुवर्णयेत 20  नाहम अस्य परियॊ ऽसमीति मत्वा सेवेत पण्डितः  अप्रमत्तश च यत्तश च हितं कुर्यात परियं च यत 21  नास्यानिष्टानि सेवेत नाहितैः सह संवसेत  सवस्दानान न विकम्पेत स राजवसतिं वसेत 22  थक्षिणं वाद वामं वा पार्श्वम आसीत पण्डितः  रक्षिणां हय आत्तशस्त्राणां सदानं पश्चाथ विधीयते  नित्यं विप्रतिषिथ्धं तु पुरस्ताथ आसनं महत 23  न च संथर्शने किं चित परवृथ्धम अपि संजपेत  अपि हय एतथ थरिथ्राणां वयलीक सदानम उत्तमम 24  न मृषाभिहितं राज्ञॊ मनुष्येषु परकाशयेत  यं चासूयन्ति राजानः पुरुषं न वथेच च तम 25  शूरॊ ऽसमीति न थृप्तः सयाथ बुथ्धिमान इति वा पुनः  परियम एवाचरन राज्ञः परियॊ भवति भॊगवान 26  ऐश्वर्यं पराप्य थुष्प्रापं परियं पराप्य च राजतः  अप्रमत्तॊ भवेथ राज्ञः परियेषु च हितेषु च 27  यस्य कॊपॊ महाबाधः परसाथश च महाफलः  कस तस्य मनसापीच्छेथ अनर्दं पराज्ञसंमतः 28  न चौष्ठौ निर्भुजेज जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत  सथा कषुतं च वातं च षठीवनं चाचरेच छनैः 29  हास्यवस्तुषु चाप्य अस्य वर्तमानेषु केषु चित  नातिगाढं परहृष्येत न चाप्य उन्मत्तवथ धसेत 30  न चातिधैर्येण चरेथ गुरुतां हि वरजेत तदा  समितं तु मृथुपूर्वेण थर्शयेत परसाथजम 31  लाभे न हर्षयेथ यस तु न वयदेथ यॊ ऽवमानितः  असंमूढश च यॊ नित्यं स राजवसतिं वसेत 32  राजानं राजपुत्रं वा संवर्तयति यः सथा  अमात्यः पण्डितॊ भूत्वा स चिरं तिष्ठति शरियम 33  परगृहीतश च यॊ ऽमात्यॊ निगृहीतश च कारणैः  न निर्बध्नाति राजानं लभते परग्रहं पुनः 34  परत्यक्षं च परॊक्षं च गुणवाथी विचक्षणः  उपजीवी भवेथ राज्ञॊ विषये चापि यॊ वसेत 35  अमात्यॊ हि बलाथ भॊक्तुं राजानं परार्दयेत तु यः  न स तिष्ठेच चिरं सदानं गच्छेच च पराणसंशयम 36  शरेयः सथात्मनॊ थृष्ट्वा परं राज्ञा न संवथेत  विशेषयेन न राजानं यॊग्या भूमिषु सर्वथा 37  अम्लानॊ बलवाञ शूरश छायेवानपगः सथा  सत्यवाथी मृथुर थान्तः स राजवसतिं वसेत 38  अन्यस्मिन परेष्यमाणे तु पुरस्ताथ यः समुत्पतेत  अहं किं करवाणीति स राजवसतिं वसेत 39  उष्णे वा यथि वा शीते रात्रौ वा यथि वा थिवा  आथिष्टॊ न विकल्पेत स राजवसतिं वसेत 40  यॊ वै गृहेभ्यः परवसन परियाणां नानुसंस्मरेत  थुःखेन सुखम अन्विच्छेत स राजवसतिं वसेत 41  समवेषं न कुर्वीत नात्युच्चैः संनिधौ हसेत  मन्त्रं न बहुधा कुर्याथ एवं राज्ञः परियॊ भवेत 42  न कर्मणि नियुक्तः सन धनं किं चिथ उपस्पृशेत  पराप्नॊति हि हरन थरव्यं बन्धनं यथि वा वधम 43  यानं वस्त्रम अलंकारं यच चान्यत संप्रयच्छति  तथ एव धारयेन नित्यम एवं परियतरॊ भवेत 44  संवत्सरम इमं तात तदा शीला बुभूषवः  अद सवविषयं पराप्य यदाकामं चरिष्यद 45  अनुशिष्टाः सम भथ्रं ते नैतथ वक्तास्ति कश चन  कुन्तीम ऋते मातरं नॊ विथुरं च महामतिम 46  यथ एवानन्तरं कार्यं तथ भवान कर्तुम अर्हति  तारणायास्य थुःखस्य परस्दानाय जयाय च 47   [वै]  एवम उक्तस ततॊ राज्ञा धौम्यॊ ऽद थविजसत्तमः  अकरॊथ विधिवत सर्वं परस्दाने यथ विधीयते 48  तेषां समिध्य तान अग्नीन मन्त्रवच च जुहाव सः  समृथ्धि वृथ्धिलाभाय पृदिवी विजयाय च 49  अग्निं परथक्षिणं कृत्वा बराह्मणांश च तपॊधनान  याज्ञसेनीं पुरस्कृत्य षड एवाद परवव्रजुः   | 



 |  1   [वै]  ते वीरा बथ्धनिस्त्रिंशास ततायुध कलापिनः  बथ्धगॊधाङ्गुलि तराणाः कालिन्थीम अभितॊ ययुः 2  ततस ते थक्षिणं तीरम अन्वगच्छन पथातयः  वसन्तॊ गिरिथुर्गेषु वनथुर्गेषु धन्विनः 3  विध्यन्तॊ मृगजातानि महेष्वासा महाबलाः  उत्तरेण थशार्णांस ते पाञ्चालान थक्षिणेन तु 4  अन्तरेण यकृल्लॊमाञ शूरसेनांश च पाण्डवाः  लुब्धा बरुवाणा मत्स्यस्य विषयं पराविशन वनात 5  ततॊ जनपथं पराप्य कृष्णा राजानम अब्रवीत  पश्यैकपथ्यॊ थृश्यन्ते कषेत्राणि विविधानि च 6  वयक्तं थूरे विराटस्य राजधानी भविष्यति  वसामेह परां रात्रिं बलवान मे परिश्रमः 7  धनंजय समुथ्यम्य पाञ्चालीं वह भारत  राजधान्यां निवत्स्यामॊ विमुक्ताश च वनाथितः 8  ताम आथायार्जुनस तूर्णं थरौपथीं गजराड इव  संप्राप्य नगराभ्याशम अवतारयथ अर्जुनः 9  स राजधानीं संप्राप्य कौन्तेयॊ ऽरजुनम अब्रवीत  कवायुधानि समासज्य परवेश्यामः पुरं वयम 10  सायुधाश च वयं तात परवेक्ष्यामः पुरं यति  समुथ्वेगं जनस्यास्य करिष्यामॊ न संशयः 11  ततॊ थवाथश वर्षाणि परवेष्टव्यं वनं पुनः  एकस्मिन्न अपि विज्ञाते परतिज्ञातं हि नस तदा 12  इयं कूटे मनुष्येन्थ्र गहहा महती शमी  भीम शाखा थुरारॊहा शमशानस्य समीपतः 13  न चापि विथ्यते कश चिन मनुष्य इह पार्दिव  उत्पदे हि वने जाता मृगव्यालनिषेविते 14  समासज्यायुधान्य अस्यां गच्छामॊ नगरं परति  एवम अत्र यदाजॊषं विहरिष्याम भारत 15  एवम उक्त्वा स राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम  परचक्रमे निधानाय शस्त्राणां भरतर्षभ 16  येन थेवान मनुष्यांश च सर्पांश चैकरदॊ ऽजयत  सफीताञ्जनपथांश चान्यान अजयत कुरुनन्थनः 17  तथ उथारं महाघॊषं सपत्नगणसूथनम  अपज्यम अकरॊत पार्दॊ गाण्डीवम अभयंकरम 18  येन वीरः कुरुक्षेत्रम अभ्यरक्षत परंतपः  अमुञ्चथ धनुर अस तस्य जयाम अक्षय्यां युधिष्ठिरः 19  पाञ्चालान येन संग्रामे भीमसेनॊ ऽजयत परभुः  परत्यषेधथ बहून एकः सपत्नांश चैव थिग जये 20  निशम्य यस्य विस्फारं वयथ्रवन्त रणे परे  पर्वतस्येव थीर्णस्य विस्फॊटम अशनेर इव 21  सैन्धवं येन राजानं परामृषत चानघ  जया पाशं धनुर अस तस्य भीमसेनॊ ऽवतारयत 22  अजयत पश्चिमाम आशां धनुषा येन पाण्डवः  तस्य मौर्वीम अपाकर्षच छूरः संक्रन्थनॊ युधि 23  थक्षिणां थक्षिणाचारॊ थिशं येनाजयत परभुः  अपज्यम अकरॊथ वीरः सहथेवस तथायुधम 24  खड्गांश च पीतान थीर्घांश च कलापांश च महाधनान  विपाठान कषुर धारांश च धनुर भिर निथधुः सह 25  ताम उपारुह्य नकुलॊ धनूंषि निथधत सवयम  यानि तस्यावकाशानि थृढरूपाण्य अमन्यत 26  यत्र चापश्यत स वै तिरॊ वर्षाणि वर्षति  तत्र तानि थृढैः पाशैः सुगाढं पर्यबन्धत 27  शरीरं च मृतस्यैकं समबध्नन्त पाण्डवाः  विवर्जयिष्यन्ति नरा थूराथ एवं शमीम इमाम  आबथ्धं शवम अत्रेति गन्धम आघ्राय पूतिकम 28  अशीतिशत वर्षेयं माता न इति वाथिनः  कुलधर्मॊ ऽयम अस्माकं पूर्वैर आचरितॊ ऽपि च  समासजाना वृक्षे ऽसमिन्न इति वै वयाहरन्ति ते 29  आ गॊपालावि पालेभ्य आचक्षाणाः परंतपाः  आजग्मुर नगराभ्याशं पार्दाः शत्रुनिबर्हणाः 30  जयॊ जयन्तॊ विजयॊ जयत्सेनॊ जयथ्बलः  इति गुह्यानि नामानि चक्रे तेषां युधिष्ठिरः 31  ततॊ यदाप्रतिज्ञाभिः पराविशन नगरं महत  अज्ञातचर्यां वत्स्यन्तॊ राष्ट्रं वर्षं तरयॊथशम   | 



 |  1   [वै]  ततॊ विराटं परदमं युधिष्ठिरॊ; राजा सभायाम उपविष्टुम आव्रजत  वैडूर्य रूपान परतिमुच्य काञ्चनान; अक्षान स कक्षे परिगृह्य वाससा 2  नराधिपॊ राष्ट्रपतिं यशस्विनं; महायशाः कौरव वंशवर्धनः  महानुभावॊ नरराज सत्कृतॊ; थुरासथस तीक्ष्णविषॊ यदॊरगः 3  बालेन रूपेण नरर्षभॊ महान; अदार्चि रूपेण यदामरस तदा  महाभ्रजालैर इव संवृतॊ रविर; यदानलॊ भस्म वृतश च वीर्यवान 4  तम आपतन्तं परसमीक्ष्य पाण्डवं; विराट राड इन्थुम इवाभ्रसंवृतम  मन्त्रिथ्विजान सूत मुखान विशस तदा; ये चापि के चित परिषत समासते  पप्रच्छ कॊ ऽयं परदमं समेयिवान; अनेन यॊ ऽयं परसमीक्षते सभाम 5  न तु थविजॊ ऽयं भविता नरॊत्तमः; पतिः पृदिव्या इति मे मनॊगतम  न चास्य थासॊ न रदॊ न कुण्डले; समीपतॊ भराजति चायम इन्थ्रवत 6  शरीरलिङ्गैर उपसूचितॊ हय अयं; मूर्धाभिषिक्तॊ ऽयम इतीव मानसम  समीपम आयाति च मे गतव्यदॊ; यदा गजस तामरसीं मथॊत्कटः 7  वितर्कयन्तं तु नरर्षभस तथा; यिधिष्ठिरॊ ऽभयेत्य विराटम अब्रवीत  सम्राड विजानात्व इह जीवितार्दिनं; विनष्ट सर्वस्वम उपागतं थविजम 8  इहाहम इच्छामि तवानघान्तिके; वस्तुं यदा कामचरस तदा विभॊ  तम अब्रवीत सवागतम इत्य अनन्तरं; राजा परहृष्टः परतिसंगृहाण च 9  कामेन ताताभिवथाम्य अहं तवां; कस्यासि राज्ञॊ विषयाथ इहागतः  गॊत्रं च नामापि च शंस तत्त्वतः; किं चापि शिल्पं तव विथ्यते कृतम 10  युधिष्ठिरस्यासम अहं पुरा सखा; वैयाघ्रपथ्यः पुनर अस्मि बराह्मणः  अक्षान परवप्तुं कुशलॊ ऽसमि थेविता; कङ्केति नाम्नास्मि विराट विश्रुतः 11  थथामि ते हन्त वरं यम इच्छसि; परशाधि मत्स्यान वशगॊ हय अहं तव  परिया हि धूर्ता मम थेविनः सथा; भवांश च थेवॊपम राज्यम अर्हति 12  आप्तॊ विवाथः परमॊ विशां पते; न विथ्यते किं चन मत्स्यहीनतः  न मे जितः कश चन धारयेथ धनं; वरॊ ममैषॊ ऽसतु तव परसाथतः 13  हन्याम अवध्यं यथि ते ऽपरियं चरेत; परव्राजयेयं विषयाथ थविजांस तदा  शृण्वन्तु मे जानपथाः समागताः; कङ्कॊ यदाहं विषये परभुस तदा 14  समानयानॊ भवितासि मे सखा; परभूतवस्त्रॊ बहु पानभॊजनः  पश्येस तवम अन्तश च बहिश च सर्वथा; कृतं च ते थवारम अपावृतं मया 15  ये तवानुवाथेयुर अवृत्ति कर्शिता; बरूयाश च तेषां वचनेन मे सथा  थास्यामि सर्वं तथ अहं न संशयॊ; न ते भयं विथ्यति संनिधौ मम 16  एवं स लब्ध्वा तु वरं समागमं; विराट राजेन नरर्षभस तथा  उवास वीरः परमार्चितः सुखी; न चापि कश चिच चरितं बुबॊध तत   |  



 |  1   [वै]  अदापरॊ भीमबलः शरिया जवलन्न; उपाययौ सिंहविलास विक्रमः  खजं च थर्वीं च करेण धारयन्न; असिं च कालाङ्गम अकॊशम अव्रणम 2  स सूथरूपः परमेण वर्चसा; रविर यदा लॊकम इमं परभासयन  सुकृष्ण वासा गिरिराजसारवान; स मत्स्यराजं समुपेत्य तस्दिवान 3  तं परेक्ष्य राजा वरयन्न उपागतं; ततॊ ऽबरवीज जानपथान समागतान  सिंहॊन्नतांसॊ ऽयम अतीव रूपवान; परथृश्यते कॊ नु नरर्षभॊ युवा 4  अथृष्टपूर्वः पुरुषॊ रविर यदा; वितर्कयन नास्य लभामि संपथम  तदास्य चित्तं हय अपि संवितर्कयन; नरर्षभस्याथ्य न यामि तत्त्वतः 5  ततॊ विराटं समुपेत्य पाण्डवः; सुथीनरूपॊ वचनं महामनाः  उवाच सूथॊ ऽसमि नरेन्थ्र बल्लवॊ; भजस्व मां वयञ्जन कारम उत्तमम 6  न सूथतां मानथ शरथ्थधामि ते; सहस्रनेत्र परतिमॊ हि थृश्यसे  शरिया च रूपेण च विक्रमेण च; परभासि तातानवरॊ नरेष्व इह 7  नरेन्थ्र सूथः परिचारकॊ ऽसमि ते; जानामि सूपान परदमेन केवलान  आस्वाथिता ये नृपते पुराभवन; युधिष्ठिरेणापि नृपेण सर्वशः 8  बलेन तुल्यश च न विथ्यते मया; नियुथ्ध शीलश च सथैव पार्दिव  गजैश च सिंहैश च समेयिवान अहं; सथा करिष्यामि तवानघ परियम 9  थथामि ते हन्त वरं महानसे; तदा च कुर्याः कुशलं हि भाषसे  न चैव मन्ये तव कर्म तत समं; समुथ्रनेमिं पृदिवीं तवम अर्हसि 10  यदा हि कामस तव तत तदा कृतं; महानसे तवं भव मे पुरस्कृतः  नराश च ये तत्र ममॊचिताः पुरा; भवस्व तेषाम अधिपॊ मया कृतः 11  तदा स भीमॊ विहितॊ महानसे; विराट राज्ञॊ थयितॊ ऽभवथ थृढम  उवास राजन न च तं पृदग्जनॊ; बुबॊध तत्रानुचरश च कश चन   | 



 |  1   [वै]  ततः केशान समुत्क्षिप्य वेल्लिताग्रान अनिन्थितान  जुगूह थक्षिणे पार्श्वे मृथून असितलॊचना 2  वासश च परिधायैकं कृष्णं सुमलिनं महत  कृत्वा वेषं च सैरन्ध्र्याः कृष्णा वयचरथ आर्तवत 3  तां नराः परिधावन्तीं सत्रियश च समुपाथ्रवन  अपृच्छंश चैव तां थृष्ट्वा का तवं किं च चिकीर्षसि 4  सा तान उवाच राजेन्थ्र सैरन्ध्र्य अहम उपागता  कर्म चेच्छामि वै कर्तुं तस्य यॊ मां पुपुक्षति 5  तस्या रूपेण वेषेण शलक्ष्णया च तदा गिरा  नाश्रथ्थधत तां थासीम अन्नहेतॊर उपस्दिताम 6  विराटस्य तु कैकेयी भार्या परमसंमता  अवलॊकयन्ती थथृशे परासाथाथ थरुपथात्मजाम 7  सा समीक्ष्य तदारूपाम अनादाम एकवाससम  समाहूयाब्रवीथ भथ्रे का तवं किं च चिकीर्षसि 8  सा ताम उवाच राजेन्थ्र सैरन्ध्र्य अहम उपागता  कर्म चेच्छाम्य अहं कर्तुं तस्य यॊ मां पुपुक्षति 9   [सुथेस्णा]  नैवंरूपा भवन्त्य एवं यदा वथसि भामिनि  परेषयन्ति च वै थासीर थासांश चैवं विधान बहून 10  गूढगुल्फा संहतॊरुस तरिगम्भीरा षडुन्नता  रक्ता पञ्चसु रक्तेषु हंसगथ्गथ भाषिणी 11  सुकेशी सुस्तनी शयामा पीनश्रॊणिपयॊधरा  तेन तेनैव संपन्ना काश्मीरीव तुरंगमा 12  सवराल पक्ष्मनयना बिम्बौष्ठी तनुमध्यमा  कम्बुग्रीवा गूढसिरा पूर्णचन्थ्रनिभानना 13  का तवं बरूहि यदा भथ्रे नासि थासी कदं चन  यक्षी वा यथि वा थेवी गन्धर्वी यथि वाप्सराः 14  अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाद मालिनी  इन्थ्राणी वारुणी वा तवं तवष्टुर धातुः परजापतेः  थेव्यॊ थेवेषु विख्यातास तासां तवं कतमा शुभे 15   [थरौ]  नास्मि थेवी न गन्धर्वी नासुरी न च राक्षसी  सैरन्ध्री तु भुजिष्यास्मि सत्यम एतथ बरवीमि ते 16  केशाञ जानाम्य अहं कर्तुं पिंषे साधु विलेपनम  गरदयिष्ये विचित्राश च सरजः परमशॊभनाः 17  आराधयं सत्यभामां कृष्णस्य महिषीं परियाम  कृष्णां च भार्यां पाण्डूनां कुरूणाम एकसुन्थरीम 18  तत्र तत्र चराम्य एवं लभमाना सुशॊभनम  वासांसि यावच च लभे तावत तावथ रमे तदा 19  मालिनीत्य एव मे नाम सवयं थेवी चकार सा  साहम अभ्यागता थेवि सुथेष्णे तवन निवेशनम 20   [सुथेस्णा]  मूर्ध्नि तवां वासयेयं वै संशयॊ मे न विथ्यते  नॊ चेथ इह तु राजा तवां गच्छेत सर्वेण चेतसा 21  सत्रियॊ राजकुले पश्य याश चेमा मम वेश्मनि  परसक्तास तवां निरीक्षन्ते पुमांसं कं न मॊहयेः 22  वृक्षांश चावस्दितान पश्य य इमे मम वेश्मनि  ते ऽपि तवां संनमन्तीव पुमांसं कं न मॊहयेः 23  राजा विराटः सुश्रॊणि थृष्ट्वा वपुर अमानुषम  विहाय मां वरारॊहे तवां गच्छेत सर्वचेतसा 24  यं हि तवम अनवथ्याङ्गि नरम आयतलॊचने  परसक्तम अभिवीक्षेदाः स कामवशगॊ भवेत 25  यश च तवां सततं पश्येत पुरुषश चारुहासिनि  एवं सर्वानवथ्याङ्गि स चानङ्ग वशॊ भवेत 26  यदा कर्कटकी घर्भम आधत्ते मृत्युम आत्मनः  तदाविधम अहं मन्ये वासं तव शुचिस्मिते 27   [थरौ]  नास्मि लभ्या विराटेन नचान्येन कदं चन  गन्धर्वाः पतयॊ मह्यं युवानः पञ्च भामिनि 28  पुत्रा गन्धर्वराजस्य महासत्त्वस्य कस्य चित  रक्षन्ति ते च मां नित्यं थुःखाचारा तदा नव अहम 29  यॊ मे न थथ्याथ उच्छिष्टं न च पाथौ परधावयेत  परीयेयुस तेन वासेन गन्धर्वाः पतयॊ मम 30  यॊ हि मां पुरुषॊ गृध्येथ यदान्याः पराकृतस्त्रियः  ताम एव स ततॊ रात्रिं परविशेथ अपरां तनुम 31  न चाप्य अहं चालयितुं शक्या केन चिथ अङ्गने  थुख शीला हि गन्धर्वास ते च मे बलवत्तराः 32   [सुथेस्णा]  एवं तवां वासयिष्यामि यदा तवं नन्थिनीच्छसि  न च पाथौ न चॊच्छिष्टं सप्रक्ष्यसि तवं कदं चन 33   [वै]  एवं कृष्णा विराटस्य भार्यया परिसान्त्विता  न चैनां वेथ तत्रान्यस तत्त्वेन जनमेजय   | 



 |  1   [वै]  सहथेवॊ ऽपि गॊपानां कृत्वा वेषम अनुत्तमम  भाषां चैषां समास्दाय विराटम उपयाथ अद 2  तम आयान्तम अभिप्रेक्ष्य भराजमानं नरर्षभम  समुपस्दाय वै राजा पप्रच्छ कुरुनन्थनम 3  कस्य वा तवं कुतॊ वा तवं किं वा तात चिकीर्षसि  न हि मे थृष्टपूर्वस तवं तत्त्वं बरूहि नरर्षभ 4  स पराप्य राजानम अमित्रतापनस; ततॊ ऽबरवीन मेघमहौघनिःस्वनः  वैश्यॊ ऽसमि नाम्नाहम अरिष्टनेमिर; गॊसंख्य आसं कुरुपुंगवानाम 5  वस्तुं तवयीच्छामि विशां वरिष्ठ; तान राजसिंहान न हि वेथ्मि पार्दान  न शक्यते जीवितुम अन्यकर्मणा; न च तवथन्यॊ मम रॊचते नृपः 6   [विराट]  तवं बराह्मणॊ यथि वा कषत्रियॊ ऽसि; समुथ्रनेमीश्वर रूपवान असि  आचक्ष्व मे तत्त्वम अमित्रकर्शन; न वैश्यकर्म तवयि विथ्यते समम 7  कस्यासि राज्ञॊ विषयाथ इहागतः; किं चापि शिल्पं तव विथ्यते कृतम  कदं तवम अस्मासु निवत्स्यसे सथा; वथस्व किं चापि तवेह वेतनम 8   [सह]  पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां जयेष्ठॊ राजा युधिष्ठिरः  तस्याष्ट शतसाहस्रा गवां वर्गाः शतं शताः 9  अपरे थशसाहस्रा थविस तावन्तस तदापरे  तेषां गॊसंख्य आसं वै तन्तिपालेति मां विथुः 10  भूतं भव्यं भविष्यच च यच च संख्या गतं कव चित  न मे ऽसत्य अविथितं किं चित समन्ताथ थशयॊजनम 11  गुणाः सुविथिता हय आसन मम तस्य महात्मनः  आसीच च स मया तुष्टः कुरुराजॊ युधिष्ठिरः 12  कषिप्रं हि गावॊ बहुला भवन्ति; न तासु रॊगॊ भवतीह कश चित  तैस तैर उपायैर विथितं मयैतथ; एतानि शिल्पानि मयि सदितानि 13  वृषभांश चापि जानामि राजन पूजित लक्षणान  येषां मूत्रम उपाघ्राय अपि वन्ध्या परसूयते 14   [विराट]  शतं सहस्राणि समाहितानि; वर्णस्य वर्णस्य विनिश्चिता गुणैः  पशून सपालान भवते थथाम्य अहं; तवथाश्रया मे पशवॊ भवन्त्व इह 15   [वै]  तदा स राज्ञॊ ऽविथितॊ विशां पते; उवास तत्रैव सुखं नरेश्वरः  न चैनम अन्ये ऽपि विथुः कदं चन; पराथाच च तस्मै भरणं यदेप्सितम   | 



 |  1   [वै]  अदापरॊ ऽथृश्यत रूपसंपथा; सत्रीणाम अलंकारधरॊ बृहत पुमान  पराकारवप्रे परतिमुच्य कुण्डले; थीर्घे च कम्बू परिहाटके शुभे 2  बहूंश च थीर्घांश च विकीर्य मूर्धजान; महाभुजॊ वारणमत्तविक्रमः  गतेन भूमिम अभिकम्पयंस तथा; विराटम आसाथ्य सभा समीपतः 3  तं परेक्ष्य राजॊपगतं सभा तले; सत्र परतिच्छन्नम अरिप्रमादिनम  विराजमानं परमेण वर्चसा; सुतं महेन्थ्रस्य गजेन्थ्रविक्रमम 4  सर्वान अपृच्छच च समीपचारिणः; कुतॊ ऽयम आयाति न मे पुराश्रुतः  न चैनम ऊचुर विथितं तथा नराः; स विस्मितं वाक्यम इथं नृपॊ ऽबरवीत 5  सर्वॊपपन्नः पुरुषॊ मनॊरमः; शयामॊ युवा वारणयूदपॊपमाः  विमुच्य कम्बू परिहाटके; शुभे विमुच्य वेणीम अपिनह्य कुण्डले 6  शिखी सुकेशः परिधाय चान्यदा; भवस्व धन्वी कवची शरी तदा  आरुह्य यानं परिधावतां भवान; सुतैः समॊ मे भव वा मया समः 7  वृथ्धॊ हय अहं वै परिहार कामः; सर्वान मत्स्यांस तरसा पालयस्व  नैवंविधाः कलीब रूपा भवन्ति; कदं चनेति परतिभाति मे मनः 8   [अर्जुन]  गायामि नृत्याम्य अद वाथयामि; भथ्रॊ ऽसमि नृत्ते कुशलॊ ऽसमि गीते  तवम उत्तरायाः परिथत्स्व मां सवयं; भवामि थेव्या नरथेव नर्तकः 9  इथं तु रूपं मम येन किं नु तत; परकीर्तयित्वा भृशशॊकवर्धनम  बृहन्नडां वै नरथेव विथ्धि मां; सुतं सुतां वा पितृमातृवर्जिताम 10   [विराट]  थथामि ते हन्त वरं बृहन्नडे; सुतां च मे नर्तय याश च ताथृशीः  इथं तु ते कर्म समं न मे मतं; समुथ्रनेमिं पृदिवीं तवम अर्हसि 11   [वै]  बृहन्नडां ताम अभिवीक्ष्य मत्स्यराट; कलासु नृत्ते च तदैव वाथिते  अपुंस्त्वम अप्य अस्य निशम्य च सदिरं; ततः कुमारी पुरम उत्ससर्ज तम 12  स शिक्षयाम आस च गीतवाथितं; सुतां विराटस्य धनंजयः परभुः  सखीश च तस्याः परिचारिकास तदा; परियश च तासां स बभूव पाण्डवः 13  तदा स सत्रेण धनंजयॊ ऽवसत; परियाणि कुर्वन सह ताभिर आत्मवान  तदागतं तत्र न जज्ञिरे जना; बहिश्चरा वाप्य अद वान्तरे चराः   | 



 |  1   [वै]  अदापरॊ ऽथृश्यत पाण्डवः परभुर; विराट राज्ञस तुरगान समीक्षतः  तम आपतन्तं थथृशे पृदग्जनॊ; विमुक्तम अभ्राथ इव सूर्यमण्डलम 2  स वै हयान ऐक्षत तांस ततस ततः; समीक्षमाणं च थथर्श मत्स्यराज  ततॊ ऽबरवीत तान अनुगान अमित्रहा; कुतॊ ऽयम आयाति नरामर परभः 3  अयं हयान वीक्षति मामकान थृढं; धरुवं हयज्ञॊ भविता विचक्षणः  परवेश्यताम एष समीपम आशु मे; विभाति वीरॊ हि यदामरस तदा 4  अभ्येत्य राजानम अमित्रहाब्रवीज; जयॊ ऽसतु ते पार्दिव भथ्रम अस्तु ते  हयेषु युक्तॊ नृप संमतः सथा; तवाश्वसूतॊ निपुणॊ भवाम्य अहम 5   [विराट]  थथामि यानानि धनं निवेशनं; ममाश्वसूतॊ भवितुं तवम अर्हसि  कुतॊ ऽसि कस्यासि कदं तवम आगतः; परब्रूहि शिल्पं तव विथ्यते च यत 6   [नकुल]  पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां जयेष्ठॊ राजा युधिष्ठिरः  तेनाहम अश्वेषु पुरा परकृतः शत्रुकर्शन 7  अश्वानां परकृतिं वेथ्मि विनयं चापि सर्वशः  थुष्टानां परतिपत्तिं च कृत्स्नं चैव चिकित्सितम 8  न कातरं सयान मम जातु वाहनं; न मे ऽसति थुष्टा वडवा कुतॊ हयाः  जनस तु माम आह स चापि पाण्डवॊ; युधिष्ठिरॊ गरन्दिकम एव नामतः 9   [विराट]  यथ अस्ति किं चिन मम वाजिवाहनं; तथ अस्तु सर्वं तवथधीनम अथ्य वै  ये चापि के चिन मम वाजियॊजकास; तवथाश्रयाः सारदयश च सन्तु मे 10  इथं तवेष्टं यथि वै सुरॊपम; बरवीहि यत ते परसमीक्षितं वसु  न ते ऽनुरूपं हयकर्म विथ्यते; परभासि राजेव हि संमतॊ मम 11  युधिष्ठिरस्येव हि थर्शनेन मे; समं तवेथं परिय थर्श थर्शनम  कदं तु भृत्यैः स विनाकृतॊ वने; वसत्य अनिन्थ्यॊ रमते च पाण्डवः 12   [वै]  तदा स गन्धर्ववरॊपमॊ युवा; विराट राज्ञा मुथितेन पूजितः  न चैनम अन्ये ऽपि विथुः कदं चन; परियाभिरामं विचरन्तम अन्तरा 13  एवं हि मत्स्ये नयवसन्त पाण्डवा; यदाप्रतिज्ञाभिर अमॊघथर्शनाः  अज्ञातचर्यां वयचरन समाहिताः; समुथ्रनेमिपतयॊ ऽतिथुःखिताः   |  



 |  1   [जनम]  एवं मत्स्यस्य नगरे वसन्तस तत्र पाण्डवाः  अत ऊर्ध्वं महावीर्याः किम अकुर्वन्त वै थविज 2   [वै]  एवं ते नयवसंस तत्र परच्छन्नाः कुरुनन्थनाः  आराधयन्तॊ राजानं यथ अकुर्वन्त तच छृणु 3  युधिष्ठिरः सभास्तारः सभ्यानाम अभवत परियः  तदैव च विराटस्य सपुत्रस्य विशां पते 4  स हय अक्षहृथयज्ञस तान करीडयाम आस पाण्डवः  अक्षवत्यां यदाकामं सूत्रबथ्धान इव थविजान 5  अज्ञातं च विराटस्य विजित्य वसु धर्मराज  भरातृभ्यः पुरुषव्याघ्रॊ यदार्हं सम परयच्छति 6  भीमसेनॊ ऽपि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च  अति सृष्टानि मत्स्येन विक्रीणाति युधिष्ठिरे 7  वासांसि परिजीर्णानि लब्धान्य अन्तःपुरे ऽरजुनः  विक्रीणानश च सर्वेभ्यः पाण्डवेभ्यः परयच्छति 8  सहथेवॊ ऽपि गॊपानां वेषम आस्दाय पाण्डवः  थधि कषीरं घृतं चैव पाण्डवेभ्यः परयच्छति 9  नकुलॊ ऽपि धनं लब्ध्वा कृते कर्मणि वाजिनाम  तुष्टे तस्मिन नरपतौ पाण्डवेभ्यः परयच्छति 10  कृष्णापि सर्वान भरातॄंस तान निरीक्षन्ती तपस्विनी  यदा पुनर अविज्ञाता तदा चरति भामिनी 11  एवं संपाथयन्तस ते तदान्यॊन्यं महारदाः  परेक्षमाणास तथा कृष्णाम ऊषुश छन्ना नराधिप 12  अद मासे चतुर्दे तु बरह्मणः सुमहॊत्सवः  आसीत समृथ्धॊ मत्स्येषु पुरुषाणां सुसंमतः 13  तत्र मल्लाः समापेतुर थिग्भ्यॊ राजन सहस्रशः  महाकाया महावीर्याः कालखञ्जा इवासुराः 14  वीर्यॊन्नथ्धा बलॊथग्रा राज्ञा समभिपूजिताः  सिन्ह सकन्धकटि गरीवाः सववथाता मनस्विनः  असकृल लब्धलक्षास ते रङ्गे पार्दिव संनिधौ 15  तेषाम एकॊ महान आसीत सर्वमल्लान समाह्वयत  आवल्गमानं तं रङ्गे नॊपतिष्ठति कश चन 16  यथा सर्वे विमनसस ते मल्ला हतचेतसः  अद सूथेन तं मल्लं यॊधयाम आस मत्स्यराज 17  चॊथ्यमानस ततॊ भीमॊ थुःखेनैवाकरॊन मतिम  न हि शक्नॊति विवृते परत्याख्यातुं नराधिपम 18  ततः स पुरुषव्याघ्रः शार्थूलशिदिलं चरन  परविवेश महारङ्गं विराटम अभिहर्षयन 19  बबन्ध कक्ष्यां कौन्तेयस ततस्तं हर्षयञ जनम  ततस तं वृत्र संकाशं भीमॊ मल्लं समाह्वयत 20  ताव उभौ सुमहॊत्साहाव उभौ तीव्रपराक्रमौ  मत्ताव इव महाकायौ वारणौ षष्टिहायनौ 21  चकर्ष थॊर्भ्याम उत्पाट्य भीमॊ मल्लम अमित्रहा  विनथन्तम अभिक्रॊशञ शार्थूल इव वारणम 22  तम उथ्यम्य महाबाहुर भरामयाम आस वीर्यवान  ततॊ मल्लाश च मत्स्याश च विस्मयं चक्रिरे परम 23  भरामयित्वा शतगुणं गतसत्त्वम अचेतनम  परत्यापिंषन महाबाहुर मल्लं भुवि वृकॊथरः 24  तस्मिन विनिहते मल्ले जीमूते लॊकविश्रुते  विराटः परमं हर्षम अगच्छथ बान्धवैः सह 25  संहर्षात परथथौ वित्तं बहु राजा महामनः  बल्लवाय महारङ्गे यदा वैश्रवणस तदा 26  एवं स सुबहून मल्लान पुरुषांश च महाबलान  विनिघ्नन मत्स्यराजस्य परीतिम आवहथ उत्तमाम 27  यथास्य तुल्यः पुरुषॊ न कश चित तत्र विथ्यते  ततॊ वयाघ्रैश च सिंहैश च थविरथैश चाप्य अयॊधयत 28  पुनर अन्तःपुर गतः सत्रीणां मध्ये वृकॊथरः  यॊध्यते सम विराटेण सिंहैर मत्तैर महाबलैः 29  बीभत्सुर अपि गीतेन सुनृत्तेन च पाण्डवः  विराटं तॊषयाम आस सर्वाश चान्तःपुर सत्रियः 30  अश्वैर विनीतैर जवनैस तत्र तत्र समागतैः  तॊषयाम आस नकुलॊ राजानं राजसत्तम 31  तस्मै परथेयं परायच्छत परीतॊ राजा धनं बहु  विनीतान वृषभान थृष्ट्वा सहथेवस्य चाभिभॊ 32  एवं ते नयवसंस तत्र परच्छन्नाः पुरुषर्षभाः  कर्माणि तस्य कुर्वाणा विराट नृपतेस तथा   |  



 |  1   [वै]  वसमानेषु पार्देषु मत्स्यस्य नगरे तथा  महारदेषु छन्नेषु मासा थशसमत्ययुः 2  याज्ञसेनी सुथेष्णां तु शुश्रूषन्ती विशां पते  अवसत परिचारार्हा सुथुःखं जनमेजय 3  तदा चरन्तीं पाञ्चालीं सुथेष्णाया निवेशने  सेनापतिर विराटस्य थथर्श जलजाननाम 4  तां थृष्ट्वा थेवगर्भाभां चरन्तीं थेवताम इव  कीचकः कामयाम आस कामबाणप्रपीडितः 5  स तु कामाग्निसंतप्तः सुथेष्णाम अभिगम्य वै  परहसन्न इव सेना नीर इथं वचनम अब्रवीत 6  नेयं पुरा जातु मयेह थृष्टा; राज्ञॊ विराटस्य निवेशने शुभा  रूपेण चॊन्माथयतीव मां भृशं; गन्धेन जाता मथिरेव भामिनी 7  का थेवरूपा हृथयंगमा शुभे; आचक्ष्व मे का च कुतश च शॊभना  चित्तं हि निर्मद्य करॊति मां वशे; न चान्यथ अत्रौषधम अथ्य मे मतम 8  अहॊ तवेयं परिचारिका शुभा; परत्यग्र रूपा परतिभाति माम इयम  अयुक्तरूपं हि करॊति कर्म ते; परशास्तु मां यच च ममास्ति किं चन 9  परभूतनागाश्वरदं महाधनं; समृथ्धि युक्तं बहु पानभॊजनम  मनॊहरं काञ्चनचित्रभूषणं; गृहं महच छॊभयताम इयं मम 10  ततः सुथेष्णाम अनुमन्त्र्य कीचकस; ततः समभेत्य नराधिपात्म जाम  उवाच कृष्णाम अभिसान्त्वयंस तथा; मृगेन्थ्र कन्याम इव जम्बुकॊ वने 11  इथं च रूपं परदमं च ते वयॊ; निरर्दकं केवलम अथ्य भामिनि  अधार्यमाणा सरग इवॊत्तमा यदा; न शॊभसे सुन्थरि शॊभना सती 12  तयजामि थारान मम ये पुरातना; भवन्तु थास्यस तव चारुहासिनि  अहं च ते सुन्थरि थासवत सदितः; सथा भविष्ये वशगॊवरानने 13   [थरौ]  अप्रार्दनीयाम इह मां सूतपुत्राभिमन्यसे  विहीनवर्णां सैरन्ध्रीं बीभत्सां केशकारिकाम 14  परथारास्मि भथ्रं ते न युक्तं तवयि सांप्रतम  थयिताः पराणिनां थारा धर्मं समनुचिन्तय 15  परपारे न ते बुथ्धिर जातु कार्या कदं चन  विवर्जनं हय अकार्याणाम एतत सत्पुरुषव्रतम 16  मिद्याभिगृध्नॊ हि नरः पापात्मा मॊहम आस्दितः  अयशः पराप्नुयाथ घॊरं सुमहत पराप्नुयाथ भयम 17  मा सूतपुत्र हृष्यस्व माथ्य तयक्ष्यसि जीवितम  थुर्लभाम अभिमन्वानॊ मां वीरैर अभिरक्षिताम 18  न चाप्य अहं तवया शक्या गन्धर्वाः पतयॊ मम  ते तवां निहन्युः कुपिताः साध्वलं मा वयनीनशः 19  अशक्यरूपैः पुरुषैर अध्वानं गन्तुम इच्छसि  यदा निश्चेतनॊ बालः कूलस्दः कूलम उत्तरम  तर्तुम इच्छति मन्थात्मा तदा तवं कर्तुम इच्छसि 20  अन्तर महीं वा यथि वॊर्ध्वम उत्पतेः; समुथ्रपारं यथि वा परधावसि  तदापि तेषां न विमॊक्षम अर्हसि; परमादिनॊ थेव सुता हि मे वराः 21  तवं कालरात्रीम इव कश चिथ आतुरः; किं मां थृढं रार्दयसे ऽथय कीचक  किं मातुर अङ्के शयितॊ यदा शिशुश; चन्थ्रं जिघृक्षुर इव मन्यसे हि माम   |  



 |  1   [वै]  परत्याख्यातॊ राजपुत्र्या सुथेष्णां कीचकॊ ऽबरवीत  अमर्याथेन कामेन घॊरेणाभिपरिप्लुतः 2  यदा कैकेयि सैरन्ध्र्या समेयां तथ विधीयताम  तां सुथेष्णे परीप्सस्व माहं पराणान परहासिशम 3  तस्य तां बहुशः शरुत्वा वाचं विलपतस तथा  विराट महिषी थेवी कृपां चक्रे मनस्विनी 4  सवम अर्दम अभिसंधाय तस्यार्दम अनुचिन्त्य च  उथ्वेगं चैव कृष्णायाः सुथेष्णा सूतम अब्रवीत 5  पर्विणीं तवं समुथ्थिष्य सुराम अन्नं च कारय  तत्रैनां परेषयिष्यामि सुरा हारीं तवान्तिकम 6  तत्र संप्रेषिताम एनां विजने निरवग्रहाम  सान्त्वयेदा यदाकामं सान्त्व्यमाना रमेथ यथि 7  कीचकस तु गृहं गत्वा भगिन्या वचनात तथा  सुराम आहारयाम आस राजार्हां सुपरिस्रुताम 8  आजौरभ्रं च सुभृशं बहूंश चॊच्चावचान मृगान  कारयाम आस कुशलैर अन्नपानं सुशॊभनम 9  तस्मिन कृते तथा थेवी कीचकेनॊपमन्त्रिता  सुथेष्णा परेषयाम आस सैरन्ध्रीं कीचकालयम 10   [सुथेस्णा]  उत्तिष्ठ गच्छ सैरन्धिर कीचकस्य निवेशनम  पानम आनय कल्याणि पिपासा मां परबाधते 11   [थरौ]  न गच्छेयम अहं तस्य राजपुत्रि निवेशनम  तवम एव राज्ञि जानासि यदा स निरपत्रपः 12  न चाहम अनवथ्याङ्गि तव वेश्मनि भामिनि  कामवृत्ता भविष्यामि पतीनां वयभिचारिणी 13  तवं चैव थेवि जानासि यदा स समयः कृतः  परविशन्त्या मया पूर्वं तव वेश्मनि भामिनि 14  कीचकश च सुकेशान्ते मूढॊ मथनथर्पितः  सॊ ऽवमंस्यति मां थृष्ट्वा न यास्ये तत्र शॊभने 15  सन्ति बह्व्यस तव परेष्या राजपुत्रि वशानुगाः  अन्यां परेषय भथ्रं ते स हि माम अवमंस्यते 16   [सुथेस्णा]  नैव तवां जातु हिंस्यात स इतः संप्रेषितां मया 17   [वै]  इत्य अस्याः परथथौ कांस्यं स पिधानं हिरण्मयम  सा शङ्कमाना रुथती थैवं शरणम ईयुषी  परातिष्ठत सुरा हारी कीचकस्य निवेशनम 18   [थरौ]  यदाहम अन्यं पाण्डुभ्यॊ नाभिजानामि कं चन  तेन सत्येन मां पराप्तां कीचकॊ मा वशे कृदाः 19   [वै]  उपातिष्ठत सा सूर्यं मुहूर्तम अबला ततः  स तस्यास तनुमध्यायाः सर्वं सूर्यॊ ऽवबुथ्धवान 20  अन्तर्हितं ततस तस्या रक्षॊ रक्षार्दम आथिशत  तच चैनां नाजहात तत्र सर्वावस्दास्व अनिन्थिताम 21  तां मृगीम इव वित्रस्तां थृष्ट्वा कृष्णां समीपगाम  उथतिष्ठन मुथा सूतॊ नावं लब्ध्वेव पारगः   | 


 |  1   [कीचक]  सवागतं ते सुकेशान्ते सुव्युष्टा रजनी मम  सवामिनी तवम अनुप्राप्ता परकुरुष्व मम परियम 2  सुवर्णमालाः कम्बूश च कुण्डले परिहाटके  आहरन्तु च वस्त्राणि कौशिकान्य अजिनानि च 3  अस्ति मे शयनं शुभ्रं तवथर्दम उपकल्पितम  एहि तत्र मया सार्धं पिबस्व मधुमाधवीम 4   [थरौ]  अप्रैषीथ राजपुत्री मां सुरा हारीं तवान्तिकम  पानम आनय मे कषिप्रं पिपासा मेति चाब्रवीत 5   [कीचक]  अन्या भथ्रे नयिष्यन्ति राजपुत्र्याः परिस्रुतम 6   [वै]  इत्य एनां थक्षिणे पाणौ सूतपुत्रः परामृशत  सा गृहीता विधुन्वाना भूमाव आक्षिप्य कीचकम  सभां शरणम आधावथ यत्र राजा युधिष्ठिरः 7  तां कीचकः परधावन्तीं केशपक्षे परामृशत  अदैनां पश्यतॊ राज्ञः पातयित्वा पथावधीत 8  ततॊ यॊ ऽसौ तथार्केण राक्षसः संनियॊजितः  स कीचकम अपॊवाह वातवेगेन भारत 9  स पपात ततॊ भूमौ रक्षॊबलसमाहतः  विघूर्णमानॊ निश्चेष्टश छिन्नमूल इव थरुमः 10  तां चासीनौ थथृशतुर भीमसेन युधिष्ठिरौ  अमृष्यमाणौ कृष्णायाः कीचकेन पथा वधम 11  तस्य भीमॊ वधप्रेप्सुः कीचकस्य थुरात्मनः  थन्तैर थन्तांस तथा रॊषान निस्पिपेष महामनः 12  अदाङ्गुष्ठेनावमृथ्नाथ अङ्गुष्ठं तस्य धर्मराज  परबॊधनभयाथ राजन भीमस्य परत्यषेधयत 13  सा सहा थवारम आसाथ्य रुथती मत्स्यम अब्रवीत  अवेक्षमाणा सुश्रॊणी पतींस तान थीनचेतसः 14  आकारम अभिरक्षन्ती परतिज्ञां धर्मसंहिताम  थह्यमानेव रौथ्रेण चक्षुर आ थरुपथात्मजा 15   [थरौ]  येषां वैरी न सवपिति पथा भूमिम उपस्पृशन  तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पथावधीत 16  ये थथ्युर न च याचेयुर बरह्मण्याः सत्यवाथिनः  तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पथावधीत 17  येषां थुन्थुभिनिर्घॊषॊ जयाघॊषः शरूयते ऽनिशम  तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पथावधीत 18  ये ते तेजस्विनॊ थान्ता बलवन्तॊ ऽभिमानिनः  तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पथावधीत 19  सर्वलॊकम इमं हन्युर धर्मपाशसितास तु ये  तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पथावधीत 20  शरणं ये परपन्नानां भवन्ति शरणार्दिनाम  चरन्ति लॊके परच्छन्नाः कव नु ते ऽथय महारदाः 21  कदं ते सूतपुत्रेण वध्यमानां परियां सतीम  मर्षयन्ति यदा कलीबा बलवन्तॊ ऽमितौजसः 22  कव नु तेषाम अमर्षश च वीर्यं तेजश च वर्तते  न परीप्सन्ति ये भार्यां वध्यमानां थुरात्मना 23  मयात्र शक्यं किं कर्तुं विराटे धर्मथूषणम  यः पश्यन मां मर्षयति वध्यमानम अनागसम 24  न राजन राजवत किं चित समाचरसि कीचके  थस्यूनाम इव धर्मस ते न हि संसथि शॊभते 25  न कीचकः सवधर्मस्दॊ न च मत्स्यः कदं चन  सभा सथॊ ऽपय अधर्मज्ञा य इमं पर्युपासते 26  नॊपालभे तवां नृपतौ विराट जनसंसथि  नाहम एतेन युक्ता वै हन्तुं मत्स्यतवान्तिके  सभा सथस तु पश्यन्तु कीचकस्य वयतिक्रमम 27   [विराट]  परॊक्षं नाभिजानामि विग्रहं युवयॊर अहम  अर्दतत्त्वम अविज्ञाय किं नु सयात कुशलं मम 28   [वै]  ततस तु सभ्या विज्ञाय कृष्णां भूयॊ ऽभयपूजयन  साधु साध्व इति चाप्य आहुः कीचकं च वयगर्हयन 29   [सभ्या]  यस्येयं चारुसर्वाङ्गी भार्या सयाथ आयतेक्षणा  परॊ लाभश च तस्य सयान न स शॊचेत कथा चन 30   [वै]  एवं संपूजयंस तत्र कृष्णां परेक्ष्य सभा सथः  युधिष्ठिरस्य कॊपात तु ललाटे सवेथ आसजत 31  अदाब्रवीथ राजपुत्रीं कौरव्यॊ महिषीं परियाम  गच्छ सैरन्ध्रि मात्रस्दाः सुथेष्णाया निवेशनम 32  भर्तारम अनुरुध्यन्त्यः कलिश्यन्ते वीर पत्नयः  शुश्रूषया कलिश्यमानाः पतिलॊकं जयन्त्य उत 33  मन्ये न कालं करॊधस्य पश्यन्ति पतयस तव  तेन तवां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः 34  अकालज्ञासि सैरन्ध्रि शैलूषीव विधावसि  विघ्नं करॊषि मत्स्यानां थीव्यतां राजसंसथि  गच्छ सैरन्ध्रि गन्धर्वाः करिष्यन्ति तव परियम 35   [थरौ]  अतीव तेषां घृणिनाम अर्दे ऽहं धर्मचारिणी  तस्य तस्येह ते वध्या येषां जयेष्ठॊ ऽकषथेविता 36   [वै]  इत्य उक्त्वा पराथ्रवत कृष्णा सुथेष्णाया निवेशनम  केशान मुक्त्वा तु सुश्रॊणी संरम्भाल लॊहितेक्षणा 37  शुशुभे वथनं तस्या रुथन्त्या विरतं तथा  मेघलॊखा विनिर्मुक्तं थिवीव शशिमण्डलम 38   [सुथेस्णा]  कस तवावधीथ वरारॊहे कस्माथ रॊथिषि शॊभने  कस्माथ य न सुखं भथ्रे केन ते विप्रियं कृतम 39   [थरौ]  कीचकॊ मावधीत तत्र सुरा हारीं गतां तव  सभायां पश्यतॊ राज्ञॊ यदैव विजने तदा 40   [सुथेस्णा]  घातयामि सुकेशान्ते कीचकं यथि मन्यसे  यॊ सौ तवां कामसंमत्तॊ थुर्लभाम अभिमन्यते 41   [थरौ]  अन्ये वै तं वधिष्यन्ति येषाम आगः करॊति सः  मन्ये चाथ्यैव सुव्यक्तं परलॊकं गमिष्यति   |



 |  1   [वै]  सा हता सूतपुत्रेण राजपुत्री समज्वलत  वधं कृष्णा परीप्सन्ती सेना वाहस्य भामिनी  जगामावासम एवाद तथा सा थरुपथात्म जा 2  कृत्वा शौचं यदान्यायं कृष्णा वै तनुमध्यमा  गत्राणि वाससी चैव परक्षाल्य सलिलेन सा 3  चिन्तयाम आस रुथती तस्य थुःखस्य निर्णयम  किं करॊमि कव गच्छामि कदं कार्यं भवेन मम 4  इत्य एवं चिन्तयित्वा सा भीमं वै मनसागमत  नान्यः कर्ता ऋते भीमान ममाथ्य मनसः परियम 5  तत उत्दाय रात्रौ सा विहाय शयनं सवकम  पराथ्रवन नादम इच्छन्ती कृष्णा नादवती सती  थुःखेन महता युक्ता मानसेन मनस्विनी 6  सा वै महानसे पराप्य भीमसेनं शुचिस्मिता  सर्वश्वेतेव माहेयी वने जाता तरिहायनी  उपातिष्ठत पाञ्चाली वाशितेव महागजम 7  सा लतेव महाशालं फुल्लं गॊमति तीरजम  बाहुभ्यां परिरभ्यैनं पराबॊधयथ अनिन्थिता  सिंहं सुप्तं वने थुर्गे मृगराजवधूर इव 8  वीणेव मधुराभाषा गान्धारं साधु मूर्च्छिता  अभ्यभाषत पाञ्चाली भीमसेनम अनिन्थिता 9  उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ किं शेषे भीमसेन यदा मृतः  नामृतस्य हि पापीयान भार्याम आलभ्य जीवति 10  तस्मिञ जीवति पापिष्ठे सेना वाहे मम थविषि  तत कर्मकृतवत्य अथ्य कदं निथ्रां निषेवसे 11  स संप्रहाय शयनं राजपुत्र्या परबॊधितः  उपातिष्ठत मेघाभः पर्यङ्के सॊपसंग्रहे 12  अदाब्रवीथ राजपुत्रीं कौरव्यॊ महिषीं परियाम  केनास्य अर्देन संप्राप्ता तवरितेव ममान्तिकम 13  न ते परकृतिमान वर्णः कृशा पाण्डुश च लक्ष्यसे  आचक्ष्व परिशेषेण सर्वं विथ्याम अहं यदा 14  सुखं वा यथि वा थुःखं थवेष्यं वा यथि वा परियम  यदावत सर्वम आचक्ष्व शरुत्वा जञास्यामि यत परम 15  अहम एव हि ते कृष्णे विश्वास्यः सर्वकर्मसु  अहम आपत्सु चापि तवां मॊक्षयामि पुनः पुनः 16  शीघ्रम उक्त्वा यदाकामं यत ते कार्यं विवक्षितम  गच्छ वै शयनायैव पुरा नान्यॊ ऽवबुध्यते   | 



 |  1   [थरौ]  अशॊच्यं नु कुतस तस्या यस्या भर्ता युधिष्ठिरः  जानं सर्वाणि थुःखानि किं मां तवं परिपृच्छसि 2  यन मां थासी परवाथेन परातिकामी तथानयत  सभायां पार्षथॊ मध्ये तन मां थहति भारत 3  पार्दिवस्य सुता नाम का नु जीवेत माथृशी  अनुभूय भृशं थुःखम अन्यत्र थरौपथीं परभॊ 4  वनवास गतायाश च सैन्धवेन थुरात्मना  परामर्शं थवितीयं च सॊढुम उत्सहते नु का 5  मत्स्यराज्ञः समक्षं च तस्य धूर्तस्य पश्यतः  कीचकेन पथा सपृष्टा का नु जीवेत माथृशी 6  एवं बहुविधैः कलेशैः कलिश्यमानां च भारत  न मां जानासि कौन्तेय किं फलं जीवितेन मे 7  यॊ ऽयं राज्ञॊ विराटस्य कीचकॊ नाम भारत  सेना नीः पुरुषव्याघ्र सयालः परमथुर्मतिः 8  स मां सैरन्धि वेषेण वसन्तीं राजवेश्मनि  नित्यम एवाह थुष्टात्मा भार्या मम भवेति वै 9  तेनॊपमन्त्र्यमाणाया वधार्हेण सपत्नहन  कालेनेव फलं पक्वं हृथयं मे विथीर्यते 10  भरातरं च विगर्हस्व जयेष्ठं थुर्थ्यूत थेविनम  यस्यास्मि कर्मणा पराप्ता थुखम एतथ अनन्तकम 11  कॊ हि राज्यं परित्यज्य सर्वस्वं चात्मना सह  परव्रज्यायैव थीव्येत विना थुर्थ्यूत थेविनम 12  यथि निष्कसहस्रेण यच चान्यत सारवथ धनम  सायम्प्रातर अथेविष्यथ अपि संवत्सरान बहून 13  रुक्मं हिरण्यं वासांसि यानं युग्यम अजाविकम  अश्वाश्वतर संघांश च न जातु कषयम आवहेत 14  सॊ ऽयं थयूतप्रवाथेन शरिया परत्यवरॊपितः  तूष्णीम आस्ते यदा मूढः सवानि कर्माणि चिन्तयन 15  थशनागसहस्राणि पथ्मिनां हेममालिनाम  यं यान्तम अनुयान्तीह सॊ ऽयं थयूतेन जीवति 16  तदा शतसहस्राणि नृणाम अमिततेजसाम  उपासते महाराजम इन्थ्रप्रस्दे युधिष्ठिरम 17  शतं थासी सहस्राणि यस्य नित्यं महानसे  पात्री हस्तं थिवारात्रम अतिदीन भॊजयन्त्य उत 18  एष निष्कसहस्राणि परथाय थथतां वरः  थयूतजेन हय अनर्देन महता समुपावृतः 19  एनं हि सवरसंपन्ना बहवः सूतमागधाः  सायंप्रातर उपातिष्ठन सुमृष्टमणिकुण्डलाः 20  सहस्रम ऋषयॊ यस्य नित्यम आसन सभा सथः  तपः शरुतॊपसंपन्नाः सर्वकामैर उपस्दिताः 21  अन्धान वृथ्धांस तदानादान सर्वान राष्ट्रेषु थुर्गतान  बिभर्त्य अविमना नित्यम आनृशंस्याथ युधिष्ठिरः 22  स एष निरयं पराप्तॊ मत्स्यस्य परिचारकः  सभायां थेविता राज्ञः कङ्कॊ बरूते युधिष्ठिरः 23  इन्थ्रप्रस्दे निवसतः समये यस्य पार्दिवाः  आसन बलिभृतः सर्वे सॊ ऽथयान्यैर भृतिम इच्छति 24  पार्दिवाः पृदिवीपाला यस्यासन वशवर्तिनः  स वशे विवशॊ राजा परेषाम अथ्य वर्तते 25  परताप्य पृदिवीं सर्वां रश्मिवान इव तेजसा  सॊ ऽयं राज्ञॊ विराटस्य सभा सतारॊ युधिष्ठिरः 26  यम उपासन्त राजानः सभायाम ऋषिभिः सह  तम उपासीनम अथ्यान्यं पश्य पाण्डव पाण्डवम 27  अतथर्हं महाप्राज्ञं जीवितार्दे ऽभिसंश्रितम  थृष्ट्वा कस्य न थुःखं सयाथ धर्मात्मानं युधिष्ठिरम 28  उपास्ते सम सभायां यं कृत्ष्णा वीर वसुंधरा  तम उपासीनम अथ्यान्यं पश्य भारत भारतम 29  एवं बहुविधैर थुःखैः पीड्यमानाम अनादवत  शॊकसारगमध्यस्दां किं मां भीम न पश्यसि   | 



 |  1   [थरौ]  इथं तु मे महथ थुःखं यत परवक्ष्यामि भारत  न मे ऽभयसूया कर्तव्या थुःखाथ एतथ बरवीम्य अहम 2  शार्थूलैर महिषैः सिंहैर आगारे युध्यसे यथा  कैकेय्याः परेक्षमाणायास तथा मे कश्मलॊ भवेत 3  परेक्षा समुत्दिता चापि कैकेयी ताः सत्रियॊ वथेत  परेक्ष्य माम अनवथ्याङ्गी कश्मलॊपहताम इव 4  सनेहात संवासजान मन्ये सूथम एषा शुचिस्मिता  यॊध्यमानं महावीर्यैर इमं समनुशॊचति 5  कल्याण रूपा सैरन्ध्री बल्लवश चाति सुन्थरः  सत्रीणां च चित्तं थुर्ज्ञेयं युक्तरूपौ च मे मतौ 6  सैरन्ध्री परिय संवासान नित्यं करुणवेथिनी  अस्मिन राजकुले चेमौ तुल्यकालनिवासिनौ 7  इति बरुवाणा वाक्यानि सा मां नित्यम अवेथयत  करुध्यन्तीं मां च संप्रेक्ष्य समशङ्कत मां तवयि 8  तस्यां तदा बरुवत्यां तु थुःखं मां महथ आविशत  शॊके यौधिष्ठिरे मग्ना नाहं जीवितुम उत्सहे 9  यः स थेवान मनुष्यांश च सर्पां चैकरदॊ ऽजयत  सॊ ऽयं राज्ञॊ विराटस्य कन्यानां नर्तकॊ युवा 10  यॊ ऽतर्पयथ अमेयात्मा खाण्डवे जातवेथसम  सॊ ऽनतःपुर गतः पार्दः कूपे ऽगनिर इव संवृतः 11  यस्माथ भयम अमित्राणां सथैव पुरुषर्षभात  स लॊकपरिभूतेन वेषेणास्ते धनंजयः 12  यस्य जयातलनिर्घॊषात समकम्पन्त शत्रवः  सत्रियॊ गीतस्वनं तस्य मुथिताः पर्युपासते 13  किरीटं सूर्यसंकाशं यस्य मूर्धनि शॊभते  वेणी विकृतकेशान्तः सॊ ऽयम अथ्य धनंजयः 14  यस्मिन्न अस्त्राणि थिव्यानि समस्तानि महात्मनि  आधारः सर्वविथ्यानां स धारयति कुण्डले 15  यं सम राजसहस्राणि तेजसाप्रतिमानि वै  समरे नातिवर्तन्ते वेलाम इव महार्णवः 16  सॊ ऽयं राज्ञॊ विराटस्य कन्यानां नर्तकॊ युवा  आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः 17  यस्य सम रदघॊषेण समकम्पत मेथिनी  स पर्वत वना भीम सहस्दावरजङ्गमा 18  यस्मिञ जाते महाभागे कुन्त्याः शॊकॊ वयनश्यत  स शॊचयति माम अथ्य भीमसेन तवानुजः 19  भूषितं तम अलंकारैः कुण्डलैः परिहाटकैः  कम्बुपाणिनम आयान्तं थृष्ट्वा सीथति मे मनः 20  तं वेणी कृतकेशान्तं भीमधन्वानम अर्जुनम  कन्या परिवृतं थृष्ट्वा भीम सीथति मे मनः 21  यथा हय एनं परिवृतं कन्याभिर थेवरूपिणम  परभिन्नम इव मातङ्गं परिकीर्णं करेणुभिः 22  मत्स्यम अर्दपतिं पार्दं विराटं समुपस्दितम  पश्यामि तूर्यमध्य सदं थिश नश्यन्ति मे तथा 23  नूनम आर्या न जानाति कृच्छ्रं पराप्तं धनंजयम  अजातशत्रुं कौरव्यं मग्नं थूथ्यूत थेविनम 24  तदा थृष्ट्वा यवीयांसं सहथेवं युधां पतिम  गॊषु गॊवेषम आयान्तं पाण्डुभूतास्मि भारत 25  सहथेवस्य वृत्तानि चिन्तयन्ती पुनः पुनः  न विन्थामि महाबाहॊ सहथेवस्य थुष्कृतम  यस्मिन्न एवंविधं थुःखं पराप्नुयात सत्यविक्रमः 26  थूयामि भरतश्रेष्ठ थृष्ट्वा ते भरातरं परियम  गॊषु गॊवृषसंकाशं मत्स्येनाभिनिवेशितम 27  संरब्धं रक्तनेपद्यं गॊपालानां पुरॊगमम  विराटम अभिनन्थन्तम अद मे भवति जवरः 28  सहथेवं हि मे वीरं नित्यम आर्या परशंसति  महाभिजन संपन्नॊ वृत्तवाञ शीलवान इति 29  हरीनिषेधॊ मधुरवाग धार्मिकश च परियश च मे  स ते ऽरण्येषु बॊथ्धव्यॊ याज्ञसेनि कषपास्व अपि 30  तं थृष्ट्वा वयापृतं गॊषु वत्स चर्म कषपाशयम  सहथेवं युधां शरेष्ठं किं नु जीवामि पाण्डव 31  यस तरिभिर नित्यसंपन्नॊ रूपेणास्त्रेण मेधया  सॊ ऽशवबन्धॊ विराटस्य पश्य कालस्य पर्ययम 32  अभ्यकीर्यन्त वृन्थानि थाम गरन्दिम उथीक्षताम  विनयन्तं जनेनाश्वान महाराजस्य पश्यतः 33  अपश्यम एनं शरीमन्तं मत्स्यं भराजिष्णुम उत्तमम  विराटम उपतिष्ठन्तं थर्शयन्तं च वाजिनः 34  किं नु मां मन्यसे पार्द सुखितेति परंतप  एवं थुःखशताविष्टा युधिष्ठिर निमित्ततः 35  अतः परतिविशिष्टानि थुःखान्य अन्यानि भारत  वर्तन्ते मयि कौन्तेय वक्ष्यामि शृणु तान्य अपि 36  युष्मासु धरियमाणेषु थुःखानि विविधान्य उत  शॊषयन्ति शरीरं मे किं नु कुःखम अतः परम   | 



 |  1   [थरौ]  अहं सैरन्धि वेषेण चरन्ती राजवेश्मनि  शौचथास्मि सुथेष्णाया अक्षधूर्तस्य कारणात 2  विक्रियां पश्य मे तीव्रां राजपुत्र्याः परंतप  आसे कालम उपासीना सर्वं थुःखं किलार्तवत 3  अनित्या किल मर्त्यानाम अर्दसिथ्धिर जयाजयौ  इति कृत्वा परतीक्षामि भर्तॄणाम उथयं पुनः 4  य एव हेतुर भवति पुरुषस्य जयावहः  पराजये च हेतुः स इति च परतिपालये 5  थत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा वध्यन्ति चापरे  पातयित्वा च पात्यन्ते परैर इति च मे शरुतम 6  न थैवस्याति भारॊ ऽसति न थैवस्याति वर्तनम  इति चाप्य आगमं भूयॊ थैवस्य परतिपालये 7  सदितं पूर्वं जलं यत्र पुनस तत्रैव तिष्ठति  इति पर्यायम इच्छन्ती परतीक्षाम्य उथयं पुनः 8  थैवेन किल यस्यार्दः सुनीतॊ ऽपि विपथ्यते  थैवस्य चागमे यत्नस तेन कार्यॊ विजानता 9  यत तु मे वचनस्यास्य कदितस्य परयॊजनम  पृच्छ मां थुःखितां तत तवम अपृष्टा वा बरवीमि ते 10  महिषी पाण्डुपुत्राणां थुहिता थरुपथस्य च  इमाम अवस्दां संप्राप्ता का मथ अन्या जिजीविषेत 11  कुरून परिभवन सर्वान पाञ्चालान अपि भारत  पाण्डवेयांश च संप्राप्तॊ मम कलेशॊ हय अरिंथम 12  भरातृभिः शवशुरैः पुत्रैर बहुभिः परवीर हन  एवं समुथिता नारी का नव अन्या थुःखिता भवेत 13  नूनं हि बालया धातुर मया वै विप्रियं कृतम  यस्य परसाथाथ थुर्नीतं पराप्तास्मि भरतर्षभ 14  वर्णावकाशम अपि मे पश्य पाण्डव याथृशम  याथृशॊ मे न तत्रासीथ थुःखे परमके तथा 15  तवम एव भीम जानीषे यन मे पार्द सुखं पुरा  साहं थासत्वम आपन्ना न शान्तिम अवशा लभे 16  नाथैविकम इथं मन्ये यत्र पार्दॊ धनंजयः  भीम धन्वा महाबाहुर आस्ते शान्त इवानलः 17  अशक्या वेथितुं पार्द पराणिनां वै गतिर नरैः  विनिपातम इमं मन्ये युष्माकम अविचिन्तितम 18  यस्या मम मुखप्रेक्षा यूयम इन्थ्रसमाः सथा  सा परेक्षे मुखम अन्यासाम अवराणां वरा सती 19  पश्य पाण्डव मे ऽवस्दां यदा नार्हामि वै तदा  युष्मासु धरियमाणेषु पश्य कालस्य पर्ययम 20  यस्याः सागरपर्यन्ता पृदिवी वशवर्तिनी  आसीत साथ्य सुथेष्णाया भीताहं वशवर्तिनी 21  यस्याः पुरःसरा आसन पृष्ठतश चानुगामिनः  साहम अथ्य सुथेष्णायाः पुरः पश्चाच च गामिनी  इथं तु थुःखं कौन्तेय ममासह्यं निबॊध तत 22  या न जातु सवयं पिंषे गात्रॊथ्वर्तनम आत्मनः  अन्यत्र कुन्त्या भथ्रं ते साथ्य पिंषामि चन्थनम  पश्य कौन्तेय पाणी मे नैवं यौ भवतः पुरा 23   [वै]  इत्य अस्य थर्शयाम आस किणबथ्धौ कराव उभौ 24   [थरौ]  बिभेमि कुन्त्या या नाहं युष्माकं वा कथा चन  साथ्याग्रतॊ विराटस्य भीता तिष्ठामि किंकरी 25  किं नु वक्ष्यति सम्राण मां वर्णकः सुकृतॊ न वा  नान्यपिष्टं हि मत्स्यस्य चन्थनं किल रॊचते 26   [वै]  सा कीर्तयन्ती थुःखानि भीमसेनस्य भामिनी  रुरॊथ शनकैः कृष्णा भीमसेनम उथीक्षती 27  सा बाष्पकलया वाचा निःश्वसन्ती पुनः पुनः  हृथयं भीमसेनस्य घट्टयन्तीथम अब्रवीत 28  नाल्पं कृतं मया भीम थेवानां किल्बिषं पुरा  अभाग्या यत तु जीवामि मर्तव्ये सति पाण्डव 29  ततस तस्याः करौ शूनौ किणबथ्धौ वृकॊथरः  मुखम आनीय वेपन्त्या रुरॊथ परवीर हा 30  तौ गृहीत्वा च कौन्तेयॊ बाष्पम उत्सृज्य वीर्यवान  ततः परमथुःखार्त इथं वचनम अब्रवीत   |  



 |  1   [भीमस]  धिग अस्तु मे बाहुबलं गाण्डीवं फल्गुनस्य च  यत ते रक्तौ पुरा भूत्वा पाणी कृतकिणाव उभौ 2  सभायां सम विराटस्य करॊमि कथनं महत  तत्र मां धर्मराजस तु कटाक्षेण नयवारयत  तथ अहं तस्य विज्ञाय सदित एवास्मि भामिनि 3  यच च राष्ट्रात परच्यवनं कुरूणाम अवधश च यः  सुयॊधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च 4  थुःशासनस्य पापस्य यन मया न हृतं शिरः  तन मे थहति कल्याणि हृथि शल्यम इवार्पितम  मा धर्मं जहि सुश्रॊणि करॊधं जहि महामते 5  इमं च समुपालम्भं तवत्तॊ राजा युधिष्ठिरः  शृणुयाथ यथि कल्याणि कृत्स्नं जह्यात स जीवितम 6  धनंजयॊ वा सुश्रॊणि यमौ वा तनुमध्यमे  लॊकान्तर गतेष्व एषु नाहं शक्ष्यामि जीवितुम 7  सुकन्या नाम शार्याती भार्गवं चयचनं वने  वल्मीक भूतं शाम्यन्तम अन्वपथ्यत भामिनी 8  नाड्थायनी चेन्थ्रसेना रूपेण यथि ते शरुता  पतिम अन्वचरथ वृथ्धं पुरा वर्षसहस्रिणम 9  थुहिता जनकस्यापि वैथेही यथि ते शरुता  पतिम अन्वचरत सीता महारण्यनिवासिनम 10  रक्षसा निग्रहं पराप्य रामस्य महिषी परिया  कलिश्यमानापि सुश्रॊणी रामम एवान्वपथ्यत 11  लॊपामुथ्रा तदा भीरु वयॊ रूपसमन्विता  अगस्त्यम अन्वयाथ धित्वा कामान सर्वान अमानुषान 12  यदैताः कीर्तिता नार्यॊ रूपवत्यः पतिव्रताः  तदा तवम अपि कल्याणि सर्वैः समुथिता गुणैः 13  मा थीर्घं कषम कालं तवं मासम अध्यर्धसंमितम  पूर्णे तरयॊथशे वर्षे राज्ञॊ राज्ञी भविष्यसि 14   [थरौ]  आर्तयैतन मया भीमकृतं बाष्पविमॊक्षणम  अपारयन्त्या थुःखानि न राजानम उपालभे 15  विमुक्तेन वयतीतेन भीमसेन महाबल  परत्युपस्दित कालस्य कार्यस्यानन्तरॊ भव 16  ममेह भीमकैकेयी रूपाभिभव शङ्कया  नित्यम उथ्जिवते राजा कदं नेयाथ इमाम इती 17  तस्या विथित्वा तं भावं सवयं चानृत थर्शनः  कीचकॊ ऽयं सुथुष्टात्मा सथा परार्दयते हि माम 18  तम अहं कुपिता भीम पुनः कॊपं नियम्य च  अब्रुवं कामसंमूढम आत्मानं रक्ष कीचक 19  गन्धर्वाणाम अहं भार्या पञ्चानां महिषी परिया  ते तवां निहन्युर थुर्धर्षाः शूराः साहस कारिणः 20  एवम उक्तः स थुष्टात्मा कीचकः परत्युवाच ह  नाहं बिभेमि सैरन्धिर गन्धर्वाणां शुचिस्मिते 21  शतं सहस्रम अपि वा गन्धर्वाणाम अहं रणे  समागतं हनिष्यामि तवं भीरु कुरु मे कषणम 22  इत्य उक्ते चाब्रुवं सूतं कामातुरम अहं पुनः  न तवं परतिबलस तेषां गन्धर्वाणां यशस्विनाम 23  धर्मे सदितास्मि सततं कुलशीलसमन्विता  नेच्छामि कं चिथ वध्यन्तं तेन जीवसि कीचक 24  एवम उक्तः स थुष्टात्मा परहस्य सवनवत तथा  न तिष्ठति सम सन मार्गे न च धर्मं बुभूषति 25  पापात्मा पापभावश च कामरागवशानुगः  अविनीतश च थुष्टात्मा परत्याख्यातः पुनः पुनः  थर्शने थर्शने हन्यात तदा जह्यां च जीवितम 26  तथ धर्मे यतमानानां महान धर्मॊ नशिष्यति  समयं रक्षमाणानां भार्या वॊ न भविष्यति 27  भार्यायां रक्ष्यमाणायां परजा भवति रक्षिता  परजायां रक्ष्यमाणायाम आत्मा भवति रक्षितः 28  वथतां वर्णधर्मांश च बराह्मणानां हि मे शरुतम  कषत्रियस्य सथा धर्मॊ नान्यः शत्रुनिबर्हणात 29  पश्यतॊ धर्मराजस्य कीचकॊ मां पथावधीत  तव चैव समक्षं वै भीमसेन महाबल 30  तवया हय अहं परित्राता तस्माथ घॊराज जटासुरात  जयथ्रदं तदैव तव मजैषीर भरातृभिः सह 31  जहीमम अपि पापं तवं यॊ ऽयं माम अवमन्यते  कीचकॊ राजवाल्लभ्याच छॊककृन मम भारत 32  तम एवं कामसंम्मत्तं भिन्धि कुम्भम इवाश्मनि  यॊ निमित्तम अनर्दानां बहूनां मम भारत 33  तं चेज जीवन्तम आथित्यः परातर अभ्युथयिष्यति  विषम आलॊड्य पास्यामि मां कीचक वशं गमम  शरेयॊ हि मरणं मह्यं भीमसेन तवाग्रतः 34   [वै]  इत्य उक्त्वा परारुथत कृष्णा भीमस्यॊरः समाश्रिता  भीमश च तां परिष्वज्य महत सान्त्वं परयुज्य च  कीचकं मनसागच्छत सृक्किणी परिसंलिहन   | 



 |  1   [भीमस]  तदा भथ्रे करिष्यामि यदा तवं भीरु भाषसे  अथ्य तं सूथयिष्यामि कीचकं सह बान्धवम 2  अस्याः परथॊषे शर्वर्याः कुरुष्वानेन संगमम  थुःखं शॊकं च निर्धूय याज्ञसेनि शुचिस्मिते 3  यैषा नर्तन शाला वै मत्स्यराजेन कारिता  थिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यदा गृहम 4  तत्रास्ति शयनं भीरु थृज्ढाङ्गं सुप्रतिष्ठितम  तत्रास्य थर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान पितामहान 5  यदा च तवां न पश्येयुः कुर्वाणां तेन संविथम  कुर्यास तदा तवं कल्याणि यदा संनिहितॊ भवेत 6   [वै]  तदा तौ कदयित्वा तु बाष्पम उत्सृज्य थुःखितौ  रात्रिशेषं तथ अत्युग्रं धारयाम आसतुर हृथा 7  तस्यां रात्र्यां वयतीतायां परातर उत्दाय कीचकः  गत्वा राजकुलायैव थरौपथीम इथम अब्रवीत 8  सभायां पश्यतॊ राज्ञः पातयित्वा पथाहनम  न चैवालभदास तराणम अभिपन्ना बलीयसा 9  परवाथेन हि मत्स्यानां राजा नाम्नायम उच्यते  अहम एव हि मत्स्यानां राजा वै वाहिनीपतिः 10  सा सुखं परतिपथ्यस्व थासभीरु भवामि ते  अह्नाय तव सुश्रॊणिशतं निष्कान थथाम्य अहम 11  थासी शतं च ते थथ्यां थासानाम अपि चापरम  रदं चाश्वतरी युक्तम अस्तु नौ भीरु संगमः 12   [थरौ]  एकं मे समयं तव अथ्य परतिपथ्यस्व कीचक  न तवां सखा वा भराता वा जानीयात संगतं मया 13  अवबॊधाथ धि भीतास्मि गन्धर्वाणां यशस्विनाम  एवं मे परतिजानीहि ततॊ ऽहं वशगा तव 14   [कीचक]  एवम एतत करिष्यामि यदा सुश्रॊणि भाषसे  एकॊ भथ्रे गमिष्यामि शून्यम आवसदं तव 15  समागमार्दं रम्भॊरु तवया मथनमॊहितः  यदा तवां नावभॊत्स्यन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः 16   [थरौ]  यथ इथं नर्तनागारं मत्स्यराजेन कारितम  थिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यदा गृहम 17  तमिस्रे तत्र गच्छेदा गन्धर्वास तन न जानते  तत्र थॊषः परिहृतॊ भविष्यति न संशयः 18   [वै]  तम अर्दं परतिजल्पन्त्याः कृष्णायाः कीचकेन ह  थिवसार्धं समभवन मासेनैव समं नृप 19  कीचकॊ ऽद गृहं गत्वा भृशं हर्षपरिप्लुतः  सैरन्ध्री रूपिणं मूढॊ मृत्युं तं नावबुथ्धवान 20  गन्धाभरण माल्येषु वयासक्तः स विशेषतः  अलं चकार सॊ ऽऽतमानं स तवरः काममॊहितः 21  तस्य तत कुर्वतः कर्मकालॊ थीर्घ इवाभवत  अनुचिन्तयतश चापि ताम एवायत लॊचनाम 22  आसीथ अभ्यधिका चास्य शरीः शरियं परमुमुक्षतः  निर्वाणकाले थीपस्य वर्तीम इव थिधक्षतः 23  कृतसंप्रत्ययस तत्र कीचकः काममॊहितः  नाजानाथ थिवसं यान्तं चिन्तयानः समागमम 24  ततस तु थरौपथी गत्वा तथा भीमं महानसे  उपातिष्ठत कल्याणी कौरव्यं पतिम अन्तिकात 25  तम उवाच सुकेशान्ता कीचकस्य मया कृतः  संगमॊ नर्तनागारे यदावॊचः परंतप 26  शून्यं स नर्तनागारम आगमिष्यति कीचकः  एकॊ निशि महाबाहॊ कीचकं तं निषूथय 27  तं सूतपुत्रं कौन्तेय कीचकं मथथर्पितम  गत्वा तवं नर्तनागारं निर्जीवं कुरुपाण्डव 28  थर्पाच च सूतपुत्रॊ ऽसौ गन्धर्वान अवमन्यते  तं तवं परहरतां शरेष्ठ नडं नाग इवॊथ्धर 29  अश्रुथुःखाभिभूताया मम मार्जस्व भारत  आत्मनश चैव भथ्रं ते कुरु मानं कुलस्य च 30   [भीमस]  सवागतं ते वरारॊहे यन मां वेथयसे परियम  न हय अस्य कं चिथ इच्छामि सहायं वरवर्णिनि 31  या मे परीतिस तवयाख्याता कीचकस्य समागमे  हत्वा हिडिम्बं सा परीतिर ममासीथ वरवर्णिनि 32  सत्यं भरतॄंश च धर्मं च पुरस्कृत्य बरवीमि ते  कीचकं निहनिष्यामि वृत्रं थेवपतिर यदा 33  तं गह्वरे परकाशे वा पॊदयिष्यामि कीचकम  अद चेथ अवभॊत्स्यन्ति हंस्ये मत्स्यान अपि धरुवम 34  ततॊ थुर्यॊधनं हत्वा परतिपत्स्ये वसुंधराम  कामं मत्स्यम उपास्तां हि कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः 35   [थरौ]  यदा न संत्यजेदास तवं सत्यं वै मत्कृते विभॊ  निगूढस तवं तदा वीर कीचकं विनिपातय 36   [भीमस]  एवम एतत करिष्यामि यदा तवं भीरु भाषते  अथृश्यमानस तस्याथ्य तमस्विन्याम अनिन्थिते 37  नागॊ बिल्वम इवाक्रम्य पॊदयिष्याम्य अहं शिरः  अलभ्याम इच्छतस तस्य कीचकस्य थुरात्मनः 38   [वै]  भीमॊ ऽद परदमं गत्वा रात्रौ छन्न उपाविशत  मृगं हरिर इवाथृश्यः परत्याकाङ्क्षत स कीचकम 39  कीचकश चाप्य अलं कृत्ययदाकामम उपाव्रजत  तां वेलां नर्तनागारे पाञ्चाली संगमाशया 40  मन्यमानः स संकेतम आगारं पराविशच च तम  परविश्य च स तथ वेश्म तमसा संवृतं महत 41  पूर्वागतं ततस तत्र भीमम अप्रतिमौजसम  एकान्तम आस्दितं चैनम आससाथ सुथुर्मतिः 42  शयानं शयने तत्र मृत्युं सूतः परामृशत  जाज्वल्यमानं कॊपेन कृष्णा धर्षणजेन ह 43  उपसंगम्य चैवैनं कीचकः काममॊहितः  हर्षॊन्मदित चित्तात्मा समयमानॊ ऽभयभाषत 44  परापितं ते मया वित्तं बहुरूपम अनन्तकम  सत सर्वं तवां समुथ्थिश्य सहसा समुपागतः 45  नाकस्मान मां परशंसन्ति सथा गृहगताः सत्रियः  सुवासा थर्शनीयश च नान्यॊ ऽसति तवा थृशः पुमान 46   [भीमस]  थिष्ट्या तवं थर्शनीयॊ ऽसि थिष्ट्यात्मानं परशंससि  ईथृशस तु तवया सपर्शः सपृष्टपूर्वॊ न कर्हि चित 47   [वै]  इत्य उक्त्वा तं महाबाहुर भीमॊ भीमपराक्रमः  समुत्पत्य च कौन्तेयः परहस्य च नराधमम  भीमॊ जग्राह केशेषु माल्यवत्सु सुगन्धिषु 48  स केशेषु परामृष्टॊ बलेन बलिनां वरः  आक्षिप्य केशान वेगेन बाह्वॊर जग्राह पाण्डवम 49  बाहुयुथ्धं तयॊर आसीत करुथ्धयॊर नरसिंहयॊः  वसन्ते वासिता हेतॊर बलवथ गजयॊर इव 50  ईषथ आगलितं चापि करॊधाच चल पथं सदितम  कीचकॊ बलवान भीमं जानुभ्याम आक्षिपथ भुवि 51  पातितॊ भुवि भीमस तु कीचकेन बलीयसा  उत्पपाताद वेगेन थण्डाहत इवॊरगः 52  सपर्धया च बलॊन्मत्तौ ताव उभौ सूत पाण्डवौ  निशीदे पर्यकर्षेतां बलिनौ निशि निर्जने 53  ततस तथ भवनश्रेष्ठं पराकम्पत मुहुर मुहुः  बलवच चापि संक्रुथ्धाव अन्यॊन्यं ताव अगर्जताम 54  तलाभ्यां तु स भीमेन वक्षस्य अभिहतॊ बली  कीचकॊ रॊषसंतप्तः पथान न चलितः पथम 55  मुहूर्तं तु स तं वेगं सहित्वा भुवि थुःसहम  बलाथ अहीयत तथा सूतॊ भीमबलार्थितः 56  तं हीयमानं विज्ञाय भीमसेनॊ महाबलः  वक्षस्य आनीय वेगेन ममन्दैनं विचेतसम 57  करॊधाविष्टॊ विनिःश्वस्य पुनश चैनं वृकॊथरः  जग्राह जयतां शरेष्ठः केशेष्व एव तथा भृशम 58  गृहीत्वा कीचकं भीमॊ विरुराव महाबलः  शार्थूलः पिशिताकाङ्क्षी गृहीत्वेव महामृगम 59  तस्य पाथौ च पाणी च शिरॊग्रीवां च सर्वशः  काये परवेशयाम आस पशॊर इव पिनाक धृक 60  तं संमदित सर्वाङ्गं मांसपिण्डॊपमं कृतम  कृष्णायै थर्शयाम आस भीमसेनॊ महाबलः 61  उवाच च महातेजा थरौपथीं पाण्डुनन्थनः  पश्यैनम एहि पाञ्चालि कामुकॊ ऽयं यदा कृतः 62  तदा स कीचकं हत्वा गत्वा रॊषस्य वै शमम  आमन्त्र्य थरौपथीं कृष्णां कषिप्रम आयान महानसम 63  कीचकं घातयित्वा तु थरौपथी यॊषितां वरा  परहृष्टा गतसंतापा सभा पालान उवाच ह 64  कीचकॊ ऽयं हतः शेते गन्धर्वैः पतिभिर मम  परस्त्री कामसंमत्तः समागच्छत पश्यत 65  तच छरुत्वा भाषितं तस्या नर्तनागार रक्षिणः  सहसैव समाजग्मुर आथायॊकाः सहस्रशः 66  ततॊ गत्वाद तथ वेश्म कीचकं विनिपातितम  गतासुं थथृशुर भूमौ रुधिरेण समुक्षितम 67  कवास्य गरीवा कव चरणौ कव पाणी कव शिरस तदा  इति सम तं परीक्षन्ते गन्धर्वेण हतं तथा   | 



 |  1   [वै]  तस्मिन काले समागम्य सर्वे तत्रास्य बान्धवाः  रुरुथुः कीचकं थृष्ट्वा परिवार्य समन्ततः 2  सर्वे संहृष्टरॊमाणः संत्रस्ताः परेक्ष्य कीचकम  तदा सर्वाङ्गसंभुग्नं कूर्मं सदल इवॊथ्धृतम 3  पॊदितं भीमसेनेन तम इन्थ्रेणेव थानवम  संस्कारयितुम इच्छन्तॊ बहिर नेतुं परचक्रमुः 4  थथृशुस ते ततः कृष्णां सूतपुत्राः समागताः  अथूराथ अनवथ्याङ्गीं सतम्भम आलिङ्ग्य तिष्ठतीम 5  समवेतेषु सूतेषु तान उवाचॊपकीचकः  हन्यतां शीघ्रम असती यत्कृते कीचकॊ हतः 6  अद वा नेह हन्तव्या थह्यतां कामिना सह  मृतस्यापि परियं कार्यं सूतपुत्रस्य सर्वदा 7  ततॊ विराटम ऊचुस ते कीचकॊ ऽसयाः कृते हतः  सहाथ्यानेन थह्येत तथनुज्ञातुम अर्हसि 8  पराक्रमं तु सूतानां मत्वा राजान्वमॊथत  सैरन्ध्र्याः सूतपुत्रेण सह थाहं विशां पते 9  तां समासाथ्य वित्रस्तां कृष्णां कमललॊचनाम  मॊमुह्यमानां ते तत्र जगृहुः कीचका भृशम 10  ततस तु तां समारॊप्य निबध्य च सुमध्यमाम  जग्मुर उथ्यम्य ते सर्वे शमशानम अभितस तथा 11  हरियमाणा तु सा राजन सूतपुत्रैर अनिन्थिता  पराक्रॊशन नादम इच्छन्ती कृष्णा नादवती सती 12   [थरौ]  जयॊ जयन्तॊ विजयॊ जयत्सेनॊ यजथ्बलः  ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम 13  येषां जयातलनिर्घॊषॊ विस्फूर्जितम इवाशनेः  वयश्रूयत महायुथ्धे भीमघॊषस तरस्विनाम 14  रदघॊषश च बलवान गन्धर्वाणां यशस्विनाम  ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम 15   [वै]  तस्यास ताः कृपणा वाचः कृष्णायाः परिथेविताः  शरुत्वैवाभ्यपतथ भीमः शयनाथ अविचारयन 16   [भीमस]  अहं शृणॊमि ते वाचं तवया सैरन्धि भाषिताम  तस्मात ते सूतपुत्रेभ्यॊ न भयं भीरु विथ्यते 17   [वै]  इत्य उक्त्वा स महाबाहुर विजजृम्भे जिघांसया  ततः स वयायतं कृत्वा वेषं विपरिवर्त्य च  अथ्वारेणाभ्यवस्कन्थ्य निर्जगाम बहिस तथा 18  स भीमसेनः पराकाराथ आरुज्य तरसा थरुमम  शमशानाभिमुखः परायाथ यत्र ते कीचका गताः 19  स तं वृक्षं थशव्यामं स सकन्धविटपं बली  परगृह्याभ्यथ्रवत सूतान थण्डपाणिर इवान्तकः 20  ऊरुवेगेन तस्याद नयग्रॊधाश्वत्द किंशुकाः  भूमौ निपतिता वृक्षाः संघशस तत्र शेरते 21  तं सिंहम इव संक्रुथ्धं थृष्ट्वा गन्धर्वम आगतम  वित्रेसुः सर्वतः सूता विषाथभयकम्पिताः 22  तम अन्तकम इवायान्तं गन्धर्वं परेक्ष्य ते तथा  थिधक्षन्तस तथा जयेष्ठं भरातरं हय उपकीचकाः  परस्परम अदॊचुस ते विषाथभयकम्पिताः 23  गन्धर्वॊ बलवान एति करुथ्ध उथ्यम्य पाथपम  सैरन्ध्री मुच्यतां शीघ्रं महन नॊ भयम आगतम 24  ते तु थृष्ट्वा तम आविथ्धं भीमसेनेन पाथपम  विमुच्य थरौपथीं तत्र पराथ्रवन नगरं परति 25  थरवतस तांस तु संप्रेक्ष्य सवज्री थानवान इव  शतं पञ्चाधिकं भीमः पराहिणॊथ यमसाथनम 26  तत आश्वासयत कृष्णां परविमुच्य विशां पते  उवाच च महाबाहुः पाञ्चालीं तत्र थरौपथीम  अश्रुपूर्णमुखीं थीनां थुर्धर्षः स वृकॊथरः 27  एवं ते भीरु वध्यन्ते ये तवां कलिष्यन्त्य अनागसम  परैहि तवं नगरं कृष्णे न भयं विथ्यते तव  अन्येनाहं गमिष्यामि विराटस्य महानसम 28  पञ्चाधिकं शतं तच च निहतं तत्र भारत  महावनम इव छिन्नं शिश्ये विगलितथ्रुमम 29  एवं ते निहता राजञ शतं पञ्च च कीचकाः  स च सेनापतिः सूर्वम इत्य एतत सूत षट षतम 30  तथ थृष्ट्वा महथ आश्चर्यं नरा नार्यश च संगताः  विष्मयं परमं गत्वा नॊचुः किं चन भारत   | 



 |  1   [वै]  ते थृष्ट्वा निहतान सूतान राज्ञे गत्वा नयवेथयन  गन्धर्वैर निहता राजन सूतपुत्राः परःशताः 2  यदा वज्रेण वै थीर्णं पर्वतस्य महच छिरः  विनिकीर्णं परथृश्येत तदा सूता महीतले 3  सैरन्ध्री च विमुक्तासौ पुनर आयाति ते गृहम  सर्वं संशयितं राजन नगरं ते भविष्यति 4  तदारूपा हि सैरन्ध्री गन्धर्वाश च महाबलाः  पुंसाम इष्टश च विषयॊ मैदुनाय न संशयः 5  यदा सैरन्ध्रि वेषेण न ते राजन्न इथं पुरम  विनाशम एति वै कषिप्रं तदा नीतिर विधीयताम 6  तेषां तथ वचनं शरुत्वा विराटॊ वाहिनीपतिः  अब्रवीत करियताम एषां सूतानां परमक्रिया 7  एकस्मिन्न एव ते सर्वे सुसमिथ्धे हुताशने  थह्यन्तां कीचकाः शीघ्रं रत्नैर गन्धैश च सर्वशः 8  सुथेष्णां चाब्रवीथ राजा महिषीं जातसाध्वसः  सैरन्ध्रीम आगतां बरूया ममैव वचनाथ इथम 9  गच्छ सैरन्ध्रि भथ्रं ते यदाकामं चराबले  बिभेति राजा सुश्रॊणि गन्धर्वेभ्यः पराभवात 10  न हि ताम उत्सहे वक्तुं सवयं गन्धर्वरक्षिताम  सत्रियस तव अथॊषास तां वक्तुम अतस तवां परब्रवीम्य अहम 11  अद मुक्ता भयात कृष्णा सूतपुत्रान निरस्य च  मॊक्षिता भीमसेनेन जगाम नगरं परति 12  तरासितेव मृगी बाला शार्थूलेन मनस्विनी  गात्राणि वाससी चैव परक्षाल्य सलिलेन सा 13  तां थृष्ट्वा पुरुषा राजन पराथ्रवन्त थिशॊ थश  गन्धर्वाणां भयत्रस्ताः के चिथ थृष्टीर नयमीलयन 14  ततॊ महानस थवारि भीमसेनम अवस्दितम  थथर्श राजन पाञ्चाली यदामत्तं महाथ्विपम 15  तं विस्मयन्ती शनकैः संज्ञाभिर इथम अब्रवीत  गन्धर्वराजाय नमॊ येनास्मि परिमॊचिता 16   [भीमस]  ये यस्या विचरन्तीह पुरुषा वशवर्तिनः  तस्यास ते वचनं शरुत्वा अनृणा विचरन्त्य उत 17   [वै]  ततः सा नर्तनागारे धनंजयम अपश्यत  राज्ञः कन्या विराटस्य नर्तयानं महाभुजम 18  ततस ता नर्तनागाराथ विनिश्क्रम्य सहार्जुनाः  कन्या थथृशुर आयान्तीं कृष्णां कलिष्टाम अनागसम 19   [कन्याह]  थिष्ट्या सैरन्ध्रि मुक्तासि थिष्ट्यासि पुनरागता  थिष्ट्या विनिहताः सूता ये तवां कलिश्यन्त्य अनागसम 20   [बृहन]  कदं सैरन्ध्रि मुक्तासि कदं पापाश च ते हताः  इच्छामि वै तव शरॊतुं सर्वम एव यदातदम 21   [सैर]  बृहन्नडे किं नु तव सैरन्ध्र्या कार्यम अथ्य वै  या तवं वससि कल्याणि सथा कन्या पुरे सुखम 22  न हि थुःखं समाप्नॊषि सैरन्ध्री यथ उपाश्नुते  तेन मां थुःखिताम एवं पृच्छसे परहसन्न इव 23   [बृहन]  बृहन्नडापि कल्याणि थुःखम आप्नॊत्य अनुत्तमम  तिर्यग्यॊनिगता बाले न चैनाम अवबुध्यसे 24   [वै]  ततः सहैव कन्याभिर थरौपथी राजवेश्म तत  परविवेश सुथेष्णायाः समीपम अपलायिनी 25  ताम अब्रवीथ राजपुत्री विराट वचनाथ इथम  सैरन्ध्रि गम्यतां शीघ्रं यत्र कामयसे गतिम 26  राजा बिभेति भथ्रं ते गन्धर्वेभ्यः पराभवात  तवं चापि तरुणी सुभ्रु रूपेणाप्रतिमा भुवि 27   [सैर]  तरयॊथशाह मात्रं मे राजा कषमतु भामिनि  कृतकृत्या भविष्यन्ति गन्धर्वास ते न संशयः 28  ततॊ मां ते ऽपनेष्यन्ति करिष्यन्ति च ते परियम  धरुवं च शरेयसा राजा यॊष्क्यते सह बान्धवैः   |  1   [vai]  te dṛṣṭvā nihatān sūtān rājñe gatvā nyavedayan  gandharvair nihatā rājan sūtaputrāḥ paraḥśatāḥ 2  yathā vajreṇa vai dīrṇaṃ parvatasya mahac chiraḥ  vinikīrṇaṃ pradṛśyeta tathā sūtā mahītale 3  sairandhrī ca vimuktāsau punar āyāti te gṛham  sarvaṃ saṃśayitaṃ rājan nagaraṃ te bhaviṣyati 4  tathārūpā hi sairandhrī gandharvāś ca mahābalāḥ  puṃsām iṣṭaś ca viṣayo maithunāya na saṃśayaḥ 5  yathā sairandhri veṣeṇa na te rājann idaṃ puram  vināśam eti vai kṣipraṃ tathā nītir vidhīyatām 6  teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā virāṭo vāhinīpatiḥ  abravīt kriyatām eṣāṃ sūtānāṃ paramakriyā 7  ekasminn eva te sarve susamiddhe hutāśane  dahyantāṃ kīcakāḥ śīghraṃ ratnair gandhaiś ca sarvaśaḥ 8  sudeṣṇāṃ cābravīd rājā mahiṣīṃ jātasādhvasaḥ  sairandhrīm āgatāṃ brūyā mamaiva vacanād idam 9  gaccha sairandhri bhadraṃ te yathākāmaṃ carābale  bibheti rājā suśroṇi gandharvebhyaḥ parābhavāt 10  na hi tām utsahe vaktuṃ svayaṃ gandharvarakṣitām  striyas tv adoṣās tāṃ vaktum atas tvāṃ prabravīmy aham 11  atha muktā bhayāt kṛṣṇā sūtaputrān nirasya ca  mokṣitā bhīmasenena jagāma nagaraṃ prati 12  trāsiteva mṛgī bālā śārdūlena manasvinī  gātrāṇi vāsasī caiva prakṣālya salilena sā 13  tāṃ dṛṣṭvā puruṣā rājan prādravanta diśo daśa  gandharvāṇāṃ bhayatrastāḥ ke cid dṛṣṭīr nyamīlayan 14  tato mahānasa dvāri bhīmasenam avasthitam  dadarśa rājan pāñcālī yathāmattaṃ mahādvipam 15  taṃ vismayantī śanakaiḥ saṃjñābhir idam abravīt  gandharvarājāya namo yenāsmi parimocitā 16   [bhīmas]  ye yasyā vicarantīha puruṣā vaśavartinaḥ  tasyās te vacanaṃ śrutvā anṛṇā vicaranty uta 17   [vai]  tataḥ sā nartanāgāre dhanaṃjayam apaśyata  rājñaḥ kanyā virāṭasya nartayānaṃ mahābhujam 18  tatas tā nartanāgārād viniśkramya sahārjunāḥ  kanyā dadṛśur āyāntīṃ kṛṣṇāṃ kliṣṭām anāgasam 19   [kanyāh]  diṣṭyā sairandhri muktāsi diṣṭyāsi punarāgatā  diṣṭyā vinihatāḥ sūtā ye tvāṃ kliśyanty anāgasam 20   [bṛhan]  kathaṃ sairandhri muktāsi kathaṃ pāpāś ca te hatāḥ  icchāmi vai tava śrotuṃ sarvam eva yathātatham 21   [sair]  bṛhannaḍe kiṃ nu tava sairandhryā kāryam adya vai  yā tvaṃ vasasi kalyāṇi sadā kanyā pure sukham 22  na hi duḥkhaṃ samāpnoṣi sairandhrī yad upāśnute  tena māṃ duḥkhitām evaṃ pṛcchase prahasann iva 23   [bṛhan]  bṛhannaḍāpi kalyāṇi duḥkham āpnoty anuttamam  tiryagyonigatā bāle na cainām avabudhyase 24   [vai]  tataḥ sahaiva kanyābhir draupadī rājaveśma tat  praviveśa sudeṣṇāyāḥ samīpam apalāyinī 25  tām abravīd rājaputrī virāṭa vacanād idam  sairandhri gamyatāṃ śīghraṃ yatra kāmayase gatim 26  rājā bibheti bhadraṃ te gandharvebhyaḥ parābhavāt  tvaṃ cāpi taruṇī subhru rūpeṇāpratimā bhuvi 27   [sair]  trayodaśāha mātraṃ me rājā kṣamatu bhāmini  kṛtakṛtyā bhaviṣyanti gandharvās te na saṃśayaḥ 28  tato māṃ te 'paneṣyanti kariṣyanti ca te priyam  dhruvaṃ ca śreyasā rājā yoṣkyate saha bāndhavaiḥ   |

 -----------------------------------



 Next: Chapter 24    
     The Mahabharata in Sanskrit: Book 4: Chapter 24
 Sacred Texts Hinduism Mahabharata Index Book 4 Index Previous Next     Book 4 in English   The Mahabharata in Sanskrit Book 4
Chapter 24

 |  1   [वै]  कीचकस्य तु घातेन सानुजस्य विशां पते  अत्याहितं चिन्तयित्वा वयस्मयन्त पृदग्जनाः 2  तस्मिन पुरे जनपथे संजल्पॊ ऽभूच च सर्वशः  शौर्याथ धि वल्लभॊ राज्ञॊ महासत्त्वश च कीचकः 3  आसीत परहर्ता च नृणां थारामर्शी च थुर्मतिः  स हतः खलु पापात्मा गन्धर्वैर थुष्टपूरुषः 4  इत्य अजल्पन महाराजन परानीक विशातनम  थेशे थेशे मनुष्याश च कीचकं थुष्प्रधर्षणम 5  अद वै धार्तराष्ट्रेण परयुक्ता य बहिश्चराः  मृगयित्वा बहून गरामान राष्ट्राणि नगराणि च 6  संविधाय यदाथिष्टं यदा थेशप्रथर्शनम  कृतचिन्ता नयवर्तन्त ते च माग पुरं परति 7  तत्र थृष्ट्वा तु राजानं कौरव्यं धृतराष्ट्र जम  थॊर्ण कर्ण कृपैः सार्धं भीष्मेण च महात्मना 8  संगतं भरातृभिश चापि तरिगर्तैश च महारदैः  थुर्यॊधनं सभामध्ये आसीनम इथम अब्रुवन 9  कृतॊ ऽसमाभिः परॊ यत्नस तेषाम अन्वेषणे सथा  पाण्डवानां मनुष्येन्थ्र तस्मिन महति कानने 10  निर्जने मृगसंकीर्णे नानाथ्रुमलतावृते  लताप्रतान बहुले नानागुल्मसमावृते 11  न च विथ्मॊ गता येन पार्दाः सयुर थृढविक्रमाः  मार्गमाणाः पथन्यासं तेषु तेषु तदा तदा 12  गिरिकूटेषु तुङ्गेषु नानाजनपथेषु च  जनाकीर्णेषु थेशेषु खर्वटेषु परेषु च 13  नरेन्थ्र बहुशॊ ऽनविष्टा नैव विथ्मश च पाण्डवान  अत्यन्तभावं नष्टास ते भथ्रं तुभ्यं नरर्षभ 14  वर्त्मान्य अन्विष्यमाणास तु रदानां रदसत्तम  कं चित कालं मनुष्येन्थ्र सूतानाम अनुगा वयम 15  मृगयित्वा यदान्यायं विथितार्दाः सम तत्त्वतः  पराप्ता थवारवतीं सूता ऋते पार्दैः परंतप 16  न तत्र पाण्डवा राजन नापि कृष्णा पतिव्रता  सर्वदा विप्रनष्टास ते नमस ते भरतर्षभ 17  न हि विथ्मॊ गतिं तेषां वासं वापि महात्मनाम  पाण्डवानां परवृत्तिं वा विथ्मः कर्मापि वा कृतम  स नः शाधि मनुष्येन्थ्र अत ऊर्ध्वं विशां पते 18  अन्वेषणे पाण्डवानां भूयः किं करवामहे  इमां च नः परियाम ईक्ष वाचं भथ्रवतीं शुभाम 19  येन तरिगर्त्ता निकृता बलेन महता नृप  सूतेन राज्ञॊ मत्स्यस्य कीचकेन महात्मना 20  स हतः पतितः शेते गन्धर्वैर निशि भारत  अथृश्यमानैर थुष्टात्मा सह भरातृभिर अच्युत 21  परियम एतथ उपश्रुत्य शत्रूणां तु पराभवम  कृतकृत्यश च कौरव्य विधत्स्व यथ अनन्तरम   |  1   [vai]  kīcakasya tu ghātena sānujasya viśāṃ pate  atyāhitaṃ cintayitvā vyasmayanta pṛthagjanāḥ 2  tasmin pure janapade saṃjalpo 'bhūc ca sarvaśaḥ  śauryād dhi vallabho rājño mahāsattvaś ca kīcakaḥ 3  āsīt prahartā ca nṛṇāṃ dārāmarśī ca durmatiḥ  sa hataḥ khalu pāpātmā gandharvair duṣṭapūruṣaḥ 4  ity ajalpan mahārājan parānīka viśātanam  deśe deśe manuṣyāś ca kīcakaṃ duṣpradharṣaṇam 5  atha vai dhārtarāṣṭreṇa prayuktā ya bahiścarāḥ  mṛgayitvā bahūn grāmān rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca 6  saṃvidhāya yathādiṣṭaṃ yathā deśapradarśanam  kṛtacintā nyavartanta te ca māga puraṃ prati 7  tatra dṛṣṭvā tu rājānaṃ kauravyaṃ dhṛtarāṣṭra jam  dorṇa karṇa kṛpaiḥ sārdhaṃ bhīṣmeṇa ca mahātmanā 8  saṃgataṃ bhrātṛbhiś cāpi trigartaiś ca mahārathaiḥ  duryodhanaṃ sabhāmadhye āsīnam idam abruvan 9  kṛto 'smābhiḥ paro yatnas teṣām anveṣaṇe sadā  pāṇḍavānāṃ manuṣyendra tasmin mahati kānane 10  nirjane mṛgasaṃkīrṇe nānādrumalatāvṛte  latāpratāna bahule nānāgulmasamāvṛte 11  na ca vidmo gatā yena pārthāḥ syur dṛḍhavikramāḥ  mārgamāṇāḥ padanyāsaṃ teṣu teṣu tathā tathā 12  girikūṭeṣu tuṅgeṣu nānājanapadeṣu ca  janākīrṇeṣu deśeṣu kharvaṭeṣu pareṣu ca 13  narendra bahuśo 'nviṣṭā naiva vidmaś ca pāṇḍavān  atyantabhāvaṃ naṣṭās te bhadraṃ tubhyaṃ nararṣabha 14  vartmāny anviṣyamāṇās tu rathānāṃ rathasattama  kaṃ cit kālaṃ manuṣyendra sūtānām anugā vayam 15  mṛgayitvā yathānyāyaṃ viditārthāḥ sma tattvataḥ  prāptā dvāravatīṃ sūtā ṛte pārthaiḥ paraṃtapa 16  na tatra pāṇḍavā rājan nāpi kṛṣṇā pativratā  sarvathā vipranaṣṭās te namas te bharatarṣabha 17  na hi vidmo gatiṃ teṣāṃ vāsaṃ vāpi mahātmanām  pāṇḍavānāṃ pravṛttiṃ vā vidmaḥ karmāpi vā kṛtam  sa naḥ śādhi manuṣyendra ata ūrdhvaṃ viśāṃ pate 18  anveṣaṇe pāṇḍavānāṃ bhūyaḥ kiṃ karavāmahe  imāṃ ca naḥ priyām īkṣa vācaṃ bhadravatīṃ śubhām 19  yena trigarttā nikṛtā balena mahatā nṛpa  sūtena rājño matsyasya kīcakena mahātmanā 20  sa hataḥ patitaḥ śete gandharvair niśi bhārata  adṛśyamānair duṣṭātmā saha bhrātṛbhir acyuta 21  priyam etad upaśrutya śatrūṇāṃ tu parābhavam  kṛtakṛtyaś ca kauravya vidhatsva yad anantaram   |

 -----------------------------------



 Next: Chapter 25    
     The Mahabharata in Sanskrit: Book 4: Chapter 25
 Sacred Texts Hinduism Mahabharata Index Book 4 Index Previous Next     Book 4 in English   The Mahabharata in Sanskrit Book 4
Chapter 25

 |  1   [वै]  ततॊ थुर्यॊधनॊ राजा शरुत्वा तेषां वचस तथा  चिरम अन्तर मना भूत्वा परत्युवाच सभा सथः 2  सुथुःखा खलु कार्याणां गतिर विज्ञातुम अन्ततः  तस्मात सर्वे उथीक्षध्वं कव नु सयुः पाण्डवा गताः 3  अल्पावशिष्टं कालस्य गतभूयिष्ठम अन्ततः  तेषाम अज्ञातचर्यायाम अस्मिन वर्षे तरयॊथशे 4  अस्य वर्षस्य शेषं चेथ वयतीयुर इह पाण्डवाः  निवृत्तसमयास ते हि सत्यव्रतपरायणाः 5  कषरन्त इव नागेन्थ्राः सर्व आशीविषॊपमाः  थुःखा भवेयुः संरब्धाः कौरवान परति ते धरुवम 6  अर्वाक कालस्य विज्ञाताः कृच्छ्ररूपधराः पुनः  परविशेयुर जितक्रॊधास तावथ एव पुनर वनम 7  तस्मात कषिप्रं बुभुत्सध्वं यदा नॊ ऽतयन्तम अव्ययम  राज्यं निर्थ्वन्थ्वम अव्यग्रं निःसपत्नं चिरं भवेत 8  अदाब्रवीत ततः कर्णः कषिप्रं गच्छन्तु भारत  अन्ये धूर्ततरा थक्षा निभृताः साधुकारिणः 9  चरन्तु थेशान संवीताः सफीताञ जनपथाकुलान  तत्र गॊष्ठीष्व अदान्यासु सिथ्धप्रव्रजितेषु च 10  परिचारेषु तीर्देषु विविधेष्व आकरेषु च  विज्ञातव्या मनुष्यैस तैस तर्कया सुविनीतया 11  विविधैस तत्परैः सम्यक तज्ज्ञैर निपुण संवृतैः  अन्वेष्टव्याश च निपुणं पाण्डवाश छन्नवासिनः 12  नथी कुञ्जेषु तीर्देषु गरामेषु नगरेषु च  आश्रमेषु च रम्येषु पर्वतेषु गुहासु च 13  अदाग्रजानन्तरजः पापभावानुरागिणम  जयेष्ठं थुःशासनस तत्र भराता भरातरम अब्रवीत 14  एतच च कर्णॊ यत पराह सर्वम ईक्षामहे तदा  यदॊथ्थिष्टं चराः सर्वे मृगयन्तु ततस ततः  एते चान्ये च भूयांसॊ थेशाथ थेशं यदाविधि 15  न तु तेषां गतिर वासः परवृत्तिश चॊपलभ्यते  अत्याहितं वा गूढास ते पारं वॊर्मिमतॊ गताः 16  वयालैर वापि महारण्ये भक्षिताः शूरमानिनः  अद वा विषमं पराप्य विनष्टाः शाश्वतीः समाः 17  तस्मान मानसम अव्यग्रं कृत्वा तवं कुरुनन्थन  कुरु कार्यं यदॊत्साहं मन्यसे यन नराधिप   |  



 |  1   [वै]  अदाब्रवीन महावीर्यॊ थरॊणस तत्त्वार्द थर्शिवान  न ताथृशा विनश्यन्ति नापि यान्ति पराभवम 2  शूराश च कृतविथ्याश च बुथ्धिमन्तॊ जितेन्थ्रियाः  धर्मज्ञाश च कृतज्ञाश च धर्मराजम अनुव्रताः 3  नीतिधर्मार्दतत्त्वज्ञं पितृवच च समाहितम  धर्मे सदितं सत्यधृतिं जयेष्ठं जयेष्ठापचायिनम 4  अनुव्रता महात्मानं भरातरं भरातरॊ नृप  अजातशत्रुं हरीमन्तं तं च भरातॄन अनुव्रतम 5  तेषां तदाविधेयानां निभृतानां महात्मनाम  किमर्दं नीतिमान पार्दः शरेयॊ नैषां करिष्यति 6  तस्माथ यत्नात परतीक्षन्ते कालस्यॊथयम आगतम  न हि ते नाशम ऋच्छेयुर इति पश्याम्य अहं धिया 7  सांप्रतं चैव यत कार्यं तच च कषिप्रम अकालिकम  करियतां साधु संचिन्त्य वासश चैषां परचिन्त्यताम 8  यदावत पाण्डुपुत्राणां सर्वार्देषु धृतात्मनाम  थुर्ज्ञेयाः खलु शूरास ते अपापास तपसा वृताः 9  शुथ्धात्मा गुणवान पार्दः सत्यवान नीतिमाञ शुचिः  तेजॊराशिर असंख्येयॊ गृह्णीयाथ अपि चक्षुर ई 10  विज्ञाय करियतां तस्माथ भूयश च मृगयामहे  बराह्मणैश चारकैः सिथ्धैर ये चान्ये तथ्विथॊ जनाः   | 



 |  1   [वै]  ततः शांतनवॊ भीष्मॊ भरतानां पितामहः  शरुतवान थेशकालज्ञस तत्त्वज्ञः सर्वधर्मवित 2  आचार्य वाक्यॊपरमे तथ वाक्यम अभिसंथधत  हितार्दं स उवाचेमां भारतीं भारतान परति 3  युधिष्ठिरे समासक्तां धर्मज्ञे धर्मसंश्रिताम  असत्सु थुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सथा  भीष्मः समवथत तत्र गिरं साधुभिर अर्चिताम 4  यदैष बराह्मणः पराह थरॊणः सर्वार्दवत्त्व वित  सर्वलक्षणसंपन्ना नाशं नार्हन्ति पाण्डवाः 5  शरुतवृत्तॊपसंपन्ना साधुव्रतसमन्विताः  वृथ्धानुशासने मग्नाः सत्यव्रतपरायणाः 6  समयं समयज्ञास ते पालयन्तः शुचिव्रताः  नावसीथितुम अर्हन्ति उथ्वहन्तः सतां धुरम 7  धर्मतश चैव गुप्तास ते सववीर्येण च पाण्डवाः  न नाशम अधिगच्छेयुर इति मे धीयते मतिः 8  तत्र बुथ्धिं परणेष्यामि पाण्डवान परति भारत  न तु नीतिः सुनीतस्य शक्यते ऽनवेषितुं परैः 9  यत तु शक्यम इहास्माभिस तान वै संचिन्त्य पाण्डवान  बुथ्ध्या परवक्तुं न थरॊहात परवक्ष्यामि निबॊध तत 10  सा तव इयं साधु वक्तव्या न तव अनीतः कदं चन  वृथ्धानुशासने तात तिष्ठतः सत्यशीलिनः 11  अवश्यं तव इह धीरेण सतां मध्ये विवक्षता  यदामतिविवक्तव्यं सर्वशॊ धर्मलिप्सया 12  तत्र नाहं तदा मन्ये यदायम इतरॊ जनः  पुरे जनपथे वापि यत्र राजा युधिष्ठिरः 13  नासूयकॊ न चापीर्षुर नातिवाथी न मत्सरी  भविष्यति जनस तत्र सवं सवं धर्मम अनुव्रतः 14  बरह्मघॊषाश च भूयांसः पूर्णाहुत्यस तदैव च  करतवश च भविष्यन्ति भूयांसॊ भूरिथक्षिणाः 15  सथा च तत्र पर्जन्यः सम्यग वर्षी न संशयः  संपन्नसस्या च मही निरीतीका भविष्यति 16  रसवन्ति च धान्यानि गुणवन्ति फलानि च  गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्था च भारती 17  वायुश च सुखसंस्पर्शॊ निस्प्रतीपं च थर्शनम  भयं नाभ्याविशेत तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः 18  गावश च बहुलास तत्र न कृशा न च थुर्थुहाः  पयांसि थधि सर्पींषि रसवन्ति हितानि च 19  गुणवन्ति च पानानि भॊज्यानि रसवन्ति च  तत्र थेशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः 20  रसाः सपर्शाश च गन्धाश च शब्थाश चापि गुणान्विताः  थृश्यानि च परसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः 21  सवैर सवैर गुणैः सुसंयुक्तास तस्मिन वर्षे तरयॊथशे  थेशे तस्मिन भविष्यन्ति तात पाण्डव संयुते 22  संप्रीतिमाञ जनस तत्र संतुष्टः शुचिर अव्ययः  थेवतातिदिपूजासु सर्वभूतानुरागवान 23  इष्टथानॊ महॊत्साहः शश्वथ धर्मपरायणः  अशुभ थविच छुभप्रेप्सुर नित्ययज्ञः शुभव्रतः  भविष्यति जनस तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः 24  तयक्तवाक्यानृतस तात शुभकल्याण मङ्गलः  शुभार्देप्षुः शुभमतिर यत्र राजा युधिष्ठिरः  भविष्यति जनस तत्र नित्यं चेष्ट परियव्रतः 25  धर्मात्मा स तथाथृश्यः सॊ ऽपि तात थविजातिभिः  किं पुनः पराकृतैः पार्दः शक्यॊ विज्ञातुम अन्ततः 26  यस्मिन सत्यं धृतिर थानं परा शान्तिर धरुवा कषमा  हरीः शरीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यम अदार्जवम 27  तस्मात तत्र निवासं तु छन्नं सत्रेण धीमतः  गतिं वा परमां तस्य नॊत्सहे वक्तुम अन्यदा 28  एवम एतत तु संचिन्त्य यत्कृतं मन्यसे हितम  तत कषिप्रं कुरु कौरव्य यथ्य एवं शरथ्थधासि मे   | 



 |  1   [वै]  ततः शारथ्वतॊ वाक्यम इत्य उवाच कृपस तथा  युक्तं पराप्तं च वृथ्धेन पाण्डवान परति भाषितम 2  धर्मार्दसहितं शलक्ष्णं तत्त्वतश च स हेतुमत  तत्रानुरूपं भीष्मेण ममाप्य अत्र गिरं शृणु 3  तेषां चैव गतिस तीर्दैर वासश चैषां परचिन्त्यताम  नीतिर विधीयतां चापि सांप्रतं या हिता भवेत 4  नावज्ञेयॊ रिपुस तात पराकृतॊ ऽपि बुभूषता  किं पुनः पाण्डवास तात सर्वास्त्रकुशला रणे 5  तस्मात सत्रं परविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु  गूढभावेषु छन्नेषु काले चॊथयम आगते 6  सवराष्ट्र परराष्ट्रेषु जञातव्यं बलम आत्मनः  उथये पाण्डवानां च पराप्ते काले न संशयः 7  निवृत्तसमयाः पार्दा महात्मानॊ महाबलाः  महॊत्साहा भविष्यन्ति पाण्डवा हय अति तेजसः 8  तस्माथ बलं च कॊशं च नीतिश चापि विधीयताम  यदाकालॊथये पराप्ते सम्यक तैः संथधामहे 9  तात मन्यामि तत सर्वं बुध्यस्व बलम आत्मनः  नियतं सर्वमित्रेषु बलवत्स्व अबलेषु च 10  उच्चावचं बलं जञात्वा मध्यस्दं चापि भारत  परहृष्टम अप्रहृष्टं च संथधाम तदा परैः 11  साम्ना भेथेन थानेन थण्डेन बलिकर्मणा  नयायेनानम्य च परान बलाच चानम्य थुर्बलान 12  सान्त्वयित्वा च मित्राणि बलं चाभाष्यतां सुखम  सकॊश बलसंवृथ्धः सम्यक सिथ्धिम अवाप्स्यसि 13  यॊत्स्यसे चापि बलिभिर अरिभिः परत्युपस्दितैः  अन्यैस तवं पाण्डवैर वापि हीनस्वबलवाहनैः 14  एवं सर्वं विनिश्चित्य वयवसायं सवधर्मतः  यदाकालं मनुष्येन्थ्र चिरं सुखम अवाप्स्यसि   | 



 |  1   [वै]  अद राजा तरिगर्तानां सुशर्मा रदयूदपः  पराप्तकालम इथं वाक्यम उचाव तवरितॊ भृशम 2  असकृन निकृतः पूर्वं मत्स्यैः साल्वेयकैः सह  सूतेन चैव मत्स्यस्य कीचकेन पुनः पुनः 3  बाधितॊ बन्धुभिः सार्धं बलाथ बलवता विभॊ  स कर्णम अभ्युथीक्ष्याद थुर्यॊधनम अभाषत 4  असकृन मत्स्यराज्ञा मे राष्ट्रं बाधितम ओजसा  परणेता कीचकश चास्य बलवान अभवत पुरा 5  करूरॊ ऽमर्षी स थुष्टात्मा भुवि परख्यातविक्रमः  निहतस तत्र गन्धर्वैः पापकर्मा नृशंसवान 6  तस्मिंश च निहते राजन हीनथर्पॊ निराश्रयः  भविष्यति निरुत्साहॊ विराट इति मे मतिः 7  तत्र यात्रा मम मता यथि ते रॊचते ऽनघ  कौरवाणां च सर्वेषां कर्णस्य च महात्मनः 8  एतत पराप्तम अहं मन्ये कार्यम आत्ययिकं हितम  राष्ट्रं तस्याभियात्व आशु बहु धान्यसमाकुलम 9  आथथामॊ ऽसय रत्नानि विविधानि वसूनि च  गरामान राष्ट्राणि वा तस्य हरिष्यामॊ विभागशः 10  अद वा गॊसहस्राणि बहूनि च शुभानि च  विविधानि हरिष्यामः परतिपीड्य पुरं बलात 11  कौरवैः सह संगम्य तरिगर्तैश च विशां पते  गास तस्यापहरामाशु सह सर्वैः सुसंहताः 12  संधिं वा तेन कृत्वा तु निबध्नीमॊ ऽसय पौरुषम  हत्वा चास्य चमूं कृत्स्नां वशम अन्वानयामहे 13  तं वशे नयायतः कृत्वा सुखं वत्स्यामहे वयम  भवतॊ बलवृथ्धिश च भविष्यति न संशयः 14  तच छरुत्वा वचनं तस्य कर्णॊ राजानम अब्रवीत  सूक्तं सुशर्मणा वाक्यं पराप्तकालं हितं च नः 15  तस्मात कषिप्रं विनिर्यामॊ यॊजयित्वा वरूदिनीम  विभज्य चाप्य अनीकानि यदा वा मन्यसे ऽनघ 16  परज्ञावान कुरुवृथ्धॊ ऽयं सर्वेषां नः पितामहः  आचार्यश च तदा थरॊणः कृपः शारथ्वतस तदा 17  मन्यन्ते ते यदा सर्वे तदा यात्रा विधीयताम  संमन्त्र्य चाशु गच्छामः साधनार्दं महीपतेः 18  किं च नः पाण्डवैः कार्यं हीनार्दबलपौरुषैः  अत्यर्दं वा परनष्टास ते पराप्ता वापि यमक्षयम 19  यामॊ राजन्न अनुथ्विग्ना विराट विषयं वयम  आथास्यामॊ हि गास तस्य विविधानि वसूमि च 20  ततॊ थुर्यॊधनॊ राजा वाक्यम आथाय तस्य तत  वैकर्तनस्य कर्णस्य कषिप्रम आज्ञापयत सवयम 21  शासने नित्यसंयुक्तं थुःशासनम अनन्तरम  सह वृथ्धैस तु संमन्त्र्य कषिप्रं यॊजय वाहिनीम 22  यदॊथ्थेशं च गच्छामः सहिताः सर्वकौरवैः  सुशर्मा तु यदॊथ्थिष्टं थेशं यातु महारदः 23  तरिगर्तैः सहितॊ राजा समग्रबलवाहनः  पराग एव हि सुसंवीतॊ मत्स्यस्य विषयं परति 24  जघन्यतॊ वयं तत्र यास्यामॊ थिवसान्तरम  विषयं मत्स्यराजस्य सुसमृथ्धं सुसंहताः 25  ते यात्वा सहसा तत्र विराटनगरं परति  कषिप्रं गॊपान समासाथ्य गृह्णन्तु विपुलं धनम 26  गवां शतसहस्राणि शरीमन्ति गुणवन्ति च  वयम अपि निगृह्णीमॊ थविधाकृत्वा वरूदिनीम 27  स सम गत्वा यदॊथ्थिष्टां थिशं वह्नेर महीपतिः  आथत्त गाः सुशर्माद घर्मपक्षस्य सप्तमीम 28  अपरं थिवसं सर्वे राजन संभूय कौरवाः  अष्टम्यां तान्य अगृह्णन्त गॊकुलानि सहस्रशः   |  


 |  1   [वै]  ततस तेषां महाराज तत्रैवामित तेजसाम  छथ्म लिङ्गप्रविष्टानां पाण्डवानां महात्मनाम 2  वयतीतः समयः सम्यग वसतां वै पुरॊत्तमे  कुर्वतां तस्य कर्माणि विराटस्य महीपतेः 3  ततस तरयॊथशस्यान्ते तस्य वर्षस्य भारत  सुशर्मणा गृहीतं तु गॊधनं तरसा बहु 4  ततॊ जवेन महता गॊपाः पुरम अदाव्रजत  अपश्यन मत्स्यराजं च रदात परस्कन्थ्य कुण्डली 5  शूरैः परिवृतं यॊधैः कुण्डलाङ्गथ धारिभिः  सथ्भिश च मन्त्रिभिः सार्धं पाण्डवैश च नरर्षभैः 6  तं सभायां महाराजम आसीनं राष्ट्रवर्धनम  सॊ ऽबरवीथ उपसंगम्य विराटं परणतस तथा 7  अस्मान युधि विनिर्जित्य परिभूय स बान्धवान  गवां शतसहस्राणि तरिगर्ताः कालयन्ति ते  तान परीप्स मनुष्येन्थ्र मा नेशुः पशवस तव 8  तच छरुत्वा नृपतिः सेनां मत्स्यानां समयॊजयत  रदनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम 9  राजानॊ राजपुत्राश च तनुत्राण्य अत्र भेजिरे  भानुमन्ति विचित्राणि सूपसेव्यानि भागशः 10  सवज्रायस गर्भं तु कवचं तप्तकाञ्चनम  विराटस्य परियॊ भराता शतानीकॊ ऽभयहारयत 11  सर्वपार सवं वर्म कल्याण पटलं थृढम  शतानीकाथ अवरजॊ मथिराश्वॊ ऽभयहारयत 12  शतसूर्यं शतावर्तं शतबिन्थु शताक्षिमत  अभेथ्यकल्पं मत्स्यानां राजा कवचम आहरत 13  उत्सेधे यस्य पथ्मानि शतं सौगन्धिकानि च  सुवर्णपृष्ठं सूर्याभं सूर्यथत्ताभ्यहारयत 14  थृढम आयस गर्भं तु शवेतं वर्म शताक्षिमत  विराटस्य सुतॊ जयेष्ठॊ वीरः शङ्खॊ ऽभयहारयत 15  शतशश च तनुत्राणि यदा सवानि महारदाः  यॊत्स्यमानाभ्यनह्यन्त थेवरूपाः परहारिणः 16  सूपस्करेषु शुभ्रेषु महत्सु च महारदाः  पृदक काञ्चनसंनाहान रदेष्व अश्वान अयॊजयन 17  सूर्यचन्थ्र परतीकाशॊ रदे थिव्ये हिरण्मयः  महानुभावॊ मत्स्यस्य धवज उच्छिश्रिये तथा 18  अदान्यान विविधाकारान धवजान हेमविभूषितान  यदा सवं कषत्रियाः शूरा रदेषु समयॊजयन 19  अद मत्स्यॊ ऽबरवीथ राजा शतानीकं जघन्यजम  कङ्कबल्लव गॊपाला थाम गरन्दिश च वीर्यवान  युध्येयुर इति मे बुथ्धिर वर्तते नात्र संशयः 20  एतेषाम अपि थीयन्तां रदा धवजपताकिनः  कवचानि विचित्राणि थृढानि च मृथूनि च  परतिमुञ्चन्तु गॊत्रेषु थीयन्ताम आयुधानि च 21  वीराङ्गरूपाः पुरुषा नागराजकरॊपमाः  नेमे जातु न युध्येरन्न इति मे धीयते मतिः 22  एतच छरुत्वा तु नृपतेर वाक्यं तवरितमानसः  शतानीकस तु पार्देभ्यॊ रदान राजन समाथिशत  सहथेवाय राज्ञे च भीमाय नकुलाय च 23  तान परहृष्टास ततः सूता राजभक्तिपुरस्कृताः  निर्थिष्टान नरथेवेन रदाञ शीघ्रम अयॊजयन 24  कवचानि विचित्राणि थृढानि च मृथूनि च  विराटः पराथिशथ यानि तेषाम अक्लिष्टकर्मणाम  तान्य आमुच्य शरीरेषु थंशितास ते परंतपाः 25  तरस्विनश छिन्नरूपाः सर्वे युथ्धविशारथाः  विराटम अन्वयुः पश्चात सहिताः कुरुपुंगवाः  चत्वारॊ भरातरः शूराः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः 26  भीमाश च मत्तमातङ्गाः परभिन्नकरटा मुखाः  कषरन्त इव जीमूताः सुथन्ताः षष्टिहायनाः 27  सवारूढा युथ्धकुशलैः शिक्षितैर हस्तिसाथिभिः  राजानम अन्वयुः पश्चाच चलन्त इव पर्वताः 28  विशारथानां वश्यानां हृष्टानां चानुयायिनाम  अष्टौ रदसरःस्राणि थशनागशतानि च  पष्टिश चाश्वसहस्राणि मत्स्यानाम अभिनिर्ययुः 29  तथ अनीकं विराटस्य शुशुभे भरतर्शभ  संप्रयातं महाराज निनीषन्तं गवां पथम 30  तथ बलाग्र्यं विराटस्य संप्रस्दितम अशॊभत  थृढायुध जनाकीर्णं जगाश्वरदसंकुलम   | 



 |  1   [वै]  निर्याय नगराच छूरा वयूढानीकाः परहारिणः  तरिगर्तान अस्पृशन मत्स्याः सूर्ये परिणते सति 2  ते तरिगर्ताश च मत्स्याश च संरब्धा युथ्धथुर्मथाः  अन्यॊन्यम अभिगर्जन्तॊ गॊषु गृथ्धा महाबलाः 3  भीमाश च मत्तमातङ्गास तॊमराङ्कुशचॊथिताः  गरामणीयैः समारूढाः कुशलैर हस्तिसाथिभिः 4  तेषां समागमॊ घॊरस तुमुलॊ लॊमहर्षणः  थेवासुरसमॊ राजन्न आसीत सूर्येविलम्बति 5  उथतिष्ठथ रजॊ भौमं न परज्ञायत किं चन  पक्षिणश चापतन भूमौ सैन्येन रजसावृताः 6  इषुभिर वयतिसंयथ्भिर आथित्यॊ ऽनतरधीयत  खथ्यॊतैर इव संयुक्तम अन्तरिक्षं वयराजत 7  रुक्मपृष्ठानि चापानि वयतिषक्तानि धन्विनाम  पततां लॊकवीराणां सव्यथक्षिणम अस्यताम 8  रदा रदैः समाजग्मुः पाथातैश च पथातयः  साथिभिः साथिनश चैव गजैश चापि महागजाः 9  असिभिः पट्टिशैः परासैः शक्तिभिस तॊमरैर अपि  संरब्धाः समरे राजन निजघ्नुर इतरेतरम 10  निघ्नन्तः समरे ऽनयॊन्यं शूराः परिघबाहवः  न शेकुर अभिसंरब्धाः शूरान कर्तुं पराङ्मुखान 11  कॢप्तॊत्तरौष्ठं सुनसं कॢप्त केशम अलं कृतम  अथृश्यत शिरश छिन्नं रजॊध्वस्तं सकुण्डलम 12  अथृश्यंस तत्र गात्राणि शरैश छिन्नानि भागशः  शालस्कन्धनिकाशानि कषत्रियाणां महामृधे 13  नागभॊगनिकाशैश च बाहुभिश चन्थनॊक्षितैः  आकीर्णा वसुधा तत्र शिरॊ भिश च सकुण्डलैः 14  उपशाम्यथ रजॊ भौमं रुधिरेण परसर्पता  कश्मलं पराविशथ घॊरं निर्मर्याथम अवर्तत 15  शतानीकः शतं हत्वा विशालाक्षश चतुःशतम  परविष्टौ महतीं सेनां तरिगर्तानां महारदौ  आर्च्छेतां बहु संरब्धौ केशाकेशि नखानखि 16  लक्षयित्वा तरिगर्तानां तौ परविष्टौ रदव्रजम  जग्मतुः सूर्यथत्तश च मथिराश्वश च पृष्ठतः 17  विराटस तत्र संग्रामे हत्वा पञ्चशतान रदान  हयानां च शतान्य अत्र हत्वा पञ्च महारदान 18  चरन स विविधान मार्गान रदेषु रदयूदपः  तरिगर्तानां सुशर्माणम आर्च्छथ रुक्मरदं रणे 19  तौ वयावहरतां तत्र महात्मानौ महाबलौ  अन्यॊन्यम अभिगर्जन्तौ गॊष्ठे गॊवृषभाव इव 20  ततॊ रदाभ्यां रदिनौ वयतियाय समन्ततः  शरान वयसृजतां शीघ्रं तॊयधारा घनाव इव 21  अन्यॊन्यं चातिसंरब्धौ विचेरतुर अमर्षणौ  कृतास्त्रौ निशितैर बाणैर असि शक्तिगथा भृतौ 22  ततॊ राजा सुशर्माणं विव्याध थशभिः शरैः  पञ्चभिः पञ्चभिश चास्य विव्याध चतुरॊ हयान 23  तदैव मत्स्यराजानं सुशर्मा युथ्धथुर्मथः  पञ्चाशता शितैर बाणैर विव्याध परमास्त्र वित 24  ततः सैन्यं समावृत्य मत्स्यराजसुशर्मणॊः  नाभ्यजानंस तथान्यॊन्यं परथॊषे रजसावृते   | 



 |  1   [वै]  तमसाभिप्लुते लॊके रजसा चैव भारत  वयतिष्ठन वै मुहूर्तं तु वयूढानीकाः परहारिणः 2  ततॊ ऽनधकारं परणुथन्न उथतिष्ठत चन्थ्रमाः  कुर्वाणॊ विमलां रात्रिं नन्थयन कषत्रियान युधि 3  ततः परकाशम आसाथ्य पुनर युथ्धम अवर्तत  घॊररूपं ततस ते सम नावेक्षन्त परस्परम 4  ततः सुशर्मा तरैगर्तः सह भरात्रा यवीयसा  अभ्यथ्रवन मत्स्यराजं रदव्रातेन सर्वशः 5  ततॊ रदाभ्यां परस्कन्थ्य भरातरौ कषत्रिय रषभौ  गथापाणी सुसंरब्धौ समभ्यथ्रवतां हयान 6  तदैव तेषां तु बलानि तानि; करुथ्धान्य अदान्यॊन्यम अभिथ्रवन्ति  गथासिखड्गैश च परश्वधैश च; परासैश च तीक्ष्णाग्रसुपीतधारैः 7  बलं तु मत्स्यस्य बलेन राजा; सर्वं तरिगर्ताधिपतिः सुशर्मा  परमद्य जित्वा च परसह्य मत्स्यं; विराटम ओजस्विनम अभ्यधावत 8  तौ निहत्य पृदग धुर्याव उभौ च पार्ष्णिसारदी  विरदं मत्स्यराजानं जीवग्राहम अगृह्णताम 9  तम उन्मद्य सुशर्मा तु रुथतीं वधुकाम इव  सयन्थनं सवं समारॊप्य परययौ शीघ्रवाहनः 10  तस्मिन गृहीते विरदे विराटे बलवत्तरे  पराथ्रवन्त भयान मत्स्यास तरिगर्तैर अर्थिता भृशम 11  तेषु संत्रास्यमानेषु कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः  अभ्यभाषन महाबाहुं भीमसेनम अरिंथमम 12  मत्स्यराजः परामृष्टस तरिगर्तेन सुशर्मणा  तं मॊक्षय महाबाहॊ न गच्छेथ थविषतां वशम 13  उषिताः समः सुखं सर्वे सर्वकामैः सुपूजिताः  भीमसेन तवया कार्या तस्य वासस्य निष्कृतिः 14   [भीमस]  अहम एनं परित्रास्ये शासनात तव पार्दिव  पश्य मे सुमहत कर्म युध्यतः सह शत्रुभिः 15  सवबाहुबलम आश्रित्य तिष्ठ तवं भरातृभिः सह  एकान्तम आश्रितॊ राजन पश्य मे ऽथय पराक्रमम 16  सुस्कन्धॊ ऽयं महावृक्षॊ गथा रूप इव सदितः  एनम एव समारुज्य थरावयिष्यामि शात्रवान 17   [वै]  तं मत्तम इव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम  अब्रवीथ भरातरं वीरं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः 18  मा भीम साहसं कार्षीस तिष्ठत्व एष वनस्पतिः  मा तवा वृक्षेण कर्माणि कुर्वाणम अति मानुषम  जनाः समवबुध्येरन भीमॊ ऽयम इति भारत 19  अन्यथ एवायुधं किं चित परतिपथ्यस्व मानुषम  चापं वा यथि वा शक्तिं निस्त्रिंशं वा परश्वधम 20  यथ एव मानुषं भीम भवेथ अन्यैर अलक्षितम  तथ एवायुधम आथाय मॊक्षयाशु महीपतिम 21  यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महाबलौ  वयूहतः समरे तात मत्स्यराजं परीप्सतः 22  ततः समस्तास ते सर्वे तुरगान अभ्यचॊथयन  थिव्यम अस्त्रं विकुर्वाणास तरिगर्तान परत्यमर्षणाः 23  तान निवृत्तरदान थृष्ट्वा पाण्डवान सा महाचमूः  वैराटी परमक्रुथ्धा युयुधे परमाथ्भुतम 24  सहस्रं नयवधीत तत्र कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः  भीमः सप्तशतान यॊधान परलॊकम अथर्शयत  नकुलश चापि सप्तैव शतानि पराहिणॊच छरैः 25  शतानि तरीणि शूराणां सहथेवः परतापवान  युधिष्ठिर समाथिष्टॊ निजघ्ने पुरुषर्षभः  भित्त्वा तां महतींसेनां तरिगर्तानां नरर्षभ 26  ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा तवरमाणॊ महारदः  अभिथ्रुत्य सुषर्माणं शरैर अभ्यतुथथ भृशम 27  सुशर्मापि सुसंक्रुथ्धस तवरमाणॊ युधिष्ठिरम  अविध्यन नवभिर बाणैश चतुर्भिश चतुरॊ हयान 28  ततॊ राजन्न आशु कारी कुन्तीपुत्रॊ वृकॊथरः  समासाथ्य सुशर्माणम अश्वान अस्य वयपॊदयत 29  पृष्ठगॊपौ च तस्याद हत्वा परमसायकैः  अदास्य सारदिं करुथ्धॊ रदॊपस्दाथ अपाहरत 30  चक्ररक्षश च शूरश च शॊणाश्वॊ नाम विश्रुतः  स भयाथ थवैरदं थृष्ट्वा तरैगर्तं पराजहत तथा 31  ततॊ विराटः परस्कन्थ्य रदाथ अद सुशर्मणः  गथाम अस्य परामृश्य तम एवाजघ्निवान बली  स चचार गथापाणिर वृथ्धॊ ऽपि तरुणॊ यदा 32  भीमस तु भीमसंकाशॊ रदात परस्कन्थ्य कुण्डली  तरिगर्तराजम आथत्त सिंहक्शुथ्र मृगं यदा 33  तस्मिन गृहीते विरदे तरिगर्तानां महारदे  अभज्यत बलं सर्वं तरैगर्तं तथ्भयातुरम 34  निवर्त्य गास ततः सर्वाः पाण्डुपुत्रा महाबलाः  अवजित्य सुशर्माणं धनं चाथाय सर्वशः 35  सवबाहुबलसंपन्ना हरीनिषेधा यतव्रताः  संग्रामशिरसॊ मध्ये तां रात्रिं सुखिनॊ ऽवसन 36  ततॊ विराटः कौन्तेयान अति मानुषविक्रमान  अर्चयाम आस वित्तेन मानेन च महारदान 37   [विराट]  यदैव मम रत्नानि युष्माकं तानि वै तदा  कार्यं कुरुत तैः सर्वे यदाकामं यदासुखम 38  थथान्य अलं कृताः कन्या वसूनि विविधानि च  मनसश चाप्य अभिप्रेतं यथ वः शत्रुनिबर्हणाः 39  युष्माकं विक्रमाथ अथ्य मुक्तॊ ऽहं सवस्तिमान इह  तस्माथ भवन्तॊ मत्स्यानाम ईश्वराः सर्व एव हि 40   [वै]  तदाभिवाथिनं मत्स्यं कौरवेयाः पृदक पृदक  ऊचुः पराञ्जलयः सर्वे युधिष्ठिरपुरॊगमाः 41  परतिनन्थाम ते वाक्यं सर्वं चैव विशां पते  एतेनैव परतीताः समॊ यत तवं मुक्तॊ ऽथय शत्रुभिः 42  अदाब्रवीत परीतमना मत्स्यराजॊ युधिष्ठिरम  पुनर एव महाबाहुर विराटॊ राजसत्तमः  एहि तवाम अभिषेक्ष्यामि मत्स्यराजॊ ऽसतु नॊ भवान 43  मनसश चाप्य अभिप्रेतं यत ते शत्रुनिबर्हण  तत ते ऽहं संप्रथास्यामि सर्वम अर्हति नॊ भवान 44  रत्नानि गाः सुवर्णं च मणिमुक्तम अदापि वा  वैयाघ्रपथ्य विप्रेन्थ्र सर्वदैव नमॊ ऽसतु ते 45  तवत्कृते हय अथ्य पश्यामि राज्यम आत्मानम एव च  यतश च जातः संरम्भः स च शत्रुर वशंगतः 46  ततॊ युधिष्ठिरॊ मत्स्यं पुनर एवाभ्यभाषत  परतिनन्थामि ते वाक्यं मनॊ जञं मत्स्यभाषसे 47  आनृशंस्य परॊ नित्यं सुसुखः सततं भव  गच्छन्तु थूतास तवरितं नगरं तव पार्दिव  सुहृथां परियम आख्यातुं घॊषयन्तु च ते जयम 48  ततस तथ वचनान मत्स्यॊ थूतान राजा समाथिशत  आचक्षध्वं पुरं गत्वा संग्रामे विजयं मम 49  कुमाराः समलं कृत्यपर्यागच्छन्तु मे पुरात  वाथित्राणि च सर्वाणि गणिकाश च सवलं कृताः 50  ते गत्वा केवलां रात्रिम अद सूर्यॊथयं परति  विराटस्य पुराभ्याशे थूता जयम अघॊषयन   | 



 |  1   [वै]  याते तरिगर्तं मत्स्ये तु पशूंस तान सवान परीप्सति  थुर्यॊधनः सहामात्यॊ विराटम उपयाथ अद 2  भीष्मॊ थरॊणश च कर्णश च कृपश च परमास्त्र वित  थरौणिश च सौबलश चैव तदा थुःक्शासनः परभुः 3  विविंशतिर विकर्णश च चित्रसेनश च वीर्यवान  थुर्मुखॊ थुःसहश चैव ये चैवान्ये मरा रदाः 4  एते मत्स्यान उपागम्य विराटस्य महीपतेः  घॊषान विथ्राव्य तरसा गॊधनं जह्रुर ओजसा 5  षष्टिं गवां सहस्राणि कुरवः कालयन्ति ते  महता रदवंशेन परिवार्य समन्ततः 6  गॊपालानां तु घॊषेषु हन्यतां तर महारदैः  आरावः सुमहान आसीत संप्रहारे भयंकरे 7  गवाध्यक्षस तु संत्रस्तॊ रदम आस्दाय स तवरः  जगाम नगरायैव परिक्रॊशंस तथार्तवत 8  स परविश्य पुरं राज्ञॊ नृप वेश्माभ्ययात ततः  अवतीर्य रदात तूर्णम आख्यातुं परविवेश ह 9  थृष्ट्वा भूमिंजयं नाम पुत्रं मत्स्यस्य मानिनम  तस्मै तत सर्वम आचष्ट राष्ट्रस्य पशुकर्षणम 10  षष्टिं गवां सहस्राणि कुरवः कालयन्ति ते  तथ विजेतुं समुत्तिष्ठ गॊधनं राष्ट्रवर्धनम 11  राजपुत्र हितप्रेप्सुः कषिप्रं निर्याहि वै सवयम  तवां हि मत्स्यॊ महीपालः शून्यपालम इहाकरॊत 12  तवया परिषथॊ मध्ये शलाघते स नराधिपः  पुत्रॊ ममानुरूपश च शूरश चेति कुलॊथ्वहः 13  इष्वस्त्रे निपुणॊ यॊधः सथा वीरश च मे सुतः  तस्य तत सत्यम एवास्तु मनुष्येन्थ्रस्य भाषितम 14  आवर्तय कुरूञ जित्वा पशून पशुमतां वर  निर्थहैषाम अनीकानि भीमेन शरतेजसा 15  धनुश्च्युतै रुक्मपुङ्खैः शरैः संनतपर्वभिः  थविषतां भिन्ध्य अनीकानि गजानाम इव यूदपः 16  पाशॊपधानां जयातन्त्रीं चापथण्डां महास्वनाम  शरवर्णां धनुर वीणां शत्रुमध्ये परवाथय 17  शवेता रजतसंकाशा रदे युज्यन्तु ते हयाः  धवजं च सिंहं सौवर्णम उच्छ्रयन्तु तवाभिभॊः 18  रुक्मपङ्खाः परसन्नाग्रा मुक्ता हस्तवता तवया  छाथयन्तु शराः सूर्यं राज्ञाम आयुर निरॊधिनः 19  रणे जित्वा कुरून सर्वान वर्ज पाणिर इवासुरान  यशॊ महथ अवाप्य तवं परविशेथं पुरं पुनः 20  तवं हि राष्ट्रस्य परमा गतिर मत्स्यपतेः सुतः  गतिमन्तॊ भवन्त्व अथ्य सर्वे विषयवासिनः 21  सत्रीमध्य उक्तस तेनासौ तथ वाक्यम अभयंकरम  अन्तःपुरे शलाघमान इथं वचनम अब्रवीत   | 



 |  1   [उत्तर]  अथ्याहम अनुगच्छेयं थृढधन्वा गवां पथम  यथि मे सारदिः कश चिथ भवेथ अश्वेषु कॊविथः 2  तम एव नाधिगच्छामि यॊ मे यन्ता भवेन नरः  पश्यध्वं सारधिं कषिप्रं मम युक्तं परयास्यतः 3  अष्टाविंशति रात्रं वा मासं वा नूनम अन्ततः  यत तथ आसी महथ युथ्धं तत्र मे सारदिर हतः 4  स लभेयं यथि तव अन्यं हर यानविथं नरम  तवरावान अथ्य यात्वाहं समुच्छ्रितमहाध्वजम 5  विगाह्य तत्परानीकं गजवाजिर अदाकुलम  शस्त्रप्रताप निर्वीर्यान कुरूञ जित्वानये पशून 6  थुर्यॊधनं शांतनवं कर्णं वैकर्तनं कृपम  थरॊणं च सह पुत्रेण महेष्वासान समागतान 7  वित्रासयित्वा संग्रामे थानवान इव वज्रभृत  अनेनैव मुहूर्तेन पुनः परत्यानये पशून 8  शून्यम आसाथ्य कुरवः परयान्त्य आथाय गॊधनम  किं नु शक्यं मया कर्तुं यथ अहं तत्र नाभवम 9  पश्येयुर अथ्य मे वीर्यं कुरवस ते समागताः  किं नु पार्दॊ ऽरजुनः साक्षाथ अयम अस्मान परबाधते 10   [वै]  तस्य तथ वचनं सत्रीषु भाषतः सम पुनः पुनः  नामर्षयत पाञ्चाली बीभत्सॊः परिकीर्तनम 11  अदैनम उपसंगम्य सत्रीमध्यात सा तपस्विनी  वरीडमानेव शनकैर इथं वचनम अब्रवीत 12  यॊ ऽसौ बृहथ वारणाभॊ युवा सुप्रिय थर्शनः  बृहन्नडेति विख्यातः पार्दस्यासीत स सारदिः 13  धनुष्य अनवरश चासीत तस्य शिष्यॊ महात्मनः  थृष्टपूर्वॊ मया वीर चरन्त्या पाण्डवान परति 14  यथा तत पावकॊ थावम अथहत खाण्डवं महत  अर्जुनस्य तथानेन संगृहीता हयॊत्तमाः 15  तेन सारदिना पार्दः सर्वभूतानि सर्वशः  अजयत खाण्डव परस्दे न हि यन्तास्ति ताथृशः 16  येयं कुमारी सुश्रॊणी भगिनी ते यवीयसी  अस्याः स वचनं वीरकरिष्यति न संशयः 17  यथि वै सारदिः स सयात कुरून सर्वान असंशयम  जित्वा गाश च समाथाय धरुवम आगमनं भवेत 18  एवम उक्तः स सैरन्ध्या भगिनीं परत्यभाषत  गच्छ तवम अनवथ्याङ्गि ताम आनय बृहन्नडाम 19  सा भरात्रा परेषिता शीघ्रम अगच्छन नर्तना गृहम  यत्रास्ते स महाबाहुश छन्नः सत्रेण पाण्डवः   |  


 |  1   [वै]  स तां थृष्ट्वा विशालाक्षीं राजपुत्रीं सखीं सखा  परहसन्न अब्रवीथ राजन कुत्रागमनम इत्य उत 2  तम अब्रवीथ राजपुत्री समुपेत्य नरर्षभम  परणयं भावयन्ती सम सखीमध्य इथं वचः 3  गावॊ राष्ट्रस्य कुरुभिः काल्यन्ते नॊ बृहन्नडे  तान विजेतुं मम भराता परयास्यति धनुर्धरः 4  नचिरं च हतस तस्य संग्रामे रदसारदिः  तेन नास्ति समः सूतॊ यॊ ऽसय सारद्यम आचरेत 5  तस्मै परयतमानाय सारद्यर्दं बृहन्नडे  आचचक्षे हयज्ञाने सैरन्ध्री कौशलं तव 6  सा सारद्यं मम भरातुः कुरु साधु बृहन्नडे  पुरा थूरतरं गावॊ हरियन्ते कुरुभिर हि नः 7  अदैतथ वचनं मे ऽथय नियुक्ता न करिष्यसि  परणयाथ उच्यमाना तवं परित्यक्ष्यामि जीवितम 8  एवम उक्तस तु सुश्रॊण्या तया सख्या परंतपः  जगाम राजपुत्रस्य सकाशम अमितौजसः 9  तं सा वरजन्तं तवरितं परभिन्नम इव कुञ्जरम  अन्वगच्छथ विशालाक्षी शिशुर गजवधूर इव 10  थूराथ एव तु तं परेक्ष्य राजपुत्राभ्यभाषत  तवया सारदिना पार्दः खाण्डवे ऽगनिम अतर्पयत 11  पृदिवीम अजयत कृत्स्नां कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः  सैरन्ध्री तवां समाचष्ट सा हि जानाति पाण्डवान 12  संयच्छ मामकान अश्वांस तदैव तवं बृहन्नडा  कुरुभिर यॊत्स्यमानस्य गॊधनानि परीप्सतः 13  अर्जुनस्य किलासीस तवं सारदिर थयितः पुरा  तवयाजयत सहायेन पृदिवीं पाण्डवर्षभः 14  एवम उक्ता परत्युवाच राजपुत्रं बृहन्नडा  का शक्तिर मम सारद्यं कर्तुं संग्राममूर्धनि 15  गीतं वा यथि वा नृत्तं वाथित्रं वा पृदग्विधम  तत करिष्यामि भथ्रं ते सारद्यं तु कुतॊ मयि 16   [उत्तर]  बृहन्नडे गायनॊ वा नर्तनॊ वा पुनर भव  कषिप्रं मे रदम आस्दाय निगृह्णीष्व हयॊत्तमान 17   [वै]  स तत्र नर्म संयुक्तम अकरॊत पाण्डवॊ बहु  उत्तरायाः परमुखतः सर्वं जानन्न अरिंथम 18  ऊर्ध्वम उत्क्षिप्य कवचं शरीरे परत्यमुञ्चत  कुमार्यस तत्र तं थृष्ट्वा पराहसन पृदुलॊचनाः 19  स तु थृष्ट्वा विमुह्यन्तं सवयम एवॊत्तरस ततः  कवचेन महार्हेण समनह्यथ बृहन्नडाम 20  स बिभ्रत कवचं चाग्र्यं सवयम अप्य अंशुमत परभम  धवजं च सिंहम उच्छ्रित्य सारद्ये समकल्पयत 21  धनूंषि च महार्हाणि बाणांश च रुचिरान बहून  आथाय परययौ वीरः स बृहन्नड सारदिः 22  अदॊत्तरा च कन्याश च सख्यस ताम अब्रुवंस तथा  बृहन्नडे आनयेदा वासांसि रुचिराणि नः 23  पाञ्चालि कार्यं सूक्ष्माणि चित्राणि विविधानि च  विजित्य संग्रामगतान भीष्मथ्रॊणमुखान कुरून 24  अद ता बरुवतीः कन्याः सहिताः पाण्डुनन्थनः  परत्युवाच हसन पार्दॊ मेघथुन्थुभि निःस्वनः 25  यथ्य उत्तरॊ ऽयं संग्रामे विजेष्यति महारदान  अदाहरिष्ये वासांसि थिव्यानि रुचिराणि च 26  एवम उक्त्वा तु बीभत्सुस ततः पराचॊथयथ धयान  कुरून अभिमुखाञ शूरॊ नाना धवजपताकिनः   |  



 |  1   [वै]  स राजधान्या निर्याय वैराटिः पृदिवीं जयः  परयाहीत्य अब्रवीत स&#