1 [virat%a] kimartham% pa#n%d%avashres%t%ha bha#rya#m% duhitaram% mama pratigrahi#tum% nema#m% tvam% maya# datta#m ihecchasi 2 [arj] antah%pure 'ham us%itah% sada# pashyan suta#m% tava rahasyam% ca praka#sham% ca vishvasta# pitr%van mayi 3 priyo bahumatash ca#ham% nartako gi#takovidah% a#ca#ryavac ca ma#m% nityam% manyate duhita# tava 4 vahah% sthaya# taya# ra#jan saha sam%vatsaros%itah% ati shan*ka# bhavet stha#ne tava lokasya ca#bhibho 5 tasma#n nimantraye tva#ham% duhituh% pr%thivi#pate shuddho jitendriyo da#ntas tasya#h% shuddhih% kr%ta# maya# 6 snus%a#ya# duhitur va#pi putre ca#tmani va# punah% atra shan*ka#m% na pashya#mi ten ashuddhir bhavis%yati 7 abhis%an*ga#d aham% bhi#to mithya#ca#ra#t param%tapa snus%a#rtham uttara#m% ra#jan pratigr%hn%a#mi te suta#m 8 svasri#yo va#sudevasya sa#ks%a#d deva shishur yatha# dayitash cakrahastasya ba#la eva#stra kovidah% 9 abhimanyur maha#ba#huh% putro mama visha#m% patau ja#ma#ta# tava yukto vai bharta# ca duhitus tava 10 [vira#t%a] upapannam% kurushres%t%he kunti#putre dhanam%jaye ya evam% dharmanityash ca ja#tajn~a#nash ca pa#n%d%avah% 11 yatkr%tyam% manyase pa#rtha kriyata#m% tadanantaram sarve ka#ma#h% samr%ddha# me sam%bandhi# yasya me 'rjunah% 12 [vai] evam% bruvati ra#jendre kunti#putro yudhis%t%hirah% anvaja#na#t sa sam%yogam% samaye matsyapa#rthayoh% 13 tato mitres%u sarves%u va#sudeve ca bha#rata pres%aya#m a#sa kaunteyo vira#t%ash ca mahi#patih% 14 tatas trayodashe vars%e nivr%tte pan~ca pa#n%d%ava#h% upaplavye vira#t%asya samapadyanta sarvashah% 15 tasmin vasam%sh ca bi#bhatsur a#nina#ya jana#rdanam a#nartebhyo 'pi da#sha#rha#n abhimanyum% ca pa#n%d%avah% 16 ka#shira#jash ca shaibyash ca pri#yama#n%au yudhis%t%hire aks%auhin%i#bhya#m% sahita#v a#gatau pr%thivi#pate 17 aks%auhin%ya# ca tejasvi# yajn~aseno maha#balah% draupadya#sh ca suta# vi#ra#h% shikhan%d%i# ca#para#jitah% 18 dhr%s%t%adyumnash ca durdhars%ah% sava shastrabhr%ta#m% varah% samasta#ks%auhin%i# pa#la# yajva#no bhu#ridaks%in%a#h% sarve shastra#strasam%panna#h% sarve shu#ra#s tanutyajah% 19 ta#n a#gata#n abhipreks%ya matsyo dharmabhr%ta#m% varah% pri#to 'bhavad duhitaram% dattva# ta#m abhimanyave 20 tatah% prayupaya#tes%u pa#rthives%u tatas tatah% tatra#gamad va#sudeva vanama#li# hala#yudhah% kr%tavarma# ca ha#rdikyo yuyudha#nash ca sa#tyakih% 21 ana#dhr%s%t%is tatha#kru#rah% sa#mbo nishat%ha eva ca abhimanyum upa#da#ya saha ma#tra# param%tapa#h% 22 indrasena#dayash caiva rathais taih% susama#hitaih% a#yayuh% sahita#h% sarve parisam%vatsaros%ita#h% 23 dashana#gasahasra#n%i haya#na#m% ca shata#yutam ratha#na#m arbudam% pu#rn%am% nikharvam% ca pada#tina#m 24 vr%s%n%yandhaka#sh ca bahavo bhoja#sh ca paramaujasah% anvyayur vr%s%n%isha#rdu#lam% va#sudevam% maha#dyutim 25 pa#ribarham% dadau kr%s%n%ah% pa#n%d%ava#na#m% maha#tmana#m striyo ratna#ni va#sa#m%si pr%thakpr%thag anekashah% tato viva#ho vidhivad vavr%te matsyapa#rthayoh% 26 tatah% shan*kha#sh ca bheryash ca gomukha#d%ambara#s tatha# pa#rthaih% sam%yujyama#nasya nedur matsyasya veshmani 27 ucca#vaca#n mr%ga#n~ jaghnur medhya#m%sh ca shatashah% pashu#n sura# maireya pa#na#ni prabhu#ta#ny abhyaha#rayan 28 ga#yana#khya#na shi#la#sh ca nat%a# vaita#lika#s tatha# stuvantas ta#n upa#tis%t%han su#ta#sh ca saha ma#gadhaih% 29 sudes%n%a#m% ca puraskr%tya matsya#na#m% ca varastriyah% a#jagmush ca#rusarva#n*gyah% sumr%s%t%aman%ikun%d%ala#h% 30 varn%opapanna#s ta# na#ryo ru#pavatyah% svalam% kr%ta#h% sarva#sh ca#bhyabhavat kr%s%n%a# ru#pen%a yashasa# shriya# 31 pariva#ryottara#m% ta#s tu ra#japutri#m alam% kr%ta#m suta#m iva mahendrasya puraskr%tyopatasthire 32 ta#m% pratyagr%hn%a#t kaunteyah% sutasya#rthe dhanam%jayah% saubhadrasya#navadya#n*gi#m% vira#t%a tanaya#m% tada# 33 tatra#tis%t%han maha#ra#jo ru#pam indrasya dha#rayan snus%a#m% ta#m% pratijagra#ha kunti#putro yudhis%t%hirah% 34 pratigr%hya ca ta#m% pa#rthah% puraskr%tya jana#rdanam viva#ham% ka#raya#m a#sa saubhadrasya maha#tmanah% 35 tasmai sapta sahasra#n%i haya#na#m% va#taram%hasa#m dve ca na#gashate mukhye pra#da#d bahudhanam% tada# 36 kr%te viva#he tu tada# dharmaputro yudhis%t%hirah% bra#hman%ebhyo dadau vittam% yad upa#harad acyutah% 37 gosahasra#n%i ratna#ni vastra#n%i vividha#ni ca bhu#s%an%a#ni ca mukhya#ni ya#na#ni shayana#ni ca 38 tan mahotsava sam%ka#sham% hr%s%t%apus%t%a jana#vr%tam nagaram% matsyara#jasya shushubhe bharatars%abha | 1 [j] katham% vira#t%anagare mama pu#rvapita#maha#h% ajn~a#tava#sam us%ita# duryodhana bhaya#rdita#h% 2 tatha# tu sa vara#m*l labdhva# dharma#dharmabhr%ta#m% varah% gatva#shramam% bra#hman%ebhya a#cakhyau sarvam eva tat 3 kathayitva# tu tat sarvam% bra#hman%ebhyo yudhis%t%hirah% aran%i# sahitam% tasmai bra#hman%a#ya nyavedayat 4 tato yudhis%t%hiro ra#ja# dharmaputro maha#mana#h% sam%nivartya#nuja#n sarva#n iti hova#ca bha#rata 5 dva#dashema#ni vars%a#n%i ra#s%t%ra#d vipros%ita# vayam trayodasho 'yam% sam%pra#ptah% kr%cchrah% paramadurvasah% 6 sa sa#dhu kaunteya ito va#sam arjuna rocaya yatrema# vasati#h% sarva# vasema#vidita#h% paraih% 7 tasyaiva varada#nena dharmasya manuja#dhipa ajn~a#ta# vicaris%ya#mo nara#n%a# bharatars%abha 8 kim% tu va#sa#ya ra#s%t%ra#n%i ki#rtayis%ya#mi ka#ni cit raman%i#ya#ni gupta#ni tes%a#m% kim% cit sma rocaya 9 santi ramya# janapada# bahv anna#h% paritah% kuru#n pa#n~ca#la#sh cedimatsya#sh ca shu#rasena#h% pat%accara#h% dasha#rn%a# nava ra#s%t%ram% ca malla#h% sha#lva yugam%dhara#h% 10 etes%a#m% katamo ra#jan niva#sas tava rocate vatsya#mo yatra ra#jendra sam%vatsaram imam% vayam 11 evam etan maha#ba#ho yatha# sa bhagava#n prabhuh% abravi#t sarvabhu#teshas tat tatha# na tad anyatha# 12 avashyam% tv eva va#sa#rtham% raman%i#yam% shivam% sukham sam%mantrya sahitaih% sarvair dras%t%avyam akutobhayam 13 matsyo vira#t%o balava#n abhiraks%et sa pa#n%d%ava#n dharmashi#lo vada#nyash ca vr%ddhash ca sumaha#dhanah% 14 vira#t%anagare ta#ta sam%vatsaram imam% vayam kurvantas tasya karma#n%i viharis%ya#ma bha#rata 15 ya#ni ya#ni ca karma#n%i tasya shaks%ya#mahe vayam kartum% yo yat sa tat karma bravi#tu kurunandana#h% 16 naradeva katham% karma ra#s%t%re tasya karis%yasi vira#t%a nr%pateh% sa#dho ram%syase kena karman%a# 17 mr%dur vada#nyo hri#ma#m%sh ca dha#rmikah% satyavikramah% ra#jam%s tvam a#pada# klis%t%ah% kim% karis%yasi pa#n%d%ava 18 na duh%kham ucitam% kim% cid ra#jan veda yatha# janah% sa ima#m a#padam% pra#pya katham% ghora#m% taris%yasi 19 shr%n%udhvam% yat karis%ya#mi karma vai kurunandana#h% vira#t%am anusam%pra#pya ra#ja#nam% purus%ars%abham 20 sabha#sta#ro bhavis%ya#mi tasya ra#jn~o maha#tmanah% kan*ko na#ma dvijo bhu#tva# mata#ks%ah% priya devita# 21 vaid%u#rya#n ka#n~cana#n da#nta#n phalair jyoti# rasaih% saha kr%s%n%a#ks%a#m*l lohita#ks%a#m%sh ca nirvartsya#mi manorama#n 22 a#sam% yudhis%t%hirasya#ham% pura# pra#n%asamah% sakha# iti vaks%ya#mi ra#ja#nam% yadi ma#m anuyoks%yate 23 ity etad vo maya#khya#tam% viharis%ya#my aham% yatha# vr%kodara vira#t%e tvam% ram%syase kena karman%a# | 1 [bhm] paurogavo bruva#n%o 'ham% ballavo na#ma na#matah% upastha#sya#mi ra#ja#nam% vira#t%am iti me matih% 2 su#pa#nasya karis%ya#mi kushalo 'smi maha#nase kr%tapu#rva#n%i yair asya vyan~jana#ni sushiks%itaih% ta#n apy abhibhavis%ya#mi pri#tim% sam%janayann aham 3 a#haris%ya#mi da#ru#n%a#m% nicaya#n mahato 'pi ca tat preks%ya vipulam% karma ra#ja# pri#to bhavis%yati 4 dvipa# va# balino ra#jan vr%s%abha# va# maha#bala#h% vinigra#hya# yadi maya# nigrahi#s%ya#mi ta#n api 5 ye ca ke cin niyotsyanti sama#jes%u niyodhaka#h% ta#n aham% nihanis%ya#mi pri#tim% tasya vivardhayan 6 na tv eta#n yudhyama#na#m% vai hanis%ya#mi katham% cana tathaita#n pa#tayis%ya#mi yatha# ya#syanti na ks%ayam 7 a#ra#liko govikarta# su#pakarta# niyodhakah% a#sam% yudhis%t%hirasya#ham iti vaks%ya#mi pr%cchatah% 8 a#tma#nam a#tmana# raks%am%sh caris%ya#mi visha#m% pate ity etat pratija#na#mi viharis%ya#my aham% yatha# 9 yam agnir bra#hman%o bhu#tva# sama#gacchan nr%n%a#m% varam didhaks%uh% kha#n%d%avam% da#vam% da#sha#rha sahitam% pura# 10 maha#balam% maha#ba#hum ajitam% kurunandanam so 'yam% kim% karma kaunteyah% karis%yati dhanam%jayah% 11 yo 'yam a#sa#dya tam% ta#vam% tarpaya#m a#sa pa#vakam vijityaika rathenendram% hatva# pannagaraks%asa#n shres%t%hah% pratiyudha#m% na#ma so 'rjunah% kim% karis%yati 12 su#ryah% prapatata#m% shres%t%ho dvipada#m% bra#hman%o varah% a#shi#vis%ash ca sarpa#n%a#m agnis tejasvina#m% varah% 13 a#yudha#na#m% varo varjah% kakudmi# ca gava#m% varah% hrada#na#m udadhih% shres%t%hah% parjanyo vars%ata#m% varah% 14 dhr%tara#s%t%rash ca na#ga#na#m% hastis%v aira#vato varah% putrah% priya#n%a#m adhiko bha#rya# ca suhr%da#m% vara# 15 yathaita#ni vishis%t%a#ni ja#tya#m% ja#tya#m% vr%kodara evam% yuva# gud%a#keshah% shres%t%hah% sarvadhanurmata#m 16 so 'yam indra#d anavaro va#sudeva#c ca bha#rata ga#n%d%i#vadhanva# shveta#shvo bi#bhatsuh% kim% karis%yati 17 us%itva# pan~cavars%a#n%i sahasra#ks%asya veshmani divya#ny astra#n%y ava#pta#ni devaru#pen%a bha#svata# 18 yam% manye dva#dasham% rudram a#ditya#na#m% trayodasham yasya ba#hu# samau di#rghau jya# gha#takat%hina tvacau daks%in%e caiva savye ca gava#m iva vahah% kr%tah% 19 himava#n iva shaila#na#m% samudrah% sarita#m iva tridasha#na#m% yatha# shakro vasu#na#m iva havyava#h% 20 mr%ga#n%a#m iva sha#rdu#lo garud%ah% patata#m iva varah% sam%nahyama#na#na#m arjunah% kim% karis%yati 21 pratijn~a#m% s%an%d%hako 'smi#ti karis%ya#mi mahi#pate jya# gha#tau hi maha#ntau me sam%vartum% nr%pa dus%karau 22 karn%ayoh% pratimucya#ham% kun%d%ale jvalanopame ven%i# kr%tashiro ra#jan na#mna# caiva br%hannad%a# 23 pat%hann a#khya#yika#m% na#ma stri#bha#vena punah% punah% ramayis%ye mahi#pa#lam anya#m%sh ca#ntah%pure jana#n 24 gi#tam% nr%ttam% vicitram% ca va#ditram% vividham% tatha# shiks%ayis%ya#my aham% ra#jan vira#t%a bhavane striyah% 25 praja#na#m% samuda#ca#ram% bahu karmakr%tam% vadan cha#dayis%ya#mi kaunteya ma#yaya#tma#nam a#tmana# 26 yudhis%t%hirasya gehe 'smi draupadya#h% parica#rika# us%ita#smi#ti vaks%ya#mi pr%s%t%o ra#jn~a# ca bha#rata 27 etena vidhina# channah% kr%takena yatha# nalah% viharis%ya#mi ra#jendra vira#t%a bhavane sukham | 1 [vai] kim% tvam% nakula kurva#n%as tatra ta#ta caris%yasi sukuma#rash ca shu#rash ca darshani#yah% sukhocitah% 2 ashvabandho bhavis%ya#mi vira#t%a nr%pater aham granthiko na#ma na#mna#ham% karmaitat supriyam% mama 3 kushalo 'smy ashvashiks%a#ya#m% tathaiva#shvacikitsite priya#sh ca satatam% me 'shva#h% kurura#ja yatha# tava 4 ye ma#m a#mantrayis%yanti vira#t%anagare jana#h% tebhya evam% pravaks%ya#mi viharis%ya#my aham% yatha# 5 sahadeva katham% tasya sami#pe viharis%yasi kim% va# tvam% ta#ta kurva#n%ah% pracchanno vicaris%yasi 6 gosam%khya#ta# bhavis%ya#mi vira#t%asya mahi#pateh% pratis%eddha# ca dogdha# ca sam%khya#ne kushalo gava#m 7 tantipa#la iti khya#to na#mna# viditam astu te nipun%am% ca caris%ya#mi vyetu te ma#naso jvarah% 8 aham% hi bhavata# gos%u satatam% prakr%tah% pura# tatra me kaushalam% karma avabuddham% visha#m% pate 9 laks%an%am% caritam% ca#pi gava#m% yac ca#pi man*galam tat sarvam% me suviditam anyac ca#pi mahi#pate 10 vr%s%abha#n api ja#na#mi ra#jan pu#jita laks%an%a#n yes%a#m% mu#tram upa#ghra#ya api vandhya# prasu#yate 11 so 'ham evam% caris%ya#mi pri#tir atra hi me sada# na ca ma#m% vetsyati paras tat te rocatu pa#rthiva 12 iyam% tu nah% priya# bha#rya# pra#n%ebhyo 'pi gari#yasi# ma#teva paripa#lya# ca pu#jya# jyes%t%heva ca svasa# 13 kena sma karman%a# kr%s%n%a# draupadi# vicaris%yati na hi kim% cid vija#na#ti karma kartum% yatha# striyah% 14 sukuma#ri# ca ba#la# ca ra#japutri# yashasvini# pativrata# maha#bha#ga# katham% nu vicaris%yati 15 ma#lyagandha#n alam%ka#ra#n vastra#n%i vividha#ni ca eta#ny eva#bhija#na#ti yato ja#ta# hi bha#mini# 16 sairandhryo 'raks%ita# loke bhujis%ya#h% santi bha#rata naivam anya#h% striyo ya#nti iti lokasya nishcayah% 17 sa#ham% bruva#n%a# sairandhri# kushala# keshakarman%i a#tmagupta# caris%ya#mi yan ma#m% tvam anupr%cchasi 18 sudes%n%a#m% pratyupastha#sye ra#jabha#rya#m% yashasvini#m sa# raks%is%yati ma#m% pra#pta#m% ma# te bhu#d duh%kham i#dr%sham 19 [y] kalya#n%am% bha#s%ase kr%s%n%e kule ja#ta# yatha# vadet na pa#pam abhija#na#si sa#dhu sa#dhvi# vrate sthita# | 1 [y] karma#n%y ukta#ni yus%ma#bhir ya#ni ta#ni karis%yatha mama ca#pi yatha#buddhirucita#ni vinishcaya#t 2 purohito 'yam asma#kam agnihotra#n%i raks%atu su#dapaurogavaih% sa#rdham% drupadasya niveshane 3 indrasena mukha#sh ceme ratha#n a#da#ya kevala#n ya#ntu dva#ravati#m% shi#ghram iti me vartate matih% 4 ima#sh ca na#ryo draupadya#h% sarvashah% parica#rika#h% pa#n~ca#la#n eva gacchantu su#dapaurogavaih% saha 5 sarvair api ca vaktavyam% na prajn~a#yanta pa#n%d%ava#h% gata# hy asma#n apa#ki#rya sarve dvaitavana#d iti 6 vidite ca#pi vaktavyam% suhr%dbhir anura#gatah% ato 'ham api vaks%ya#mi hetuma#tram% nibodhata 7 hantema#m% ra#javasatim% ra#japutra# bravi#mi vah% yatha# ra#jakulam% pra#pya caran pres%yo na ris%yati 8 durvasam% tv eva kauravya# ja#nata# ra#javeshmani ama#nitaih% suma#na#rha# ajn~a#taih% parivatsaram 9 dis%t%a dva#ro labhed dva#ram% na ca ra#jasu vishvaset tad eva#sanam anvicched yatra na#bhis%ajet parah% 10 na#sya ya#nam% na paryan*kam% na pi#t%ham% na jagam% ratham a#rohet sam%mato 'smi#ti sa ra#javasatim% vaset 11 atha yatrainam a#si#nam% shan*keran dus%t%aca#rin%ah% na tatropavishej ja#tu sa ra#javasatim% vaset 12 na ca#nushis%yed ra#ja#nam apr%cchantam% kada# cana tu#s%n%i#m% tv enam upa#si#ta ka#le samabhipu#jayan 13 asu#yanti hi ra#ja#no jana#n anr%tava#dinah% tathaiva ca#vamanyante mantrin%am% va#dinam% mr%s%a# 14 nais%a#m% da#res%u kurvi#ta maitri#m% pra#jn~ah% katham% cana antah%pura cara# ye ca dves%t%i ya#nahita#sh ca ye 15 vidite ca#sya kurvi#ta karya#n%i sulaghu#ny api evam% vicarato ra#jn~o na ks%atir ja#yate kva cit 16 yatna#c copacared enam agnivad devavac ca ha anr%tenopaci#rn%o hi him%sya#d enam asam%shayam 17 yac ca bharta#nuyun~ji#ta tad eva#bhyanuvartayet prama#dam avaleha#m% ca kopam% ca parivarjayet 18 samarthana#su sarva#su hitam% ca priyam eva ca sam%varn%ayet tad eva#sya priya#d api hitam% vadet 19 anuku#lo bhavec ca#sya sarva#rthes%u katha#su ca apriyam% ca#hitam% yat sya#t tad asmai na#nuvarn%ayet 20 na#ham asya priyo 'smi#ti matva# seveta pan%d%itah% apramattash ca yattash ca hitam% kurya#t priyam% ca yat 21 na#sya#nis%t%a#ni seveta na#hitaih% saha sam%vaset svastha#na#n na vikampeta sa ra#javasatim% vaset 22 daks%in%am% va#tha va#mam% va# pa#rshvam a#si#ta pan%d%itah% raks%in%a#m% hy a#ttashastra#n%a#m% stha#nam% pashca#d vidhi#yate nityam% vipratis%iddham% tu purasta#d a#sanam% mahat 23 na ca sam%darshane kim% cit pravr%ddham api sam%japet api hy etad daridra#n%a#m% vyali#ka stha#nam uttamam 24 na mr%s%a#bhihitam% ra#jn~o manus%yes%u praka#shayet yam% ca#su#yanti ra#ja#nah% purus%am% na vadec ca tam 25 shu#ro 'smi#ti na dr%ptah% sya#d buddhima#n iti va# punah% priyam eva#caran ra#jn~ah% priyo bhavati bhogava#n 26 aishvaryam% pra#pya dus%pra#pam% priyam% pra#pya ca ra#jatah% apramatto bhaved ra#jn~ah% priyes%u ca hites%u ca 27 yasya kopo maha#ba#dhah% prasa#dash ca maha#phalah% kas tasya manasa#pi#cched anartham% pra#jn~asam%matah% 28 na caus%t%hau nirbhujej ja#tu na ca va#kyam% sama#ks%ipet sada# ks%utam% ca va#tam% ca s%t%hi#vanam% ca#carec chanaih% 29 ha#syavastus%u ca#py asya vartama#nes%u kes%u cit na#tiga#d%ham% prahr%s%yeta na ca#py unmattavad dhaset 30 na ca#tidhairyen%a cared guruta#m% hi vrajet tatha# smitam% tu mr%dupu#rven%a darshayeta prasa#dajam 31 la#bhe na hars%ayed yas tu na vyathed yo 'vama#nitah% asam%mu#d%hash ca yo nityam% sa ra#javasatim% vaset 32 ra#ja#nam% ra#japutram% va# sam%vartayati yah% sada# ama#tyah% pan%d%ito bhu#tva# sa ciram% tis%t%hati shriyam 33 pragr%hi#tash ca yo 'ma#tyo nigr%hi#tash ca ka#ran%aih% na nirbadhna#ti ra#ja#nam% labhate pragraham% punah% 34 pratyaks%am% ca paroks%am% ca gun%ava#di# vicaks%an%ah% upaji#vi# bhaved ra#jn~o vis%aye ca#pi yo vaset 35 ama#tyo hi bala#d bhoktum% ra#ja#nam% pra#rthayet tu yah% na sa tis%t%hec ciram% stha#nam% gacchec ca pra#n%asam%shayam 36 shreyah% sada#tmano dr%s%t%va# param% ra#jn~a# na sam%vadet vishes%ayen na ra#ja#nam% yogya# bhu#mis%u sarvada# 37 amla#no balava#n~ shu#rash cha#yeva#napagah% sada# satyava#di# mr%dur da#ntah% sa ra#javasatim% vaset 38 anyasmin pres%yama#n%e tu purasta#d yah% samutpatet aham% kim% karava#n%i#ti sa ra#javasatim% vaset 39 us%n%e va# yadi va# shi#te ra#trau va# yadi va# diva# a#dis%t%o na vikalpeta sa ra#javasatim% vaset 40 yo vai gr%hebhyah% pravasan priya#n%a#m% na#nusam%smaret duh%khena sukham anvicchet sa ra#javasatim% vaset 41 samaves%am% na kurvi#ta na#tyuccaih% sam%nidhau haset mantram% na bahudha# kurya#d evam% ra#jn~ah% priyo bhavet 42 na karman%i niyuktah% san dhanam% kim% cid upaspr%shet pra#pnoti hi haran dravyam% bandhanam% yadi va# vadham 43 ya#nam% vastram alam%ka#ram% yac ca#nyat sam%prayacchati tad eva dha#rayen nityam evam% priyataro bhavet 44 sam%vatsaram imam% ta#ta tatha# shi#la# bubhu#s%avah% atha svavis%ayam% pra#pya yatha#ka#mam% caris%yatha 45 anushis%t%a#h% sma bhadram% te naitad vakta#sti kash cana kunti#m r%te ma#taram% no viduram% ca maha#matim 46 yad eva#nantaram% ka#ryam% tad bhava#n kartum arhati ta#ran%a#ya#sya duh%khasya prastha#na#ya jaya#ya ca 47 [vai] evam uktas tato ra#jn~a# dhaumyo 'tha dvijasattamah% akarod vidhivat sarvam% prastha#ne yad vidhi#yate 48 tes%a#m% samidhya ta#n agni#n mantravac ca juha#va sah% samr%ddhi vr%ddhila#bha#ya pr%thivi# vijaya#ya ca 49 agnim% pradaks%in%am% kr%tva# bra#hman%a#m%sh ca tapodhana#n ya#jn~aseni#m% puraskr%tya s%ad% eva#tha pravavrajuh% | 1 [vai] te vi#ra# baddhanistrim%sha#s tata#yudha kala#pinah% baddhagodha#n*guli tra#n%a#h% ka#lindi#m abhito yayuh% 2 tatas te daks%in%am% ti#ram anvagacchan pada#tayah% vasanto giridurges%u vanadurges%u dhanvinah% 3 vidhyanto mr%gaja#ta#ni mahes%va#sa# maha#bala#h% uttaren%a dasha#rn%a#m%s te pa#n~ca#la#n daks%in%ena tu 4 antaren%a yakr%lloma#n~ shu#rasena#m%sh ca pa#n%d%ava#h% lubdha# bruva#n%a# matsyasya vis%ayam% pra#vishan vana#t 5 tato janapadam% pra#pya kr%s%n%a# ra#ja#nam abravi#t pashyaikapadyo dr%shyante ks%etra#n%i vividha#ni ca 6 vyaktam% du#re vira#t%asya ra#jadha#ni# bhavis%yati vasa#meha para#m% ra#trim% balava#n me parishramah% 7 dhanam%jaya samudyamya pa#n~ca#li#m% vaha bha#rata ra#jadha#nya#m% nivatsya#mo vimukta#sh ca vana#ditah% 8 ta#m a#da#ya#rjunas tu#rn%am% draupadi#m% gajara#d% iva sam%pra#pya nagara#bhya#sham avata#rayad arjunah% 9 sa ra#jadha#ni#m% sam%pra#pya kaunteyo 'rjunam abravi#t kva#yudha#ni sama#sajya praveshya#mah% puram% vayam 10 sa#yudha#sh ca vayam% ta#ta praveks%ya#mah% puram% yati samudvegam% janasya#sya karis%ya#mo na sam%shayah% 11 tato dva#dasha vars%a#n%i praves%t%avyam% vanam% punah% ekasminn api vijn~a#te pratijn~a#tam% hi nas tatha# 12 iyam% ku#t%e manus%yendra gahaha# mahati# shami# bhi#ma sha#kha# dura#roha# shmasha#nasya sami#patah% 13 na ca#pi vidyate kash cin manus%ya iha pa#rthiva utpathe hi vane ja#ta# mr%gavya#lanis%evite 14 sama#sajya#yudha#ny asya#m% gaccha#mo nagaram% prati evam atra yatha#jos%am% viharis%ya#ma bha#rata 15 evam uktva# sa ra#ja#nam% dharma#tma#nam% yudhis%t%hiram pracakrame nidha#na#ya shastra#n%a#m% bharatars%abha 16 yena deva#n manus%ya#m%sh ca sarpa#m%sh caikaratho 'jayat sphi#ta#n~janapada#m%sh ca#nya#n ajayat kurunandanah% 17 tad uda#ram% maha#ghos%am% sapatnagan%asu#danam apajyam akarot pa#rtho ga#n%d%i#vam abhayam%karam 18 yena vi#rah% kuruks%etram abhyaraks%at param%tapah% amun~cad dhanur as tasya jya#m aks%ayya#m% yudhis%t%hirah% 19 pa#n~ca#la#n yena sam%gra#me bhi#maseno 'jayat prabhuh% pratyas%edhad bahu#n ekah% sapatna#m%sh caiva dig jaye 20 nishamya yasya vispha#ram% vyadravanta ran%e pare parvatasyeva di#rn%asya visphot%am ashaner iva 21 saindhavam% yena ra#ja#nam% para#mr%s%ata ca#nagha jya# pa#sham% dhanur as tasya bhi#maseno 'vata#rayat 22 ajayat pashcima#m a#sha#m% dhanus%a# yena pa#n%d%avah% tasya maurvi#m apa#kars%ac chu#rah% sam%krandano yudhi 23 daks%in%a#m% daks%in%a#ca#ro disham% yena#jayat prabhuh% apajyam akarod vi#rah% sahadevas tada#yudham 24 khad%ga#m%sh ca pi#ta#n di#rgha#m%sh ca kala#pa#m%sh ca maha#dhana#n vipa#t%ha#n ks%ura dha#ra#m%sh ca dhanur bhir nidadhuh% saha 25 ta#m upa#ruhya nakulo dhanu#m%s%i nidadhat svayam ya#ni tasya#vaka#sha#ni dr%d%haru#pa#n%y amanyata 26 yatra ca#pashyata sa vai tiro vars%a#n%i vars%ati tatra ta#ni dr%d%haih% pa#shaih% suga#d%ham% paryabandhata 27 shari#ram% ca mr%tasyaikam% samabadhnanta pa#n%d%ava#h% vivarjayis%yanti nara# du#ra#d evam% shami#m ima#m a#baddham% shavam atreti gandham a#ghra#ya pu#tikam 28 ashi#tishata vars%eyam% ma#ta# na iti va#dinah% kuladharmo 'yam asma#kam% pu#rvair a#carito 'pi ca sama#saja#na# vr%ks%e 'sminn iti vai vya#haranti te 29 a# gopa#la#vi pa#lebhya a#caks%a#n%a#h% param%tapa#h% a#jagmur nagara#bhya#sham% pa#rtha#h% shatrunibarhan%a#h% 30 jayo jayanto vijayo jayatseno jayadbalah% iti guhya#ni na#ma#ni cakre tes%a#m% yudhis%t%hirah% 31 tato yatha#pratijn~a#bhih% pra#vishan nagaram% mahat ajn~a#tacarya#m% vatsyanto ra#s%t%ram% vars%am% trayodasham | 1 [vai] tato vira#t%am% prathamam% yudhis%t%hiro; ra#ja# sabha#ya#m upavis%t%um a#vrajat vaid%u#rya ru#pa#n pratimucya ka#n~cana#n; aks%a#n sa kaks%e parigr%hya va#sasa# 2 nara#dhipo ra#s%t%rapatim% yashasvinam%; maha#yasha#h% kaurava vam%shavardhanah% maha#nubha#vo narara#ja satkr%to; dura#sadas ti#ks%n%avis%o yathoragah% 3 ba#lena ru#pen%a narars%abho maha#n; atha#rci ru#pen%a yatha#maras tatha# maha#bhraja#lair iva sam%vr%to ravir; yatha#nalo bhasma vr%tash ca vi#ryava#n 4 tam a#patantam% prasami#ks%ya pa#n%d%avam%; vira#t%a ra#d% indum iva#bhrasam%vr%tam mantridvija#n su#ta mukha#n vishas tatha#; ye ca#pi ke cit paris%at sama#sate papraccha ko 'yam% prathamam% sameyiva#n; anena yo 'yam% prasami#ks%ate sabha#m 5 na tu dvijo 'yam% bhavita# narottamah%; patih% pr%thivya# iti me manogatam na ca#sya da#so na ratho na kun%d%ale; sami#pato bhra#jati ca#yam indravat 6 shari#ralin*gair upasu#cito hy ayam%; mu#rdha#bhis%ikto 'yam iti#va ma#nasam sami#pam a#ya#ti ca me gatavyatho; yatha# gajas ta#marasi#m% madotkat%ah% 7 vitarkayantam% tu narars%abhas tada#; yidhis%t%hiro 'bhyetya vira#t%am abravi#t samra#d% vija#na#tv iha ji#vita#rthinam%; vinas%t%a sarvasvam upa#gatam% dvijam 8 iha#ham iccha#mi tava#nagha#ntike; vastum% yatha# ka#macaras tatha# vibho tam abravi#t sva#gatam ity anantaram%; ra#ja# prahr%s%t%ah% pratisam%gr%ha#n%a ca 9 ka#mena ta#ta#bhivada#my aham% tva#m%; kasya#si ra#jn~o vis%aya#d iha#gatah% gotram% ca na#ma#pi ca sham%sa tattvatah%; kim% ca#pi shilpam% tava vidyate kr%tam 10 yudhis%t%hirasya#sam aham% pura# sakha#; vaiya#ghrapadyah% punar asmi bra#hman%ah% aks%a#n pravaptum% kushalo 'smi devita#; kan*keti na#mna#smi vira#t%a vishrutah% 11 dada#mi te hanta varam% yam icchasi; prasha#dhi matsya#n vashago hy aham% tava priya# hi dhu#rta# mama devinah% sada#; bhava#m%sh ca devopama ra#jyam arhati 12 a#pto viva#dah% paramo visha#m% pate; na vidyate kim% cana matsyahi#natah% na me jitah% kash cana dha#rayed dhanam%; varo mamais%o 'stu tava prasa#datah% 13 hanya#m avadhyam% yadi te 'priyam% caret; pravra#jayeyam% vis%aya#d dvija#m%s tatha# shr%n%vantu me ja#napada#h% sama#gata#h%; kan*ko yatha#ham% vis%aye prabhus tatha# 14 sama#naya#no bhavita#si me sakha#; prabhu#tavastro bahu pa#nabhojanah% pashyes tvam antash ca bahish ca sarvada#; kr%tam% ca te dva#ram apa#vr%tam% maya# 15 ye tva#nuva#deyur avr%tti karshita#; bru#ya#sh ca tes%a#m% vacanena me sada# da#sya#mi sarvam% tad aham% na sam%shayo; na te bhayam% vidyati sam%nidhau mama 16 evam% sa labdhva# tu varam% sama#gamam%; vira#t%a ra#jena narars%abhas tada# uva#sa vi#rah% parama#rcitah% sukhi#; na ca#pi kash cic caritam% bubodha tat | 1 [vai] atha#paro bhi#mabalah% shriya# jvalann; upa#yayau sim%havila#sa vikramah% khajam% ca darvi#m% ca karen%a dha#rayann; asim% ca ka#la#n*gam akosham avran%am 2 sa su#daru#pah% paramen%a varcasa#; ravir yatha# lokam imam% prabha#sayan sukr%s%n%a va#sa# girira#jasa#rava#n; sa matsyara#jam% samupetya tasthiva#n 3 tam% preks%ya ra#ja# varayann upa#gatam%; tato 'bravi#j ja#napada#n sama#gata#n sim%honnata#m%so 'yam ati#va ru#pava#n; pradr%shyate ko nu narars%abho yuva# 4 adr%s%t%apu#rvah% purus%o ravir yatha#; vitarkayan na#sya labha#mi sam%padam tatha#sya cittam% hy api sam%vitarkayan; narars%abhasya#dya na ya#mi tattvatah% 5 tato vira#t%am% samupetya pa#n%d%avah%; sudi#naru#po vacanam% maha#mana#h% uva#ca su#do 'smi narendra ballavo; bhajasva ma#m% vyan~jana ka#ram uttamam 6 na su#data#m% ma#nada shraddadha#mi te; sahasranetra pratimo hi dr%shyase shriya# ca ru#pen%a ca vikramen%a ca; prabha#si ta#ta#navaro nares%v iha 7 narendra su#dah% parica#rako 'smi te; ja#na#mi su#pa#n prathamena kevala#n a#sva#dita# ye nr%pate pura#bhavan; yudhis%t%hiren%a#pi nr%pen%a sarvashah% 8 balena tulyash ca na vidyate maya#; niyuddha shi#lash ca sadaiva pa#rthiva gajaish ca sim%haish ca sameyiva#n aham%; sada# karis%ya#mi tava#nagha priyam 9 dada#mi te hanta varam% maha#nase; tatha# ca kurya#h% kushalam% hi bha#s%ase na caiva manye tava karma tat samam%; samudranemim% pr%thivi#m% tvam arhasi 10 yatha# hi ka#mas tava tat tatha# kr%tam%; maha#nase tvam% bhava me puraskr%tah% nara#sh ca ye tatra mamocita#h% pura#; bhavasva tes%a#m adhipo maya# kr%tah% 11 tatha# sa bhi#mo vihito maha#nase; vira#t%a ra#jn~o dayito 'bhavad dr%d%ham uva#sa ra#jan na ca tam% pr%thagjano; bubodha tatra#nucarash ca kash cana | 1 [vai] tatah% kesha#n samutks%ipya vellita#gra#n anindita#n jugu#ha daks%in%e pa#rshve mr%du#n asitalocana# 2 va#sash ca paridha#yaikam% kr%s%n%am% sumalinam% mahat kr%tva# ves%am% ca sairandhrya#h% kr%s%n%a# vyacarad a#rtavat 3 ta#m% nara#h% paridha#vanti#m% striyash ca samupa#dravan apr%ccham%sh caiva ta#m% dr%s%t%va# ka# tvam% kim% ca ciki#rs%asi 4 sa# ta#n uva#ca ra#jendra sairandhry aham upa#gata# karma ceccha#mi vai kartum% tasya yo ma#m% pupuks%ati 5 tasya# ru#pen%a ves%en%a shlaks%n%aya# ca tatha# gira# na#shraddadhata ta#m% da#si#m annahetor upasthita#m 6 vira#t%asya tu kaikeyi# bha#rya# paramasam%mata# avalokayanti# dadr%she pra#sa#da#d drupada#tmaja#m 7 sa# sami#ks%ya tatha#ru#pa#m ana#tha#m ekava#sasam sama#hu#ya#bravi#d bhadre ka# tvam% kim% ca ciki#rs%asi 8 sa# ta#m uva#ca ra#jendra sairandhry aham upa#gata# karma ceccha#my aham% kartum% tasya yo ma#m% pupuks%ati 9 [sudesn%a#] naivam%ru#pa# bhavanty evam% yatha# vadasi bha#mini pres%ayanti ca vai da#si#r da#sa#m%sh caivam% vidha#n bahu#n 10 gu#d%hagulpha# sam%hatorus trigambhi#ra# s%ad%unnata# rakta# pan~casu raktes%u ham%sagadgada bha#s%in%i# 11 sukeshi# sustani# shya#ma# pi#nashron%ipayodhara# tena tenaiva sam%panna# ka#shmi#ri#va turam%gama# 12 svara#la paks%manayana# bimbaus%t%hi# tanumadhyama# kambugri#va# gu#d%hasira# pu#rn%acandranibha#nana# 13 ka# tvam% bru#hi yatha# bhadre na#si da#si# katham% cana yaks%i# va# yadi va# devi# gandharvi# yadi va#psara#h% 14 alambusa# mishrakeshi# pun%d%ari#ka#tha ma#lini# indra#n%i# va#run%i# va# tvam% tvas%t%ur dha#tuh% praja#pateh% devyo deves%u vikhya#ta#s ta#sa#m% tvam% katama# shubhe 15 [drau] na#smi devi# na gandharvi# na#suri# na ca ra#ks%asi# sairandhri# tu bhujis%ya#smi satyam etad bravi#mi te 16 kesha#n~ ja#na#my aham% kartum% pim%s%e sa#dhu vilepanam grathayis%ye vicitra#sh ca srajah% paramashobhana#h% 17 a#ra#dhayam% satyabha#ma#m% kr%s%n%asya mahis%i#m% priya#m kr%s%n%a#m% ca bha#rya#m% pa#n%d%u#na#m% kuru#n%a#m ekasundari#m 18 tatra tatra cara#my evam% labhama#na# sushobhanam va#sa#m%si ya#vac ca labhe ta#vat ta#vad rame tatha# 19 ma#lini#ty eva me na#ma svayam% devi# caka#ra sa# sa#ham abhya#gata# devi sudes%n%e tvan niveshanam 20 [sudesn%a#] mu#rdhni tva#m% va#sayeyam% vai sam%shayo me na vidyate no ced iha tu ra#ja# tva#m% gacchet sarven%a cetasa# 21 striyo ra#jakule pashya ya#sh cema# mama veshmani prasakta#s tva#m% niri#ks%ante puma#m%sam% kam% na mohayeh% 22 vr%ks%a#m%sh ca#vasthita#n pashya ya ime mama veshmani te 'pi tva#m% sam%namanti#va puma#m%sam% kam% na mohayeh% 23 ra#ja# vira#t%ah% sushron%i dr%s%t%va# vapur ama#nus%am viha#ya ma#m% vara#rohe tva#m% gacchet sarvacetasa# 24 yam% hi tvam anavadya#n*gi naram a#yatalocane prasaktam abhivi#ks%etha#h% sa ka#mavashago bhavet 25 yash ca tva#m% satatam% pashyet purus%ash ca#ruha#sini evam% sarva#navadya#n*gi sa ca#nan*ga vasho bhavet 26 yatha# karkat%aki# gharbham a#dhatte mr%tyum a#tmanah% tatha#vidham aham% manye va#sam% tava shucismite 27 [drau] na#smi labhya# vira#t%ena naca#nyena katham% cana gandharva#h% patayo mahyam% yuva#nah% pan~ca bha#mini 28 putra# gandharvara#jasya maha#sattvasya kasya cit raks%anti te ca ma#m% nityam% duh%kha#ca#ra# tatha# nv aham 29 yo me na dadya#d ucchis%t%am% na ca pa#dau pradha#vayet pri#yeyus tena va#sena gandharva#h% patayo mama 30 yo hi ma#m% purus%o gr%dhyed yatha#nya#h% pra#kr%tastriyah% ta#m eva sa tato ra#trim% pravished apara#m% tanum 31 na ca#py aham% ca#layitum% shakya# kena cid an*gane dukha shi#la# hi gandharva#s te ca me balavattara#h% 32 [sudesn%a#] evam% tva#m% va#sayis%ya#mi yatha# tvam% nandini#cchasi na ca pa#dau na cocchis%t%am% spraks%yasi tvam% katham% cana 33 [vai] evam% kr%s%n%a# vira#t%asya bha#ryaya# parisa#ntvita# na caina#m% veda tatra#nyas tattvena janamejaya | 1 [vai] sahadevo 'pi gopa#na#m% kr%tva# ves%am anuttamam bha#s%a#m% cais%a#m% sama#stha#ya vira#t%am upaya#d atha 2 tam a#ya#ntam abhipreks%ya bhra#jama#nam% narars%abham samupastha#ya vai ra#ja# papraccha kurunandanam 3 kasya va# tvam% kuto va# tvam% kim% va# ta#ta ciki#rs%asi na hi me dr%s%t%apu#rvas tvam% tattvam% bru#hi narars%abha 4 sa pra#pya ra#ja#nam amitrata#panas; tato 'bravi#n meghamahaughanih%svanah% vaishyo 'smi na#mna#ham aris%t%anemir; gosam%khya a#sam% kurupum%gava#na#m 5 vastum% tvayi#ccha#mi visha#m% varis%t%ha; ta#n ra#jasim%ha#n na hi vedmi pa#rtha#n na shakyate ji#vitum anyakarman%a#; na ca tvadanyo mama rocate nr%pah% 6 [vira#t%a] tvam% bra#hman%o yadi va# ks%atriyo 'si; samudranemi#shvara ru#pava#n asi a#caks%va me tattvam amitrakarshana; na vaishyakarma tvayi vidyate samam 7 kasya#si ra#jn~o vis%aya#d iha#gatah%; kim% ca#pi shilpam% tava vidyate kr%tam katham% tvam asma#su nivatsyase sada#; vadasva kim% ca#pi taveha vetanam 8 [saha] pan~ca#na#m% pa#n%d%uputra#n%a#m% jyes%t%ho ra#ja# yudhis%t%hirah% tasya#s%t%a shatasa#hasra# gava#m% varga#h% shatam% shata#h% 9 apare dashasa#hasra# dvis ta#vantas tatha#pare tes%a#m% gosam%khya a#sam% vai tantipa#leti ma#m% viduh% 10 bhu#tam% bhavyam% bhavis%yac ca yac ca sam%khya# gatam% kva cit na me 'sty aviditam% kim% cit samanta#d dashayojanam 11 gun%a#h% suvidita# hy a#san mama tasya maha#tmanah% a#si#c ca sa maya# tus%t%ah% kurura#jo yudhis%t%hirah% 12 ks%ipram% hi ga#vo bahula# bhavanti; na ta#su rogo bhavati#ha kash cit tais tair upa#yair viditam% mayaitad; eta#ni shilpa#ni mayi sthita#ni 13 vr%s%abha#m%sh ca#pi ja#na#mi ra#jan pu#jita laks%an%a#n yes%a#m% mu#tram upa#ghra#ya api vandhya# prasu#yate 14 [vira#t%a] shatam% sahasra#n%i sama#hita#ni; varn%asya varn%asya vinishcita# gun%aih% pashu#n sapa#la#n bhavate dada#my aham%; tvada#shraya# me pashavo bhavantv iha 15 [vai] tatha# sa ra#jn~o 'vidito visha#m% pate; uva#sa tatraiva sukham% nareshvarah% na cainam anye 'pi viduh% katham% cana; pra#da#c ca tasmai bharan%am% yathepsitam | 1 [vai] atha#paro 'dr%shyata ru#pasam%pada#; stri#n%a#m alam%ka#radharo br%hat puma#n pra#ka#ravapre pratimucya kun%d%ale; di#rghe ca kambu# pariha#t%ake shubhe 2 bahu#m%sh ca di#rgha#m%sh ca viki#rya mu#rdhaja#n; maha#bhujo va#ran%amattavikramah% gatena bhu#mim abhikampayam%s tada#; vira#t%am a#sa#dya sabha# sami#patah% 3 tam% preks%ya ra#jopagatam% sabha# tale; satra praticchannam ariprama#thinam vira#jama#nam% paramen%a varcasa#; sutam% mahendrasya gajendravikramam 4 sarva#n apr%cchac ca sami#paca#rin%ah%; kuto 'yam a#ya#ti na me pura#shrutah% na cainam u#cur viditam% tada# nara#h%; sa vismitam% va#kyam idam% nr%po 'bravi#t 5 sarvopapannah% purus%o manoramah%; shya#mo yuva# va#ran%ayu#thapopama#h% vimucya kambu# pariha#t%ake; shubhe vimucya ven%i#m apinahya kun%d%ale 6 shikhi# sukeshah% paridha#ya ca#nyatha#; bhavasva dhanvi# kavaci# shari# tatha# a#ruhya ya#nam% paridha#vata#m% bhava#n; sutaih% samo me bhava va# maya# samah% 7 vr%ddho hy aham% vai pariha#ra ka#mah%; sarva#n matsya#m%s tarasa# pa#layasva naivam%vidha#h% kli#ba ru#pa# bhavanti; katham% caneti pratibha#ti me manah% 8 [arjuna] ga#ya#mi nr%tya#my atha va#daya#mi; bhadro 'smi nr%tte kushalo 'smi gi#te tvam uttara#ya#h% paridatsva ma#m% svayam%; bhava#mi devya# naradeva nartakah% 9 idam% tu ru#pam% mama yena kim% nu tat; praki#rtayitva# bhr%shashokavardhanam br%hannad%a#m% vai naradeva viddhi ma#m%; sutam% suta#m% va# pitr%ma#tr%varjita#m 10 [vira#t%a] dada#mi te hanta varam% br%hannad%e; suta#m% ca me nartaya ya#sh ca ta#dr%shi#h% idam% tu te karma samam% na me matam%; samudranemim% pr%thivi#m% tvam arhasi 11 [vai] br%hannad%a#m% ta#m abhivi#ks%ya matsyara#t%; kala#su nr%tte ca tathaiva va#dite apum%stvam apy asya nishamya ca sthiram%; tatah% kuma#ri# puram utsasarja tam 12 sa shiks%aya#m a#sa ca gi#tava#ditam%; suta#m% vira#t%asya dhanam%jayah% prabhuh% sakhi#sh ca tasya#h% parica#rika#s tatha#; priyash ca ta#sa#m% sa babhu#va pa#n%d%avah% 13 tatha# sa satren%a dhanam%jayo 'vasat; priya#n%i kurvan saha ta#bhir a#tmava#n tatha#gatam% tatra na jajn~ire jana#; bahishcara# va#py atha va#ntare cara#h% | 1 [vai] atha#paro 'dr%shyata pa#n%d%avah% prabhur; vira#t%a ra#jn~as turaga#n sami#ks%atah% tam a#patantam% dadr%she pr%thagjano; vimuktam abhra#d iva su#ryaman%d%alam 2 sa vai haya#n aiks%ata ta#m%s tatas tatah%; sami#ks%ama#n%am% ca dadarsha matsyara#j tato 'bravi#t ta#n anuga#n amitraha#; kuto 'yam a#ya#ti nara#mara prabhah% 3 ayam% haya#n vi#ks%ati ma#maka#n dr%d%ham%; dhruvam% hayajn~o bhavita# vicaks%an%ah% praveshyata#m es%a sami#pam a#shu me; vibha#ti vi#ro hi yatha#maras tatha# 4 abhyetya ra#ja#nam amitraha#bravi#j; jayo 'stu te pa#rthiva bhadram astu te hayes%u yukto nr%pa sam%matah% sada#; tava#shvasu#to nipun%o bhava#my aham 5 [vira#t%a] dada#mi ya#na#ni dhanam% niveshanam%; mama#shvasu#to bhavitum% tvam arhasi kuto 'si kasya#si katham% tvam a#gatah%; prabru#hi shilpam% tava vidyate ca yat 6 [nakula] pan~ca#na#m% pa#n%d%uputra#n%a#m% jyes%t%ho ra#ja# yudhis%t%hirah% tena#ham ashves%u pura# prakr%tah% shatrukarshana 7 ashva#na#m% prakr%tim% vedmi vinayam% ca#pi sarvashah% dus%t%a#na#m% pratipattim% ca kr%tsnam% caiva cikitsitam 8 na ka#taram% sya#n mama ja#tu va#hanam%; na me 'sti dus%t%a# vad%ava# kuto haya#h% janas tu ma#m a#ha sa ca#pi pa#n%d%avo; yudhis%t%hiro granthikam eva na#matah% 9 [vira#t%a] yad asti kim% cin mama va#jiva#hanam%; tad astu sarvam% tvadadhi#nam adya vai ye ca#pi ke cin mama va#jiyojaka#s; tvada#shraya#h% sa#rathayash ca santu me 10 idam% taves%t%am% yadi vai suropama; bravi#hi yat te prasami#ks%itam% vasu na te 'nuru#pam% hayakarma vidyate; prabha#si ra#jeva hi sam%mato mama 11 yudhis%t%hirasyeva hi darshanena me; samam% tavedam% priya darsha darshanam katham% tu bhr%tyaih% sa vina#kr%to vane; vasaty anindyo ramate ca pa#n%d%avah% 12 [vai] tatha# sa gandharvavaropamo yuva#; vira#t%a ra#jn~a# muditena pu#jitah% na cainam anye 'pi viduh% katham% cana; priya#bhira#mam% vicarantam antara# 13 evam% hi matsye nyavasanta pa#n%d%ava#; yatha#pratijn~a#bhir amoghadarshana#h% ajn~a#tacarya#m% vyacaran sama#hita#h%; samudranemipatayo 'tiduh%khita#h% | 1 [janam] evam% matsyasya nagare vasantas tatra pa#n%d%ava#h% ata u#rdhvam% maha#vi#rya#h% kim akurvanta vai dvija 2 [vai] evam% te nyavasam%s tatra pracchanna#h% kurunandana#h% a#ra#dhayanto ra#ja#nam% yad akurvanta tac chr%n%u 3 yudhis%t%hirah% sabha#sta#rah% sabhya#na#m abhavat priyah% tathaiva ca vira#t%asya saputrasya visha#m% pate 4 sa hy aks%ahr%dayajn~as ta#n kri#d%aya#m a#sa pa#n%d%avah% aks%avatya#m% yatha#ka#mam% su#trabaddha#n iva dvija#n 5 ajn~a#tam% ca vira#t%asya vijitya vasu dharmara#j bhra#tr%bhyah% purus%avya#ghro yatha#rham% sma prayacchati 6 bhi#maseno 'pi ma#m%sa#ni bhaks%ya#n%i vividha#ni ca ati sr%s%t%a#ni matsyena vikri#n%a#ti yudhis%t%hire 7 va#sa#m%si pariji#rn%a#ni labdha#ny antah%pure 'rjunah% vikri#n%a#nash ca sarvebhyah% pa#n%d%avebhyah% prayacchati 8 sahadevo 'pi gopa#na#m% ves%am a#stha#ya pa#n%d%avah% dadhi ks%i#ram% ghr%tam% caiva pa#n%d%avebhyah% prayacchati 9 nakulo 'pi dhanam% labdhva# kr%te karman%i va#jina#m tus%t%e tasmin narapatau pa#n%d%avebhyah% prayacchati 10 kr%s%n%a#pi sarva#n bhra#tr%#m%s ta#n niri#ks%anti# tapasvini# yatha# punar avijn~a#ta# tatha# carati bha#mini# 11 evam% sam%pa#dayantas te tatha#nyonyam% maha#ratha#h% preks%ama#n%a#s tada# kr%s%n%a#m u#s%ush channa# nara#dhipa 12 atha ma#se caturthe tu brahman%ah% sumahotsavah% a#si#t samr%ddho matsyes%u purus%a#n%a#m% susam%matah% 13 tatra malla#h% sama#petur digbhyo ra#jan sahasrashah% maha#ka#ya# maha#vi#rya#h% ka#lakhan~ja# iva#sura#h% 14 vi#ryonnaddha# balodagra# ra#jn~a# samabhipu#jita#h% sinha skandhakat%i gri#va#h% svavada#ta# manasvinah% asakr%l labdhalaks%a#s te ran*ge pa#rthiva sam%nidhau 15 tes%a#m eko maha#n a#si#t sarvamalla#n sama#hvayat a#valgama#nam% tam% ran*ge nopatis%t%hati kash cana 16 yada# sarve vimanasas te malla# hatacetasah% atha su#dena tam% mallam% yodhaya#m a#sa matsyara#j 17 codyama#nas tato bhi#mo duh%khenaiva#karon matim na hi shaknoti vivr%te pratya#khya#tum% nara#dhipam 18 tatah% sa purus%avya#ghrah% sha#rdu#lashithilam% caran pravivesha maha#ran*gam% vira#t%am abhihars%ayan 19 babandha kaks%ya#m% kaunteyas tatastam% hars%ayan~ janam tatas tam% vr%tra sam%ka#sham% bhi#mo mallam% sama#hvayat 20 ta#v ubhau sumahotsa#ha#v ubhau ti#vrapara#kramau matta#v iva maha#ka#yau va#ran%au s%as%t%iha#yanau 21 cakars%a dorbhya#m utpa#t%ya bhi#mo mallam amitraha# vinadantam abhikroshan~ sha#rdu#la iva va#ran%am 22 tam udyamya maha#ba#hur bhra#maya#m a#sa vi#ryava#n tato malla#sh ca matsya#sh ca vismayam% cakrire param 23 bhra#mayitva# shatagun%am% gatasattvam acetanam pratya#pim%s%an maha#ba#hur mallam% bhuvi vr%kodarah% 24 tasmin vinihate malle ji#mu#te lokavishrute vira#t%ah% paramam% hars%am agacchad ba#ndhavaih% saha 25 sam%hars%a#t pradadau vittam% bahu ra#ja# maha#manah% ballava#ya maha#ran*ge yatha# vaishravan%as tatha# 26 evam% sa subahu#n malla#n purus%a#m%sh ca maha#bala#n vinighnan matsyara#jasya pri#tim a#vahad uttama#m 27 yada#sya tulyah% purus%o na kash cit tatra vidyate tato vya#ghraish ca sim%haish ca dviradaish ca#py ayodhayat 28 punar antah%pura gatah% stri#n%a#m% madhye vr%kodarah% yodhyate sma vira#t%en%a sim%hair mattair maha#balaih% 29 bi#bhatsur api gi#tena sunr%ttena ca pa#n%d%avah% vira#t%am% tos%aya#m a#sa sarva#sh ca#ntah%pura striyah% 30 ashvair vini#tair javanais tatra tatra sama#gataih% tos%aya#m a#sa nakulo ra#ja#nam% ra#jasattama 31 tasmai pradeyam% pra#yacchat pri#to ra#ja# dhanam% bahu vini#ta#n vr%s%abha#n dr%s%t%va# sahadevasya ca#bhibho 32 evam% te nyavasam%s tatra pracchanna#h% purus%ars%abha#h% karma#n%i tasya kurva#n%a# vira#t%a nr%pates tada# | 1 [vai] vasama#nes%u pa#rthes%u matsyasya nagare tada# maha#rathes%u channes%u ma#sa# dashasamatyayuh% 2 ya#jn~aseni# sudes%n%a#m% tu shushru#s%anti# visha#m% pate avasat parica#ra#rha# suduh%kham% janamejaya 3 tatha# caranti#m% pa#n~ca#li#m% sudes%n%a#ya# niveshane sena#patir vira#t%asya dadarsha jalaja#nana#m 4 ta#m% dr%s%t%va# devagarbha#bha#m% caranti#m% devata#m iva ki#cakah% ka#maya#m a#sa ka#maba#n%aprapi#d%itah% 5 sa tu ka#ma#gnisam%taptah% sudes%n%a#m abhigamya vai prahasann iva sena# ni#r idam% vacanam abravi#t 6 neyam% pura# ja#tu mayeha dr%s%t%a#; ra#jn~o vira#t%asya niveshane shubha# ru#pen%a conma#dayati#va ma#m% bhr%sham%; gandhena ja#ta# madireva bha#mini# 7 ka# devaru#pa# hr%dayam%gama# shubhe; a#caks%va me ka# ca kutash ca shobhana# cittam% hi nirmathya karoti ma#m% vashe; na ca#nyad atraus%adham adya me matam 8 aho taveyam% parica#rika# shubha#; pratyagra ru#pa# pratibha#ti ma#m iyam ayuktaru#pam% hi karoti karma te; prasha#stu ma#m% yac ca mama#sti kim% cana 9 prabhu#tana#ga#shvaratham% maha#dhanam%; samr%ddhi yuktam% bahu pa#nabhojanam manoharam% ka#n~canacitrabhu#s%an%am%; gr%ham% mahac chobhayata#m iyam% mama 10 tatah% sudes%n%a#m anumantrya ki#cakas; tatah% samabhetya nara#dhipa#tma ja#m uva#ca kr%s%n%a#m abhisa#ntvayam%s tada#; mr%gendra kanya#m iva jambuko vane 11 idam% ca ru#pam% prathamam% ca te vayo; nirarthakam% kevalam adya bha#mini adha#ryama#n%a# srag ivottama# yatha#; na shobhase sundari shobhana# sati# 12 tyaja#mi da#ra#n mama ye pura#tana#; bhavantu da#syas tava ca#ruha#sini aham% ca te sundari da#savat sthitah%; sada# bhavis%ye vashagovara#nane 13 [drau] apra#rthani#ya#m iha ma#m% su#taputra#bhimanyase vihi#navarn%a#m% sairandhri#m% bi#bhatsa#m% keshaka#rika#m 14 parada#ra#smi bhadram% te na yuktam% tvayi sa#m%pratam dayita#h% pra#n%ina#m% da#ra# dharmam% samanucintaya 15 parapa#re na te buddhir ja#tu ka#rya# katham% cana vivarjanam% hy aka#rya#n%a#m etat satpurus%avratam 16 mithya#bhigr%dhno hi narah% pa#pa#tma# moham a#sthitah% ayashah% pra#pnuya#d ghoram% sumahat pra#pnuya#d bhayam 17 ma# su#taputra hr%s%yasva ma#dya tyaks%yasi ji#vitam durlabha#m abhimanva#no ma#m% vi#rair abhiraks%ita#m 18 na ca#py aham% tvaya# shakya# gandharva#h% patayo mama te tva#m% nihanyuh% kupita#h% sa#dhvalam% ma# vyani#nashah% 19 ashakyaru#paih% purus%air adhva#nam% gantum icchasi yatha# nishcetano ba#lah% ku#lasthah% ku#lam uttaram tartum icchati manda#tma# tatha# tvam% kartum icchasi 20 antar mahi#m% va# yadi vordhvam utpateh%; samudrapa#ram% yadi va# pradha#vasi tatha#pi tes%a#m% na vimoks%am arhasi; prama#thino deva suta# hi me vara#h% 21 tvam% ka#lara#tri#m iva kash cid a#turah%; kim% ma#m% dr%d%ham% ra#rthayase 'dya ki#caka kim% ma#tur an*ke shayito yatha# shishush; candram% jighr%ks%ur iva manyase hi ma#m | 1 [vai] pratya#khya#to ra#japutrya# sudes%n%a#m% ki#cako 'bravi#t amarya#dena ka#mena ghoren%a#bhipariplutah% 2 yatha# kaikeyi sairandhrya# sameya#m% tad vidhi#yata#m ta#m% sudes%n%e pari#psasva ma#ham% pra#n%a#n praha#sisham 3 tasya ta#m% bahushah% shrutva# va#cam% vilapatas tada# vira#t%a mahis%i# devi# kr%pa#m% cakre manasvini# 4 svam artham abhisam%dha#ya tasya#rtham anucintya ca udvegam% caiva kr%s%n%a#ya#h% sudes%n%a# su#tam abravi#t 5 parvin%i#m% tvam% samuddis%ya sura#m annam% ca ka#raya tatraina#m% pres%ayis%ya#mi sura# ha#ri#m% tava#ntikam 6 tatra sam%pres%ita#m ena#m% vijane niravagraha#m sa#ntvayetha# yatha#ka#mam% sa#ntvyama#na# ramed yadi 7 ki#cakas tu gr%ham% gatva# bhaginya# vacana#t tada# sura#m a#ha#raya#m a#sa ra#ja#rha#m% suparisruta#m 8 a#jaurabhram% ca subhr%sham% bahu#m%sh cocca#vaca#n mr%ga#n ka#raya#m a#sa kushalair annapa#nam% sushobhanam 9 tasmin kr%te tada# devi# ki#cakenopamantrita# sudes%n%a# pres%aya#m a#sa sairandhri#m% ki#caka#layam 10 [sudesn%a#] uttis%t%ha gaccha sairandhir ki#cakasya niveshanam pa#nam a#naya kalya#n%i pipa#sa# ma#m% praba#dhate 11 [drau] na gaccheyam aham% tasya ra#japutri niveshanam tvam eva ra#jn~i ja#na#si yatha# sa nirapatrapah% 12 na ca#ham anavadya#n*gi tava veshmani bha#mini ka#mavr%tta# bhavis%ya#mi pati#na#m% vyabhica#rin%i# 13 tvam% caiva devi ja#na#si yatha# sa samayah% kr%tah% pravishantya# maya# pu#rvam% tava veshmani bha#mini 14 ki#cakash ca sukesha#nte mu#d%ho madanadarpitah% so 'vamam%syati ma#m% dr%s%t%va# na ya#sye tatra shobhane 15 santi bahvyas tava pres%ya# ra#japutri vasha#nuga#h% anya#m% pres%aya bhadram% te sa hi ma#m avamam%syate 16 [sudesn%a#] naiva tva#m% ja#tu him%sya#t sa itah% sam%pres%ita#m% maya# 17 [vai] ity asya#h% pradadau ka#m%syam% sa pidha#nam% hiran%mayam sa# shan*kama#na# rudati# daivam% sharan%am i#yus%i# pra#tis%t%hata sura# ha#ri# ki#cakasya niveshanam 18 [drau] yatha#ham anyam% pa#n%d%ubhyo na#bhija#na#mi kam% cana tena satyena ma#m% pra#pta#m% ki#cako ma# vashe kr%tha#h% 19 [vai] upa#tis%t%hata sa# su#ryam% muhu#rtam abala# tatah% sa tasya#s tanumadhya#ya#h% sarvam% su#ryo 'vabuddhava#n 20 antarhitam% tatas tasya# raks%o raks%a#rtham a#dishat tac caina#m% na#jaha#t tatra sarva#vastha#sv anindita#m 21 ta#m% mr%gi#m iva vitrasta#m% dr%s%t%va# kr%s%n%a#m% sami#paga#m udatis%t%han muda# su#to na#vam% labdhveva pa#ragah% | 1 [ki#caka] sva#gatam% te sukesha#nte suvyus%t%a# rajani# mama sva#mini# tvam anupra#pta# prakurus%va mama priyam 2 suvarn%ama#la#h% kambu#sh ca kun%d%ale pariha#t%ake a#harantu ca vastra#n%i kaushika#ny ajina#ni ca 3 asti me shayanam% shubhram% tvadartham upakalpitam ehi tatra maya# sa#rdham% pibasva madhuma#dhavi#m 4 [drau] aprais%i#d ra#japutri# ma#m% sura# ha#ri#m% tava#ntikam pa#nam a#naya me ks%ipram% pipa#sa# meti ca#bravi#t 5 [ki#caka] anya# bhadre nayis%yanti ra#japutrya#h% parisrutam 6 [vai] ity ena#m% daks%in%e pa#n%au su#taputrah% para#mr%shat sa# gr%hi#ta# vidhunva#na# bhu#ma#v a#ks%ipya ki#cakam sabha#m% sharan%am a#dha#vad yatra ra#ja# yudhis%t%hirah% 7 ta#m% ki#cakah% pradha#vanti#m% keshapaks%e para#mr%shat athaina#m% pashyato ra#jn~ah% pa#tayitva# pada#vadhi#t 8 tato yo 'sau tada#rken%a ra#ks%asah% sam%niyojitah% sa ki#cakam apova#ha va#tavegena bha#rata 9 sa papa#ta tato bhu#mau raks%obalasama#hatah% vighu#rn%ama#no nishces%t%ash chinnamu#la iva drumah% 10 ta#m% ca#si#nau dadr%shatur bhi#masena yudhis%t%hirau amr%s%yama#n%au kr%s%n%a#ya#h% ki#cakena pada# vadham 11 tasya bhi#mo vadhaprepsuh% ki#cakasya dura#tmanah% dantair danta#m%s tada# ros%a#n nispipes%a maha#manah% 12 atha#n*gus%t%hena#vamr%dna#d an*gus%t%ham% tasya dharmara#j prabodhanabhaya#d ra#jan bhi#masya pratyas%edhayat 13 sa# saha# dva#ram a#sa#dya rudati# matsyam abravi#t aveks%ama#n%a# sushron%i# pati#m%s ta#n di#nacetasah% 14 a#ka#ram abhiraks%anti# pratijn~a#m% dharmasam%hita#m dahyama#neva raudren%a caks%ur a# drupada#tmaja# 15 [drau] yes%a#m% vairi# na svapiti pada# bhu#mim upaspr%shan tes%a#m% ma#m% ma#nini#m% bha#rya#m% su#taputrah% pada#vadhi#t 16 ye dadyur na ca ya#ceyur brahman%ya#h% satyava#dinah% tes%a#m% ma#m% ma#nini#m% bha#rya#m% su#taputrah% pada#vadhi#t 17 yes%a#m% dundubhinirghos%o jya#ghos%ah% shru#yate 'nisham tes%a#m% ma#m% ma#nini#m% bha#rya#m% su#taputrah% pada#vadhi#t 18 ye te tejasvino da#nta# balavanto 'bhima#ninah% tes%a#m% ma#m% ma#nini#m% bha#rya#m% su#taputrah% pada#vadhi#t 19 sarvalokam imam% hanyur dharmapa#shasita#s tu ye tes%a#m% ma#m% ma#nini#m% bha#rya#m% su#taputrah% pada#vadhi#t 20 sharan%am% ye prapanna#na#m% bhavanti sharan%a#rthina#m caranti loke pracchanna#h% kva nu te 'dya maha#ratha#h% 21 katham% te su#taputren%a vadhyama#na#m% priya#m% sati#m mars%ayanti yatha# kli#ba# balavanto 'mitaujasah% 22 kva nu tes%a#m amars%ash ca vi#ryam% tejash ca vartate na pari#psanti ye bha#rya#m% vadhyama#na#m% dura#tmana# 23 maya#tra shakyam% kim% kartum% vira#t%e dharmadu#s%an%am yah% pashyan ma#m% mars%ayati vadhyama#nam ana#gasam 24 na ra#jan ra#javat kim% cit sama#carasi ki#cake dasyu#na#m iva dharmas te na hi sam%sadi shobhate 25 na ki#cakah% svadharmastho na ca matsyah% katham% cana sabha# sado 'py adharmajn~a# ya imam% paryupa#sate 26 nopa#labhe tva#m% nr%patau vira#t%a janasam%sadi na#ham etena yukta# vai hantum% matsyatava#ntike sabha# sadas tu pashyantu ki#cakasya vyatikramam 27 [vira#t%a] paroks%am% na#bhija#na#mi vigraham% yuvayor aham arthatattvam avijn~a#ya kim% nu sya#t kushalam% mama 28 [vai] tatas tu sabhya# vijn~a#ya kr%s%n%a#m% bhu#yo 'bhyapu#jayan sa#dhu sa#dhv iti ca#py a#huh% ki#cakam% ca vyagarhayan 29 [sabhya#] yasyeyam% ca#rusarva#n*gi# bha#rya# sya#d a#yateks%an%a# paro la#bhash ca tasya sya#n na sa shocet kada# cana 30 [vai] evam% sam%pu#jayam%s tatra kr%s%n%a#m% preks%ya sabha# sadah% yudhis%t%hirasya kopa#t tu lala#t%e sveda a#sajat 31 atha#bravi#d ra#japutri#m% kauravyo mahis%i#m% priya#m gaccha sairandhri ma#trastha#h% sudes%n%a#ya# niveshanam 32 bharta#ram anurudhyantyah% klishyante vi#ra patnayah% shushru#s%aya# klishyama#na#h% patilokam% jayanty uta 33 manye na ka#lam% krodhasya pashyanti patayas tava tena tva#m% na#bhidha#vanti gandharva#h% su#ryavarcasah% 34 aka#lajn~a#si sairandhri shailu#s%i#va vidha#vasi vighnam% karos%i matsya#na#m% di#vyata#m% ra#jasam%sadi gaccha sairandhri gandharva#h% karis%yanti tava priyam 35 [drau] ati#va tes%a#m% ghr%n%ina#m arthe 'ham% dharmaca#rin%i# tasya tasyeha te vadhya# yes%a#m% jyes%t%ho 'ks%adevita# 36 [vai] ity uktva# pra#dravat kr%s%n%a# sudes%n%a#ya# niveshanam kesha#n muktva# tu sushron%i# sam%rambha#l lohiteks%an%a# 37 shushubhe vadanam% tasya# rudantya# viratam% tada# meghalokha# vinirmuktam% divi#va shashiman%d%alam 38 [sudesn%a#] kas tva#vadhi#d vara#rohe kasma#d rodis%i shobhane kasma#d ya na sukham% bhadre kena te vipriyam% kr%tam 39 [drau] ki#cako ma#vadhi#t tatra sura# ha#ri#m% gata#m% tava sabha#ya#m% pashyato ra#jn~o yathaiva vijane tatha# 40 [sudesn%a#] gha#taya#mi sukesha#nte ki#cakam% yadi manyase yo sau tva#m% ka#masam%matto durlabha#m abhimanyate 41 [drau] anye vai tam% vadhis%yanti yes%a#m a#gah% karoti sah% manye ca#dyaiva suvyaktam% paralokam% gamis%yati | 1 [vai] sa# hata# su#taputren%a ra#japutri# samajvalat vadham% kr%s%n%a# pari#psanti# sena# va#hasya bha#mini# jaga#ma#va#sam eva#tha tada# sa# drupada#tma ja# 2 kr%tva# shaucam% yatha#nya#yam% kr%s%n%a# vai tanumadhyama# gatra#n%i va#sasi# caiva praks%a#lya salilena sa# 3 cintaya#m a#sa rudati# tasya duh%khasya nirn%ayam kim% karomi kva gaccha#mi katham% ka#ryam% bhaven mama 4 ity evam% cintayitva# sa# bhi#mam% vai manasa#gamat na#nyah% karta# r%te bhi#ma#n mama#dya manasah% priyam 5 tata uttha#ya ra#trau sa# viha#ya shayanam% svakam pra#dravan na#tham icchanti# kr%s%n%a# na#thavati# sati# duh%khena mahata# yukta# ma#nasena manasvini# 6 sa# vai maha#nase pra#pya bhi#masenam% shucismita# sarvashveteva ma#heyi# vane ja#ta# triha#yani# upa#tis%t%hata pa#n~ca#li# va#shiteva maha#gajam 7 sa# lateva maha#sha#lam% phullam% gomati ti#rajam ba#hubhya#m% parirabhyainam% pra#bodhayad anindita# sim%ham% suptam% vane durge mr%gara#javadhu#r iva 8 vi#n%eva madhura#bha#s%a# ga#ndha#ram% sa#dhu mu#rcchita# abhyabha#s%ata pa#n~ca#li# bhi#masenam anindita# 9 uttis%t%hottis%t%ha kim% shes%e bhi#masena yatha# mr%tah% na#mr%tasya hi pa#pi#ya#n bha#rya#m a#labhya ji#vati 10 tasmin~ ji#vati pa#pis%t%he sena# va#he mama dvis%i tat karmakr%tavaty adya katham% nidra#m% nis%evase 11 sa sam%praha#ya shayanam% ra#japutrya# prabodhitah% upa#tis%t%hata megha#bhah% paryan*ke sopasam%grahe 12 atha#bravi#d ra#japutri#m% kauravyo mahis%i#m% priya#m kena#sy arthena sam%pra#pta# tvariteva mama#ntikam 13 na te prakr%tima#n varn%ah% kr%sha# pa#n%d%ush ca laks%yase a#caks%va parishes%en%a sarvam% vidya#m aham% yatha# 14 sukham% va# yadi va# duh%kham% dves%yam% va# yadi va# priyam yatha#vat sarvam a#caks%va shrutva# jn~a#sya#mi yat param 15 aham eva hi te kr%s%n%e vishva#syah% sarvakarmasu aham a#patsu ca#pi tva#m% moks%aya#mi punah% punah% 16 shi#ghram uktva# yatha#ka#mam% yat te ka#ryam% vivaks%itam gaccha vai shayana#yaiva pura# na#nyo 'vabudhyate | 1 [drau] ashocyam% nu kutas tasya# yasya# bharta# yudhis%t%hirah% ja#nam% sarva#n%i duh%kha#ni kim% ma#m% tvam% paripr%cchasi 2 yan ma#m% da#si# prava#dena pra#tika#mi# tada#nayat sabha#ya#m% pa#rs%ado madhye tan ma#m% dahati bha#rata 3 pa#rthivasya suta# na#ma ka# nu ji#veta ma#dr%shi# anubhu#ya bhr%sham% duh%kham anyatra draupadi#m% prabho 4 vanava#sa gata#ya#sh ca saindhavena dura#tmana# para#marsham% dviti#yam% ca sod%hum utsahate nu ka# 5 matsyara#jn~ah% samaks%am% ca tasya dhu#rtasya pashyatah% ki#cakena pada# spr%s%t%a# ka# nu ji#veta ma#dr%shi# 6 evam% bahuvidhaih% kleshaih% klishyama#na#m% ca bha#rata na ma#m% ja#na#si kaunteya kim% phalam% ji#vitena me 7 yo 'yam% ra#jn~o vira#t%asya ki#cako na#ma bha#rata sena# ni#h% purus%avya#ghra sya#lah% paramadurmatih% 8 sa ma#m% sairandhi ves%en%a vasanti#m% ra#javeshmani nityam eva#ha dus%t%a#tma# bha#rya# mama bhaveti vai 9 tenopamantryama#n%a#ya# vadha#rhen%a sapatnahan ka#leneva phalam% pakvam% hr%dayam% me vidi#ryate 10 bhra#taram% ca vigarhasva jyes%t%ham% durdyu#ta devinam yasya#smi karman%a# pra#pta# dukham etad anantakam 11 ko hi ra#jyam% parityajya sarvasvam% ca#tmana# saha pravrajya#yaiva di#vyeta vina# durdyu#ta devinam 12 yadi nis%kasahasren%a yac ca#nyat sa#ravad dhanam sa#yampra#tar adevis%yad api sam%vatsara#n bahu#n 13 rukmam% hiran%yam% va#sa#m%si ya#nam% yugyam aja#vikam ashva#shvatara sam%gha#m%sh ca na ja#tu ks%ayam a#vahet 14 so 'yam% dyu#taprava#dena shriya# pratyavaropitah% tu#s%n%i#m a#ste yatha# mu#d%hah% sva#ni karma#n%i cintayan 15 dashana#gasahasra#n%i padmina#m% hemama#lina#m yam% ya#ntam anuya#nti#ha so 'yam% dyu#tena ji#vati 16 tatha# shatasahasra#n%i nr%n%a#m amitatejasa#m upa#sate maha#ra#jam indraprasthe yudhis%t%hiram 17 shatam% da#si# sahasra#n%i yasya nityam% maha#nase pa#tri# hastam% diva#ra#tram atithi#n bhojayanty uta 18 es%a nis%kasahasra#n%i prada#ya dadata#m% varah% dyu#tajena hy anarthena mahata# samupa#vr%tah% 19 enam% hi svarasam%panna# bahavah% su#tama#gadha#h% sa#yam%pra#tar upa#tis%t%han sumr%s%t%aman%ikun%d%ala#h% 20 sahasram r%s%ayo yasya nityam a#san sabha# sadah% tapah% shrutopasam%panna#h% sarvaka#mair upasthita#h% 21 andha#n vr%ddha#m%s tatha#na#tha#n sarva#n ra#s%t%res%u durgata#n bibharty avimana# nityam a#nr%sham%sya#d yudhis%t%hirah% 22 sa es%a nirayam% pra#pto matsyasya parica#rakah% sabha#ya#m% devita# ra#jn~ah% kan*ko bru#te yudhis%t%hirah% 23 indraprasthe nivasatah% samaye yasya pa#rthiva#h% a#san balibhr%tah% sarve so 'dya#nyair bhr%tim icchati 24 pa#rthiva#h% pr%thivi#pa#la# yasya#san vashavartinah% sa vashe vivasho ra#ja# pares%a#m adya vartate 25 prata#pya pr%thivi#m% sarva#m% rashmiva#n iva tejasa# so 'yam% ra#jn~o vira#t%asya sabha# sta#ro yudhis%t%hirah% 26 yam upa#santa ra#ja#nah% sabha#ya#m r%s%ibhih% saha tam upa#si#nam adya#nyam% pashya pa#n%d%ava pa#n%d%avam 27 atadarham% maha#pra#jn~am% ji#vita#rthe 'bhisam%shritam dr%s%t%va# kasya na duh%kham% sya#d dharma#tma#nam% yudhis%t%hiram 28 upa#ste sma sabha#ya#m% yam% kr%ts%n%a# vi#ra vasum%dhara# tam upa#si#nam adya#nyam% pashya bha#rata bha#ratam 29 evam% bahuvidhair duh%khaih% pi#d%yama#na#m ana#thavat shokasa#ragamadhyastha#m% kim% ma#m% bhi#ma na pashyasi | 1 [drau] idam% tu me mahad duh%kham% yat pravaks%ya#mi bha#rata na me 'bhyasu#ya# kartavya# duh%kha#d etad bravi#my aham 2 sha#rdu#lair mahis%aih% sim%hair a#ga#re yudhyase yada# kaikeyya#h% preks%ama#n%a#ya#s tada# me kashmalo bhavet 3 preks%a# samutthita# ca#pi kaikeyi# ta#h% striyo vadet preks%ya ma#m anavadya#n*gi# kashmalopahata#m iva 4 sneha#t sam%va#saja#n manye su#dam es%a# shucismita# yodhyama#nam% maha#vi#ryair imam% samanushocati 5 kalya#n%a ru#pa# sairandhri# ballavash ca#ti sundarah% stri#n%a#m% ca cittam% durjn~eyam% yuktaru#pau ca me matau 6 sairandhri# priya sam%va#sa#n nityam% karun%avedini# asmin ra#jakule cemau tulyaka#laniva#sinau 7 iti bruva#n%a# va#kya#ni sa# ma#m% nityam avedayat krudhyanti#m% ma#m% ca sam%preks%ya samashan*kata ma#m% tvayi 8 tasya#m% tatha# bruvatya#m% tu duh%kham% ma#m% mahad a#vishat shoke yaudhis%t%hire magna# na#ham% ji#vitum utsahe 9 yah% sa deva#n manus%ya#m%sh ca sarpa#m% caikaratho 'jayat so 'yam% ra#jn~o vira#t%asya kanya#na#m% nartako yuva# 10 yo 'tarpayad ameya#tma# kha#n%d%ave ja#tavedasam so 'ntah%pura gatah% pa#rthah% ku#pe 'gnir iva sam%vr%tah% 11 yasma#d bhayam amitra#n%a#m% sadaiva purus%ars%abha#t sa lokaparibhu#tena ves%en%a#ste dhanam%jayah% 12 yasya jya#talanirghos%a#t samakampanta shatravah% striyo gi#tasvanam% tasya mudita#h% paryupa#sate 13 kiri#t%am% su#ryasam%ka#sham% yasya mu#rdhani shobhate ven%i# vikr%takesha#ntah% so 'yam adya dhanam%jayah% 14 yasminn astra#n%i divya#ni samasta#ni maha#tmani a#dha#rah% sarvavidya#na#m% sa dha#rayati kun%d%ale 15 yam% sma ra#jasahasra#n%i tejasa#pratima#ni vai samare na#tivartante vela#m iva maha#rn%avah% 16 so 'yam% ra#jn~o vira#t%asya kanya#na#m% nartako yuva# a#ste ves%apraticchannah% kanya#na#m% parica#rakah% 17 yasya sma rathaghos%en%a samakampata medini# sa parvata vana# bhi#ma sahastha#varajan*gama# 18 yasmin~ ja#te maha#bha#ge kuntya#h% shoko vyanashyata sa shocayati ma#m adya bhi#masena tava#nujah% 19 bhu#s%itam% tam alam%ka#raih% kun%d%alaih% pariha#t%akaih% kambupa#n%inam a#ya#ntam% dr%s%t%va# si#dati me manah% 20 tam% ven%i# kr%takesha#ntam% bhi#madhanva#nam arjunam kanya# parivr%tam% dr%s%t%va# bhi#ma si#dati me manah% 21 yada# hy enam% parivr%tam% kanya#bhir devaru#pin%am prabhinnam iva ma#tan*gam% pariki#rn%am% karen%ubhih% 22 matsyam arthapatim% pa#rtham% vira#t%am% samupasthitam pashya#mi tu#ryamadhya stham% disha nashyanti me tada# 23 nu#nam a#rya# na ja#na#ti kr%cchram% pra#ptam% dhanam%jayam aja#tashatrum% kauravyam% magnam% du#dyu#ta devinam 24 tatha# dr%s%t%va# yavi#ya#m%sam% sahadevam% yudha#m% patim gos%u goves%am a#ya#ntam% pa#n%d%ubhu#ta#smi bha#rata 25 sahadevasya vr%tta#ni cintayanti# punah% punah% na vinda#mi maha#ba#ho sahadevasya dus%kr%tam yasminn evam%vidham% duh%kham% pra#pnuya#t satyavikramah% 26 du#ya#mi bharatashres%t%ha dr%s%t%va# te bhra#taram% priyam gos%u govr%s%asam%ka#sham% matsyena#bhiniveshitam 27 sam%rabdham% raktanepathyam% gopa#la#na#m% purogamam vira#t%am abhinandantam atha me bhavati jvarah% 28 sahadevam% hi me vi#ram% nityam a#rya# prasham%sati maha#bhijana sam%panno vr%ttava#n~ shi#lava#n iti 29 hri#nis%edho madhurava#g dha#rmikash ca priyash ca me sa te 'ran%yes%u boddhavyo ya#jn~aseni ks%apa#sv api 30 tam% dr%s%t%va# vya#pr%tam% gos%u vatsa carma ks%apa#shayam sahadevam% yudha#m% shres%t%ham% kim% nu ji#va#mi pa#n%d%ava 31 yas tribhir nityasam%panno ru#pen%a#stren%a medhaya# so 'shvabandho vira#t%asya pashya ka#lasya paryayam 32 abhyaki#ryanta vr%nda#ni da#ma granthim udi#ks%ata#m vinayantam% janena#shva#n maha#ra#jasya pashyatah% 33 apashyam enam% shri#mantam% matsyam% bhra#jis%n%um uttamam vira#t%am upatis%t%hantam% darshayantam% ca va#jinah% 34 kim% nu ma#m% manyase pa#rtha sukhiteti param%tapa evam% duh%khashata#vis%t%a# yudhis%t%hira nimittatah% 35 atah% prativishis%t%a#ni duh%kha#ny anya#ni bha#rata vartante mayi kaunteya vaks%ya#mi shr%n%u ta#ny api 36 yus%ma#su dhriyama#n%es%u duh%kha#ni vividha#ny uta shos%ayanti shari#ram% me kim% nu kuh%kham atah% param | 1 [drau] aham% sairandhi ves%en%a caranti# ra#javeshmani shaucada#smi sudes%n%a#ya# aks%adhu#rtasya ka#ran%a#t 2 vikriya#m% pashya me ti#vra#m% ra#japutrya#h% param%tapa a#se ka#lam upa#si#na# sarvam% duh%kham% kila#rtavat 3 anitya# kila martya#na#m arthasiddhir jaya#jayau iti kr%tva# prati#ks%a#mi bhartr%#n%a#m udayam% punah% 4 ya eva hetur bhavati purus%asya jaya#vahah% para#jaye ca hetuh% sa iti ca pratipa#laye 5 dattva# ya#canti purus%a# hatva# vadhyanti ca#pare pa#tayitva# ca pa#tyante parair iti ca me shrutam 6 na daivasya#ti bha#ro 'sti na daivasya#ti vartanam iti ca#py a#gamam% bhu#yo daivasya pratipa#laye 7 sthitam% pu#rvam% jalam% yatra punas tatraiva tis%t%hati iti parya#yam icchanti# prati#ks%a#my udayam% punah% 8 daivena kila yasya#rthah% suni#to 'pi vipadyate daivasya ca#game yatnas tena ka#ryo vija#nata# 9 yat tu me vacanasya#sya kathitasya prayojanam pr%ccha ma#m% duh%khita#m% tat tvam apr%s%t%a# va# bravi#mi te 10 mahis%i# pa#n%d%uputra#n%a#m% duhita# drupadasya ca ima#m avastha#m% sam%pra#pta# ka# mad anya# jiji#vis%et 11 kuru#n paribhavan sarva#n pa#n~ca#la#n api bha#rata pa#n%d%aveya#m%sh ca sam%pra#pto mama klesho hy arim%dama 12 bhra#tr%bhih% shvashuraih% putrair bahubhih% paravi#ra han evam% samudita# na#ri# ka# nv anya# duh%khita# bhavet 13 nu#nam% hi ba#laya# dha#tur maya# vai vipriyam% kr%tam yasya prasa#da#d durni#tam% pra#pta#smi bharatars%abha 14 varn%a#vaka#sham api me pashya pa#n%d%ava ya#dr%sham ya#dr%sho me na tatra#si#d duh%khe paramake tada# 15 tvam eva bhi#ma ja#ni#s%e yan me pa#rtha sukham% pura# sa#ham% da#satvam a#panna# na sha#ntim avasha# labhe 16 na#daivikam idam% manye yatra pa#rtho dhanam%jayah% bhi#ma dhanva# maha#ba#hur a#ste sha#nta iva#nalah% 17 ashakya# veditum% pa#rtha pra#n%ina#m% vai gatir naraih% vinipa#tam imam% manye yus%ma#kam avicintitam 18 yasya# mama mukhapreks%a# yu#yam indrasama#h% sada# sa# preks%e mukham anya#sa#m avara#n%a#m% vara# sati# 19 pashya pa#n%d%ava me 'vastha#m% yatha# na#rha#mi vai tatha# yus%ma#su dhriyama#n%es%u pashya ka#lasya paryayam 20 yasya#h% sa#garaparyanta# pr%thivi# vashavartini# a#si#t sa#dya sudes%n%a#ya# bhi#ta#ham% vashavartini# 21 yasya#h% purah%sara# a#san pr%s%t%hatash ca#nuga#minah% sa#ham adya sudes%n%a#ya#h% purah% pashca#c ca ga#mini# idam% tu duh%kham% kaunteya mama#sahyam% nibodha tat 22 ya# na ja#tu svayam% pim%s%e ga#trodvartanam a#tmanah% anyatra kuntya# bhadram% te sa#dya pim%s%a#mi candanam pashya kaunteya pa#n%i# me naivam% yau bhavatah% pura# 23 [vai] ity asya darshaya#m a#sa kin%abaddhau kara#v ubhau 24 [drau] bibhemi kuntya# ya# na#ham% yus%ma#kam% va# kada# cana sa#dya#grato vira#t%asya bhi#ta# tis%t%ha#mi kim%kari# 25 kim% nu vaks%yati samra#n% ma#m% varn%akah% sukr%to na va# na#nyapis%t%am% hi matsyasya candanam% kila rocate 26 [vai] sa# ki#rtayanti# duh%kha#ni bhi#masenasya bha#mini# ruroda shanakaih% kr%s%n%a# bhi#masenam udi#ks%ati# 27 sa# ba#s%pakalaya# va#ca# nih%shvasanti# punah% punah% hr%dayam% bhi#masenasya ghat%t%ayanti#dam abravi#t 28 na#lpam% kr%tam% maya# bhi#ma deva#na#m% kilbis%am% pura# abha#gya# yat tu ji#va#mi martavye sati pa#n%d%ava 29 tatas tasya#h% karau shu#nau kin%abaddhau vr%kodarah% mukham a#ni#ya vepantya# ruroda paravi#ra ha# 30 tau gr%hi#tva# ca kaunteyo ba#s%pam utsr%jya vi#ryava#n tatah% paramaduh%kha#rta idam% vacanam abravi#t | 1 [bhi#mas] dhig astu me ba#hubalam% ga#n%d%i#vam% phalgunasya ca yat te raktau pura# bhu#tva# pa#n%i# kr%takin%a#v ubhau 2 sabha#ya#m% sma vira#t%asya karomi kadanam% mahat tatra ma#m% dharmara#jas tu kat%a#ks%en%a nyava#rayat tad aham% tasya vijn~a#ya sthita eva#smi bha#mini 3 yac ca ra#s%t%ra#t pracyavanam% kuru#n%a#m avadhash ca yah% suyodhanasya karn%asya shakuneh% saubalasya ca 4 duh%sha#sanasya pa#pasya yan maya# na hr%tam% shirah% tan me dahati kalya#n%i hr%di shalyam iva#rpitam ma# dharmam% jahi sushron%i krodham% jahi maha#mate 5 imam% ca samupa#lambham% tvatto ra#ja# yudhis%t%hirah% shr%n%uya#d yadi kalya#n%i kr%tsnam% jahya#t sa ji#vitam 6 dhanam%jayo va# sushron%i yamau va# tanumadhyame loka#ntara gates%v es%u na#ham% shaks%ya#mi ji#vitum 7 sukanya# na#ma sha#rya#ti# bha#rgavam% cyacanam% vane valmi#ka bhu#tam% sha#myantam anvapadyata bha#mini# 8 na#d%da#yani# cendrasena# ru#pen%a yadi te shruta# patim anvacarad vr%ddham% pura# vars%asahasrin%am 9 duhita# janakasya#pi vaidehi# yadi te shruta# patim anvacarat si#ta# maha#ran%yaniva#sinam 10 raks%asa# nigraham% pra#pya ra#masya mahis%i# priya# klishyama#na#pi sushron%i# ra#mam eva#nvapadyata 11 lopa#mudra# tatha# bhi#ru vayo ru#pasamanvita# agastyam anvaya#d dhitva# ka#ma#n sarva#n ama#nus%a#n 12 yathaita#h% ki#rtita# na#ryo ru#pavatyah% pativrata#h% tatha# tvam api kalya#n%i sarvaih% samudita# gun%aih% 13 ma# di#rgham% ks%ama ka#lam% tvam% ma#sam adhyardhasam%mitam pu#rn%e trayodashe vars%e ra#jn~o ra#jn~i# bhavis%yasi 14 [drau] a#rtayaitan maya# bhi#makr%tam% ba#s%pavimoks%an%am apa#rayantya# duh%kha#ni na ra#ja#nam upa#labhe 15 vimuktena vyati#tena bhi#masena maha#bala pratyupasthita ka#lasya ka#ryasya#nantaro bhava 16 mameha bhi#makaikeyi# ru#pa#bhibhava shan*kaya# nityam udjivate ra#ja# katham% neya#d ima#m iti# 17 tasya# viditva# tam% bha#vam% svayam% ca#nr%ta darshanah% ki#cako 'yam% sudus%t%a#tma# sada# pra#rthayate hi ma#m 18 tam aham% kupita# bhi#ma punah% kopam% niyamya ca abruvam% ka#masam%mu#d%ham a#tma#nam% raks%a ki#caka 19 gandharva#n%a#m aham% bha#rya# pan~ca#na#m% mahis%i# priya# te tva#m% nihanyur durdhars%a#h% shu#ra#h% sa#hasa ka#rin%ah% 20 evam uktah% sa dus%t%a#tma# ki#cakah% pratyuva#ca ha na#ham% bibhemi sairandhir gandharva#n%a#m% shucismite 21 shatam% sahasram api va# gandharva#n%a#m aham% ran%e sama#gatam% hanis%ya#mi tvam% bhi#ru kuru me ks%an%am 22 ity ukte ca#bruvam% su#tam% ka#ma#turam aham% punah% na tvam% pratibalas tes%a#m% gandharva#n%a#m% yashasvina#m 23 dharme sthita#smi satatam% kulashi#lasamanvita# neccha#mi kam% cid vadhyantam% tena ji#vasi ki#caka 24 evam uktah% sa dus%t%a#tma# prahasya svanavat tada# na tis%t%hati sma san ma#rge na ca dharmam% bubhu#s%ati 25 pa#pa#tma# pa#pabha#vash ca ka#mara#gavasha#nugah% avini#tash ca dus%t%a#tma# pratya#khya#tah% punah% punah% darshane darshane hanya#t tatha# jahya#m% ca ji#vitam 26 tad dharme yatama#na#na#m% maha#n dharmo nashis%yati samayam% raks%ama#n%a#na#m% bha#rya# vo na bhavis%yati 27 bha#rya#ya#m% raks%yama#n%a#ya#m% praja# bhavati raks%ita# praja#ya#m% raks%yama#n%a#ya#m a#tma# bhavati raks%itah% 28 vadata#m% varn%adharma#m%sh ca bra#hman%a#na#m% hi me shrutam ks%atriyasya sada# dharmo na#nyah% shatrunibarhan%a#t 29 pashyato dharmara#jasya ki#cako ma#m% pada#vadhi#t tava caiva samaks%am% vai bhi#masena maha#bala 30 tvaya# hy aham% paritra#ta# tasma#d ghora#j jat%a#sura#t jayadratham% tathaiva tva majais%i#r bhra#tr%bhih% saha 31 jahi#mam api pa#pam% tvam% yo 'yam% ma#m avamanyate ki#cako ra#java#llabhya#c chokakr%n mama bha#rata 32 tam evam% ka#masam%mmattam% bhindhi kumbham iva#shmani yo nimittam anartha#na#m% bahu#na#m% mama bha#rata 33 tam% cej ji#vantam a#dityah% pra#tar abhyudayis%yati vis%am a#lod%ya pa#sya#mi ma#m% ki#caka vasham% gamam shreyo hi maran%am% mahyam% bhi#masena tava#gratah% 34 [vai] ity uktva# pra#rudat kr%s%n%a# bhi#masyorah% sama#shrita# bhi#mash ca ta#m% paris%vajya mahat sa#ntvam% prayujya ca ki#cakam% manasa#gacchat sr%kkin%i# parisam%lihan | 1 [bhi#mas] tatha# bhadre karis%ya#mi yatha# tvam% bhi#ru bha#s%ase adya tam% su#dayis%ya#mi ki#cakam% saha ba#ndhavam 2 asya#h% prados%e sharvarya#h% kurus%va#nena sam%gamam duh%kham% shokam% ca nirdhu#ya ya#jn~aseni shucismite 3 yais%a# nartana sha#la# vai matsyara#jena ka#rita# diva#tra kanya# nr%tyanti ra#trau ya#nti yatha# gr%ham 4 tatra#sti shayanam% bhi#ru dr%jd%ha#n*gam% supratis%t%hitam tatra#sya darshayis%ya#mi pu#rvapreta#n pita#maha#n 5 yatha# ca tva#m% na pashyeyuh% kurva#n%a#m% tena sam%vidam kurya#s tatha# tvam% kalya#n%i yatha# sam%nihito bhavet 6 [vai] tatha# tau kathayitva# tu ba#s%pam utsr%jya duh%khitau ra#trishes%am% tad atyugram% dha#raya#m a#satur hr%da# 7 tasya#m% ra#trya#m% vyati#ta#ya#m% pra#tar uttha#ya ki#cakah% gatva# ra#jakula#yaiva draupadi#m idam abravi#t 8 sabha#ya#m% pashyato ra#jn~ah% pa#tayitva# pada#hanam na caiva#labhatha#s tra#n%am abhipanna# bali#yasa# 9 prava#dena hi matsya#na#m% ra#ja# na#mna#yam ucyate aham eva hi matsya#na#m% ra#ja# vai va#hini#patih% 10 sa# sukham% pratipadyasva da#sabhi#ru bhava#mi te ahna#ya tava sushron%ishatam% nis%ka#n dada#my aham 11 da#si# shatam% ca te dadya#m% da#sa#na#m api ca#param ratham% ca#shvatari# yuktam astu nau bhi#ru sam%gamah% 12 [drau] ekam% me samayam% tv adya pratipadyasva ki#caka na tva#m% sakha# va# bhra#ta# va# ja#ni#ya#t sam%gatam% maya# 13 avabodha#d dhi bhi#ta#smi gandharva#n%a#m% yashasvina#m evam% me pratija#ni#hi tato 'ham% vashaga# tava 14 [ki#caka] evam etat karis%ya#mi yatha# sushron%i bha#s%ase eko bhadre gamis%ya#mi shu#nyam a#vasatham% tava 15 sama#gama#rtham% rambhoru tvaya# madanamohitah% yatha# tva#m% na#vabhotsyanti gandharva#h% su#ryavarcasah% 16 [drau] yad idam% nartana#ga#ram% matsyara#jena ka#ritam diva#tra kanya# nr%tyanti ra#trau ya#nti yatha# gr%ham 17 tamisre tatra gacchetha# gandharva#s tan na ja#nate tatra dos%ah% parihr%to bhavis%yati na sam%shayah% 18 [vai] tam artham% pratijalpantya#h% kr%s%n%a#ya#h% ki#cakena ha divasa#rdham% samabhavan ma#senaiva samam% nr%pa 19 ki#cako 'tha gr%ham% gatva# bhr%sham% hars%apariplutah% sairandhri# ru#pin%am% mu#d%ho mr%tyum% tam% na#vabuddhava#n 20 gandha#bharan%a ma#lyes%u vya#saktah% sa vishes%atah% alam% caka#ra so ''tma#nam% sa tvarah% ka#mamohitah% 21 tasya tat kurvatah% karmaka#lo di#rgha iva#bhavat anucintayatash ca#pi ta#m eva#yata locana#m 22 a#si#d abhyadhika# ca#sya shri#h% shriyam% pramumuks%atah% nirva#n%aka#le di#pasya varti#m iva didhaks%atah% 23 kr%tasam%pratyayas tatra ki#cakah% ka#mamohitah% na#ja#na#d divasam% ya#ntam% cintaya#nah% sama#gamam 24 tatas tu draupadi# gatva# tada# bhi#mam% maha#nase upa#tis%t%hata kalya#n%i# kauravyam% patim antika#t 25 tam uva#ca sukesha#nta# ki#cakasya maya# kr%tah% sam%gamo nartana#ga#re yatha#vocah% param%tapa 26 shu#nyam% sa nartana#ga#ram a#gamis%yati ki#cakah% eko nishi maha#ba#ho ki#cakam% tam% nis%u#daya 27 tam% su#taputram% kaunteya ki#cakam% madadarpitam gatva# tvam% nartana#ga#ram% nirji#vam% kurupa#n%d%ava 28 darpa#c ca su#taputro 'sau gandharva#n avamanyate tam% tvam% praharata#m% shres%t%ha nad%am% na#ga ivoddhara 29 ashruduh%kha#bhibhu#ta#ya# mama ma#rjasva bha#rata a#tmanash caiva bhadram% te kuru ma#nam% kulasya ca 30 [bhi#mas] sva#gatam% te vara#rohe yan ma#m% vedayase priyam na hy asya kam% cid iccha#mi saha#yam% varavarn%ini 31 ya# me pri#tis tvaya#khya#ta# ki#cakasya sama#game hatva# hid%imbam% sa# pri#tir mama#si#d varavarn%ini 32 satyam% bhratr%#m%sh ca dharmam% ca puraskr%tya bravi#mi te ki#cakam% nihanis%ya#mi vr%tram% devapatir yatha# 33 tam% gahvare praka#she va# pothayis%ya#mi ki#cakam atha ced avabhotsyanti ham%sye matsya#n api dhruvam 34 tato duryodhanam% hatva# pratipatsye vasum%dhara#m ka#mam% matsyam upa#sta#m% hi kunti#putro yudhis%t%hirah% 35 [drau] yatha# na sam%tyajetha#s tvam% satyam% vai matkr%te vibho nigu#d%has tvam% tatha# vi#ra ki#cakam% vinipa#taya 36 [bhi#mas] evam etat karis%ya#mi yatha# tvam% bhi#ru bha#s%ate adr%shyama#nas tasya#dya tamasvinya#m anindite 37 na#go bilvam iva#kramya pothayis%ya#my aham% shirah% alabhya#m icchatas tasya ki#cakasya dura#tmanah% 38 [vai] bhi#mo 'tha prathamam% gatva# ra#trau channa upa#vishat mr%gam% harir iva#dr%shyah% pratya#ka#n*ks%at sa ki#cakam 39 ki#cakash ca#py alam% kr%tyayatha#ka#mam upa#vrajat ta#m% vela#m% nartana#ga#re pa#n~ca#li# sam%gama#shaya# 40 manyama#nah% sa sam%ketam a#ga#ram% pra#vishac ca tam pravishya ca sa tad veshma tamasa# sam%vr%tam% mahat 41 pu#rva#gatam% tatas tatra bhi#mam apratimaujasam eka#ntam a#sthitam% cainam a#sasa#da sudurmatih% 42 shaya#nam% shayane tatra mr%tyum% su#tah% para#mr%shat ja#jvalyama#nam% kopena kr%s%n%a# dhars%an%ajena ha 43 upasam%gamya caivainam% ki#cakah% ka#mamohitah% hars%onmathita citta#tma# smayama#no 'bhyabha#s%ata 44 pra#pitam% te maya# vittam% bahuru#pam anantakam sat sarvam% tva#m% samuddishya sahasa# samupa#gatah% 45 na#kasma#n ma#m% prasham%santi sada# gr%hagata#h% striyah% suva#sa# darshani#yash ca na#nyo 'sti tva# dr%shah% puma#n 46 [bhi#mas] dis%t%ya# tvam% darshani#yo 'si dis%t%ya#tma#nam% prasham%sasi i#dr%shas tu tvaya# sparshah% spr%s%t%apu#rvo na karhi cit 47 [vai] ity uktva# tam% maha#ba#hur bhi#mo bhi#mapara#kramah% samutpatya ca kaunteyah% prahasya ca nara#dhamam bhi#mo jagra#ha keshes%u ma#lyavatsu sugandhis%u 48 sa keshes%u para#mr%s%t%o balena balina#m% varah% a#ks%ipya kesha#n vegena ba#hvor jagra#ha pa#n%d%avam 49 ba#huyuddham% tayor a#si#t kruddhayor narasim%hayoh% vasante va#sita# hetor balavad gajayor iva 50 i#s%ad a#galitam% ca#pi krodha#c cala padam% sthitam ki#cako balava#n bhi#mam% ja#nubhya#m a#ks%ipad bhuvi 51 pa#tito bhuvi bhi#mas tu ki#cakena bali#yasa# utpapa#ta#tha vegena dan%d%a#hata ivoragah% 52 spardhaya# ca balonmattau ta#v ubhau su#ta pa#n%d%avau nishi#the paryakars%eta#m% balinau nishi nirjane 53 tatas tad bhavanashres%t%ham% pra#kampata muhur muhuh% balavac ca#pi sam%kruddha#v anyonyam% ta#v agarjata#m 54 tala#bhya#m% tu sa bhi#mena vaks%asy abhihato bali# ki#cako ros%asam%taptah% pada#n na calitah% padam 55 muhu#rtam% tu sa tam% vegam% sahitva# bhuvi duh%saham bala#d ahi#yata tada# su#to bhi#mabala#rditah% 56 tam% hi#yama#nam% vijn~a#ya bhi#maseno maha#balah% vaks%asy a#ni#ya vegena mamanthainam% vicetasam 57 krodha#vis%t%o vinih%shvasya punash cainam% vr%kodarah% jagra#ha jayata#m% shres%t%hah% keshes%v eva tada# bhr%sham 58 gr%hi#tva# ki#cakam% bhi#mo virura#va maha#balah% sha#rdu#lah% pishita#ka#n*ks%i# gr%hi#tveva maha#mr%gam 59 tasya pa#dau ca pa#n%i# ca shirogri#va#m% ca sarvashah% ka#ye praveshaya#m a#sa pashor iva pina#ka dhr%k 60 tam% sam%mathita sarva#n*gam% ma#m%sapin%d%opamam% kr%tam kr%s%n%a#yai darshaya#m a#sa bhi#maseno maha#balah% 61 uva#ca ca maha#teja# draupadi#m% pa#n%d%unandanah% pashyainam ehi pa#n~ca#li ka#muko 'yam% yatha# kr%tah% 62 tatha# sa ki#cakam% hatva# gatva# ros%asya vai shamam a#mantrya draupadi#m% kr%s%n%a#m% ks%ipram a#ya#n maha#nasam 63 ki#cakam% gha#tayitva# tu draupadi# yos%ita#m% vara# prahr%s%t%a# gatasam%ta#pa# sabha# pa#la#n uva#ca ha 64 ki#cako 'yam% hatah% shete gandharvaih% patibhir mama parastri# ka#masam%mattah% sama#gacchata pashyata 65 tac chrutva# bha#s%itam% tasya# nartana#ga#ra raks%in%ah% sahasaiva sama#jagmur a#da#yoka#h% sahasrashah% 66 tato gatva#tha tad veshma ki#cakam% vinipa#titam gata#sum% dadr%shur bhu#mau rudhiren%a samuks%itam 67 kva#sya gri#va# kva caran%au kva pa#n%i# kva shiras tatha# iti sma tam% pari#ks%ante gandharven%a hatam% tada# | 1 [vai] tasmin ka#le sama#gamya sarve tatra#sya ba#ndhava#h% ruruduh% ki#cakam% dr%s%t%va# pariva#rya samantatah% 2 sarve sam%hr%s%t%aroma#n%ah% sam%trasta#h% preks%ya ki#cakam tatha# sarva#n*gasam%bhugnam% ku#rmam% sthala ivoddhr%tam 3 pothitam% bhi#masenena tam indren%eva da#navam sam%ska#rayitum icchanto bahir netum% pracakramuh% 4 dadr%shus te tatah% kr%s%n%a#m% su#taputra#h% sama#gata#h% adu#ra#d anavadya#n*gi#m% stambham a#lin*gya tis%t%hati#m 5 samavetes%u su#tes%u ta#n uva#copaki#cakah% hanyata#m% shi#ghram asati# yatkr%te ki#cako hatah% 6 atha va# neha hantavya# dahyata#m% ka#mina# saha mr%tasya#pi priyam% ka#ryam% su#taputrasya sarvatha# 7 tato vira#t%am u#cus te ki#cako 'sya#h% kr%te hatah% saha#dya#nena dahyeta tadanujn~a#tum arhasi 8 para#kramam% tu su#ta#na#m% matva# ra#ja#nvamodata sairandhrya#h% su#taputren%a saha da#ham% visha#m% pate 9 ta#m% sama#sa#dya vitrasta#m% kr%s%n%a#m% kamalalocana#m momuhyama#na#m% te tatra jagr%huh% ki#caka# bhr%sham 10 tatas tu ta#m% sama#ropya nibadhya ca sumadhyama#m jagmur udyamya te sarve shmasha#nam abhitas tada# 11 hriyama#n%a# tu sa# ra#jan su#taputrair anindita# pra#kroshan na#tham icchanti# kr%s%n%a# na#thavati# sati# 12 [drau] jayo jayanto vijayo jayatseno yajadbalah% te me va#cam% vija#nantu su#taputra# nayanti ma#m 13 yes%a#m% jya#talanirghos%o visphu#rjitam iva#shaneh% vyashru#yata maha#yuddhe bhi#maghos%as tarasvina#m 14 rathaghos%ash ca balava#n gandharva#n%a#m% yashasvina#m te me va#cam% vija#nantu su#taputra# nayanti ma#m 15 [vai] tasya#s ta#h% kr%pan%a# va#cah% kr%s%n%a#ya#h% paridevita#h% shrutvaiva#bhyapatad bhi#mah% shayana#d avica#rayan 16 [bhi#mas] aham% shr%n%omi te va#cam% tvaya# sairandhi bha#s%ita#m tasma#t te su#taputrebhyo na bhayam% bhi#ru vidyate 17 [vai] ity uktva# sa maha#ba#hur vijajr%mbhe jigha#m%saya# tatah% sa vya#yatam% kr%tva# ves%am% viparivartya ca adva#ren%a#bhyavaskandya nirjaga#ma bahis tada# 18 sa bhi#masenah% pra#ka#ra#d a#rujya tarasa# drumam shmasha#na#bhimukhah% pra#ya#d yatra te ki#caka# gata#h% 19 sa tam% vr%ks%am% dashavya#mam% sa skandhavit%apam% bali# pragr%hya#bhyadravat su#ta#n dan%d%apa#n%ir iva#ntakah% 20 u#ruvegena tasya#tha nyagrodha#shvattha kim%shuka#h% bhu#mau nipatita# vr%ks%a#h% sam%ghashas tatra sherate 21 tam% sim%ham iva sam%kruddham% dr%s%t%va# gandharvam a#gatam vitresuh% sarvatah% su#ta# vis%a#dabhayakampita#h% 22 tam antakam iva#ya#ntam% gandharvam% preks%ya te tada# didhaks%antas tada# jyes%t%ham% bhra#taram% hy upaki#caka#h% parasparam athocus te vis%a#dabhayakampita#h% 23 gandharvo balava#n eti kruddha udyamya pa#dapam sairandhri# mucyata#m% shi#ghram% mahan no bhayam a#gatam 24 te tu dr%s%t%va# tam a#viddham% bhi#masenena pa#dapam vimucya draupadi#m% tatra pra#dravan nagaram% prati 25 dravatas ta#m%s tu sam%preks%ya savajri# da#nava#n iva shatam% pan~ca#dhikam% bhi#mah% pra#hin%od yamasa#danam 26 tata a#shva#sayat kr%s%n%a#m% pravimucya visha#m% pate uva#ca ca maha#ba#huh% pa#n~ca#li#m% tatra draupadi#m ashrupu#rn%amukhi#m% di#na#m% durdhars%ah% sa vr%kodarah% 27 evam% te bhi#ru vadhyante ye tva#m% klis%yanty ana#gasam praihi tvam% nagaram% kr%s%n%e na bhayam% vidyate tava anyena#ham% gamis%ya#mi vira#t%asya maha#nasam 28 pan~ca#dhikam% shatam% tac ca nihatam% tatra bha#rata maha#vanam iva chinnam% shishye vigalitadrumam 29 evam% te nihata# ra#jan~ shatam% pan~ca ca ki#caka#h% sa ca sena#patih% su#rvam ity etat su#ta s%at% s%atam 30 tad dr%s%t%va# mahad a#shcaryam% nara# na#ryash ca sam%gata#h% vis%mayam% paramam% gatva# nocuh% kim% cana bha#rata | 1 [vai] te dr%s%t%va# nihata#n su#ta#n ra#jn~e gatva# nyavedayan gandharvair nihata# ra#jan su#taputra#h% parah%shata#h% 2 yatha# vajren%a vai di#rn%am% parvatasya mahac chirah% viniki#rn%am% pradr%shyeta tatha# su#ta# mahi#tale 3 sairandhri# ca vimukta#sau punar a#ya#ti te gr%ham sarvam% sam%shayitam% ra#jan nagaram% te bhavis%yati 4 tatha#ru#pa# hi sairandhri# gandharva#sh ca maha#bala#h% pum%sa#m is%t%ash ca vis%ayo maithuna#ya na sam%shayah% 5 yatha# sairandhri ves%en%a na te ra#jann idam% puram vina#sham eti vai ks%ipram% tatha# ni#tir vidhi#yata#m 6 tes%a#m% tad vacanam% shrutva# vira#t%o va#hini#patih% abravi#t kriyata#m es%a#m% su#ta#na#m% paramakriya# 7 ekasminn eva te sarve susamiddhe huta#shane dahyanta#m% ki#caka#h% shi#ghram% ratnair gandhaish ca sarvashah% 8 sudes%n%a#m% ca#bravi#d ra#ja# mahis%i#m% ja#tasa#dhvasah% sairandhri#m a#gata#m% bru#ya# mamaiva vacana#d idam 9 gaccha sairandhri bhadram% te yatha#ka#mam% cara#bale bibheti ra#ja# sushron%i gandharvebhyah% para#bhava#t 10 na hi ta#m utsahe vaktum% svayam% gandharvaraks%ita#m striyas tv ados%a#s ta#m% vaktum atas tva#m% prabravi#my aham 11 atha mukta# bhaya#t kr%s%n%a# su#taputra#n nirasya ca moks%ita# bhi#masenena jaga#ma nagaram% prati 12 tra#siteva mr%gi# ba#la# sha#rdu#lena manasvini# ga#tra#n%i va#sasi# caiva praks%a#lya salilena sa# 13 ta#m% dr%s%t%va# purus%a# ra#jan pra#dravanta disho dasha gandharva#n%a#m% bhayatrasta#h% ke cid dr%s%t%i#r nyami#layan 14 tato maha#nasa dva#ri bhi#masenam avasthitam dadarsha ra#jan pa#n~ca#li# yatha#mattam% maha#dvipam 15 tam% vismayanti# shanakaih% sam%jn~a#bhir idam abravi#t gandharvara#ja#ya namo yena#smi parimocita# 16 [bhi#mas] ye yasya# vicaranti#ha purus%a# vashavartinah% tasya#s te vacanam% shrutva# anr%n%a# vicaranty uta 17 [vai] tatah% sa# nartana#ga#re dhanam%jayam apashyata ra#jn~ah% kanya# vira#t%asya nartaya#nam% maha#bhujam 18 tatas ta# nartana#ga#ra#d vinishkramya saha#rjuna#h% kanya# dadr%shur a#ya#nti#m% kr%s%n%a#m% klis%t%a#m ana#gasam 19 [kanya#h] dis%t%ya# sairandhri mukta#si dis%t%ya#si punara#gata# dis%t%ya# vinihata#h% su#ta# ye tva#m% klishyanty ana#gasam 20 [br%han] katham% sairandhri mukta#si katham% pa#pa#sh ca te hata#h% iccha#mi vai tava shrotum% sarvam eva yatha#tatham 21 [sair] br%hannad%e kim% nu tava sairandhrya# ka#ryam adya vai ya# tvam% vasasi kalya#n%i sada# kanya# pure sukham 22 na hi duh%kham% sama#pnos%i sairandhri# yad upa#shnute tena ma#m% duh%khita#m evam% pr%cchase prahasann iva 23 [br%han] br%hannad%a#pi kalya#n%i duh%kham a#pnoty anuttamam tiryagyonigata# ba#le na caina#m avabudhyase 24 [vai] tatah% sahaiva kanya#bhir draupadi# ra#javeshma tat pravivesha sudes%n%a#ya#h% sami#pam apala#yini# 25 ta#m abravi#d ra#japutri# vira#t%a vacana#d idam sairandhri gamyata#m% shi#ghram% yatra ka#mayase gatim 26 ra#ja# bibheti bhadram% te gandharvebhyah% para#bhava#t tvam% ca#pi tarun%i# subhru ru#pen%a#pratima# bhuvi 27 [sair] trayodasha#ha ma#tram% me ra#ja# ks%amatu bha#mini kr%takr%tya# bhavis%yanti gandharva#s te na sam%shayah% 28 tato ma#m% te 'panes%yanti karis%yanti ca te priyam dhruvam% ca shreyasa# ra#ja# yos%kyate saha ba#ndhavaih% | 1 [vai] ki#cakasya tu gha#tena sa#nujasya visha#m% pate atya#hitam% cintayitva# vyasmayanta pr%thagjana#h% 2 tasmin pure janapade sam%jalpo 'bhu#c ca sarvashah% shaurya#d dhi vallabho ra#jn~o maha#sattvash ca ki#cakah% 3 a#si#t praharta# ca nr%n%a#m% da#ra#marshi# ca durmatih% sa hatah% khalu pa#pa#tma# gandharvair dus%t%apu#rus%ah% 4 ity ajalpan maha#ra#jan para#ni#ka visha#tanam deshe deshe manus%ya#sh ca ki#cakam% dus%pradhars%an%am 5 atha vai dha#rtara#s%t%ren%a prayukta# ya bahishcara#h% mr%gayitva# bahu#n gra#ma#n ra#s%t%ra#n%i nagara#n%i ca 6 sam%vidha#ya yatha#dis%t%am% yatha# deshapradarshanam kr%tacinta# nyavartanta te ca ma#ga puram% prati 7 tatra dr%s%t%va# tu ra#ja#nam% kauravyam% dhr%tara#s%t%ra jam dorn%a karn%a kr%paih% sa#rdham% bhi#s%men%a ca maha#tmana# 8 sam%gatam% bhra#tr%bhish ca#pi trigartaish ca maha#rathaih% duryodhanam% sabha#madhye a#si#nam idam abruvan 9 kr%to 'sma#bhih% paro yatnas tes%a#m anves%an%e sada# pa#n%d%ava#na#m% manus%yendra tasmin mahati ka#nane 10 nirjane mr%gasam%ki#rn%e na#na#drumalata#vr%te lata#prata#na bahule na#na#gulmasama#vr%te 11 na ca vidmo gata# yena pa#rtha#h% syur dr%d%havikrama#h% ma#rgama#n%a#h% padanya#sam% tes%u tes%u tatha# tatha# 12 giriku#t%es%u tun*ges%u na#na#janapades%u ca jana#ki#rn%es%u deshes%u kharvat%es%u pares%u ca 13 narendra bahusho 'nvis%t%a# naiva vidmash ca pa#n%d%ava#n atyantabha#vam% nas%t%a#s te bhadram% tubhyam% narars%abha 14 vartma#ny anvis%yama#n%a#s tu ratha#na#m% rathasattama kam% cit ka#lam% manus%yendra su#ta#na#m anuga# vayam 15 mr%gayitva# yatha#nya#yam% vidita#rtha#h% sma tattvatah% pra#pta# dva#ravati#m% su#ta# r%te pa#rthaih% param%tapa 16 na tatra pa#n%d%ava# ra#jan na#pi kr%s%n%a# pativrata# sarvatha# vipranas%t%a#s te namas te bharatars%abha 17 na hi vidmo gatim% tes%a#m% va#sam% va#pi maha#tmana#m pa#n%d%ava#na#m% pravr%ttim% va# vidmah% karma#pi va# kr%tam sa nah% sha#dhi manus%yendra ata u#rdhvam% visha#m% pate 18 anves%an%e pa#n%d%ava#na#m% bhu#yah% kim% karava#mahe ima#m% ca nah% priya#m i#ks%a va#cam% bhadravati#m% shubha#m 19 yena trigartta# nikr%ta# balena mahata# nr%pa su#tena ra#jn~o matsyasya ki#cakena maha#tmana# 20 sa hatah% patitah% shete gandharvair nishi bha#rata adr%shyama#nair dus%t%a#tma# saha bhra#tr%bhir acyuta 21 priyam etad upashrutya shatru#n%a#m% tu para#bhavam kr%takr%tyash ca kauravya vidhatsva yad anantaram | 1 [vai] tato duryodhano ra#ja# shrutva# tes%a#m% vacas tada# ciram antar mana# bhu#tva# pratyuva#ca sabha# sadah% 2 suduh%kha# khalu ka#rya#n%a#m% gatir vijn~a#tum antatah% tasma#t sarve udi#ks%adhvam% kva nu syuh% pa#n%d%ava# gata#h% 3 alpa#vashis%t%am% ka#lasya gatabhu#yis%t%ham antatah% tes%a#m ajn~a#tacarya#ya#m asmin vars%e trayodashe 4 asya vars%asya shes%am% ced vyati#yur iha pa#n%d%ava#h% nivr%ttasamaya#s te hi satyavratapara#yan%a#h% 5 ks%aranta iva na#gendra#h% sarva a#shi#vis%opama#h% duh%kha# bhaveyuh% sam%rabdha#h% kaurava#n prati te dhruvam 6 arva#k ka#lasya vijn~a#ta#h% kr%cchraru#padhara#h% punah% pravisheyur jitakrodha#s ta#vad eva punar vanam 7 tasma#t ks%ipram% bubhutsadhvam% yatha# no 'tyantam avyayam ra#jyam% nirdvandvam avyagram% nih%sapatnam% ciram% bhavet 8 atha#bravi#t tatah% karn%ah% ks%ipram% gacchantu bha#rata anye dhu#rtatara# daks%a# nibhr%ta#h% sa#dhuka#rin%ah% 9 carantu desha#n sam%vi#ta#h% sphi#ta#n~ janapada#kula#n tatra gos%t%hi#s%v atha#nya#su siddhapravrajites%u ca 10 parica#res%u ti#rthes%u vividhes%v a#kares%u ca vijn~a#tavya# manus%yais tais tarkaya# suvini#taya# 11 vividhais tatparaih% samyak tajjn~air nipun%a sam%vr%taih% anves%t%avya#sh ca nipun%am% pa#n%d%ava#sh channava#sinah% 12 nadi# kun~jes%u ti#rthes%u gra#mes%u nagares%u ca a#shrames%u ca ramyes%u parvates%u guha#su ca 13 atha#graja#nantarajah% pa#pabha#va#nura#gin%am jyes%t%ham% duh%sha#sanas tatra bhra#ta# bhra#taram abravi#t 14 etac ca karn%o yat pra#ha sarvam i#ks%a#mahe tatha# yathoddis%t%am% cara#h% sarve mr%gayantu tatas tatah% ete ca#nye ca bhu#ya#m%so desha#d desham% yatha#vidhi 15 na tu tes%a#m% gatir va#sah% pravr%ttish copalabhyate atya#hitam% va# gu#d%ha#s te pa#ram% vormimato gata#h% 16 vya#lair va#pi maha#ran%ye bhaks%ita#h% shu#rama#ninah% atha va# vis%amam% pra#pya vinas%t%a#h% sha#shvati#h% sama#h% 17 tasma#n ma#nasam avyagram% kr%tva# tvam% kurunandana kuru ka#ryam% yathotsa#ham% manyase yan nara#dhipa | 1 [vai] atha#bravi#n maha#vi#ryo dron%as tattva#rtha darshiva#n na ta#dr%sha# vinashyanti na#pi ya#nti para#bhavam 2 shu#ra#sh ca kr%tavidya#sh ca buddhimanto jitendriya#h% dharmajn~a#sh ca kr%tajn~a#sh ca dharmara#jam anuvrata#h% 3 ni#tidharma#rthatattvajn~am% pitr%vac ca sama#hitam dharme sthitam% satyadhr%tim% jyes%t%ham% jyes%t%ha#paca#yinam 4 anuvrata# maha#tma#nam% bhra#taram% bhra#taro nr%pa aja#tashatrum% hri#mantam% tam% ca bhra#tr%#n anuvratam 5 tes%a#m% tatha#vidheya#na#m% nibhr%ta#na#m% maha#tmana#m kimartham% ni#tima#n pa#rthah% shreyo nais%a#m% karis%yati 6 tasma#d yatna#t prati#ks%ante ka#lasyodayam a#gatam na hi te na#sham r%ccheyur iti pashya#my aham% dhiya# 7 sa#m%pratam% caiva yat ka#ryam% tac ca ks%ipram aka#likam kriyata#m% sa#dhu sam%cintya va#sash cais%a#m% pracintyata#m 8 yatha#vat pa#n%d%uputra#n%a#m% sarva#rthes%u dhr%ta#tmana#m durjn~eya#h% khalu shu#ra#s te apa#pa#s tapasa# vr%ta#h% 9 shuddha#tma# gun%ava#n pa#rthah% satyava#n ni#tima#n~ shucih% tejora#shir asam%khyeyo gr%hn%i#ya#d api caks%ur i# 10 vijn~a#ya kriyata#m% tasma#d bhu#yash ca mr%gaya#mahe bra#hman%aish ca#rakaih% siddhair ye ca#nye tadvido jana#h% | 1 [vai] tatah% sha#m%tanavo bhi#s%mo bharata#na#m% pita#mahah% shrutava#n deshaka#lajn~as tattvajn~ah% sarvadharmavit 2 a#ca#rya va#kyoparame tad va#kyam abhisam%dadhat hita#rtham% sa uva#cema#m% bha#rati#m% bha#rata#n prati 3 yudhis%t%hire sama#sakta#m% dharmajn~e dharmasam%shrita#m asatsu durlabha#m% nityam% sata#m% ca#bhimata#m% sada# bhi#s%mah% samavadat tatra giram% sa#dhubhir arcita#m 4 yathais%a bra#hman%ah% pra#ha dron%ah% sarva#rthavattva vit sarvalaks%an%asam%panna# na#sham% na#rhanti pa#n%d%ava#h% 5 shrutavr%ttopasam%panna# sa#dhuvratasamanvita#h% vr%ddha#nusha#sane magna#h% satyavratapara#yan%a#h% 6 samayam% samayajn~a#s te pa#layantah% shucivrata#h% na#vasi#ditum arhanti udvahantah% sata#m% dhuram 7 dharmatash caiva gupta#s te svavi#ryen%a ca pa#n%d%ava#h% na na#sham adhigaccheyur iti me dhi#yate matih% 8 tatra buddhim% pran%es%ya#mi pa#n%d%ava#n prati bha#rata na tu ni#tih% suni#tasya shakyate 'nves%itum% paraih% 9 yat tu shakyam iha#sma#bhis ta#n vai sam%cintya pa#n%d%ava#n buddhya# pravaktum% na droha#t pravaks%ya#mi nibodha tat 10 sa# tv iyam% sa#dhu vaktavya# na tv ani#tah% katham% cana vr%ddha#nusha#sane ta#ta tis%t%hatah% satyashi#linah% 11 avashyam% tv iha dhi#ren%a sata#m% madhye vivaks%ata# yatha#mativivaktavyam% sarvasho dharmalipsaya# 12 tatra na#ham% tatha# manye yatha#yam itaro janah% pure janapade va#pi yatra ra#ja# yudhis%t%hirah% 13 na#su#yako na ca#pi#rs%ur na#tiva#di# na matsari# bhavis%yati janas tatra svam% svam% dharmam anuvratah% 14 brahmaghos%a#sh ca bhu#ya#m%sah% pu#rn%a#hutyas tathaiva ca kratavash ca bhavis%yanti bhu#ya#m%so bhu#ridaks%in%a#h% 15 sada# ca tatra parjanyah% samyag vars%i# na sam%shayah% sam%pannasasya# ca mahi# niri#ti#ka# bhavis%yati 16 rasavanti ca dha#nya#ni gun%avanti phala#ni ca gandhavanti ca ma#lya#ni shubhashabda# ca bha#rati# 17 va#yush ca sukhasam%sparsho nisprati#pam% ca darshanam bhayam% na#bhya#vishet tatra yatra ra#ja# yudhis%t%hirah% 18 ga#vash ca bahula#s tatra na kr%sha# na ca durduha#h% paya#m%si dadhi sarpi#m%s%i rasavanti hita#ni ca 19 gun%avanti ca pa#na#ni bhojya#ni rasavanti ca tatra deshe bhavis%yanti yatra ra#ja# yudhis%t%hirah% 20 rasa#h% sparsha#sh ca gandha#sh ca shabda#sh ca#pi gun%a#nvita#h% dr%shya#ni ca prasanna#ni yatra ra#ja# yudhis%t%hirah% 21 svair svair gun%aih% susam%yukta#s tasmin vars%e trayodashe deshe tasmin bhavis%yanti ta#ta pa#n%d%ava sam%yute 22 sam%pri#tima#n~ janas tatra sam%tus%t%ah% shucir avyayah% devata#tithipu#ja#su sarvabhu#ta#nura#gava#n 23 is%t%ada#no mahotsa#hah% shashvad dharmapara#yan%ah% ashubha dvic chubhaprepsur nityayajn~ah% shubhavratah% bhavis%yati janas tatra yatra ra#ja# yudhis%t%hirah% 24 tyaktava#kya#nr%tas ta#ta shubhakalya#n%a man*galah% shubha#rtheps%uh% shubhamatir yatra ra#ja# yudhis%t%hirah% bhavis%yati janas tatra nityam% ces%t%a priyavratah% 25 dharma#tma# sa tada#dr%shyah% so 'pi ta#ta dvija#tibhih% kim% punah% pra#kr%taih% pa#rthah% shakyo vijn~a#tum antatah% 26 yasmin satyam% dhr%tir da#nam% para# sha#ntir dhruva# ks%ama# hri#h% shri#h% ki#rtih% param% teja a#nr%sham%syam atha#rjavam 27 tasma#t tatra niva#sam% tu channam% satren%a dhi#matah% gatim% va# parama#m% tasya notsahe vaktum anyatha# 28 evam etat tu sam%cintya yatkr%tam% manyase hitam tat ks%ipram% kuru kauravya yady evam% shraddadha#si me | 1 [vai] tatah% sha#radvato va#kyam ity uva#ca kr%pas tada# yuktam% pra#ptam% ca vr%ddhena pa#n%d%ava#n prati bha#s%itam 2 dharma#rthasahitam% shlaks%n%am% tattvatash ca sa hetumat tatra#nuru#pam% bhi#s%men%a mama#py atra giram% shr%n%u 3 tes%a#m% caiva gatis ti#rthair va#sash cais%a#m% pracintyata#m ni#tir vidhi#yata#m% ca#pi sa#m%pratam% ya# hita# bhavet 4 na#vajn~eyo ripus ta#ta pra#kr%to 'pi bubhu#s%ata# kim% punah% pa#n%d%ava#s ta#ta sarva#strakushala# ran%e 5 tasma#t satram% pravis%t%es%u pa#n%d%aves%u maha#tmasu gu#d%habha#ves%u channes%u ka#le codayam a#gate 6 svara#s%t%ra parara#s%t%res%u jn~a#tavyam% balam a#tmanah% udaye pa#n%d%ava#na#m% ca pra#pte ka#le na sam%shayah% 7 nivr%ttasamaya#h% pa#rtha# maha#tma#no maha#bala#h% mahotsa#ha# bhavis%yanti pa#n%d%ava# hy ati tejasah% 8 tasma#d balam% ca kosham% ca ni#tish ca#pi vidhi#yata#m yatha#ka#lodaye pra#pte samyak taih% sam%dadha#mahe 9 ta#ta manya#mi tat sarvam% budhyasva balam a#tmanah% niyatam% sarvamitres%u balavatsv abales%u ca 10 ucca#vacam% balam% jn~a#tva# madhyastham% ca#pi bha#rata prahr%s%t%am aprahr%s%t%am% ca sam%dadha#ma tatha# paraih% 11 sa#mna# bhedena da#nena dan%d%ena balikarman%a# nya#yena#namya ca para#n bala#c ca#namya durbala#n 12 sa#ntvayitva# ca mitra#n%i balam% ca#bha#s%yata#m% sukham sakosha balasam%vr%ddhah% samyak siddhim ava#psyasi 13 yotsyase ca#pi balibhir aribhih% pratyupasthitaih% anyais tvam% pa#n%d%avair va#pi hi#nasvabalava#hanaih% 14 evam% sarvam% vinishcitya vyavasa#yam% svadharmatah% yatha#ka#lam% manus%yendra ciram% sukham ava#psyasi | 1 [vai] atha ra#ja# trigarta#na#m% susharma# rathayu#thapah% pra#ptaka#lam idam% va#kyam uca#va tvarito bhr%sham 2 asakr%n nikr%tah% pu#rvam% matsyaih% sa#lveyakaih% saha su#tena caiva matsyasya ki#cakena punah% punah% 3 ba#dhito bandhubhih% sa#rdham% bala#d balavata# vibho sa karn%am abhyudi#ks%ya#tha duryodhanam abha#s%ata 4 asakr%n matsyara#jn~a# me ra#s%t%ram% ba#dhitam ojasa# pran%eta# ki#cakash ca#sya balava#n abhavat pura# 5 kru#ro 'mars%i# sa dus%t%a#tma# bhuvi prakhya#tavikramah% nihatas tatra gandharvaih% pa#pakarma# nr%sham%sava#n 6 tasmim%sh ca nihate ra#jan hi#nadarpo nira#shrayah% bhavis%yati nirutsa#ho vira#t%a iti me matih% 7 tatra ya#tra# mama mata# yadi te rocate 'nagha kaurava#n%a#m% ca sarves%a#m% karn%asya ca maha#tmanah% 8 etat pra#ptam aham% manye ka#ryam a#tyayikam% hitam ra#s%t%ram% tasya#bhiya#tv a#shu bahu dha#nyasama#kulam 9 a#dada#mo 'sya ratna#ni vividha#ni vasu#ni ca gra#ma#n ra#s%t%ra#n%i va# tasya haris%ya#mo vibha#gashah% 10 atha va# gosahasra#n%i bahu#ni ca shubha#ni ca vividha#ni haris%ya#mah% pratipi#d%ya puram% bala#t 11 kauravaih% saha sam%gamya trigartaish ca visha#m% pate ga#s tasya#pahara#ma#shu saha sarvaih% susam%hata#h% 12 sam%dhim% va# tena kr%tva# tu nibadhni#mo 'sya paurus%am hatva# ca#sya camu#m% kr%tsna#m% vasham anva#naya#mahe 13 tam% vashe nya#yatah% kr%tva# sukham% vatsya#mahe vayam bhavato balavr%ddhish ca bhavis%yati na sam%shayah% 14 tac chrutva# vacanam% tasya karn%o ra#ja#nam abravi#t su#ktam% susharman%a# va#kyam% pra#ptaka#lam% hitam% ca nah% 15 tasma#t ks%ipram% vinirya#mo yojayitva# varu#thini#m vibhajya ca#py ani#ka#ni yatha# va# manyase 'nagha 16 prajn~a#va#n kuruvr%ddho 'yam% sarves%a#m% nah% pita#mahah% a#ca#ryash ca tatha# dron%ah% kr%pah% sha#radvatas tatha# 17 manyante te yatha# sarve tatha# ya#tra# vidhi#yata#m sam%mantrya ca#shu gaccha#mah% sa#dhana#rtham% mahi#pateh% 18 kim% ca nah% pa#n%d%avaih% ka#ryam% hi#na#rthabalapaurus%aih% atyartham% va# pranas%t%a#s te pra#pta# va#pi yamaks%ayam 19 ya#mo ra#jann anudvigna# vira#t%a vis%ayam% vayam a#da#sya#mo hi ga#s tasya vividha#ni vasu#mi ca 20 tato duryodhano ra#ja# va#kyam a#da#ya tasya tat vaikartanasya karn%asya ks%ipram a#jn~a#payat svayam 21 sha#sane nityasam%yuktam% duh%sha#sanam anantaram saha vr%ddhais tu sam%mantrya ks%ipram% yojaya va#hini#m 22 yathoddesham% ca gaccha#mah% sahita#h% sarvakauravaih% susharma# tu yathoddis%t%am% desham% ya#tu maha#rathah% 23 trigartaih% sahito ra#ja# samagrabalava#hanah% pra#g eva hi susam%vi#to matsyasya vis%ayam% prati 24 jaghanyato vayam% tatra ya#sya#mo divasa#ntaram vis%ayam% matsyara#jasya susamr%ddham% susam%hata#h% 25 te ya#tva# sahasa# tatra vira#t%anagaram% prati ks%ipram% gopa#n sama#sa#dya gr%hn%antu vipulam% dhanam 26 gava#m% shatasahasra#n%i shri#manti gun%avanti ca vayam api nigr%hn%i#mo dvidha#kr%tva# varu#thini#m 27 sa sma gatva# yathoddis%t%a#m% disham% vahner mahi#patih% a#datta ga#h% susharma#tha gharmapaks%asya saptami#m 28 aparam% divasam% sarve ra#jan sam%bhu#ya kaurava#h% as%t%amya#m% ta#ny agr%hn%anta gokula#ni sahasrashah% | 1 [vai] tatas tes%a#m% maha#ra#ja tatraiva#mita tejasa#m chadma lin*gapravis%t%a#na#m% pa#n%d%ava#na#m% maha#tmana#m 2 vyati#tah% samayah% samyag vasata#m% vai purottame kurvata#m% tasya karma#n%i vira#t%asya mahi#pateh% 3 tatas trayodashasya#nte tasya vars%asya bha#rata susharman%a# gr%hi#tam% tu godhanam% tarasa# bahu 4 tato javena mahata# gopa#h% puram atha#vrajat apashyan matsyara#jam% ca ratha#t praskandya kun%d%ali# 5 shu#raih% parivr%tam% yodhaih% kun%d%ala#n*gada dha#ribhih% sadbhish ca mantribhih% sa#rdham% pa#n%d%avaish ca narars%abhaih% 6 tam% sabha#ya#m% maha#ra#jam a#si#nam% ra#s%t%ravardhanam so 'bravi#d upasam%gamya vira#t%am% pran%atas tada# 7 asma#n yudhi vinirjitya paribhu#ya sa ba#ndhava#n gava#m% shatasahasra#n%i trigarta#h% ka#layanti te ta#n pari#psa manus%yendra ma# neshuh% pashavas tava 8 tac chrutva# nr%patih% sena#m% matsya#na#m% samayojayat rathana#ga#shvakalila#m% pattidhvajasama#kula#m 9 ra#ja#no ra#japutra#sh ca tanutra#n%y atra bhejire bha#numanti vicitra#n%i su#pasevya#ni bha#gashah% 10 savajra#yasa garbham% tu kavacam% taptaka#n~canam vira#t%asya priyo bhra#ta# shata#ni#ko 'bhyaha#rayat 11 sarvapa#ra savam% varma kalya#n%a pat%alam% dr%d%ham shata#ni#ka#d avarajo madira#shvo 'bhyaha#rayat 12 shatasu#ryam% shata#vartam% shatabindu shata#ks%imat abhedyakalpam% matsya#na#m% ra#ja# kavacam a#harat 13 utsedhe yasya padma#ni shatam% saugandhika#ni ca suvarn%apr%s%t%ham% su#rya#bham% su#ryadatta#bhyaha#rayat 14 dr%d%ham a#yasa garbham% tu shvetam% varma shata#ks%imat vira#t%asya suto jyes%t%ho vi#rah% shan*kho 'bhyaha#rayat 15 shatashash ca tanutra#n%i yatha# sva#ni maha#ratha#h% yotsyama#na#bhyanahyanta devaru#pa#h% praha#rin%ah% 16 su#paskares%u shubhres%u mahatsu ca maha#ratha#h% pr%thak ka#n~canasam%na#ha#n rathes%v ashva#n ayojayan 17 su#ryacandra prati#ka#sho rathe divye hiran%mayah% maha#nubha#vo matsyasya dhvaja ucchishriye tada# 18 atha#nya#n vividha#ka#ra#n dhvaja#n hemavibhu#s%ita#n yatha# svam% ks%atriya#h% shu#ra# rathes%u samayojayan 19 atha matsyo 'bravi#d ra#ja# shata#ni#kam% jaghanyajam kan*kaballava gopa#la# da#ma granthish ca vi#ryava#n yudhyeyur iti me buddhir vartate na#tra sam%shayah% 20 etes%a#m api di#yanta#m% ratha# dhvajapata#kinah% kavaca#ni vicitra#n%i dr%d%ha#ni ca mr%du#ni ca pratimun~cantu gotres%u di#yanta#m a#yudha#ni ca 21 vi#ra#n*garu#pa#h% purus%a# na#gara#jakaropama#h% neme ja#tu na yudhyerann iti me dhi#yate matih% 22 etac chrutva# tu nr%pater va#kyam% tvaritama#nasah% shata#ni#kas tu pa#rthebhyo ratha#n ra#jan sama#dishat sahadeva#ya ra#jn~e ca bhi#ma#ya nakula#ya ca 23 ta#n prahr%s%t%a#s tatah% su#ta# ra#jabhaktipuraskr%ta#h% nirdis%t%a#n naradevena ratha#n~ shi#ghram ayojayan 24 kavaca#ni vicitra#n%i dr%d%ha#ni ca mr%du#ni ca vira#t%ah% pra#dishad ya#ni tes%a#m aklis%t%akarman%a#m ta#ny a#mucya shari#res%u dam%shita#s te param%tapa#h% 25 tarasvinash chinnaru#pa#h% sarve yuddhavisha#rada#h% vira#t%am anvayuh% pashca#t sahita#h% kurupum%gava#h% catva#ro bhra#tarah% shu#ra#h% pa#n%d%ava#h% satyavikrama#h% 26 bhi#ma#sh ca mattama#tan*ga#h% prabhinnakarat%a# mukha#h% ks%aranta iva ji#mu#ta#h% sudanta#h% s%as%t%iha#yana#h% 27 sva#ru#d%ha# yuddhakushalaih% shiks%itair hastisa#dibhih% ra#ja#nam anvayuh% pashca#c calanta iva parvata#h% 28 visha#rada#na#m% vashya#na#m% hr%s%t%a#na#m% ca#nuya#yina#m as%t%au rathasarah%sra#n%i dashana#gashata#ni ca pas%t%ish ca#shvasahasra#n%i matsya#na#m abhiniryayuh% 29 tad ani#kam% vira#t%asya shushubhe bharatarshabha sam%praya#tam% maha#ra#ja nini#s%antam% gava#m% padam 30 tad bala#gryam% vira#t%asya sam%prasthitam ashobhata dr%d%ha#yudha jana#ki#rn%am% jaga#shvarathasam%kulam | 1 [vai] nirya#ya nagara#c chu#ra# vyu#d%ha#ni#ka#h% praha#rin%ah% trigarta#n aspr%shan matsya#h% su#rye parin%ate sati 2 te trigarta#sh ca matsya#sh ca sam%rabdha# yuddhadurmada#h% anyonyam abhigarjanto gos%u gr%ddha# maha#bala#h% 3 bhi#ma#sh ca mattama#tan*ga#s tomara#n*kushacodita#h% gra#man%i#yaih% sama#ru#d%ha#h% kushalair hastisa#dibhih% 4 tes%a#m% sama#gamo ghoras tumulo lomahars%an%ah% deva#surasamo ra#jann a#si#t su#ryevilambati 5 udatis%t%had rajo bhaumam% na prajn~a#yata kim% cana paks%in%ash ca#patan bhu#mau sainyena rajasa#vr%ta#h% 6 is%ubhir vyatisam%yadbhir a#dityo 'ntaradhi#yata khadyotair iva sam%yuktam antariks%am% vyara#jata 7 rukmapr%s%t%ha#ni ca#pa#ni vyatis%akta#ni dhanvina#m patata#m% lokavi#ra#n%a#m% savyadaks%in%am asyata#m 8 ratha# rathaih% sama#jagmuh% pa#da#taish ca pada#tayah% sa#dibhih% sa#dinash caiva gajaish ca#pi maha#gaja#h% 9 asibhih% pat%t%ishaih% pra#saih% shaktibhis tomarair api sam%rabdha#h% samare ra#jan nijaghnur itaretaram 10 nighnantah% samare 'nyonyam% shu#ra#h% parighaba#havah% na shekur abhisam%rabdha#h% shu#ra#n kartum% para#n*mukha#n 11 kl%ptottaraus%t%ham% sunasam% kl%pta kesham alam% kr%tam adr%shyata shirash chinnam% rajodhvastam% sakun%d%alam 12 adr%shyam%s tatra ga#tra#n%i sharaish chinna#ni bha#gashah% sha#laskandhanika#sha#ni ks%atriya#n%a#m% maha#mr%dhe 13 na#gabhoganika#shaish ca ba#hubhish candanoks%itaih% a#ki#rn%a# vasudha# tatra shiro bhish ca sakun%d%alaih% 14 upasha#myad rajo bhaumam% rudhiren%a prasarpata# kashmalam% pra#vishad ghoram% nirmarya#dam avartata 15 shata#ni#kah% shatam% hatva# visha#la#ks%ash catuh%shatam pravis%t%au mahati#m% sena#m% trigarta#na#m% maha#rathau a#rccheta#m% bahu sam%rabdhau kesha#keshi nakha#nakhi 16 laks%ayitva# trigarta#na#m% tau pravis%t%au rathavrajam jagmatuh% su#ryadattash ca madira#shvash ca pr%s%t%hatah% 17 vira#t%as tatra sam%gra#me hatva# pan~cashata#n ratha#n haya#na#m% ca shata#ny atra hatva# pan~ca maha#ratha#n 18 caran sa vividha#n ma#rga#n rathes%u rathayu#thapah% trigarta#na#m% susharma#n%am a#rcchad rukmaratham% ran%e 19 tau vya#vaharata#m% tatra maha#tma#nau maha#balau anyonyam abhigarjantau gos%t%he govr%s%abha#v iva 20 tato ratha#bhya#m% rathinau vyatiya#ya samantatah% shara#n vyasr%jata#m% shi#ghram% toyadha#ra# ghana#v iva 21 anyonyam% ca#tisam%rabdhau viceratur amars%an%au kr%ta#strau nishitair ba#n%air asi shaktigada# bhr%tau 22 tato ra#ja# susharma#n%am% vivya#dha dashabhih% sharaih% pan~cabhih% pan~cabhish ca#sya vivya#dha caturo haya#n 23 tathaiva matsyara#ja#nam% susharma# yuddhadurmadah% pan~ca#shata# shitair ba#n%air vivya#dha parama#stra vit 24 tatah% sainyam% sama#vr%tya matsyara#jasusharman%oh% na#bhyaja#nam%s tada#nyonyam% prados%e rajasa#vr%te | 1 [vai] tamasa#bhiplute loke rajasa# caiva bha#rata vyatis%t%han vai muhu#rtam% tu vyu#d%ha#ni#ka#h% praha#rin%ah% 2 tato 'ndhaka#ram% pran%udann udatis%t%hata candrama#h% kurva#n%o vimala#m% ra#trim% nandayan ks%atriya#n yudhi 3 tatah% praka#sham a#sa#dya punar yuddham avartata ghoraru#pam% tatas te sma na#veks%anta parasparam 4 tatah% susharma# traigartah% saha bhra#tra# yavi#yasa# abhyadravan matsyara#jam% rathavra#tena sarvashah% 5 tato ratha#bhya#m% praskandya bhra#tarau ks%atriya rs%abhau gada#pa#n%i# susam%rabdhau samabhyadravata#m% haya#n 6 tathaiva tes%a#m% tu bala#ni ta#ni; kruddha#ny atha#nyonyam abhidravanti gada#sikhad%gaish ca parashvadhaish ca; pra#saish ca ti#ks%n%a#grasupi#tadha#raih% 7 balam% tu matsyasya balena ra#ja#; sarvam% trigarta#dhipatih% susharma# pramathya jitva# ca prasahya matsyam%; vira#t%am ojasvinam abhyadha#vat 8 tau nihatya pr%thag dhurya#v ubhau ca pa#rs%n%isa#rathi# viratham% matsyara#ja#nam% ji#vagra#ham agr%hn%ata#m 9 tam unmathya susharma# tu rudati#m% vadhuka#m iva syandanam% svam% sama#ropya prayayau shi#ghrava#hanah% 10 tasmin gr%hi#te virathe vira#t%e balavattare pra#dravanta bhaya#n matsya#s trigartair ardita# bhr%sham 11 tes%u sam%tra#syama#nes%u kunti#putro yudhis%t%hirah% abhyabha#s%an maha#ba#hum% bhi#masenam arim%damam 12 matsyara#jah% para#mr%s%t%as trigartena susharman%a# tam% moks%aya maha#ba#ho na gacched dvis%ata#m% vasham 13 us%ita#h% smah% sukham% sarve sarvaka#maih% supu#jita#h% bhi#masena tvaya# ka#rya# tasya va#sasya nis%kr%tih% 14 [bhi#mas] aham enam% paritra#sye sha#sana#t tava pa#rthiva pashya me sumahat karma yudhyatah% saha shatrubhih% 15 svaba#hubalam a#shritya tis%t%ha tvam% bhra#tr%bhih% saha eka#ntam a#shrito ra#jan pashya me 'dya para#kramam 16 suskandho 'yam% maha#vr%ks%o gada# ru#pa iva sthitah% enam eva sama#rujya dra#vayis%ya#mi sha#trava#n 17 [vai] tam% mattam iva ma#tan*gam% vi#ks%ama#n%am% vanaspatim abravi#d bhra#taram% vi#ram% dharmara#jo yudhis%t%hirah% 18 ma# bhi#ma sa#hasam% ka#rs%i#s tis%t%hatv es%a vanaspatih% ma# tva# vr%ks%en%a karma#n%i kurva#n%am ati ma#nus%am jana#h% samavabudhyeran bhi#mo 'yam iti bha#rata 19 anyad eva#yudham% kim% cit pratipadyasva ma#nus%am ca#pam% va# yadi va# shaktim% nistrim%sham% va# parashvadham 20 yad eva ma#nus%am% bhi#ma bhaved anyair alaks%itam tad eva#yudham a#da#ya moks%aya#shu mahi#patim 21 yamau ca cakraraks%au te bhavita#rau maha#balau vyu#hatah% samare ta#ta matsyara#jam% pari#psatah% 22 tatah% samasta#s te sarve turaga#n abhyacodayan divyam astram% vikurva#n%a#s trigarta#n pratyamars%an%a#h% 23 ta#n nivr%ttaratha#n dr%s%t%va# pa#n%d%ava#n sa# maha#camu#h% vaira#t%i# paramakruddha# yuyudhe parama#dbhutam 24 sahasram% nyavadhi#t tatra kunti#putro yudhis%t%hirah% bhi#mah% saptashata#n yodha#n paralokam adarshayat nakulash ca#pi saptaiva shata#ni pra#hin%oc charaih% 25 shata#ni tri#n%i shu#ra#n%a#m% sahadevah% prata#pava#n yudhis%t%hira sama#dis%t%o nijaghne purus%ars%abhah% bhittva# ta#m% mahati#m%sena#m% trigarta#na#m% narars%abha 26 tato yudhis%t%hiro ra#ja# tvarama#n%o maha#rathah% abhidrutya sus%arma#n%am% sharair abhyatudad bhr%sham 27 susharma#pi susam%kruddhas tvarama#n%o yudhis%t%hiram avidhyan navabhir ba#n%aish caturbhish caturo haya#n 28 tato ra#jann a#shu ka#ri# kunti#putro vr%kodarah% sama#sa#dya susharma#n%am ashva#n asya vyapothayat 29 pr%s%t%hagopau ca tasya#tha hatva# paramasa#yakaih% atha#sya sa#rathim% kruddho rathopastha#d apa#harat 30 cakraraks%ash ca shu#rash ca shon%a#shvo na#ma vishrutah% sa bhaya#d dvairatham% dr%s%t%va# traigartam% pra#jahat tada# 31 tato vira#t%ah% praskandya ratha#d atha susharman%ah% gada#m asya para#mr%shya tam eva#jaghniva#n bali# sa caca#ra gada#pa#n%ir vr%ddho 'pi tarun%o yatha# 32 bhi#mas tu bhi#masam%ka#sho ratha#t praskandya kun%d%ali# trigartara#jam a#datta sim%hakshudra mr%gam% yatha# 33 tasmin gr%hi#te virathe trigarta#na#m% maha#rathe abhajyata balam% sarvam% traigartam% tadbhaya#turam 34 nivartya ga#s tatah% sarva#h% pa#n%d%uputra# maha#bala#h% avajitya susharma#n%am% dhanam% ca#da#ya sarvashah% 35 svaba#hubalasam%panna# hri#nis%edha# yatavrata#h% sam%gra#mashiraso madhye ta#m% ra#trim% sukhino 'vasan 36 tato vira#t%ah% kaunteya#n ati ma#nus%avikrama#n arcaya#m a#sa vittena ma#nena ca maha#ratha#n 37 [vira#t%a] yathaiva mama ratna#ni yus%ma#kam% ta#ni vai tatha# ka#ryam% kuruta taih% sarve yatha#ka#mam% yatha#sukham 38 dada#ny alam% kr%ta#h% kanya# vasu#ni vividha#ni ca manasash ca#py abhipretam% yad vah% shatrunibarhan%a#h% 39 yus%ma#kam% vikrama#d adya mukto 'ham% svastima#n iha tasma#d bhavanto matsya#na#m i#shvara#h% sarva eva hi 40 [vai] tatha#bhiva#dinam% matsyam% kauraveya#h% pr%thak pr%thak u#cuh% pra#n~jalayah% sarve yudhis%t%hirapurogama#h% 41 pratinanda#ma te va#kyam% sarvam% caiva visha#m% pate etenaiva prati#ta#h% smo yat tvam% mukto 'dya shatrubhih% 42 atha#bravi#t pri#tamana# matsyara#jo yudhis%t%hiram punar eva maha#ba#hur vira#t%o ra#jasattamah% ehi tva#m abhis%eks%ya#mi matsyara#jo 'stu no bhava#n 43 manasash ca#py abhipretam% yat te shatrunibarhan%a tat te 'ham% sam%prada#sya#mi sarvam arhati no bhava#n 44 ratna#ni ga#h% suvarn%am% ca man%imuktam atha#pi va# vaiya#ghrapadya viprendra sarvathaiva namo 'stu te 45 tvatkr%te hy adya pashya#mi ra#jyam a#tma#nam eva ca yatash ca ja#tah% sam%rambhah% sa ca shatrur vasham%gatah% 46 tato yudhis%t%hiro matsyam% punar eva#bhyabha#s%ata pratinanda#mi te va#kyam% mano jn~am% matsyabha#s%ase 47 a#nr%sham%sya paro nityam% susukhah% satatam% bhava gacchantu du#ta#s tvaritam% nagaram% tava pa#rthiva suhr%da#m% priyam a#khya#tum% ghos%ayantu ca te jayam 48 tatas tad vacana#n matsyo du#ta#n ra#ja# sama#dishat a#caks%adhvam% puram% gatva# sam%gra#me vijayam% mama 49 kuma#ra#h% samalam% kr%tyaparya#gacchantu me pura#t va#ditra#n%i ca sarva#n%i gan%ika#sh ca svalam% kr%ta#h% 50 te gatva# kevala#m% ra#trim atha su#ryodayam% prati vira#t%asya pura#bhya#she du#ta# jayam aghos%ayan | 1 [vai] ya#te trigartam% matsye tu pashu#m%s ta#n sva#n pari#psati duryodhanah% saha#ma#tyo vira#t%am upaya#d atha 2 bhi#s%mo dron%ash ca karn%ash ca kr%pash ca parama#stra vit draun%ish ca saubalash caiva tatha# duh%ksha#sanah% prabhuh% 3 vivim%shatir vikarn%ash ca citrasenash ca vi#ryava#n durmukho duh%sahash caiva ye caiva#nye mara# ratha#h% 4 ete matsya#n upa#gamya vira#t%asya mahi#pateh% ghos%a#n vidra#vya tarasa# godhanam% jahrur ojasa# 5 s%as%t%im% gava#m% sahasra#n%i kuravah% ka#layanti te mahata# rathavam%shena pariva#rya samantatah% 6 gopa#la#na#m% tu ghos%es%u hanyata#m% tar maha#rathaih% a#ra#vah% sumaha#n a#si#t sam%praha#re bhayam%kare 7 gava#dhyaks%as tu sam%trasto ratham a#stha#ya sa tvarah% jaga#ma nagara#yaiva parikrosham%s tada#rtavat 8 sa pravishya puram% ra#jn~o nr%pa veshma#bhyaya#t tatah% avati#rya ratha#t tu#rn%am a#khya#tum% pravivesha ha 9 dr%s%t%va# bhu#mim%jayam% na#ma putram% matsyasya ma#ninam tasmai tat sarvam a#cas%t%a ra#s%t%rasya pashukars%an%am 10 s%as%t%im% gava#m% sahasra#n%i kuravah% ka#layanti te tad vijetum% samuttis%t%ha godhanam% ra#s%t%ravardhanam 11 ra#japutra hitaprepsuh% ks%ipram% nirya#hi vai svayam tva#m% hi matsyo mahi#pa#lah% shu#nyapa#lam iha#karot 12 tvaya# paris%ado madhye shla#ghate sa nara#dhipah% putro mama#nuru#pash ca shu#rash ceti kulodvahah% 13 is%vastre nipun%o yodhah% sada# vi#rash ca me sutah% tasya tat satyam eva#stu manus%yendrasya bha#s%itam 14 a#vartaya kuru#n~ jitva# pashu#n pashumata#m% vara nirdahais%a#m ani#ka#ni bhi#mena sharatejasa# 15 dhanushcyutai rukmapun*khaih% sharaih% sam%nataparvabhih% dvis%ata#m% bhindhy ani#ka#ni gaja#na#m iva yu#thapah% 16 pa#shopadha#na#m% jya#tantri#m% ca#padan%d%a#m% maha#svana#m sharavarn%a#m% dhanur vi#n%a#m% shatrumadhye prava#daya 17 shveta# rajatasam%ka#sha# rathe yujyantu te haya#h% dhvajam% ca sim%ham% sauvarn%am ucchrayantu tava#bhibhoh% 18 rukmapan*kha#h% prasanna#gra# mukta# hastavata# tvaya# cha#dayantu shara#h% su#ryam% ra#jn~a#m a#yur nirodhinah% 19 ran%e jitva# kuru#n sarva#n varja pa#n%ir iva#sura#n yasho mahad ava#pya tvam% pravishedam% puram% punah% 20 tvam% hi ra#s%t%rasya parama# gatir matsyapateh% sutah% gatimanto bhavantv adya sarve vis%ayava#sinah% 21 stri#madhya uktas tena#sau tad va#kyam abhayam%karam antah%pure shla#ghama#na idam% vacanam abravi#t | 1 [uttara] adya#ham anugaccheyam% dr%d%hadhanva# gava#m% padam yadi me sa#rathih% kash cid bhaved ashves%u kovidah% 2 tam eva na#dhigaccha#mi yo me yanta# bhaven narah% pashyadhvam% sa#radhim% ks%ipram% mama yuktam% praya#syatah% 3 as%t%a#vim%shati ra#tram% va# ma#sam% va# nu#nam antatah% yat tad a#si# mahad yuddham% tatra me sa#rathir hatah% 4 sa labheyam% yadi tv anyam% hara ya#navidam% naram tvara#va#n adya ya#tva#ham% samucchritamaha#dhvajam 5 viga#hya tatpara#ni#kam% gajava#jir atha#kulam shastraprata#pa nirvi#rya#n kuru#n~ jitva#naye pashu#n 6 duryodhanam% sha#m%tanavam% karn%am% vaikartanam% kr%pam dron%am% ca saha putren%a mahes%va#sa#n sama#gata#n 7 vitra#sayitva# sam%gra#me da#nava#n iva vajrabhr%t anenaiva muhu#rtena punah% pratya#naye pashu#n 8 shu#nyam a#sa#dya kuravah% praya#nty a#da#ya godhanam kim% nu shakyam% maya# kartum% yad aham% tatra na#bhavam 9 pashyeyur adya me vi#ryam% kuravas te sama#gata#h% kim% nu pa#rtho 'rjunah% sa#ks%a#d ayam asma#n praba#dhate 10 [vai] tasya tad vacanam% stri#s%u bha#s%atah% sma punah% punah% na#mars%ayata pa#n~ca#li# bi#bhatsoh% pariki#rtanam 11 athainam upasam%gamya stri#madhya#t sa# tapasvini# vri#d%ama#neva shanakair idam% vacanam abravi#t 12 yo 'sau br%had va#ran%a#bho yuva# supriya darshanah% br%hannad%eti vikhya#tah% pa#rthasya#si#t sa sa#rathih% 13 dhanus%y anavarash ca#si#t tasya shis%yo maha#tmanah% dr%s%t%apu#rvo maya# vi#ra carantya# pa#n%d%ava#n prati 14 yada# tat pa#vako da#vam adahat kha#n%d%avam% mahat arjunasya tada#nena sam%gr%hi#ta# hayottama#h% 15 tena sa#rathina# pa#rthah% sarvabhu#ta#ni sarvashah% ajayat kha#n%d%ava prasthe na hi yanta#sti ta#dr%shah% 16 yeyam% kuma#ri# sushron%i# bhagini# te yavi#yasi# asya#h% sa vacanam% vi#rakaris%yati na sam%shayah% 17 yadi vai sa#rathih% sa sya#t kuru#n sarva#n asam%shayam jitva# ga#sh ca sama#da#ya dhruvam a#gamanam% bhavet 18 evam uktah% sa sairandhya# bhagini#m% pratyabha#s%ata gaccha tvam anavadya#n*gi ta#m a#naya br%hannad%a#m 19 sa# bhra#tra# pres%ita# shi#ghram agacchan nartana# gr%ham yatra#ste sa maha#ba#hush channah% satren%a pa#n%d%avah% | 1 [vai] sa ta#m% dr%s%t%va# visha#la#ks%i#m% ra#japutri#m% sakhi#m% sakha# prahasann abravi#d ra#jan kutra#gamanam ity uta 2 tam abravi#d ra#japutri# samupetya narars%abham pran%ayam% bha#vayanti# sma sakhi#madhya idam% vacah% 3 ga#vo ra#s%t%rasya kurubhih% ka#lyante no br%hannad%e ta#n vijetum% mama bhra#ta# praya#syati dhanurdharah% 4 naciram% ca hatas tasya sam%gra#me rathasa#rathih% tena na#sti samah% su#to yo 'sya sa#rathyam a#caret 5 tasmai prayatama#na#ya sa#rathyartham% br%hannad%e a#cacaks%e hayajn~a#ne sairandhri# kaushalam% tava 6 sa# sa#rathyam% mama bhra#tuh% kuru sa#dhu br%hannad%e pura# du#rataram% ga#vo hriyante kurubhir hi nah% 7 athaitad vacanam% me 'dya niyukta# na karis%yasi pran%aya#d ucyama#na# tvam% parityaks%ya#mi ji#vitam 8 evam uktas tu sushron%ya# taya# sakhya# param%tapah% jaga#ma ra#japutrasya saka#sham amitaujasah% 9 tam% sa# vrajantam% tvaritam% prabhinnam iva kun~jaram anvagacchad visha#la#ks%i# shishur gajavadhu#r iva 10 du#ra#d eva tu tam% preks%ya ra#japutra#bhyabha#s%ata tvaya# sa#rathina# pa#rthah% kha#n%d%ave 'gnim atarpayat 11 pr%thivi#m ajayat kr%tsna#m% kunti#putro dhanam%jayah% sairandhri# tva#m% sama#cas%t%a sa# hi ja#na#ti pa#n%d%ava#n 12 sam%yaccha ma#maka#n ashva#m%s tathaiva tvam% br%hannad%a# kurubhir yotsyama#nasya godhana#ni pari#psatah% 13 arjunasya kila#si#s tvam% sa#rathir dayitah% pura# tvaya#jayat saha#yena pr%thivi#m% pa#n%d%avars%abhah% 14 evam ukta# pratyuva#ca ra#japutram% br%hannad%a# ka# shaktir mama sa#rathyam% kartum% sam%gra#mamu#rdhani 15 gi#tam% va# yadi va# nr%ttam% va#ditram% va# pr%thagvidham tat karis%ya#mi bhadram% te sa#rathyam% tu kuto mayi 16 [uttara] br%hannad%e ga#yano va# nartano va# punar bhava ks%ipram% me ratham a#stha#ya nigr%hn%i#s%va hayottama#n 17 [vai] sa tatra narma sam%yuktam akarot pa#n%d%avo bahu uttara#ya#h% pramukhatah% sarvam% ja#nann arim%dama 18 u#rdhvam utks%ipya kavacam% shari#re pratyamun~cata kuma#ryas tatra tam% dr%s%t%va# pra#hasan pr%thulocana#h% 19 sa tu dr%s%t%va# vimuhyantam% svayam evottaras tatah% kavacena maha#rhen%a samanahyad br%hannad%a#m 20 sa bibhrat kavacam% ca#gryam% svayam apy am%shumat prabham dhvajam% ca sim%ham ucchritya sa#rathye samakalpayat 21 dhanu#m%s%i ca maha#rha#n%i ba#n%a#m%sh ca rucira#n bahu#n a#da#ya prayayau vi#rah% sa br%hannad%a sa#rathih% 22 athottara# ca kanya#sh ca sakhyas ta#m abruvam%s tada# br%hannad%e a#nayetha# va#sa#m%si rucira#n%i nah% 23 pa#n~ca#li ka#ryam% su#ks%ma#n%i citra#n%i vividha#ni ca vijitya sam%gra#magata#n bhi#s%madron%amukha#n kuru#n 24 atha ta# bruvati#h% kanya#h% sahita#h% pa#n%d%unandanah% pratyuva#ca hasan pa#rtho meghadundubhi nih%svanah% 25 yady uttaro 'yam% sam%gra#me vijes%yati maha#ratha#n atha#haris%ye va#sa#m%si divya#ni rucira#n%i ca 26 evam uktva# tu bi#bhatsus tatah% pra#codayad dhaya#n kuru#n abhimukha#n~ shu#ro na#na# dhvajapata#kinah% | 1 [vai] sa ra#jadha#nya# nirya#ya vaira#t%ih% pr%thivi#m% jayah% praya#hi#ty abravi#t su#tam% yatra te kuravo gata#h% 2 samaveta#n kuru#n ya#vaj jigi#shu#n avajitya vai ga#sh cais%a#m% ks%ipram a#da#ya punar a#ya#mi svam% puram 3 tatas ta#m%sh codaya#m a#sa sadashva#n pa#n%d%unandanah% te haya# narasim%hena codita# va#taram%hasah% a#likhanta iva#ka#sham u#huh% ka#n~canama#linah% 4 na#tidu#ram atho ya#tva# matsyaputra dhanam%jayau aveks%eta#m amitraghnau kuru#n%a#m% balina#m% balam shmasha#nam abhito gatva# a#sasa#da kuru#n atha 5 tad ani#kam% mahat tes%a#m% vibabhau sa#garasvanam sarpama#n%am iva#ka#she vanam% bahula pa#dapam 6 dadr%she pa#rthivo ren%ur janitas tena sarpata# dr%s%t%ipran%a#sho bhu#ta#na#m% divaspr%sh narasattama 7 tad ani#kam% mahad dr%s%t%va# jaga#shvarathasam%kulam karn%aduryodhana kr%pair guptam% sha#m%tanavena ca 8 dron%ena ca saputren%a mahes%va#sena dhi#mata# hr%s%t%aroma# bhayodvignah% pa#rtham% vaira#t%ir abravi#t 9 notsahe kurubhir yoddhum% romahars%am% hi pashya me bahu pravi#ram atyugram% devair api dura#sadam pratiyoddhum% na shaks%ya#mi kurusainyam anantakam 10 na#sham%se bha#rati#m% sena#m% praves%t%um% bhi#maka#rmuka#m rathana#ga#shvakalila#m% pattidhvajasama#kula#m dr%s%t%vaiva hi para#n a#ja#v a#tma# pravyathati#va me 11 yatra dron%ash ca bhi#s%mash ca kr%pah% karn%o vivim%shatih% ashvattha#ma# vikarn%ash ca somadatto 'tha ba#hlikah% 12 duryodhanas tatha# vi#ro ra#ja# ca rathina#m% varah% dyutimanto mahes%va#sa#h% sarve yuddhavisha#rada#h% 13 dr%s%t%vaiva hi kuru#n eta#n vyu#d%ha#ni#ka#n praha#rin%ah% hr%s%ita#ni ca roma#n%i# kashmalam% ca#gatam% mama 14 [vai] aviya#to viya#tasya maurkhya#d dhu#rtasya pashyatah% paridevayate mandah% saka#she savyasa#cinah% 15 trigarta#n sa pita# ya#tah% shu#nye sam%pran%idha#ya ta#m sarva#m% sena#m upa#da#ya na me santi#ha sainika#h% 16 so 'ham eko bahu#n ba#lah% kr%ta#stra#n akr%tashramah% pratiyoddhum% na shakya#mi nivartasva br%han nad%e 17 [arj] bhayena di#naru#po 'si dvis%ata#m% hars%avardhanah% na ca ta#vat kr%tam% kim% cit paraih% karma ran%a#jire 18 svayam eva ca ma#m a#ttha vaha ma#m% kaurava#n prati so 'ham% tva#m% tatra nes%ya#mi yatraite bahula# dhvaja#h% 19 madhyam%m a#mis%a gr%dhra#n%a#m% kuru#n%a#m a#tata#yina#m nes%ya#mi tva#m% maha#ba#ho pr%thivya#m api yudhyata#m 20 tatha# stri#s%u pratishrutya paurus%am% purus%es%u ca katthama#no 'bhinirya#ya kimartham% na yuyutsase 21 na ced vijitya ga#s ta#s tvam% gr%ha#n vai pratiya#syasi prahasis%yanti vi#ra tva#m% nara# na#ryash ca sam%gata#h% 22 aham apy atra sairandhrya# stutah% sa#rathya karman%i na hi shaks%ya#my anirjitya ga#h% praya#tum% puram% prati 23 stotren%a caiva sairandhrya#s tava va#kyena tena ca katham% na yudhyeyam aham% kuru#n sarva#n sthiro bhava 24 [uttara] ka#mam% harantu matsya#na#m% bhu#ya#m%sam% kuravo dhanam prahasantu ca ma#m% na#ryo nara# va#pi br%hannad%e 25 [vai] ity uktva# pra#dravad bhi#to ratha#t praskandya kun%d%ali# tyaktva# ma#nam% sa manta#tma# visr%jya sa sharam% dhanuh% 26 [br%han] nais%a pu#rvaih% smr%to dharmah% ks%atriyasya pala#yanam shreyas te maran%am% yuddhe na bhi#tasya pala#yanam 27 [vai] evam uktva# tu kaunteyah% so 'vaplutya rathottama#t tam anvadha#vad dha#vantam% ra#japutram% dhanam%jayah% di#rgha#m% ven%i#m% vidhunva#nah% sa#dhu rakte ca va#sasi# 28 vidhu#ya ven%i#m% dha#vantam aja#nanto 'rjunam% tada# sainika#h% pra#hasan ke cit tatha#ru#pam aveks%ya tam 29 tam% shi#ghram abhidha#vantam% sam%preks%ya kuravo 'bruvan ka es%a ves%apracchanno bhasmaneva huta#shanah% 30 kim% cid asya yatha# pum%sah% kim% cid asya yatha# striyah% sa#ru#pyam arjunasyeva kli#ba ru#pam% bibharti ca 31 tad evaitac chiro gri#vam% tau ba#hu# parighopamau tadvad eva#sya vikra#ntam% na#yam anyo dhanam%jaya#t 32 amares%v iva devendro ma#nus%es%u dhanam%jayah% ekah% so 'sma#n upa#ya#ya#d anyo loke dhanam%jaya#t 33 ekah% putro vira#t%asya shu#nye sam%nihitah% pure sa es%a kila nirya#to ba#labha#va#n na paurus%a#t 34 satren%a nu#nam% channam% hi carantam% pa#rtham arjunam uttarah% sa#rathim% kr%tva# nirya#to nagara#d bahih% 35 sa no manye dhvaja#n dr%s%t%va# bhi#ta es%a pala#yati tam% nu#nam es%a dha#vantam% jighr%ks%ati dhanam%jayah% 36 iti sma kuravah% sarve vimr%shantah% pr%thak pr%thak na ca vyavasitum% kim% cid uttaram% shaknuvanti te channam% tatha# tam% satren%a pa#n%d%avam% preks%ya bha#rata 37 uttaram% tu pradha#vantam anudrutya dhanam%jayah% gatva# padashatam% tu#rn%am% keshapaks%e para#mr%shat 38 so 'rjunena para#mr%s%t%ah% paryadevayad a#rtavat bahulam% kr%pan%am% caiva vira#t%asya sutas tada# 39 sha#takumbhasya shuddhasya shatam% nis%ka#n dada#mite man%i#n is%t%au ca vaid%u#rya#n hemabaddha#n maha#prabha#n 40 hemadan%d%apraticchannam% ratham% yuktam% ca suvrajaih% matta#m%sh ca dasha ma#tan*ga#n mun~ca ma#m% tvam% br%han%n%ad%e 41 [vai] evama#di#ni va#kya#ni vilapantam acetasam prahasya purus%avya#ghro rathasya#ntikam a#nayat 42 athainam abravi#t pa#rtho bhaya#rtam% nas%t%acetasam yadi notsahase yoddhum% shatrubhih% shatrukarshana ehi me tvam% haya#n yaccha yudhyama#nasya shatrubhih% 43 praya#hy etad ratha#ni#kam% madba#hubalaraks%itah% apradhr%s%yatamam% ghoram% guptam% vi#rair maha#rathaih% 44 ma# bhais tvam% ra#japutra#grya ks%atriyo 'si param%tapa aham% vai kurubhir yotsya#my avajes%ya#mi te pashu#n 45 pravishyaitad ratha#ni#kam apradhr%s%yam% dura#sadam yanta# bhu#s tvam% narashres%t%ha yotsye 'ham% kurubhih% saha 46 evam% bruva#n%o bi#bhatsur vaira#t%im apara#jitah% sama#shva#sya muhu#rtam% tam uttaram% bharatars%abha 47 tata enam% vices%t%antam aka#mam% bhayapi#d%itam ratham a#ropaya#m a#sa pa#rthah% praharata#m% varah% | 1 [vai] tam% dr%s%t%va# kli#va ves%en%a rathastham% narapum%gavam shami#m abhimukham% ya#ntam% ratham a#ropya cottaram 2 bhi#s%madron%amukha#s tatra kuru#n%a#m% rathasattama#h% vitrastamanasah% sarve dhanam%jaya kr%ta#d bhaya#t 3 ta#n aveks%ya hatotsa#ha#n utpa#ta#n api ca#dbhuta#n guruh% shastrabhr%ta#m% shres%t%ho bha#radva#jo 'bhyabha#s%ata 4 cala#sh ca va#ta#h% sam%va#nti ru#ks%a#h% parus%anih%svana#h% bhasma varn%apraka#shena tamasa# sam%vr%tam% nabhah% 5 ru#ks%avarn%a#sh ca jalada# dr%shyante 'dbhutadarshana#h% nih%saranti ca koshebhyah% s%astra#n%i vividha#ni ca 6 shiva#sh ca vinadanty eta# di#pta#ya#m% dishi da#run%a#h% haya#sh ca#shru#n%i mun~canti dhvaja#h% kampanty akampita#h% 7 ya#dr%sha#ny atra ru#pa#n%i sam%dr%shyante bahu#ny api yatta# bhavantas tis%t%hantu sya#d yuddham% samupasthitam 8 raks%adhvam api ca#tma#nam% vyu#hadhvam% va#hini#m api vaishasam% ca prati#ks%adhvam% raks%adhvam% ca#pi godhanam 9 es%a vi#ro mahes%va#sah% sarvashastrabhr%ta#m% varah% a#gatah% kli#ba ves%en%a pa#rtho na#sty atra sam%shayah% 10 sa es%a pa#rtho vikra#ntah% savyasa#ci# param%tapah% na#yuddhena nivarteta sarvair api marudgan%aih% 11 kleshitash ca vane shu#ro va#savena ca shiks%itah% amars%avasham a#panno yotsyate na#tra sam%shayah% 12 neha#sya pratiyoddha#ram aham% pashya#mi kaurava#h% maha#devo 'pi pa#rthena shru#yate yudhi tos%itah% 13 [karn%a] sada# bhava#n phalgunasya gun%air asma#n vikatthase na ca#rjunah% kala# pu#rn%a# mama duryodhanasya va# 14 [dur] yady es%a pa#rtho ra#dheya kr%tam% ka#ryam% bhaven mama jn~a#ta#h% punash caris%yanti dva#dasha#nya#n hi vatsara#n 15 athais%a kash cid eva#nyah% kli#ba ves%en%a ma#navah% sharair enam% sunishitaih% pa#tayis%ya#mi bhu#tale 16 [vai] tasmin bruvati tad va#kyam% dha#rtara#s%t%re param%tape bhi#s%mo dron%ah% kr%po draun%ih% paurus%am% tad apu#jayan | 1 [vai] ta#m% shami#m upasam%gamya pa#rtho vaira#t%im abravi#t sukuma#ram% sama#jn~a#tam% sam%gra#me na#tikovidam 2 sama#dis%t%o maya# ks%ipram% dhanu#m%s%y avaharottara nema#ni hi tvadi#ya#ni sod%hum% shakyanti me balam 3 bha#ram% va#pi gurum% hartum% kun~jaram% va# pramarditum mama va# ba#huviks%epam% shatru#n iha vijes%yatah% 4 tasma#d bhu#mim%jaya#roha shami#m eta#m% pala#shini#m asya#m% hi pa#n%d%uputra#n%a#m% dhanu#m%s%i nihita#ny uta 5 yuthis%t%hirasya bhi#masya bi#bhats%or yamayos tatha# dhvaja#h% shara#sh ca shu#ra#n%a#m% divya#ni kavaca#ni ca 6 atra caitan maha#vi#ryam% dhanuh% pa#rthasya ga#n%d%ivam ekam% shatasahasren%a sam%mitam% ra#s%t%ravardhanam 7 vya#ya#masaham atyartham% tr%n%ara#jasamam% mahat sarva#yudhamaha#ma#tram% shatrusam%ba#dha ka#rakam 8 suvarn%avikr%tam% divyam% shlaks%n%am a#yatam avran%am alam% bha#ram% gurum% vod%hum% da#run%am% ca#rudarshanam ta#dr%sha#ny eva sarva#n%i balavanti dr%d%ha#ni ca 9 [uttara] asmin vr%ks%e kilodbaddham% shari#ram iti nah% shrutam tad aham% ra#japutrah% san spr%sheyam% pa#n%ina# katham 10 naivam%vidham% maya# yuktam a#labdhum% ks%atrayonina# mahata# ra#japutren%a mantrayajn~avida# sata# 11 spr%s%t%avantam% shari#ram% ma#m% shavava#ham iva#shucim katham% va# vyavaha#ryam% vai kurvi#tha#s tvam% br%hannad%e 12 [br%han] vyavaha#ryash ca ra#jendra shucish caiva bhavis%yasi dhanu#m%s%y eta#ni ma#m% bhais tvam% shari#ram% na#tra vidyate 13 da#ya#dam% matsyara#jasya kule ja#tam% manasvinam katham% tva# ninditam% karma ka#rayeyam% nr%pa#tmaja 14 [vai] evam uktah% sa pa#rthena ratha#t praskandya kun%d%ali# a#ruroha shami# vr%ks%am% vaira#t%ir avashas tada# 15 tam anvasha#sac chatrughno rathe tis%t%han dhanam%jayah% parives%t%anam etes%a#m% ks%ipram% caiva vyapa#nuda 16 tatha# sam%nahana#ny es%a#m% parimucya samantatah% apashyad ga#n%d%ivam% tatra caturbhir aparaih% saha 17 tes%a#m% vimucyama#na#na#m% dhanur a#m arkavarcasa#m vinishreruh% prabha# divya# graha#n%a#m udayes%v iva 18 sa tes%a#m% ru#pam a#lokya bhogina#m iva jr%mbhata#m hr%s%t%aroma# bhayodvignah% ks%an%ena samapadyata 19 sam%spr%shya ta#ni ca#pa#ni bha#numanti br%hanti ca vaira#t%ir arjunam% ra#jann idam% vacanam abravi#t 20 [uttara] bindavo ja#taru#pasya shatam% yasmin nipa#tita#h% sahasrakot%i sauvarn%a#h% kasyaitad dhanur uttamam 21 va#ran%a# yasya sauvarn%a#h% pr%s%t%he bha#santi dam%shita#h% supa#rshvam% sugraham% caiva kasyaitad dhanuruttamam 22 tapani#yasya shuddhasya s%as%t%ir yasyendragopaka#h% pr%s%t%he vibhakta#h% shobhante kasyaitad dhanur uttamam 23 su#rya# yatra ca sauvarn%a#s trayo bha#santi dam%shita#h% tejasa# prajvalanto hi kasyaitad dhanur uttamam 24 sha#labha# yatra sauvarn%a#s tapani#yavicitrita#h% suvarn%aman%icitram% ca kasyaitad dhanur uttamam 25 ime ca kasya na#ra#ca#h% sahasra# lomava#hinah% samanta#t kaladhauta#gra# upa#sam%ge hiran%maye 26 vipa#t%ha#h% pr%thavah% kasya ga#rdhrapatra#h% shila#shita#h% ha#ridravarn%a#h% sunasa#h% pi#ta#h% sarva#yasa#h% shara#h% 27 kasya#yam asita#va#pah% pan~ca sha#rdu#lalaks%an%ah% vara#hakarn%a vya#mishrah% shara#n dha#rayate dasha 28 kasyeme pr%thavo di#rgha#h% sarvapa#rashava#h% shara#h% shata#nisapta tis%t%hanti na#ra#ca# rudhira#shana#h% 29 kasyeme shukapatra#bhaih% pu#rvair ardhaih% suva#sasah% uttarair a#yasaih% pi#tair hemapun*khaih% shila#shitaih% 30 kasya#yam% sa#yako di#rghah% shili# pr%s%t%hah% shili#mukhah% vaiya#ghrakoshe nihito hemacitratsarur maha#n 31 suphalash citrakoshash ca kin*kin%i# sa#yako maha#n kasya hematsarur divyah% khad%gah% paramanirvran%ah% 32 kasya#yam% vimalah% khad%go gavye koshe samarpitah% hematsarur ana#dhr%s%yo nais%adhyo bha#rasa#dhanah% 33 kasya pa#n~ca nakhe koshe sa#yako hemavigrahah% prama#n%a ru#pasam%pannah% pi#ta a#ka#shasam%nibhah% 34 kasya hemamaye koshe sutapte pa#vakaprabhe nistrim%sho 'yam% guruh% pi#tah% saikyah% paramanirvran%ah% 35 nirdishasva yatha#tattvam% maya# pr%s%t%a# br%hannad%e vismayo me paro ja#to dr%s%t%va# sarvam idam% mahat 36 [br%han] yan ma#m% pu#rvam iha#pr%cchah% shatrusena#nibarhan%am ga#n%d%i#vam etat pa#rthasya lokes%u viditam% dhanuh% 37 sarva#yudhamaha#ma#tram% sha#takumbhaparis%kr%tam etat tad arjunasya#si#d ga#n%d%i#vam% parama#yudham 38 yat tac chatasahasren%a sam%mitam% ra#s%t%ravardhanam yena deva#n manus%ya#m%sh ca pa#rtho vis%ahate mr%dhe 39 devada#navagandharvaih% pu#jitam% sha#shvati#h% sama#h% etad vars%asahasram% tu brahma# pu#rvam adha#rayat 40 tato 'nantaram eva#tha praja#patir adha#rayat tri#n%i pan~cashatam% caiva shakro 'shi#ti ca pan~ca ca 41 somah% pan~cashatam% ra#ja# tathaiva varun%ah% shatam pa#rthah% pan~ca ca s%as%t%im% ca vars%a#n%i shvetava#hanah% 42 maha#vi#ryam% mahad divyam etat tad dhanur uttamam pu#jitam% suramartyes%u bibharti paramam% vapuh% 43 supa#rshvam% bhi#masenasya ja#taru#pagraham% dhanuh% yena pa#rtho 'jayat kr%tsna#m% disham% pra#ci#m% param%tapah% 44 indragopaka citram% ca yad etac ca#ru vigraham ra#jn~o yudhis%t%hirasyaitad vaira#te dhanur uttamam 45 su#rya# yasmim%s tu sauvarn%a#h% prabha#sante prabha#sinah% tejasa# prajvalanto vai nakulasyaitad a#yudham 46 shalabha# yatra sauvarn%a#s tapani#yavicitrita#h% etan ma#dri# sutasya#pi sahadevasya ka#rmukam 47 ye tv ime ks%ura sam%ka#sha#h% sahasra# lomava#hinah% eta#rjunasya vaira#te shara#h% sarpavis%opama#h% 48 ete jvalantah% sam%gra#me tejasa# shi#ghraga#minah% bhavanti vi#rasya#ks%ayya# vyu#hatah% samare ripu#n 49 ye ceme pr%thavo di#rgha#sh candra bimba#rdha darshana#h% ete bhi#masya nishita# ripuks%ayakara#h% shara#h% 50 ha#ridra varn%a# ye tv ete hemapun*kha#h% shila#shita#h% nakulasya kala#po 'yam% pan~ca sha#rdu#lalaks%an%ah% 51 yena#sau vyajayat kr%tsna#m% prati#ci#m% disham a#have kala#po hy es%a tasya#si#n ma#dri#putrasya dhi#matah% 52 ye tv ime bha#skara#ka#ra#h% sarvapa#rashava#h% shara#h% ete citra#h% kriyopeta#h% sahadevasya dhi#matah% 53 ye tv ime nishita#h% pi#ta#h% pr%thavo di#rghava#sasah% hemapun*kha#s triparva#n%o ra#jn~a ete maha#shara#h% 54 yas tva#yam% sa#yako di#rghah% shili# pr%s%t%ah% shili#mukhah% arjunasyais%a sam%gra#me gurubha#rasaho dr%d%hah% 55 vaiya#ghrakoshas tu maha#n bhi#masenasya sa#yakah% gurubha#rasaho vidyah% sha#trava#n%a#m% bhayam%karah% 56 suphalash citrakoshash ca hematsarur anuttamah% nistrim%shah% kauravasyais%a dharmara#jasya dhi#matah% 57 yas tu pa#n~ca nakhe koshe nihitash citrasevane nalukasyais%a nistrim%sho gurubha#rasaho dr%d%hah% 58 yas tv ayam% vimalah% khad%go gavye koshe samarpitah% sahadevasya viddhy enam% sarvabha#ra saham% dr%d%ham | 1 [uttara] suvarn%avikr%ta#ni#ma#ny a#yudha#ni maha#tmana#m rucira#n%i praka#shante pa#rtha#na#m a#shu ka#rin%a#m 2 kva nu svid arjunah% pa#rthah% pauravyo va# yudhis%t%hirah% nakulah% sahadevash ca bhi#masenash ca pa#n%d%avah% 3 sarva eva maha#tma#nah% sarva#mitra vina#shana#h% ra#jyam aks%aih% para#ki#rya na shru#yante kada# cana 4 draupadi# kva ca pa#n~ca#li# stri#ratnam iti vishruta# jita#n aks%ais tada# kr%s%n%a# ta#n eva#nvagamad vanam 5 [arj] aham asmy arjunah% pa#rthah% sabha#sta#ro yudhis%t%hirah% ballavo bhi#masenas tu pitus te rasapa#cakah% 6 ashvabandho 'tha nakulah% sahadevas tu gokule sairandhi#m% draupadi#m% viddhi yatkr%te ki#caka# hata#h% 7 [uttara] dasha pa#rthasya na#ma#ni ya#ni pu#rvam% shruta#ni me prabru#ya#s ta#ni yadi me shraddadhya#m% sarvam eva te 8 [arj] hanta te 'ham% sama#caks%e dasha na#ma#ni ya#ni me arjunah% phalguno jis%n%uh% kiri#t%i# shvetava#hanah% bi#bhatsur vijayah% kr%s%n%ah% savyasa#ci# dhanam%jayah% 9 [uttara] kena#si vijayo na#ma kena#si shvetava#hanah% kiri#t%i# na#ma kena#si savyasa#ci# katham% bhava#n 10 arjunah% phalguno jis%n%uh% kr%s%n%o bi#bhatsur eva ca dhanam%jayash ca kena#si prabru#hi mama tattvatah% shruta# me tasya vi#rasya kevala# na#ma hetavah% 11 [arj] sarva#n~ janapada#n~ jitva# vittam a#cchidya kevalam madhye dhanasya tis%t%ha#mi tena#hur ma#m% dhanam%jayam 12 abhipraya#mi sam%gra#me yad aham% yuddhadurmada# na#jitva# vinivarta#mi tena ma#m% vijayam% viduh% 13 shveta#h% ka#n~canasam%na#ha# rathe yujyanti me haya#h% sam%gra#me yudhyama#nasya tena#ham% shvetava#hanah% 14 uttara#bhya#m% ca pu#rva#bhya#m% phalguni#bhya#m aham% diva# ja#to himavatah% pr%s%t%he tena ma#m% phalgunam% viduh% 15 pura# shakren%a me dattam% yudhyato da#navars%abhaih% kiri#t%am% mu#rdhni su#rya#bham% tena ma#huh% kiri#t%inam 16 na kurya#m% karma bi#bhatsam% yudhyama#nah% katham% cana tena devamanus%yes%u bi#bhatsur iti ma#m% viduh% 17 ubhau me daks%in%au pa#n%i# ga#n%d%i#vasya vikars%an%e tena devamanus%yes%u savyasa#ci#ti ma#m% viduh% 18 pr%thivya#m% caturanta#ya#m% varn%o me durlabhah% samah% karomi karma shulkam% ca tena ma#m arjunam% viduh% 19 aham% dura#po durdhars%o damanah% pa#kasha#sanih% tena devamanus%yes%u jis%n%u na#ma#smi vishrutah% 20 kr%s%n%a ity eva dashamam% na#ma cakre pita# mama kr%s%n%a#vada#tasya satah% priyatva#d ba#lakasya vai 21 [vai] tatah% pa#rtham% sa vaira#t%ir abhyava#dayad antika#t aham% bhu#mim% jayo na#ma na#mna#ham api cottarah% 22 dis%t%ya# tva#m% pa#rtha pashya#mi sva#gatam% te dhanam%jaya lohita#ks%a maha#ba#ho na#gara#jakaropama yad ajn~a#na#d avocam% tva#m% ks%antum arhasi tan mama 23 yatas tvaya# kr%tam% pu#rvam% vicitram% karma dus%karam ato bhayam% vyati#tam% me pri#tish ca parama# tvayi | 1 [uttara] a#stha#ya vipulam% vi#ra ratham% sa#rathina# maya# katamam% ya#syase 'ni#kam ukto ya#sya#my aham% tvaya# 2 [arj] pri#to 'smi purus%avya#ghra na bhayam% vidyate tava sarva#n nuda#mi te shatru#n ran%e ran%avisha#rada 3 svastho bhava maha#buddhe pashya ma#m% shatrubhih% saha yudhyama#nam% vimarde 'smin kurva#n%am% bhairavam% mahat 4 eta#n sarva#n upa#san*ga#n ks%ipram% badhni#hi me rathe etam% ca#hara nistrim%sham% ja#taru#paparis%kr%tam aham% vai kurubhir yotsya#my avajes%ya#mi te pashu#n 5 sam%kalpapaks%a viks%epam% ba#hupra#ka#ratoran%am tridan%d%atu#n%a sam%ba#dham anekadhvajasam%kulam 6 jya# ks%epan%am% krodhakr%tam% nemi# ninadadundubhih% nagaram% te maya# guptam% rathopastham% bhavis%yati 7 adhis%t%hito maya# sam%khye ratho ga#n%d%i#vadhanvana# ajeyah% shatrusainya#na#m% vaira#t%e vyetu te bhayam 8 [uttara] bibhemi na#ham etes%a#m% ja#na#mi tva#m% sthiram% yudhi keshavena#pi sam%gra#me sa#ks%a#d indren%a va# samam 9 idam% tu cintayann eva parimuhya#mi kevalam nishcayam% ca#pi durmedha# na gaccha#mi katham% cana 10 evam% vi#ra#n*garu#pasya laks%an%air ucitasya ca kena karma vipa#kena kli#batvam idam a#gatam 11 manye tva#m% kli#ba ves%en%a carantam% shu#lapa#n%inam gandharvara#japratimam% devam% va#pi shatakratum 12 [arj] bhra#tur niyoga#j jyes%t%hasya sam%vatsaram idam% vratam cara#mi brahmacaryam% vai satyam etad bravi#mi te 13 na#smi kli#bo maha#ba#ho parava#n dharmasam%yutah% sama#ptavratam utti#rn%am% viddhi ma#m% tvam% nr%pa#tmaja 14 [uttara] paramo 'nugraho me 'dya yat pratarko na me vr%tha# na hi#dr%sha#h% kli#ba ru#pa# bhavanti#ha narottama#h% 15 saha#yava#n asmi ran%e yudhyeyam amarair api sa#dhvasam% tat pranas%t%am% me kim% karomi bravi#hi me 16 aham% te sam%grahi#s%ya#mi haya#n~ shatruratha#rujah% shiks%ito hy asmi sa#rathye ti#rthatah% purus%ars%abha 17 da#ruko va#sudevasya yatha# shakrasya ma#talih% tatha# ma#m% viddhi sa#rathye shiks%itam% narapum%gava 18 yasya ya#te na pashyanti bhu#mau pra#ptam% padam% padam daks%in%am% yo dhuram% yuktah% sugri#va sadr%sho hayah% 19 yo 'yam% dhuram% dhuryavaro va#mam% vahati shobhanah% tam% manye meghapus%pasya javena sadr%sham% hayam 20 yo 'yam% ka#n~canasam%na#hah% pa#rs%n%im% vahati shobhanah% va#mam% sainyasya manye tam% javena balavattaram 21 yo 'yam% vahati te pa#rs%n%im% daks%in%a#m an~citodyatah% bala#haka#d api matah% sa jave vi#ryavattarah% 22 tva#m eva#yam% ratho vod%hum% sam%gra#me 'rhati dhanvinam tvam% cemam% ratham a#stha#ya yoddhum arho mato mama 23 [vai] tato nirmucya ba#hubhya#m% valaya#ni sa vi#ryava#n citre dundubhisam%na#de pratyamun~cat tale shubhe 24 kr%s%n%a#n bhan*gi#matah% kesha#n~ shvetenodgrathya va#sasa# adhijyam% tarasa# kr%tva# ga#n%d%i#vam% vya#ks%ipad dhanuh% 25 tasya viks%ipyama#n%asya dhanus%o 'bhu#n maha#svanah% yatha# shailasya mahatah% shailenaiva#bhijaghnur ah% 26 sa nirghata#bhavad bhu#mir diks%u va#yur vavau bhr%sham bhra#ntadvijam% kham% tada#si#t prakampitamaha#drumam 27 tam% shabdam% kuravo 'ja#nan visphod%am ashaner iva yad arjuno dhanuh%shres%t%ham% ba#hubhya#m a#ks%ipad rathe | 1 [vai] uttaram% sa#rathim% kr%tva# shami#m% kr%tva# pradaks%in%am a#yudham% sarvam a#da#ya tatah% pra#ya#d dhanam%jayah% 2 dhvajam% sim%ham% ratha#t tasma#d apani#ya maha#rathah% pran%idha#ya shami# mu#le pra#ya#d uttarasa#rathih% 3 daivi#m% ma#ya#m% rathe yuktva# vihita#m% vishvakarman%a# ka#n~canam% sim%hala#n*gu#lam% dhvajam% va#naralaks%an%am 4 manasa# cintaya#m a#sa prasa#dam% pa#vakasya ca sa ca tac cintitam% jn~a#tva# dhvaje bhu#ta#ny acodayat 5 sa pata#kam% vicitra#n*gam% sopa#san*gam% maha#rathah% ratham a#stha#ya bi#bhatsuh% kaunteyah% shvetava#hanah% 6 badha#sih% sa tanutra#n%ah% pragr%hi#tashara#sanah% tatah% pra#ya#d udi#ci#m% sa kapipravara ketanah% 7 svanavantam% maha#shan*kham% balava#n arimardanah% pra#dhamad balam a#stha#ya dvis%ata#m% lomahars%an%am 8 tata te javana# dhurya# ja#nubhya#m agaman mahi#m uttarash ca#pi sam%trasto rathopastha upa#vishat 9 sam%stha#pya ca#shva#n kaunteyah% samudyamya ca rashmibhih% uttaram% ca paris%vajya sama#shva#sayad arjunah% 10 ma# bhais tvam% ra#japutra#grya ks%atriyo 'si param%tapa katham% purus%asha#rdu#la shatrumadhye vis%i#dasi 11 shruta#s te shan*khashabda#sh ca bheri#shabda#sh ca pus%kala#h% kun~jara#n%a#m% ca nadata#m% vyu#d%ha#ni#kes%u tis%t%hata#m 12 sa tvam% katham iha#nena shan*khashabdena bhi#s%itah% vis%an%n%aru#po vitrastah% purus%ah% pra#kr%to yatha# 13 [uttara] shruta# me shan*khashabda#sh ca bheri#shabda#sh ca pus%kala#h% kun~jara#n%a#m% ca ninada# vyu#d%ha#ni#kes%u tis%t%hata#m 14 naivam%vidhah% shan*khashabdah% pura# ja#tu maya# shrutah% dhvajasya ca#pi ru#pam% me dr%s%t%apu#rvam% na hi#dr%sham dhanur ash caiva nirghos%ah% shrutapu#rvo na me kva cit 15 asya shan*khasya shabdena dhanus%o nisvanena ca rathasya ca nina#dena mano muhyati me bhr%sham 16 vya#kula#sh ca dishah% sarva# hr%dayam% vyathati#va me dhvajena pihita#h% sarva# disho na pratibha#nti me ga#n%d%i#vasya ca shabdena kaun%au me badhiri# kr%tau 17 [arj] eka#nte ratham a#stha#ya padbhya#m% tvam avapi#d%aya dr%d%ham% ca rashmi#n sam%yaccha shan*kham% dhma#sya#my aham% punah% 18 [vai] tasya shan*khasya shabdena rathanemi svanena ca ga#n%d%i#vasya ca ghos%en%a pr%thivi#samakampata 19 [dron%a] yatha# rathasya nirghos%o yatha# shan*kha udi#ryate kampate ca yatha# bhu#mir nais%o 'nyah% savyasa#cinah% 20 shastra#n%i na praka#shante na prahr%s%yanti va#jinah% agnayash ca na bha#sante samiddha#s tan na shobhanam 21 praty a#dityam% ca nah% sarve mr%ga# ghoraprava#dinah% dhvajes%u ca nili#yante va#yasa#s tan na shobhanam shakuna#sh ca#pasavya# no vedayanti mahad bhayam 22 goma#yur es%a sena#ya# ruvan madhye 'nudha#vati ana#hatash ca nis%kra#nto mahad vedayate bhayam bhavata#m% romaku#pa#n%i prahr%s%t%a#ny upalaks%aye 23 para#bhu#ta# ca vah% sena# na kash cid yoddhum icchati vivarn%amukha bhu#yis%t%ha#h% sarve yogha# vicetasah% ga#h% sam%prastha#pya tis%t%ha#mo vyu#d%ha#ni#ka#h% praha#rin%ah% | 1 [vai] atha duryodhano ra#ja# samare bhi#s%mam abravi#t dron%am% ca rathasha#rdu#lam% kr%kpam% ca sumaha#ratham 2 ukto 'yam artha a#ca#ryo maya# karn%ena ca#sakr%t punar eva ca vaks%ya#mi na hi tr%pya#mi tam% bruvan 3 para#jitair hi vastavyam% taish ca dva#dasha vatsara#n vane janapade 'jn~a#tair es%a eva pan%o hi nah% 4 tes%a#m% na ta#van nirvr%ttam% vartate tu trayodasham ajn~a#tava#sam% bi#bhatsur atha#sma#bhih% sama#gatah% 5 anivr%tte tu nirva#se yadi bi#bhatsur a#gatah% punar dva#dasha vars%a#n%i vane vatsyanti pa#n%d%ava#h% 6 lobha#d va# te na ja#ni#yur asma#n va# moha a#vishat hi#na#tiriktam etes%a#m% bhi#s%mo veditum arhati 7 artha#na#m% tu punar dvaidhe nityam% bhavati sam%shayah% anyatha# cintito hy arthah% punar bhavati ca#nyatha# 8 uttaram% ma#rgama#n%a#na#m% matsyasena#m% yuyutsata#m yadi bi#bhatsur a#ya#tas tes%a#m% kah% sya#t para#n*mukhah% 9 trigarta#na#m% vayam% hetor matsya#n yoddhum iha#gata#h% matsya#na#m% vipraka#ra#m%s te bahu#n asma#n aki#rtayan 10 tes%a#m% bhaya#bhipanna#na#m% tad asma#bhih% pratishrutam prathamam% tair grahi#tavyam% matsya#na#m% godhanam% mahat 11 saptami#m apara#hn%e vai tatha# nas taih% sama#hitam as%t%amya#m% punar asma#bhir a#dityasyodayam% prati 12 te va# ga#vo na pashyanti yadi va syuh% para#jita#h% asma#n va#py atisam%dha#ya kuryur matsyena sam%gatam 13 atha va# ta#n upa#ya#to matsyo ja#napadaih% saha sarvaya# senaya# sa#rdham asma#n yoddhum upa#gatah% 14 tes%a#m eva maha#vi#ryah% kash cid eva purah%sarah% asma#n~ jetum iha#ya#to matsyo va#pi svayam% bhavet 15 yady es%a ra#ja# matsya#na#m% yadi bi#bhatsur a#gatah% sarvair yoddhavyam asma#bhir iti nah% samayah% kr%tah% 16 atha kasma#t sthita# hy ete rathes%u rathasattama#h% bhi#s%mo dron%ah% kr%pash caiva vikarn%o draun%ir eva ca 17 sam%bhra#ntamanasah% sarve ka#le hy asmin maha#ratha#h% na#nyatra yuddha#c chreyo 'sti tatha#tma# pran%idhi#yata#m 18 a#cchinne godhane 'sma#kam api devena varjin%a# yamena va#pi sam%gra#me ko ha#stinapuram% vrajet 19 sharair abhipran%unna#na#m% bhagna#na#m% gahane vane ko hi ji#vet pada#ti#na#m% bhaved ashves%u sam%shayah% a#ca#ryam% pr%s%t%hatah% kr%tva# tatha# ni#tir vidhi#yata#m 20 ja#na#ti hi matam% tes%a#m atas tra#sayati#va nah% arjunena#sya sam%pri#tim adhika#m upalaks%aye 21 tatha# hi dr%s%t%va# bi#bhatsum upa#ya#ntam% prasham%sati yatha# sena# na bhajyeta tatha# ni#tir vidhi#yata#m 22 adeshika# maha#ran%ye gri#s%me shatruvasham% gata# yatha# na vibhramet sena# tatha# ni#tir vidhi#yata#m 23 ashva#na#m% hes%itam% shrutva# ka# prasham%sa# bhavet pare stha#ne va#pi vrajanto va# sada# hes%anti va#jinah% 24 sada# ca va#yavo va#nti nityam% vars%ati va#savah% stanayitnosh ca nirghos%ah% shru#yate bahushas tatha# 25 kim atra ka#ryam% pa#rthasya katham% va# sa prashasyate anyatra ka#ma#d dves%a#d va# ros%a#d va#sma#su kevala#t 26 a#ca#rya# vai ka#run%ika#h% pra#jn~a#sh ca#pa#ya darshinah% naite maha#bhaye pra#pte sam%pras%t%avya#h% katham% cana 27 pra#sa#des%u vicitres%u gos%t%hi#s%v a#vasathes%u ca katha# vicitra#h% kurva#n%a#h% pin%d%ita#s tatra shobhana#h% 28 bahu#ny a#shcaryaru#pa#n%i kurvanto janasam%sadi is%vastre ca#ru sam%dha#ne pan%d%ita#s tatra shobhana#h% 29 pares%a#m% vivara jn~a#ne manus%ya#carites%u ca annasam%ska#ra dos%es%u pan%d%ita#s tatra shobhana#h% 30 pan%d%ita#n pr%s%t%hatah% kr%tva# pares%a#m% gun%ava#dinah% vidhi#yata#m% tatha# ni#tir yatha vadhyeta vai parah% 31 ga#vash caiva pratis%t%hanta#m% sena#m% vyu#hantu ma#ciram a#raks%a#sh ca vidhi#yanta#m% yatra yotsya#mahe para#n | 1 [karn%a] sarva#n a#yus%mato bhi#ta#n sam%trasta#n iva laks%aye ayuddhamanasash caiva sarva#m%sh caiva#navasthita#n 2 yady es%a ra#ja# matsya#na#m% yadi bi#bhatsur a#gatah% aham a#va#rayis%ya#mi veleva makara#layam 3 mama ca#papramukta#na#m% shara#n%a#m% nataparvan%a#m na#vr%ttir gacchata#m asti sarpa#n%a#m iva sarpata#m 4 rukmapun*kha#h% suti#ks%n%a#gra# mukta# hastavata# maya# cha#dayantu shara#h% pa#rtham% shalabha# iva pa#dapam 5 shara#n%a#m% pun*khasakta#na#m% maurvya#bhihataya# dr%d%ham shru#yata#m% talayoh% shabdo bheryor a#hatayor iva 6 sama#hito hi bi#bhatsur vars%a#n%y as%t%au ca pan~ca ca ja#tasnehash ca yuddhasya mayi sam%praharis%yati 7 pa#tri# bhu#tash ca kaunteyo bra#hman%o gun%ava#n iva sharaugha#n pratigr%hn%a#tu maya# mukta#n sahasrashah% 8 es%a caiva mahes%va#sas tris%u lokes%u vishrutah% aham% ca#pi kurushres%t%ha# arjuna#n na#varah% kva cit 9 itash cetash ca nirmuktaih% ka#n~canair ga#rdhrava#jitaih% dr%shyata#m adya vai vyoma khadyotair iva sam%vr%tam 10 adya#ham r%n%am aks%ayyam% pura# va#ca# pratishrutam dha#rtara#s%t%rasya da#sya#mi nihatya samare 'rjunam 11 antara# chidyama#na#na#m% pun*kha#na#m% vyatishi#ryata#m shalabha#na#m iva#ka#she praca#rah% sam%pradr%shyata#m 12 indra#shanisamasparsham% mahendrasamatejasam ardayis%ya#my aham% pa#rtham ulka#bhir iva kun~jaram 13 tam agnim iva durdhars%am asi shaktisharendhanam pa#n%d%ava#gnim aham% di#ptam% pradahantam iva#hita#n 14 ava vegapuro va#to rathaughastanayitnuma#n sharadha#ro maha#meghah% shamayis%ya#mi pa#n%d%avam 15 matka#rmukavinirmukta#h% pa#rtham a#shi#vis%opama#h% shara#h% samabhisarpantu valmi#kam iva pannaga#h% 16 ja#madagnya#n maya# hy astram% yat pra#ptam r%s%isattama#t tad upa#shritya vi#ryam% ca yudhyeyam api va#savam 17 dhvaja#gre va#naras tis%t%han bhallena nihato maya# adyaiva patata#m% bhu#mau vinadan bhairava#n rava#n 18 shatror maya#bhipanna#na#m% bhu#ta#na#m% dhvajava#sina#m dishah% pratis%t%hama#na#na#m astu shabdo divam% gatah% 19 adya duryodhanasya#ham% shalyam% hr%di cirasthitam sa mu#lam uddharis%ya#mi bi#bhatsum% pa#tayan ratha#t 20 hata#shvam% viratham% pa#rtham% paurus%e paryavasthitam nih%shvasantam% yatha# na#gam adya pashyantu kaurava#h% 21 ka#mam% gacchantu kuravo dhanam a#da#ya kevalam rathes%u va#pi tis%t%hanto yuddham% pashyantu ma#makam | 1 [kr%pa] sadaiva tava ra#dheya yuddhe kru#ratara# matih% na#rtha#na#m% prakr%tim% vettha na#nubandham aveks%ase 2 naya# hi bahavah% santi sha#stra#n%y a#shritya cintita#h% tes%a#m% yuddham% tu pa#pis%t%ham% vedayanti pura# vidah% 3 deshaka#lena sam%yuktam% yuddham% vijayadam% bhavet hi#naka#lam% tad eveha phalavan na bhavaty uta deshe ka#le ca vikra#ntam% kalya#n%a#ya vidhi#yate 4 a#nuku#lyena ka#rya#n%a#m antaram% sam%vidhi#yata#m bha#ram% hi rathaka#rasya na vyavasyanti pan%d%ita#h% 5 paricintya tu pa#rthena sam%nipa#to na nah% ks%amah% ekah% kuru#n abhyaraks%ad ekash ca#gnim atarpayat 6 ekash ca pan~cavars%a#n%i brahmacaryam adha#rayat ekah% subhadra#m a#ropya dvairathe kr%s%n%am a#hvayat asminn eva vane kr%s%n%o hr%ta#m% kr%s%n%a#m ava#jayat 7 ekash ca pan~cavars%a#n%i shakra#d astra#n%y ashiks%ata ekah% sa#myamini#m% jitva# kuru#n%a#m akarod yashah% 8 eko gandharvara#ja#nam% citrasenam arim%damah% vijigye tarasa# sam%khye sena#m% ca#sya sudurjaya#m 9 tatha# niva#takavaca#h% ka#lakhan~ja#sh ca da#nava#h% daivatair apy avadhya#s te ekena yudhi pa#tita#h% 10 ekena hi tvaya# karn%a kim%na#meha kr%tam% pura# ekaikena yatha# tes%a#m% bhu#mipa#la# vashi#kr%ta#h% 11 indro 'pi hi na pa#rthena sam%yuge yoddhum arhati yas tena#sham%sate yoddhum% kartavyam% tasya bhes%ajam 12 a#shi#vis%asya kruddhasya pa#n%im udyamya daks%in%am avimr%shya pradeshin%ya# dam%s%t%ra#m a#da#tum icchasi 13 atha va# kun~jaram% mattam eka eva caran vane anan*kusham% sama#ruhya nagaram% gantum icchasi 14 samiddham% pa#vakam% va#pi ghr%tamedo vasa# hutam ghr%ta#ktash ci#rava#sa#s tvam% madhyenottartum icchasi 15 a#tma#nam% yah% samudbadhya kan%d%he baddhva# maha#shila#m samudram% pratared dorbhya#m% tatra kim%na#ma paurus%am 16 akr%ta#strah% kr%ta#stram% vai balavantam% sudurbalah% ta#dr%sham% karn%a yah% pa#rtham% yoddhum icchet sa durmatih% 17 asma#bhir es%a nikr%to vars%a#n%i#ha trayodasha sim%hah% pa#shavinirmukto na nah% shes%am% karis%yati 18 eka#nte pa#rtham a#si#nam% ku#pe 'gnim iva sam%vr%tam ajn~a#na#d abhyavaskandya pra#pta#h% smo bhayam uttamam 19 saha yudhya#mahe pa#rtham a#gatam% yuddhadurmadam sainya#s tis%t%hantu sam%naddha# vyu#d%ha#ni#ka#h% praha#rin%ah% 20 dron%o duryodhano bhi#s%mo bhava#n draun%is tatha# vayam sarve yudhya#mahe pa#rtham% karn%a ma# sa#hasam% kr%tha#h% 21 vayam% vyavasitam% pa#rtham% vajrapa#n%im ivodyatam s%ad% ratha#h% pratiyudhyema tis%t%hema yadi sam%hata#h% 22 vyu#d%ha#ni#ka#ni sainya#ni yatta#h% paramadhanvinah% yudhya#mahe 'rjunam% sam%khye da#nava# va#savam% yatha# | 1 [as%vatth] na ca ta#vaj jita# ga#vo na ca si#ma#ntaram% gata#h% na ha#stinapuram% pra#pta#s tvam% ca karn%a vikatthase 2 sam%gra#ma#n subahu#n~ jitva# labdhva# ca vipulam% dhanam vijitya ca para#m% bhu#mim% na#huh% kim% cana paurus%am 3 pacaty agnir ava#kyas tu tu#s%n%i#m% bha#ti diva#karah% tu#s%n%i#m% dha#rayate loka#n vasudha# sa cara#cara#n 4 ca#turvarn%yasya karma#n%i vihita#ni mani#s%ibhih% dhanam% yair adhigantavyam% yac ca kurvan na dus%yati 5 adhi#tya bra#hman%o veda#n ya#jayeta yajeta ca ks%atriyo dhanur a#shritya jayetaiva na ya#jayet vaishyo 'dhigamya dravya#n%i brahmakarma#n%i ka#rayet 6 vartama#na# yatha#sha#stram% pra#pya ca#pi mahi#m ima#m sat kurvanti maha#bha#ga# rugu#n suviguna#n api 7 pra#pya dyu#tena ko ra#jyam% ks%atriyas tos%t%um arhati tatha# nr%sham%saru#pen%a yatha#nyah% pra#kr%to janah% 8 tatha#va#ptes%u vittes%uko vikatthed vicaks%an%ah% nikr%tya# van~cana# yogaish caran vaitam%siko yatha# 9 katamad dvairatham% yuddham% yatra#jais%i#r dhanam%jayam nakulam% sahadevam% ca dhanam% yes%a#m% tvaya# hr%tam 10 yudhis%t%hiro jitah% kasmin bhi#mash ca balina#m% varah% indraprastham% tvaya# kasmin sam%gra#me nirjitam% pura# 11 kathaiva katamam% yuddham% yasmin kr%s%n%a# jita# tvaya# ekavastra# sabha#m% ni#ta# dus%t%akarman rajasvala# 12 mu#lam es%a#m% mahat kr%ttam% sa#ra#rthi# candanam% yatha# karma ka#rayitha#h% shu#ra tatva kim% viduro 'bravi#t 13 yatha#shakti manus%ya#n%a#m% shamam a#laks%aya#mahe anyes%a#m% caiva sattva#na#m api ki#t%a pipi#like 14 draupadya#s tam% pariklesham% na ks%antum% pa#n%d%avo 'rhati duh%kha#ya dha#rtara#s%t%ra#n%a#m% pra#durbhu#to dhanam%jayah% 15 tvam% punah% pan%d%ito bhu#tva# va#cam% vaktum ihecchasi vaira#nta karan%o jis%n%ur na nah% shes%am% karis%yati 16 nais%a deva#n na gandharva#n na#sura#n na ca ra#ks%asa#n bhaya#d iha na yudhyeta kunti#putro dhanam%jayah% 17 yam% yam es%o 'bhisam%kruddhah% sam%gra#me 'bhipatis%yati vr%ks%am% gurud%a vegena vinihatya tam es%yati 18 tvatto vishis%t%am% vi#ryen%a dhanus%y amara ra#t% samam va#sudeva samam% yuddhe tam% pa#rtham% ko na pu#jayet 19 daivam% daivena yudhyeta ma#nus%en%a ca ma#nus%am astren%a#stram% sama#hanya#t ko 'rjunena samah% puma#n 20 putra#d anantarah% shis%ya iti dharmavido viduh% etena#pi nimittena priyo dron%asya pa#n%d%avah% 21 yatha# tvam akaror dyu#tam indraprastham% yatha#harah% yatha#nais%i#h% sabha#m% kr%s%n%a#m% tatha# yudhyasva pa#n%d%avam 22 ayam% te ma#tulah% pra#jn~ah% ks%atradharmasya kovidah% durdyu#ta devi# ga#ndha#rah% shakunir yudhyata#m iha 23 na#ks%a#n ks%ipati ga#n%d%i#vam% na kr%tam% dva#param% na ca jvalato nishita#n ba#n%a#m%s ti#ks%n%a#n ks%ipati ga#n%d%ivam 24 na hi ga#n%d%i#vanirmukta# ga#rdhrapatra#h% sutejana#h% antares%v avatis%t%hanti giri#n%a#m api da#ran%a#h% 25 antakah% shamano mr%tyus tatha#gnir vad%ava#mukhah% kuryur ete kva cic ches%am% na tu kruddho dhanam%jayah% 26 yudhyata#m% ka#mam a#ca#ryo na#ham% yotsye dhanam%jayam matsyo hy asma#bhir a#yodhyo yady a#gacched gava#m% padam | 1 [bhi#sma] sa#dhu pashyati vai dron%ah% kr%pah% sa#dhv anupashyati karn%as tu ks%atradharmen%a yatha#vad yoddhum icchati 2 a#ca#ryo na#bhis%aktavyah% purus%en%a vija#nata# deshaka#lau tu sam%preks%ya yoddhavyam iti me matih% 3 yasya su#ryasama#h% pan~ca sapatna#h% syuh% praha#rin%ah% katham abhyudaye tes%a#m% na pramuhyeta pan%d%itah% 4 sva#rthe sarve vimuhyanti ye 'pi dharmavido jana#h% tasma#d ra#jan bravi#my es%a va#kyam% te yadi rocate 5 karn%o yad abhyavocan nas tejah% sam%janana#ya tat a#ca#rya putrah% ks%amata#m% mahat ka#ryam upasthitam 6 na#yam% ka#lo virodhasya kaunteye samupasthite ks%antavyam% bhavata# sarvam a#ca#ryen%a kr%pen%a ca 7 bhavata#m% hi kr%ta#stratvam% yatha#ditye prabha# tatha# yatha# candramaso laks%ma sarvatha# na#pakr%s%yate evam% bhavatsu bra#hman%yam% brahma#stram% ca pratis%t%hitam 8 catva#ra ekato veda#h% ks%a#tram ekatra dr%shyate naitat samastam ubhayam% kashmim%sh cid anushushrumah% 9 anyatra bha#rata#ca#rya#t saputra#d iti me matih% brahma#stram% caiva veda#sh ca naitad anyatra dr%shyate 10 a#ca#rya putrah% ks%amata#m% na#yam% ka#lah% svabhedane sarve sam%hatya yudhya#mah% pa#kasha#sanim a#gatam 11 balasya vyasana#ni#ha ya#ny ukta#ni mani#s%ibhih% mukhyo bhedo hi tes%a#m% vai pa#pis%t%ho vidus%a#m% matah% 12 [as%vatth] a#ca#rya eva ks%amata#m% sha#ntir atra vidhi#yata#m abhis%ajyama#ne hi gurau tadvr%ttam% ros%aka#ritam 13 [vai] tato duryodhano dron%am% ks%amaya#m a#sa bha#rata saha karn%ena bhi#s%men%a kr%pen%a ca maha#tmana# 14 [dron%a] yad eva prathamam% va#kyam% bhi#s%mah% sha#m%tanavo 'bravi#t tenaiva#ham% prasanno vai pramam atra vidhi#yata#m 15 yatha# duryodhane 'yatte na#gah% spr%shati sainika#n sa#hasad yadi va# moha#t tatha# ni#tir vidhi#yata#m 16 vanava#se hy anirvr%tte darshayen na dhanam%jayah% dhanam% va#labhama#no 'tra na#dya nah% ks%antum arhati 17 yatha# na#yam% sama#yujya#d dha#rtara#s%t%ra#n katham% cana yatha# ca na para#jayya#t tatha# ni#tir vidhi#yata#m 18 uktam% duryodhanena#pi purasta#d va#kyam i#dr%sham tad anusmr%tya ga#n*geya yatha#vad vaktum arhasi | 1 [bhi#sma] kala#m%sha#s ta#ta yujyante muhu#rta#sh ca dina#ni ca ardhama#sa#sh ca ma#sa#sh ca naks%atra#n%i graha#s tatha# 2 r%tavash ca#pi yujyante tatha# sam%vatsara# api evam% ka#lavibha#gena ka#lacakram% pravartate 3 tes%a#m% ka#la#tireken%a jyotis%a#m% ca vyatikrama#t pan~came pan~came vars%e dvau ma#sa#v upaja#yatah% 4 tes%a#m abhyadhika# ma#sa#h% pan~ca dva#dasha ca ks%apa#h% trayodasha#na#m% vars%a#n%a#m iti me vartate matih% 5 sarvam% yatha#vac caritam% yad yad ebhih% parishrutam evam etad dhruvam% jn~a#tva# tato bi#bhatsur a#gatah% 6 sarve caiva maha#tma#nah% sarve dharma#rthakovida#h% yes%a#m% yudhis%t%hiro ra#ja# kasma#d dharme 'para#dhnuyuh% 7 alubdha#sh caiva kaunteya#h% kr%tavantash ca dus%karam na ca#pi kevalam% ra#jyam iccheyus te 'nupa#yatah% 8 tadaiva te hi vikra#ntum i#s%uh% kauravanandana#h% dharmapa#shanibaddha#s tu na celuh% ks%atriya vrata#t 9 yac ca#nr%ta iti khya#yed yac ca gacchet para#bhavam vr%n%uyur maran%am% pa#rtha# na#nr%tatvam% katham% cana 10 pra#pte tu ka#le pra#ptavyam% notsr%jeyur narars%abha#h% api vajrabhr%ta# guptam% tatha# vi#rya# hi pa#n%d%ava#h% 11 pratiyudhya#ma samare sarvashastrabhr%ta#m% varam tasma#d yad atra kalya#n%am% loke sad bhir anus%t%hitam tat sam%vidhi#yata#m% ks%ipram% ma# no hy artho 'tiga#t para#n 12 na hi pashya#mi sam%gra#me kada# cid api kaurava eka#ntasiddhim% ra#jendra sam%pra#ptash ca dhanam%jayah% 13 sam%pravr%tte tu sam%gra#me bha#va#bha#vau jaya#jayau avashyam ekam% spr%shato dr%s%t%am etad asam%shayam 14 tasma#d yuddha#vacarikam% karma va# dharmasam%hitam kriyata#m a#shu ra#jendra sam%pra#pto hi dhanam%jayah% 15 [dur] na#ham% ra#jyam% prada#sya#mi pa#n%d%ava#na#m% pita#maha yuddha#vaca#rikam% yat tu tac chi#ghram% sam%vidhi#yata#m 16 [bhi#sma] atra ya# ma#maki# buddhih% shru#yata#m% yadi rocate ks%ipram% balacaturbha#gam% gr%hya gaccha puram% prati tato 'parash caturbha#go ga#h% sama#da#ya gacchatu 17 vayam% tv ardhena sainyena pratiyotsya#ma pa#n%d%avam matsyam% va# punar a#ya#tam atha va#pi shatakratum 18 a#ca#ryo madhyatas tis%t%hatv ashvattha#ma# tu savyatah% kr%pah% sha#radvato dhi#ma#n pa#rshvam% raks%atu daks%in%am 19 agratah% su#taputras tu karn%as tis%t%hatu dam%shitah% aham% sarvasya sainasya pashca#t stha#sya#mi pa#layan | 1 [vai] tatha# vyu#d%hes%v ani#kes%u kauraveyair maha#rathaih% upa#ya#d arjunas tu#rn%am% rathaghos%en%a na#dayan 2 dadr%shus te dhvaja#gram% vai shushruvush ca rathasvanam dodhu#yama#nasya bhr%sham% ga#n%d%i#vasya ca nisvanam 3 tatas tat sarvam a#lokya dron%o vacanam abravi#t maha#ratham anupra#ptam% dr%s%t%va# ga#n%d%i#vadhanvinam 4 etad dhvaja#gram% pa#rthasya du#ratah% sam%praka#shate es%a ghos%ah% sa jalado roravi#ti ca va#narah% 5 es%a tis%t%han rathashres%t%ho rathe rathavarapran%ut utkars%ati dhanuh%shres%t%ham% ga#n%d%i#vam ashanisvanam 6 imau hi ba#n%au sahitau pa#dayor me vyavasthitau aparau ca#py atikra#ntau karn%au sam%spr%shya me sharau 7 nirus%ya hi vaneva#sam% kr%tva# karma#ti ma#nus%am abhiva#dayate pa#rthah% shrotre ca paripr%cchati 8 [arj] is%upa#te ca sena#ya# haya#n sam%yaccha sa#rathe ya#vat sami#ks%e sainye 'smin kva#sau kuru kula#dhamah% 9 sarva#n anya#n ana#dr%tya dr%s%t%va# tam ati ma#ninam tasya mu#rdhni patis%ya#mi tata ete para#jita#h% 10 es%a vyavasthito dron%o draun%ish ca tadanantaram bhi#s%mah% kr%pash ca karn%ash ca mahes%va#sa# vyavasthita#h% 11 ra#ja#nam% na#tra pashya#mi ga#h% sama#da#ya gacchati daks%in%am% ma#rgam a#stha#ya shan*ke ji#va para#yan%ah% 12 utsr%jyaitad ratha#ni#kam% gaccha yatra suyodhanah% tatraiva yotsye vaira#t%e na#sti yuddham% nira#mis%am tam% jitva# vinivartis%ye ga#h% sama#da#ya vai punah% 13 [vai] evam uktah% sa vaira#t%ir haya#n sam%yamya yatnatah% niyamya ca tato rashmi#n yatra te kurupum%gava#h% acodayat tato va#ha#n yato duryodhanas tatah% 14 utsr%jya rathavam%sham% tu praya#te shvetava#hane abhipra#yam% viditva#sya dron%o vacanam abravi#t 15 nais%o 'ntaren%a ra#ja#nam% bi#bhatsuh% stha#tum icchati tasya pa#rs%n%im% grahi#s%ya#mo javena#bhipraya#syatah% 16 na hy enam abhisam%kruddham eko yudhyeta sam%yuge anyo deva#t sahasra#ks%a#t kr%s%n%a#d va# devaki# suta#t 17 kim% no ga#vah% karis%yanti dhanam% va# vipulam% tatha# duryodhanah% pa#rtha jale pura# naur iva majjati 18 tathaiva gatva# bi#bhatsur na#ma vishra#vya ca#tmanah% shalabhair iva ta#m% sena#m% sharaih% shi#ghram ava#kirat 19 ki#ryama#n%a#h% sharaughais tu yodha#s te pa#rtha coditaih% na#pashyan na#vr%ta#m% bhu#mim antariks%am% ca patribhih% 20 tes%a#m% na#tmanino yuddhe na#paya#ne 'bhavan matih% shi#ghratvam eva pa#rthasya pu#jayanti sma cetasa# 21 tatah% shan*kham% pradadhmau sa dvis%ata#m% lomahars%an%am vispha#rya ca dhanuh%shres%t%ham% dhvaje bhu#ta#ny acodayat 22 tasya shan*khasya shabdena rathanemi svanena ca ama#nus%a#n%a#m% tes%a#m% ca bhu#ta#na#m% dhvajava#sina#m 23 u#rdhvam% puccha#n vidhunva#na# rebhama#n%a#h% samantatah% ga#vah% pratinyavartanta disham a#stha#ya daks%in%a#m | 1 [vai] sa shatrusena#m% tarasa# pran%udya; ga#s ta# vijitya#tha dhanurdhara#gryah% duryodhana#ya#bhimukham% praya#to; bhu#yo 'rjunah% priyam a#jau ciki#rs%an 2 gos%u praya#ta#su javena matsya#n; kiri#t%inam% kr%taka#ryam% ca matva# duryodhana#ya#bhimukham% praya#ntam%; kurupravi#ra#h% sahasa#bhipetuh% 3 tes%a#m ani#ka#ni bahu#ni ga#d%d%ham%; vyu#d%ha#ni dr%s%t%va# balula dhvaja#ni matsyasya putram% dvis%ata#m% nihanta#; vaira#t%im a#mantrya tato 'bhyuva#ca 4 etena tu#rn%am% pratipa#dayema#n~; shveta#n haya#n ka#n~canarashmi yoktra#n javena sarven%a kuru prayatnam; a#sa#dayaitad rathasim%havr%ndam 5 gajo gajeneva maya# dura#tma#; yo yoddhum a#ka#n*ks%ati su#taputrah% tam eva ma#m% pra#paya ra#japutra; duryodhana#pa#shraya ja#tadarpam 6 sa tair hayair va#tajavair br%had bhih%; putro vira#t%asya suvarn%akaks%yaih% vidhvam%sayam%s tadrathina#m ani#kam%; tato 'vahat pa#n%d%avam a#jimadhye 7 tam% citraseno vishikhair vipa#t%haih%; sam%gra#majic chatrusaho jayash ca pratyudyayur bha#ratam a#patantam%; maha#ratha#h% karn%am abhi#psama#na#h% 8 tatah% sa tes%a#m% purus%apravi#rah%; shara#sana#rcih% sharavegata#pah% vra#ta#n ratha#na#m adahat sa manyur; vanam% yatha#gnih% kurupum%gava#na#m 9 tasmim%s tu yuddhe tumule pravr%tte; pa#rtham% vikarn%o 'tiratham% rathena vipa#t%ha vars%en%a kurupravi#ro; bhi#mena bhi#ma#nujam a#sasa#da 10 tato vikarn%asya dhanur vikr%s%ya; ja#mbu#nada#gryopacitam% dr%d%hajyam apa#tayad dhvajam asya pramathya; chinnadhvajah% so 'py apaya#j javena 11 tam% sha#trava#n%a#m% gan%aba#dhita#ram%; karma#n%i kurva#n%am ama#nus%a#n%i shatrum% tapah% kopam amr%s%yama#n%ah%; samarpayat ku#rmanakhena pa#rtham 12 sa tena ra#jn~a#tirathena viddho; viga#hama#no dhvajini#m% kuru#n%a#m shatrum% tapam% pan~cabhir a#shu viddhva#; tato 'sya su#tam% dashabhir jagha#na 13 tatah% sa viddho bharatars%abhen%a; ba#n%ena ga#tra#varan%a#tigena gata#sur a#jau nipapa#ta bhu#mau; nago gana#gra#d iva va#tarugn%ah% 14 rathars%abha#s te tu rathars%abhen%a; vi#ra# ran%e vi#rataren%a bhagna#h% cakampire va#tavashena ka#le; prakamipta#ni#va maha#vana#ni 15 hata#s tu pa#rthena narapravi#ra#; bhu#mau yuva#nah% sus%upuh% suves%a#h% vasu prada# va#savatulyavi#rya#h%; para#jita# va#sava jena sam%khye suvarn%aka#rs%n%a#yasa varma naddha#; na#ga# yatha# haivavata#h% pravr%ddha#h% 16 tatha# sa shatru#n samare vinighnan; ga#n%d%i#vadhanva# purus%apravi#rah% caca#ra sam%khye pradisho dishash ca; dahann iva#gnir vanam a#tapa#nte 17 praki#rn%aparn%a#ni yatha# vasante; visha#tayitva#tyanilo nudan khe tatha# sapatna#n vikiran kiri#t%i#; caca#ra sam%khye 'ti ratho rathena 18 shon%a#shvava#hasya haya#n nihatya; vaikartana bhra#tur adi#nasattvah% ekena sam%gra#majitah% sharen%a; shiro jaha#ra#tha kiri#t%ama#li# 19 tasmin hate bhra#tari su#taputro; vaikartano vi#ryam atha#dada#nah% pragr%hya danta#v iva na#gara#jo; mahars%abham% vya#ghra iva#bhyadha#vat 20 sa pa#n%d%avam% dva#dashabhih% pr%s%atkair; vaikartanah% shi#ghram upa#jagha#na vivya#dha ga#tres%u haya#m%sh ca sarva#n; vira#t%a putram% ca sharair nijaghne 21 sa hastineva#bhihato gajendrah%; pragr%hya bhalla#n nishita#n nis%an*ga#t a# karn%a pu#rn%am% ca dhanur vikr%s%ya; vivya#dha ba#n%air atha su#taputram 22 atha#sya ba#hu#rushiro lala#t%am%; gri#va#m% ratha#n*ga#ni para#vamardi# sthitasya ba#n%air yudhi nirbibheda; ga#n%d%i#vamuktair ashanipraka#shaih% 23 sa pa#rtha muktair vishikhaih% pran%unno; gajo gajeneva jitas tarasvi# viha#ya sam%gra#mashirah% praya#to; vaikartanah% pa#n%d%ava ba#n%ataptah% | 1 [vai] apaya#te tu ra#dheye duryodhana purogama#h% ani#kena yatha# svena sharair a#rcchanta pa#n%d%avam 2 bahudha# tasya sainyasya vyu#d%hasya#patatah% sharaih% abhiya#ni#yam a#jn~a#ya vaira#t%ir idam abravi#t 3 a#stha#ya ruciram% jis%n%o ratham% sa#rathina# maya# katamad ya#syase 'ni#ka mukto ya#sya#my aham% tvaya# 4 [arj] lohita#ks%am aris%t%am% yam% vaiya#ghram anupashyasi ni#la#m% pata#ka#m a#shritya rathe tis%t%hantam uttara 5 kr%pasyaitad ratha#ni#kam% pra#payasvaitad eva ma#m etasya darshayis%ya#mi shi#ghra#stram% dr%d%hadhanvinah% 6 kaman%d%alur dhvaje yasya sha#takumbhamayah% shubhah% a#ca#rya es%a vai dron%ah% sarvashastrabhr%ta#m% varah% 7 suprasannamana# vi#ra kurus%vainam% pradaks%in%am atraiva ca#virodhena es%a dharmah% sana#tanah% 8 yadi me prathamam% dron%ah% shari#re praharis%yati tato 'sya praharis%ya#mi na#sya kopo bhavis%yati 9 asya#vidu#re tu dhanur dhvaja#gre yasya dr%shyate a#ca#ryasyais%a putro vai ashvattha#ma# maha#rathah% 10 sada# mamais%a ma#nyash ca sarvashastrabhr%ta#m api etasya tvam% ratham% pra#pya nivartetha#h% punah% punah% 11 ya es%a tu ratha#ni#ke suvarn%akavaca#vr%tah% sena#gryen%a tr%ti#yena vyavaha#ryen%a tis%t%hati 12 yasya na#go dhvaja#gre vai hemaketana sam%shritah% dhr%tara#s%t%ra#tmajah% shri#ma#n es%a ra#ja# suyodhanah% 13 etasya#bhimukham% vi#ra ratham% pararatha#rujah% pra#payasvais%a tejo 'bhiprama#thi# yuddhadurmadah% 14 es%a dron%asya shis%ya#n%a#m% shi#ghra#strah% prathamo matah% etasya darshayis%ya#mi shi#ghra#stram% vipulam% sharaih% 15 na#gakaks%ya# tu rucira# dhvaja#gre yasya tis%t%hati es%a vaikartanah% karn%o viditah% pu#rvam eva te 16 etasya ratham a#stha#ya ra#dheyasya dura#tmanah% yatto bhavetha#h% sam%gra#me spardhaty es%a maya# sada# 17 yas tu ni#la#nusa#ren%a pan~ca ta#ren%a ketuna# hasta#va#pi# br%had dhanva# rathe tis%t%hati vi#ryava#n 18 yasya ta#ra#rka citro 'sau rathe dhvajavarah% sthitah% yasyaitat pa#n%d%uram% chatram% vimalam% mu#rdhni tis%t%hati 19 mahato rathavam%shasya na#na# dhvajapata#kinah% bala#haka#gre su#ryo va# ya es%a pramukhe sthitha 20 haimam% candra#rkasam%ka#sham% kavacam% yasya dr%shyate ja#taru#pashiras tra#n%as tra#sayann iva me manah% 21 es%a sha#m%tanavo bhi#s%mah% sarves%a#m% nah% pita#mahah% ra#jashriya#vabaddhas tu duryodhana vasha#nugah% 22 pashca#d es%a praya#tavyo na me vighnakaro bhavet etena yudhyama#nasya yattah% sam%yaccha me haya#n 23 tato 'bhyavahad avyagro vaira#t%ih% savyasa#cinam yatra#tis%t%hat kr%po ra#jan yotsyama#no dhanam%jayam | 1 [vai] ta#ny ani#ka#ny adr%shyanta kuru#n%a#m ugradhanvina#m sam%sarpanto yatha# megha# gharma#nte mandama#ruta#h% 2 abhya#she va#jinas tasthuh% sama#ru#d%ha#h% praha#ribhih% bhi#maru#pa#sh ca ma#tan*ga#s tomara#n*kushacodita#h% 3 tatah% shakrah% suragan%aih% sama#ruhya sudarshanam sahopa#ya#t tada# ra#jan vishva#shvi maruta#m% gan%aih% 4 tad deva yaks%agandharvamahoragasama#kulam shushubhe 'bhravinirmuktam% grahair iva nabhastalam 5 astra#n%a#m% ca balam% tes%a#m% ma#nus%es%u prayujyata#m tac ca ghoram% mahad yuddham% bhi#s%ma#rjunasama#game 6 shatam% shatasahasra#n%a#m yatra sthu#n%a# hiran%maya#h% man%iratnamaya#sh ca#nya#h% pra#sa#dam upadha#rayan 7 tatra ka#magamam% divyam% sarvaratnavibhu#s%itam vima#nam% devara#jasya shushubhe khecaram% tada# 8 tatra deva#s trayas trim%shat tis%t%hanti saha va#sava#h% gandharva# ra#ks%asa#h% sarpa#h% pitarash ca mahars%ibhih% 9 tatha# ra#ja# vasu mana# bala#ks%ah% supratardanah% as%t%akash ca shibish caiva yaya#tir nahus%o gayah% 10 manuh% ks%epo raghur bha#nuh% kr%sha#shvah% sagarah% shalah% vima#ne devara#jasya samadr%shyanta suprabha#h% 11 agner i#shasya somasya varun%asya praja#pateh% tatha# dha#tur vidha#tush ca kuberasya yamasya ca 12 alambusograsenasya gardharvasya ca tumburoh% yatha#bha#gam% yathoddesham% vima#na#ni caka#shire 13 sarvadeva nika#ya#sh ca siddha#sh ca paramars%ayah% arjunasya karu#n%a#m% ca dras%t%um% yuddham upa#gata#h% 14 divya#na#m% tatra ma#lya#na#m% gandhah% pun%yo 'tha sarvashah% prasasa#ra vasanta#gre vana#na#m iva pus%pita#m 15 rakta#rakta#ni deva#na#m% samadr%shyanta tis%t%hata#m a#tapatra#n%i va#sa#m%si srajash ca vyajana#ni ca 16 upasha#myad rajo bhaumam% sarvam% vya#ptam% mari#cibhih% divya#n gandha#n upa#da#ya va#yur yodha#n asevata 17 prabha#sitam iva#ka#sham% citraru#pam alam% kr%tam sam%patad bhih% sthitaish caiva na#na#ratna#vabha#sitaih% vima#nair vividhaish citrair upa#ni#taih% surottamaih% | 1 [vai] etasminn antare tatra maha#vi#ryapara#kramah% a#jaga#ma maha#sattvah% kr%pah% shastrabhr%ta#m% varah% arjunam% prati sam%yoddhum% yuddha#rthi# sa maha#rathah% 2 tau rathau su#ryasam%ka#shau yotsyama#nau maha#balau sha#rada#v iva ji#mu#tau vyaroceta#m% vyavasthitau 3 pa#rtho 'pi vishrutam% loke ga#n%d%i#vam% parama#yudham vikr%s%ya ciks%epa bahu#n na#ra#ca#n marmabhedinah% 4 ta#n apra#pta#n~ shitair ba#n%air na#ra#ca#n raktabhojana#n kr%pash ciccheda pa#rthasya shatasho 'tha sahasrashah% 5 tatah% pa#rthash ca sam%kruddhash citra#n ma#rga#n pradarshayan dishah% sam%cha#dayan ba#n%aih% pradishash ca maha#rathah% 6 ekacha#yam iva#ka#sham% prakurvan sarvatah% prabhuh% pradha#dayad ameya#tma# pa#rthah% sharashataih% kr%pam 7 sa sharair arpitah% kruddhah% shitair agnishikhopamaih% tu#rn%am% sharasahasren%a pa#rtham apratimaujasam arpayitva# maha#tma#nam% nana#da samare kr%pah% 8 tatah% kanakapun*kha#grair vi#rah% sam%nataparvabhih% tvaran ga#n%d%i#vanirmuktair arjunas tasya va#jinah% caturbhish caturas ti#ks%n%air avidhyat parames%ubhih% 9 te haya# nishitair viddha# jvalad bhir iva pannagaih% utpetuh% sahasa# sarve kr%pah% stha#na#d atha#cyavat 10 cyutam% tu gautamam% stha#na#t sami#ks%ya kurunandanah% na#vidhyat paravi#raghno raks%ama#n%o 'sya gauravam 11 sa tu labdhva# punah% stha#nam% gautamah% savyasa#cinam vivya#dha dashabhir ba#n%ais tvaritah% kan*kapatribhih% 12 tatah% pa#rtho dhanus tasya bhallena nishitena ca cicchedaikena bhu#yash ca hasta#c ca#pam atha#harat 13 atha#sya kavacam% ba#n%air nishitair marmabhedibhih% vyadhaman na ca pa#rtho 'sya shari#ram avapi#d%ayat 14 tasya nirmucyama#nasya kavaca#t ka#ya a#babhau samaye mucyama#nasya sarpasyeva tanur yatha# 15 chinne dhanus%i pa#rthena so 'nyad a#da#ya ka#rmukam caka#ra gautamah% sajyam% tad adbhutam iva#bhavat 16 sa tad apy asya kaunteyash ciccheda nataparvan%a# evam anya#ni ca#pa#ni bahu#ni kr%tahastavat sha#radvatasya ciccheda pa#n%d%avah% paravi#hra ha# 17 sa chinnadhanur a#da#ya atha shaktim% prata#pava#n pra#hin%ot pa#n%d%uputra#ya pradi#pta#m ashani#m iva 18 ta#m arjunas tada#ya#nti#m% shaktim% hemavibhu#s%ita#m viyad gata#m% maholka#bham% ciccheda dashabhih% sharaih% sa#patad dashadha# chinna# bhu#mau pa#rthena dhi#mata# 19 yugamadhye tu bhallais tu tatah% sa sadhanuh% kr%pah% tam a#shu nishitaih% pa#rtham% bibheda dashabhih% sharaih% 20 tatah% pa#rtho maha#teja# vishikha#n agnitejasah% ciks%epa samare kruddhas trayodasha shila#shita#n 21 atha#sya yugam ekena caturbhish caturo haya#n s%as%t%hena ca shirah% ka#ya#c charen%a rathasa#ratheh% 22 tribhis triven%um% samare dva#bhya#m aks%au maha#balah% dva#dashena tu bhallena cakarta#sya dhvajam% tatha# 23 tato varja nika#shena phalgunah% prahasann iva trayodashenendrasamah% kr%pam% vaks%asy ata#d%ayat 24 sa chinnadhanva# viratho hata#shvo hatasa#rathih% gada#pa#n%ir avaplutya tu#rn%am% ciks%epa ta#m% gada#m 25 sa# tu mukta# gada# gurvi# kr%pen%a suparis%kr%ta# arjunena sharair nunna# prati ma#rgam atha#gamat 26 tato yodha#h% pari#psantah% sha#radvatam amars%an%am sarvatah% samare pa#rtham% sharavars%air ava#kiran 27 tato vira#t%asya sutah% savyam a#vr%tya va#jinah% yamakam% man%d%alam% kr%tva# ta#n yodha#n pratyava#rayat 28 tatah% kr%pam upa#da#ya viratham% te narars%abha#h% aja#jahrur maha#vega#h% kunti#putra#d dhanam%jaya#t | 1 [arj] yatrais%a# ka#n~cani# vedi# pradi#pta#gnishikhopama# ucchrita# ka#n~cane dan%d%e pata#ka#bhir alam% kr%ta# tatra ma#m% vaha bhadram% te dron%a#ni#ka#ya ma#ris%a 2 ashva#h% shon%a#h% praka#shante br%hantash ca#ru va#hinah% snigdhavidruma sam%ka#sha#s ta#mra#sya#h% priyadarshana#h% yukta# rathavare yasya sarvashiks%a# visha#rada#h% 3 di#rghaba#hur maha#teja# balaru#pasamanvitah% sarvalokes%u vikhya#to bha#radva#jah% prata#pava#n 4 buddhya# tulyo hy ushanasa# br%haspatisamo naye veda#s tathaiva catva#ro brahmacaryam% tathaiva ca 5 sasam%ha#ra#n%i divya#ni sarva#n%y astra#n%i ma#ris%a dhanurvedash ca ka#rtsnyena yasmin nityam% pratis%t%hitah% 6 ks%ama# damash ca satyam% ca a#nr%sham%syam atha#rjavam ete ca#nye ca bahavo gun%a# yasmin dvijottame 7 tena#ham% yoddhum iccha#mi maha#bha#gena sam%yuge tasma#t tvam% pra#paya#ca#ryam% ks%ipram uttarava#haya 8 [vai] arjunenaivam uktas tu vaira#t%ir hemabhu#s%ita#n codaya#m a#sa ta#n ashva#n bha#radva#ja ratham% prati 9 tam a#patantam% vegena pa#n%d%avam% rathina#m% varam dron%ah% pratyudyayau pa#rtham% matto mattam iva dvipam 10 tatah% pradhma#payac chan*kham% bheri# shatanina#ditam pracuks%ubhe balam% sarvam uddhu#ta iva sa#garah% 11 atha shon%a#n sadashva#m%s ta#n hansa varn%air manojavaih% mishrita#n samare dr%s%t%va# vyasmayanta ran%e jana#h% 12 tau rathau vi#ryasam%pannau dr%s%t%va# sam%gra#mamu#rdhani a#ca#rya shis%ya#v ajitau kr%tavidhyau manasvinau 13 sama#shlis%t%au tada#nyonyam% dron%apa#rthau maha#balau dr%s%t%va# pra#kampata muhur bharata#na#m% mahad balam 14 hars%ayuktas tatha# pa#rthah% prahasann iva viryava#n ratham% rathena dron%asya sama#sa#dya maha#rathah% 15 abhiva#dya maha#ba#huh% sa#ntvapu#rvam idam% vacah% uva#ca shlaks%n%aya# va#ca# kaunteyah% paravi#ra ha# 16 us%ita#h% sma vaneva#sam% pratikarma ciki#rs%avah% kopam% na#rhasi nah% kartum% sada# samaradurjaya 17 aham% tu prahr%te pu#rvam% praharis%ya#mi te 'nagha iti me vartate buddhis tad bhava#n kartum arhati 18 tato 'smai pra#hin%od dron%ah% shara#n adhikavim%shatim apra#pta#m%sh caiva ta#n pa#rthash ciccheda kr%tahastavat 19 tatah% sharasahasren%a rathapa#rthasya vi#ryava#n ava#kirat tato dron%ah% shi#ghram astram% vidarshayan 20 evam% pravavr%te yuddham% bha#radva#ja kiri#t%inoh% samam% vimun~catoh% sam%khye vishikha#n di#ptatejasah% 21 ta#v ubhau khya#takarma#n%a#v ubhau va#yusamau jave ubhau divya#stravidus%a#v ubha#v uttamatejasau ks%ipantau sharaja#la#ni mohaya#m a#satur nr%pa#n 22 vyasmayanta tato yodha#h% sarve tatra sama#gata#h% shara#n visr%jatos tu#rn%am% sa#dhu sa#dhv iti pu#jayan 23 dron%am% hi samare ko 'nyo yoddhum arhati phalguna#t raudrah% ks%atriya dharmo 'yam% gurun%a# yad ayudhyata ity abruvan~ jana#s tatra sam%gra#mashirasi sthita#h% 24 vi#rau ta#v api sam%rabdhau sam%nikr%s%t%au maha#rathau cha#dayeta#m% sharavra#tair anyonyam apara#jitau 25 vispha#rya sumahac ca#pam% hemapr%s%t%ham% dura#sadam sam%rabdho 'tha bharadva#jah% phalgunam% pratyayudhyata 26 sa sa#yakamayair ja#lair arjunasya ratham% prati bha#numatlbhih% shila# dhautair bha#noh% praccha#dayat prabha#m 27 pa#rtham% ca sa maha#ba#hur maha#vegair maha#rathah% vivya#dha nishitair ba#n%air megho vr%s%t%yeva parvatam 28 tathaiva divyam% ga#n%d%i#vam% dhanur a#da#ya pa#n%d%avah% shatrughnam% vegavad dhr%s%t%o bha#rasa#dhanam uttamam visasarja shara#m%sh citra#n suvarn%avikr%ta#n bahu#n 29 na#shayan~ sharavars%a#n%i bha#radva#jasya vi#ryava#n tu#rn%am% ca#panivirmuktais tad adbhutam iva#bhavat 30 sa rathena caran pa#rthah% preks%an%i#yo dhanam%jayah% yugapad diks%u sarva#su sarvashastra#n%y adarshayat 31 ekacha#yam iva#ka#sham% ba#n%aish cakre samantatah% na#dr%shyata tada# dron%o ni#ha#ren%eva sam%vr%tah% 32 tasya#bhavat tada# ru#pam% sam%vr%tasya sharottamaih% ja#jvalyama#nasya yatha# parvatasyeva sarvatah% 33 dr%s%t%va# tu pa#rthasya ran%e sharaih% svaratham a#vr%tam sa vispha#rya dhanush citram% meghastanita nisvanam 34 agnicakropamam% ghoram% vikars%an parama#yudham vyasha#tayac chara#m%s ta#m%s tu dron%ah% samitishobhanah% maha#n abhu#t tatah% shabdo vam%sha#na#m iva duhyata#m 35 ja#mbu#nadamayaih% pun*khaish citraca#pavara#tigaih% pra#ccha#dayad ameya#tma# dishah% su#ryasya ca prabha#m 36 tatah% kanakapun*kha#na#m% shara#n%a#m% nataparvan%a#m viyac cara#n%a#m% viyati dr%shyante bahushah% praja#h% 37 dron%asya pun*khasakta#sh ca prabhavantah% shara#sana#t eko di#rgha iva#dr%shyad a#ka#she sam%hatah% sharah% 38 evam% tau svarn%avikr%ta#n vimun~cantau maha#shara#n a#ka#sham% sam%vr%tam% vi#ra#v ulka#bhir iva cakratuh% 39 shara#s tayosh ca vibabhuh% kan*kabarhin%a va#sasah% pan*ktyah% sharadi khastha#na#m% ham%sa#na#m% carata#m iva 40 yuddham% samabhavat tatra susam%rabdham% maha#tmanoh% dron%a pa#n%d%avayor ghoram% vr%trava#savayor iva 41 tau jaga#v iva ca#sa#dya vis%a#n%a#graih% parasparam sharaih% pu#rn%a#yatotsr%s%t%air anyonyam abhijaghnatuh% 42 tau vyava#harata#m% shu#rau sam%rabdhau ran%ashobhinau udi#rayantau samare divya#ny astra#n%i bha#gashah% 43 atha tv a#ca#rya mukhyena shara#n sr%s%t%a#n~ shila#shita#n nyava#rayac chitair ba#nair arjuno jayata#m% varah% 44 darshayann aindrir a#tma#nam ugram ugrapara#kramah% is%ubhis tu#rn%am a#ka#sham% bahubhish ca sama#vr%n%ot 45 jigha#m%santam% naravya#ghram arjunam% tigmatejasam a#ca#rya mukhyah% samare dron%ah% shastrabhr%ta#m% varah% arjunena saha#kri#d%ac charaih% sam%nataparvabhih% 46 divya#ny astra#n%i mun~cantam% bha#radva#jam% maha#ran%e astrair astra#n%i sam%va#rya palgunah% samayodhayat 47 tayor a#si#t sam%praha#rah% kruddhayor narasim%hayoh% amars%in%os tada#nyonyam% devada#navayor iva 48 aindram% va#yavyam a#gneyam astram astren%a pa#n%d%avah% dron%ena muktam% muktam% tu grasate sma punah% punah% 49 evam% shu#rau mahes%va#sau visr%jantau shita#n~ shara#n ekacha#yam% cakratus ta#v a#ka#sham% sharavr%s%t%ibhih% 50 tato 'rjunena mukta#na#m% patata#m% ca shari#ris%u parvates%v iva varja#n%a#m% shara#n%a#m% shru#yate svanah% 51 tato na#ga# ratha#sh caiva sa#dinash ca visha#m% pate shon%ita#kta# vyadr%shyanta pus%pita# iva kim%shuka#h% 52 ba#hubhish ca sa keyu#rair vicitraish ca maha#rathaih% suvarn%acitraih% kavacair dhvajaish ca vinipa#titaih% 53 yodhaish canihatais tatra pa#rtha ba#n%aprapi#d%itaih% balam a#si#t samudbhra#ntam% dron%a#rjuna sama#game 54 vidhunva#nau tu tau vi#rau dhanur i# bha#rasa#dhane a#ccha#yadeta#m anyonyam% titaks%antau ran%es%ubhih% 55 atha#ntariks%e na#do 'bhu#d dron%am% tatra prasham%sata#m dus%karam% kr%tava#n dron%o yad arjunam ayodhayat 56 prama#thinam% maha#vi#ryam% dr%d%hamus%t%im% dura#sadam jeta#ram% deva daitya#na#m% sarpa#n%a#m% ca maha#ratham 57 avishramam% ca shiks%a#m% ca la#ghavam% du#rapa#tita#m pa#rthasya samare dr%s%t%va# dron%asya#bhu#c ca vismayah% 58 atha ga#n%d%i#vam udyamya divyam% dhanur amars%an%ah% vicakars%a ran%e pa#rtho ba#hubhya#m% bharatars%abha 59 tasya ba#n%amayam% vars%am% shalabha#na#m iva#yatam na ca ba#n%a#ntare va#yur asya shaknoti sarpitum 60 anisham% sam%dadha#nasya shara#n utsr%jatas tada# dadr%she na#ntaram% kim% cit pa#rthasya#dadato 'pi ca 61 tatha# shi#ghra#stra yuddhe tu vartama#ne suda#run%e shi#ghra#c chi#ghrataram% pa#rthah% shara#n anya#n udi#rayat 62 tatah% shatasahasra#n%i shara#n%a#m% nataparvan%a#m yugapat pra#patam%s tatra dron%asya ratham antika#t 63 avaki#ryama#n%e dron%e tu sharair ga#n%d%i#vadhanvana# ha#ha#ka#ro maha#n a#si#t sainya#na#m% bharatars%abha 64 pa#n%d%avasya tu shi#ghra#stram% maghava#n samapu#jayat gandharva#psarasash caiva ye ca tatra sama#gata#h% 65 tato vr%ndena mahata# ratha#na#m% rathayu#thapah% a#ca#rya putrah% sahasa# pa#n%d%avam% pratyava#rayat 66 ashvattha#ma# tu tat karma hr%dayena maha#tmanah% pu#jaya#m a#sa pa#rthasya kopam% ca#sya#karod bhr%sham 67 sa manyuvasham a#pannah% pa#rtham abhyadravad ran%e kiran~ sharasahasra#n%i parjanya iva vr%s%t%ima#n 68 a#vr%tya tu maha#ba#hur yato draun%is tato haya#n antaram% pradadau pa#rtho dron%asya vyapasarpitum 69 sa tu labdhva#ntaram% tu#rn%am apa#ya#j javanair hayaih% chinnavarma dhvajah% shu#ro nikr%ttah% parames%ubhih% | 1 [vai] tam% pa#rthah% pratijagra#ha va#yuvegam ivoddhatam sharaja#lena mahata# vars%ama#n%am iva#mbudam 2 tayor deva#surasamah% sam%nipa#to maha#n abhu#t kiratoh% sharaja#la#ni vr%trava#savayor iva 3 na sma su#ryas tada# bha#ti na ca va#ti sami#ran%ah% sharaga#d%he kr%te vyomni cha#ya# bhu#te samantatah% 4 maha#m%sh cat%a cat%a# shabdo yodhayor hanyama#nayoh% dahyata#m iva ven%u#na#m a#si#t parapuram%jaya 5 haya#n asya#rjunah% sarva#n kr%tava#n alpaji#vita#n sa ra#jan an praja#na#ti disham% ka#m% cana mohitah% 6 tato draun%ir maha#vi#ryah% pa#rthasya vicaris%yatah% vivaram% su#ks%mam a#lokya jya#m% ciccheda ks%uren%a ha tad asya#pu#jayan deva#h% karma dr%s%t%va#ti ma#nus%am 7 tato draun%ir dhanu#m%s%y as%t%au vyapakramya narars%abham punar abhya#hanat pa#rtham% hr%daye kan*kapatribhih% 8 tatah% pa#rtho maha#ba#huh% prahasya svanavat tada# yojaya#m a#sa navaya# maurvya# ga#n%d%i#vam ojasa# 9 tato 'rdhacandram a#vr%tya tena pa#rthah% sama#gamat va#ran%eneva mattena matto va#ran%ayu#thapah% 10 tatah% pravavr%te yuddham% pr%thivya#m ekavi#rayoh% ran%amadhye dvayor eva sumahal lomahars%an%am 11 tau vi#rau kuravah% sarve dadr%shur vismaya#nvita#h% yudhyama#nau maha#tma#nau yu#thapa#v iva sam%gatau 12 tau sama#jaghnatur vi#ra#v anyonyam% purus%ars%abhau sharair a#shi#visha#ka#rair jvalad bhir iva pannagaih% 13 aks%ayya#v is%udhi# divyau pa#n%d%avasya maha#tmanah% tena pa#rtho ran%e shu#ras tasthau girir iva#calah% 14 ashvattha#mnah% punar ba#n%a#h% ks%ipram abhyasyato ran%e jagmuh% pariks%ayam% shi#ghram abhu#t tena#dhiko 'rjunah% 15 tatah% karn%o mahac ca#pam% vikr%s%ya#bhyadhikam% rus%a# ava#ks%ipat tatah% shabdo ha#ha#ka#ro maha#n abhu#t 16 tatra caks%ur dadhe pa#rtho yatra vispa#ryate dhanuh% dadarsha tatra ra#dheyam% tasya kopo 'tyavi#vr%dhat 17 saros%avasham a#pannah% karn%am eva jigha#m%saya# avaiks%ata vivr%tta#bhya#m% netra#bhya#m% kurupum%gavah% 18 tatha# tu vimukhe pa#rthe dron%aputrasya sa#yaka#n tvarita#h% purus%a# ra#jann upa#jahruh% sahasrashah% 19 utsr%jya ca maha#ba#hur dron%aputram% dhanam%jayah% abhidudra#va sahasa# karn%am eva sapatnajit 20 tam abhidrutya kaunteyah% krodhasam%raktalocanah% ka#mayan dvairathe yuddham idam% vacanam abravi#t | 1 [arj] karn%a yat te sabha#madhye bahu va#ca# vikatthitam na me yudhi samo 'sti#ti tad idam% pratyupasthitam 2 avocah% parus%a# va#co dharmam utsr%jya kevalam idam% tu dus%karam% manye yad idam% te ciki#rs%itam 3 yat tvaya# kathitam% pu#rvam% ma#m ana#sa#dya kim% cana tad adya kuru ra#dheya kurumadhye maya# saha 4 yat sabha#ya#m% sma pa#n~ca#li#m% lishyama#na#m% dura#tmabhih% dr%s%t%ava#n asi tasya#dya phalam a#pnuhi kevalam 5 dharmapa#shanibaddhena yan maya# mars%itam% pura# tasya ra#dheya kopasya vijayam% pashya me mr%dhe 6 ehi karn%a maya# sa#rdham% pratipadyasva sa#garam preks%aka#h% kuravah% sarve bhavantu saha sainika#h% 7 [karn%a] bravi#s%i va#ca# yat pa#rtha karman%a# tat sama#cara atishete hi vai va#cam% karmeti prathitam% bhuvi 8 yat tvaya# mars%itam% pu#rvam% tad ashaktena mars%itam iti gr%hn%a#mi tat pa#rtha tava dr%s%t%va#para#kramam 9 dharmapa#shanibaddhena yadi te mars%itam% pura# tathaiva baddham a#tma#nam abaddham iva manyase 10 yadi ta#vad vaneva#sa# yathoktash caritas tvaya# tat tvam% dharma#rthavit klis%t%ah% samayam% bhettum icchasi 11 yadi shakrah% svayam% pa#rtha yudhyate tava ka#ran%a#t tatha#pi na vyatha# ka# cin mama sya#d vikramis%yatah% 12 ayam% kaunteya ka#mas te nacira#t samupasthitah% yotsyase tvam% maya# sa#rdham adya draks%yasi me balam 13 [arj] ida#ni#m eva ta#vat tvam apaya#to ran%a#n mama tena ji#vasi ra#dheyanihatas tv anujas tava 14 bhra#taram% gha#tayitva# ca tyaktva# ran%ashirash ca kah% tvadanyah% purus%ah% satsu bru#ya#d evam% vyavasthitah% 15 [vai] iti karn%am% bruvann eva bi#bhatsur apara#jitah% abhyaya#d visr%jan ba#n%a#n ka#ya#varan%a bhedinah% 16 pratijagra#ha ta#n karn%ah% shara#n agnishikhopama#n sharavars%en%a mahata# vars%ama#n%a iva#mbudah% 17 utpetuh% sharaja#la#ni ghoraru#pa#n%i sarvashah% avidhyad ashva#n ba#hosh ca hasta#va#pam% pr%thak pr%thak 18 so 'mr%s%yama#n%ah% karn%asya nis%an*gasya#valambanam ciccheda nishita#gren%a sharen%a nataparvan%a# 19 upa#san*ga#d upa#da#ya karn%o ba#n%a#n atha#para#n vivya#dha pa#n%d%avam% haste tasya mus%t%ir ashi#ryata 20 tatah% pa#rtho maha#ba#huh% karn%asya dhanur acchinat sa shaktim% pra#hin%ot tasmai ta#m% pa#rtho vyadhamac charaih% 21 tato 'bhipetur bahavo ra#dheyasya pada#nuga#h% ta#m%sh ca ga#n%d%i#vanirmuktaih% pra#hin%od yamasa#danam 22 tato 'sya#shva#n~ sharais ti#ks%n%air bi#bhatsur bha#rasa#dhanaih% a# karn%a muktair abhyaghnam%s te hata#h% pra#patan bhuvi 23 atha#paren%a ba#n%ena jvalitena maha#bhujah% vivya#dha karn%am% kaunteyas ti#ks%n%enorasi vi#ryava#n 24 tasya bhittva# tanutra#n%am% ka#yam abhyapatac chirah% tatah% sa tamasa#vis%t%o na sma kim% cit prajajn~iva#n 25 sa ga#d%havedano hitva# ran%am% pra#ya#d udan*mukhah% tato 'rjuna upa#kroshad uttarash ca maha#rathah% | 1 [vai] tato vaikartanam% jitva# pa#rtho vaira#t%im abravi#t etan ma#m% pra#paya#ni#kam% yatra ta#lo hiran%mayah% 2 atra sha#m%tanavo bhi#s%mo rathe 'sma#kam% pita#mahah% ka#n*ks%ama#n%o maya# yuddham% tis%t%haty amara darshanah% a#da#sya#my aham etasya dhanurjya#m api ca#have 3 asyantam% divyam astram% ma#m% citram adya nisha#maya shatahrada#m iva#ya#nti#m% stanayitnor iva#mbare 4 suvarn%apr%s%t%ham% ga#n%d%i#vam% draks%yanti kuravo mama daks%in%ena#tha va#mena kataren%a svid asyati iti ma#m% sam%gata#h% sarve tarkayis%yanti shatravah% 5 shon%itoda#m% ratha#varta#m% na#ganakra#m% duratyaya#m nadi#m% prasyandayis%ya#mi paralokaprava#hini#m 6 pa#n%ipa#dashirah% pr%s%t%haba#husha#kha# nirantaram vanam% kuru#n%a#m% chetsya#mi bhallaih% sam%nataparvabhih% 7 jayatah% kauravi#m% sena#m ekasya mama dhanvinah% shatam% ma#rga# bhavis%yanti pa#vakasyeva ka#nane maya# cakram iva#viddham% sainyam% draks%yasi kevalam 8 asam%bhra#nto rathe tis%t%ha sames%u vis%ames%u ca diva#m a#vr%tya tis%t%hantam% girim% bhetsya#mi dha#ribhih% 9 aham indrasya vacana#t sam%gra#me 'bhyahanam% pura# pauloma#n ka#lakhan~ja#m%sh ca sahasra#n%i shata#ni ca 10 aham indra#d dr%d%ha#m% mus%t%im% brahman%ah% kr%tahastata#m praga#d%ham% tumulam% citram atividdham% praja#pateh% 11 aham% pa#re samudrasya hiran%yapuram a#rujam jitva# s%as%t%isahasra#n%i rathina#m ugradhanvina#m 12 dhvajavr%ks%am% pattitr%n%am% rathasim%hagan%a#yutam vanam a#di#payis%ya#mi kuru#n%a#m astratejasa# 13 ta#n aham% rathani#d%ebhyah% sharaih% sam%nataparvabhih% ekah% sam%ka#layis%ya#mi vajrapa#n%ir iva#sura#n 14 raudram% rudra#d aham% hy astram% va#run%am% varun%a#d api astram a#gneyam agnesh ca va#yavyam% ma#tarishvanah% vajra#di#ni tatha#stra#n%i shakra#d aham ava#ptava#n 15 dha#rtara#s%t%ra vanam% ghoram% narasim%ha#bhiraks%itam aham utpa#t%ayis%ya#mi vaira#t%e vyetu te bhayam 16 evam a#shva#sitas tena vaira#t%ih% savyasa#cina# vyaga#hata ratha#ni#kam% bhi#mam% bhi#s%masya dhi#matah% 17 tam a#ya#ntam% maha#ba#hum% jigi#s%antam% ran%e para#n abhyava#rayad avyagrah% kru#rakarma# dhanam%jayam 18 tam% citrama#lya#bharan%a#h% kr%tavidya# manasvinah% a#gacchan bhi#madhanva#nam% maurvi#m% paryasya ba#hubhih% 19 duh%sha#sano vikarn%ash ca duh%saho 'tha vivim%shatih% a#gatya bhi#madhanva#nam% bi#bhatsum% paryava#rayan 20 duh%sha#sanas tu bhallena viddhva# vaira#t%im uttaram dviti#yena#rjunam% vi#rah% pratyavidhyat stana#ntare 21 tasya jis%n%ur upa#vr%tya pr%thu dha#ren%a ka#rmukam cakarta ga#rdhrapatren%a ja#taru#paparis%kr%tam 22 athainam% pan~cabhih% pashca#t pratyavidhyat stana#ntare so 'paya#to ran%am% hitva# pa#rtha ba#n%aprapi#d%itah% 23 tam% vikarn%ah% sharais ti#ks%n%air ga#rdhrapatrair ajihma gaih% vivya#dha paravi#ra ghnam arjunam% dhr%tara#s%t%ra jah% 24 tatas tam api kaunteyah% sharen%a#nataparvan%a# lala#t%e 'bhyahanat tu#rn%am% sa viddhah% pra#patad ratha#t 25 tatah% pa#rtham abhidrutya duh%sahah% sa vivim%shatih% ava#kirac charais ti#ks%n%aih% pari#psan bhra#taram% ran%e 26 ta#v ubhau ga#rdhrapatra#bhya#m% nishita#bhya#m% dhanam%jayah% viddhva# yugapad avyagras tayor va#ha#n asu#dayat 27 tau hata#shvau vividdha#n*gau dhr%tara#s%t%ra#tma ja#v ubhau abhipatya rathair anyair apani#tau pada#nugaih% 28 sarva# dishash ca#bhyapatad bi#bhatsur apara#jitah% kiri#t%ama#li# kaunteyo labdhalaks%o maha#balah% | 1 [vai] atha sam%gamya sarve tu kaurava#n%a#m% maha#ratha#h% arjunam% sahita# yatta#h% pratyayudhyanta bha#rata 2 sa sa#yakamayair ja#laih% sarvatas ta#n maha#ratha#n pra#cha#dayad ameya#tma# ni#ha#ra iva parvata#n 3 narad bhish ca maha#na#gair hes%ama#n%aish ca va#jibhih% bheri#shan*khanina#daish ca sa shabdas tumulo 'bhavat 4 nara#shvaka#ya#n nirbhidya loha#ni kavaca#ni ca pa#rthasya sharaja#la#ni vinis%petuh% sahasrashah% 5 tvarama#n%ah% shara#n asya#n pa#n%d%avah% sa babhau ran%e madhyam%dinagato 'rcis%ma#n pa#n%d%avah% sa babhau ran%e 6 upaplavanta vitrasta# rathebhyo rathinas tada# sa#dinash ca#shvapr%s%t%hebhyo bhu#mau ca#pi pada#tayah% 7 sharaih% sam%ta#d%yama#na#na#m% kavaca#na#m% maha#tmana#m ta#mrara#jataloha#na#m% pra#dura#si#n maha#svanah% 8 channam a#yodhanam% sarvam% shari#rair gatacetasa#m gaja#shvasa#dibhis tatra shitaba#n%a#tta ji#vitaih% 9 rathopastha#bhipatitair a#str%ta# ma#navair mahi# pranr%tyad iva sam%gra#me ca#pahasto dhanam%jayah% 10 shrutva# ga#n%d%i#vanirghos%am% visphu#rjitam iva#shaneh% trasta#ni sarvabhu#ta#ni vyagacchanta maha#hava#t 11 kun%d%alos%n%i#s%a dha#ri#n%i ja#taru#pasraja#ni ca patita#ni sma dr%shyante shira#m%si ran%amu#rdhani 12 vishikhonmathitair ga#trair ba#hubhish ca sa ka#rmukaih% sa hasta#bharan%aish ca#nyaih% pracchanna# bha#ti medini# 13 shirasa#m% pa#tyama#na#na#m antara# nishitaih% sharaih% ashvavr%s%t%ir iva#ka#sha#d abhavad bharatars%abha 14 darshayitva# tatha#tma#nam% raudram% rudra para#kramah% avaruddhash caran pa#rtho dashavars%a#n%i tri#n%i ca krodha#gnim utsr%jad ghoram% dha#rtara#s%t%res%u pa#n%d%avah% 15 tasya tad dahatah% sainyam% dr%s%t%va# caiva para#kramam sarve sha#nti para# yodha# dha#rtara#s%t%rasya pashyatah% 16 vitra#sayitva# tat sainyam% dra#vayitva# maha#ratha#n arjuno jayata#m% shres%t%hah% paryavartata bha#rata 17 pra#vartayan nadi#m% ghora#m% shon%itaughataran*gin%i#m asthi shaivalasam%ba#dha#m% yuga#nte ka#lanirmita#m 18 sharaca#pa plava#m% ghora#m% ma#m%sashon%itakardama#m maha#rathamaha#dvi#pa#m% shan*khadundubhinisvana#m caka#ra mahati#m% pa#rtho nadi#m uttarashon%ita#m 19 a#dada#nasya hi shara#n sam%dha#ya ca vimun~catah% vikars%atash ca ga#n%d%i#vam% na kim% cid dr%shyate 'ntaram | 1 [vai] atha duryodhanah% karn%o duh%sha#sanavivim%shati# dron%ash ca saha putren%a kr%pash ca#tiratho ran%e 2 punar i#yuh% susam%rabdha# dhanam%jaya jigha#m%saya# vispha#rayantash ca#pa#nibalavanti dr%d%ha#ni ca 3 ta#n praki#rn%apata#kena rathena#dityavarcasa# pratyudyayau maha#ra#jan samasta#n va#naradhvajah% 4 tatah% kr%pash ca karn%ash ca dron%ash ca rathina#m% varah% tam% maha#strair maha#vi#ryam% pariva#rya dhanam%jayam 5 sharaugha#n samyag asyanto ji#mu#ta# iva va#rs%ika#h% vavars%uh% sharavars%a#n%i prapatantam% kiri#t%inam 6 is%ubhir bahubhis tu#rn%am% samare lomava#hibhih% adu#ra#t paryavastha#ya pu#raya#m a#sur a#dr%ta#h% 7 tatha#vaki#rn%asya hi tair divyair astraih% samantatah% na tasya dvyan*gulam api vivr%tam% samadr%shyata 8 tatah% prahasya bi#bhatsur divyam aindram% maha#rathah% astram a#dityasam%ka#sham% ga#n%d%i#ve samayojayat 9 sa rashmibhir iva#dityah% pratapan samare bali# kiri#t%ama#li# kaunteyah% sarva#n pra#ccha#dayat kuru#n 10 yatha#bala#hake vidyu#t pa#vako va# shiloccaye tatha# ga#n%d%i#vam abhavad indra#yudham iva#tatam 11 yatha# vars%ati parjanye vidyud vibhra#jate divi tatha# dasha dishah% sarva#h% patad ga#n%d%i#vam a#vr%n%ot 12 trasta#sh ca rathinah% sarve babhu#vus tatra sarvashah% sarve sha#nti para# bhu#tva# svacitta#ni na lebhire sam%gra#mavimukha#h% sarve yodha#s te hatacetasah% 13 evam% sarva#n%i sainya#ni bhagna#ni bharatars%abha pra#dravanta dishah% sarva# nira#sha#ni svaji#vite | 1 [vai] tatah% sha#m%tanavo bhi#s%mo dura#dhars%ah% prata#pava#n vadhyama#nes%u yodhes%u dhanam%jayam upa#dravat 2 pragr%hya ka#rmukashres%t%ham% ja#taru#paparis%kr%tam shara#n a#da#ya ti#ks%n%a#gna#n marmabheda prama#thinah% 3 pa#n%d%uren%a#tapatren%a dhriyama#n%ena mu#rdhani shushubhe sa naravya#ghro girih% su#ryodaye yatha# 4 pradhma#ya shan*kham% ga#n*geyo dha#rtara#s%t%ra#n prahars%ayan pradaks%in%am upa#vr%tya bi#bhatsum% samava#rayat 5 tam udvi#ks%ya tatha#ya#ntam% kaunteyah% paravi#ra ha# pratyagr%hn%a#t prahr%s%t%a#tma# dha#ra# dharam iva#calah% 6 tato bhi#s%mah% shara#n as%t%au dhvaje pa#rthasya vi#ryava#n samaparyan maha#vega#n~ shvasama#na#n ivoraga#n 7 te dhvajam% pa#n%d%uputrasya sama#sa#dya patatrin%ah% jvalantah% kapim a#jaghnur dhvaja#gra nilaya#m%sh ca ta#n 8 tato bhallena mahata# pr%thu dha#ren%a pa#n%d%avah% chatram% ciccheda bhi#s%masya tu#rn%am% tad apatad bhuvi 9 dhvajam% caiva#sya kaunteyah% sharair abhyahanad dr%d%ham shi#ghrakr%d rathava#ha#m%sh ca tathobhau pa#rs%n%isa#rathi# 10 tayos tad abhavad yuddham% tumulam% lomahars%an%am bhi#s%masya saha pa#rthena baliva#savayor iva 11 bhallair bhalla#h% sama#gamya bhi#s%ma pa#n%d%avayor yudhi antariks%e vyara#janta khadyota#h% pra#vr%s%i#va hi 12 agnicakram iva#viddham% savyadaks%in%am asyatah% ga#n%d%i#vam abhavad ra#jan pa#rthasya sr%jatah% shara#n 13 sa taih% sam%cha#daya#m a#sa bhi#s%mam% sharashataih% shitaih% parvatam% va#ridha#ra#bhish cha#dayann iva toyadah% 14 ta#m% sa vela#m ivoddhu#ta#m% sharavr%s%t%im% samutthita#m vyadhamat sa#yakair bhi#s%mo arjunam% sam%niva#rayat 15 tatas ta#ni nikr%tta#ni sharaja#la#ni bha#gashah% samare 'bhivyashi#ryanta phalgunasya ratham% prati 16 tatah% kanakapun*kha#na#m% sharavr%s%t%im% samutthita#m pa#n%d%avasya ratha#t tu#rn%am% shalabha#na#m%m iva#yatim vyadhamat ta#m% punas tasya bhi#s%mah% sharashataih% shitaih% 17 tatas te kuravah% sarve sa#dhu sa#dhv iti ca#bruvan dus%karam% kr%tava#n bhi#s%mo yad arjunam ayodhayat 18 balava#m%s tarun%o daks%ah% ks%ipraka#ri# ca pa#n%d%avah% ko 'nyah% samarthah% pa#rthasya vegam% dha#rayitum% ran%e 19 r%te sha#m%tanava#d bhi#s%ma#t kr%s%n%a#d va# devaki# suta#t a#ca#rya pravara#d va#pi bha#radva#ja#n maha#bala#t a#ca#rya pravara#d va#pi bha#radva#ja#n maha#bala#t 20 astrair astra#n%i sam%va#rya kri#d%atah% purus%ars%abhau caks%u#m%s%i sarvabhu#ta#na#m% mohayantau maha#balau 21 pra#ja#patyam% tathaivaindram a#gneyam% ca suda#run%am vauberam% va#run%am% caiva ya#mya va#yavyam eva ca prayun~ja#nau maha#tma#nau samare tau viceratuh% 22 vismita#ny atha bhu#ta#ni tau dr%s%t%va# sam%yuge tada# sa#dhu pa#rtha maha#ba#ho sa#dhu bi#s%meti ca#bruvan 23 nedam% yuktam% manus%yes%u yo 'yam% sam%dr%shyate maha#n maha#stra#n%a#m% sam%prayogah% samare bhi#s%mapa#rthayoh% 24 evam% sarva#stravidus%or astrayuddham avartata atha jis%n%ur upa#vr%tya pr%thu dha#ren%a ka#rmukam cakarta bhi#s%masya tada# ja#taru#paparis%kr%tam 25 nimes%a#ntarama#tren%a bhi#s%mo 'nyat ka#rmukam% ran%e sama#da#ya maha#ba#huh% sa jyam% cakre maha#balah% shara#m%sh ca subahu#n kruddho mumoca#shu dhanam%jaye 26 arjuno 'pi shara#m%sh citra#n bhi#s%ma#ya nishita#n bahu#n ciks%epa sumaha#teja#s tatha# bhi#s%mash ca pa#n%d%ave 27 tayor divya#stravidus%or asyator anisham% shara#n na vishes%as tada# ra#jam*l laks%yate sma maha#tmanoh% 28 atha#vr%n%od dasha dishah% sharair ati rathais tada# kiri#t%ama#li# kaunteyah% shu#rah% sha#m%tanavas tatha# 29 ati#va pa#n%d%avo bhi#s%mam% bhi#s%mash ca#ti#va pa#n%d%avam babhu#va tasmin sam%gra#me ra#jam*l loke tad adbhutam 30 pa#n%d%avena hata#h% shu#ra# bhi#s%masya ratharaks%in%ah% sherate sma tada# ra#jan kaunteyasya#bhito ratham 31 tato ga#n%d%i#vanirmukta# niramitram% ciki#rs%avah% a#gacchan pun*khasam%shlis%t%a#h% shvetava#hana patrin%ah% 32 nis%patanto ratha#t tasya dhauta# hairan%yava#sasah% a#ka#she samadr%shyanta ham%sa#na#m iva pan*ktayah% 33 tasya tad divyam astram% hi praga#d%ham% citram asyatah% preks%ante sma#ntariks%a stha#h% sarve deva#h% sa va#sava#h% 34 tad dr%s%t%va# paramapri#to gandharvash citram adbhutam shasham%sa devara#ja#ya citrasenah% prata#pava#n 35 pashyema#n arinirda#ra#n sam%sakta#n iva gacchatah% citraru#pam idam% jis%n%or divyam astram udi#ryatah% 36 nedam% manus%ya#h% shraddadhyur na hi#dam% tes%u vidyate paura#n%a#na#m% maha#stra#n%a#m% vicitra#yam% sama#gamah% 37 madhyam%dinagatam% su#ryam% pratapantam iva#mbare na shaknuvanti sainya#ni pa#n%d%avam% prativi#ks%itum 38 ubhau vishrutakarma#n%a#v ubhau yuddhavisha#radau ubhau sadr%shakarma#n%a#v ubhau yudhi dura#sadau 39 ity ukto devara#jas tu pa#rtha bhi#s%ma sama#gamam pu#jaya#m a#sa divyena pus%pavars%en%a bha#rata 40 tato bhi#s%mah% sha#m%tanavo va#me pa#rshve samarpayat asyatah% pratisam%dha#ya vivr%tam% savyasa#cinah% 41 tatah% prahasya bi#bhatsuh% pr%thu dha#ren%a ka#rmukam nyakr%ntad ga#rdhrapatren%a bhi#s%masya#mitatejasah% 42 athainam% dashabhir ba#n%air pratyavidhyat stana#ntare yatama#nam% para#kra#ntam% kunti#putro dhanam%jayah% 43 sa pi#d%ito maha#ba#hur gr%hi#tva# rathaku#baram ga#n*geyo yudhi durdhars%as tasthau di#rgham iva#turah% 44 tam% visam%jn~am apova#ha sam%yanta# rathava#jina#m upadesham anusmr%tya raks%ama#n%o maha#ratham | 1 [vai] bhi#s%me tu sam%gra#mashiro viha#ya; pala#yama#ne dhetara#s%t%ra putrah% ucchritya ketum% vinadan maha#tma#; svayam% vigr%hya#rjunam a#sasa#da 2 sa bhi#madhanva#nam udagravi#ryam%; dhanam%jayam% shatrugan%e carantam a# karn%a pu#rn%a#yatacoditena; bhallena vivya#dha lala#t%amadhye 3 sa tena ba#n%ena samarpitena; ja#mbu#nada#bhena susam%shitena rara#ja ra#jan mahani#ya karma#; yathaika parva# ruciraika shr%n*gah% 4 atha#sya ba#n%ena vida#ritasya; pra#durbabhu#va#sr%g ajasram us%n%am sa# tasya ja#mbu#nadapus%pacitra#; ma#leva citra#bhivira#jate sma 5 sa tena ba#n%a#bhihatas tarasvi#; duryodhanenoddhata manyuvegah% shara#n upa#da#ya vis%a#gnikalpa#n; vivya#dha ra#ja#nam adi#nasattvah% 6 duryodhanash ca#pi tam ugrateja#h%; pa#rthash ca duryodhanam ekavi#rah% anyonyam a#jau purus%apravi#rau; samam% sama#jaghnatur a#jami#d%hau 7 tatah% prabhinnena maha#gajena; mahi#dhara#bhena punar vikarn%ah% rathaish caturbhir gajapa#daraks%aih%; kunti#sutam% jis%n%um atha#bhyadha#vat 8 tam a#patantam% tvaritam% gajendram%; dhanam%jayah% kumbhavibha#gamadhye a# karn%a pu#rn%ena dr%d%ha#yasena; ba#n%ena vivya#dha maha#javena 9 pa#rthena sr%s%t%ah% sa tu ga#rdhrapatra; a# pun*khadesha#t pravivesha na#gam vida#rya shailapravara praka#sham%; yatha#shanih% parvatam indra sr%s%t%ah% 10 sharaprataptah% sa tu na#gara#jah%; pravepita#n*go vyathita#ntar a#tma# sam%si#dama#no nipapa#ta mahya#m%; vajra#hatam% shr%n*gam iva#calasya 11 nipa#tite dantivare pr%thivya#m%; tra#sa#d vikarn%ah% sahasa#vati#rya tu#rn%am% pada#ny as%t%a shata#ni gatva#; vivim%shateh% syandanam a#ruroha 12 nihatya na#gam% tu sharen%a tena; vajropamena#drivara#mbuda#bham tatha#vidhenaiva sharen%a pa#rtho; duryodhanam% vaks%asi nirbibheda 13 tato gaje ra#jani caiva bhinne; bhagne vikarn%e ca sa pa#daraks%e ga#n%d%i#vamuktair vishikhaih% pran%unna#s; te yudha mukhya#h% sahasa#pajagmuh% 14 dr%s%t%vaiva ba#n%ena hatam% tu na#gam%; yodha#m%sh ca sarva#n dravato nishamya ratham% sama#vr%tya kurupravi#ro; ran%a#t pradudra#va yato na pa#rthah% 15 tam% bhi#maru#pam% tvaritam% dravantam%; duryodhanam% shatrusaho nis%an*gi# pra#ks%ved%ayad yoddhumana#h% kiri#t%i#; ba#n%ena viddham% rudhiram% vamantam 16 [arj] viha#ya ki#rtim% vipulam% yashash ca; yuddha#t para#vr%tya pala#yase kim na te 'dya tu#rya#n%i sama#hata#ni; yatha#vad udya#nti gatasya yuddhe 17 yudhis%t%hirasya#smi nideshaka#ri#; pa#rthas tr%ti#yo yudhi ca sthiro 'smi tadartham a#vr%tya mukham% prayaccha; narendra vr%ttam% smara dha#rtara#s%t%ra 18 mogham% tavedam% bhuvi na#madheyam%; duryodhaneti#ha kr%tam% purasta#t na hi#ha duryodhanata# tava#sti; pala#yama#nasya ran%am% viha#ya 19 na te purasta#d atha pr%s%t%hato va#; pashya#mi duryodhana raks%ita#ram paraihi yuddhena kurupravi#ra; pra#n%a#n priya#n pa#n%d%avato 'dya raks%a | 1 [vai] a#hu#yama#nas tu sa tena sam%khye; maha#mana# dhr%tara#s%t%rasya putrah% nivartitas tasya gira#n*kushena; gajo yatha#matta iva#n*kushena 2 so 'mr%s%yama#n%o vacasa#bhimr%s%t%o; maha#rathena#ti rathas tarasvi# parya#vavarta#tha rathena vi#ro; bhogi# yatha# pa#datala#bhimr%s%t%ah% 3 tam% preks%ya karn%ah% parivartama#nam%; nivartya sam%stabhya ca viddha ga#trah% duryodhanam% daks%in%ato 'bhyagacchat; pa#rtham% nr%vi#ro yudhi hemama#li# 4 bhi#s%mas tatah% sha#m%tanavo nivr%tya; hiran%yakaks%ya#m%s tvarayam%s turam%ga#n duryodhanam% pashcimato 'bhyaraks%at; pa#rtha#n maha#ba#hur adhijya dhanva# 5 dron%ah% kr%pash caiva vivim%shatish ca; duh%sha#sanash caiva nivr%tya shi#ghram sarve purasta#d vitates%u ca#pa#; duryodhana#rtham% tvarita#bhyupeyuh% 6 sa ta#ny ani#ka#ni nivartama#na#ny; a#lokya pu#rn%aughanibha#ni pa#rthah% ham%so yatha# megham iva#patantam%; dhanam%jayah% pratyapatat tarasvi# 7 te sarvatah% sam%pariva#rya pa#rtham; astra#n%i divya#ni sama#dada#na#h% vavars%ur abhyetya sharaih% samanta#n; megha# yatha# bhu#dharam ambuvegaih% 8 tato 'stram astren%a niva#rya tes%a#m%; ga#n%d%i#vadhanva# kurupum%gava#na#m sam%mohanam% shatrusaho 'nyad astram%; pra#dushcaka#raindrir apa#ran%i#yam 9 tato dishash ca#nudisho vivr%tya; sharaih% sudha#rair nishitaih% supun*khaih% ga#n%d%i#vaghos%en%a mana#m%si tes%a#m%; maha#balah% pravyathaya#m% caka#ra 10 tatah% punar bhi#maravam% pragr%hya; dorbhya#m% maha#shan*kham uda#raghos%am vyana#dayat sa pradisho dishah% kham%; bhuvam% ca pa#rtho dvis%ata#m% nihanta# 11 te shan*khana#dena kurupravi#ra#h%; sam%mohita#h% pa#rtha sami#ritena utsr%jya ca#pa#ni dura#sada#ni; sarve tada# sha#nti para# babhu#vuh% 12 tatha# visam%jn~es%u pares%u pa#rthah%; smr%tva# tu va#kya#ni tathottara#ya#h% nirya#hi madhya#d iti matsyaputram; uva#ca ya#vat kuravo visam%jn~a#h% 13 a#ca#rya sha#radvatayoh% sushukle; karn%asya pi#tam% ruciram% ca vastram draun%esh ca ra#jn~ash ca tathaiva ni#le; vastre sama#datsva narapravi#ra 14 bhi#s%masya sam%jn~a#m% tu tathaiva manya; ja#na#ti me 'strapratigha#tam es%ah% etasya va#ha#n kuru savyatas tvam; evam% hi ya#tavyam amu#d%ha sam%jn~aih% 15 rashmi#n samutsr%jya tato maha#tma#; ratha#d avaplutya vira#t%a putrah% vastra#n%y upa#da#ya maha#ratha#na#m%; tu#rn%am% punah% svam% ratham a#ruroha 16 tato 'nvasha#sac caturah% sadashva#n; putro vira#t%asya hiran%yakaks%ya#n te tad vyati#yur dhvajina#m ani#kam%; shveta# vahanto 'rjunam a#jimadhya#t 17 tatha# tu ya#ntam% purus%apravi#ram%; bhi#s%mah% sharair abhyahanat tarasvi# sa ca#pi bhi#s%masya haya#n nihatya; vivya#dha pa#rshve dashabhih% pr%s%atkaih% 18 tato 'rjuno bhi#s%mam apa#sya yuddhe; viddhva#sya yanta#ram aris%t%adhanva# tasthau vimukto rathavr%ndamadhya#d; ra#hum% vida#ryeva sahasrarashmih% 19 labdhva# tu sam%jn~a#m% ca kurupravi#rah%; pa#rtham% sami#ks%ya#tha mahendrakalpam ran%a#d vimuktam% sthitam ekam a#jau; sa dha#rtara#s%t%ras tvarito babha#s%e 20 ayam% katham% svid bhavata#m% vimuktas; tam% vai prabadhni#ta yatha# na mucyet tam abravi#c cha#m%tanavah% prahasya; kva te gata# buddhir abhu#t kva vi#ryam 21 sha#ntim% para#shvasya yatha# sthito 'bhu#r; utsr%jya ba#n%a#m%sh ca dhanush ca citram na tv eva bi#bhatsur alam% nr%sham%sam%; kartum% na pa#pe 'sya mano nivis%t%am 22 trailokyahetor na jahet svadharmam%; tasma#n na sarve nihata# ran%e 'smin ks%ipram% kuru#n ya#hi kurupravi#ra; vijitya ga#sh ca pratiya#tu pa#rthah% 23 duryodhanas tasya tu tan nishamya; pita#mahasya#tma hitam% vaco 'tha ati#taka#mo yudhi so 'ty amars%i#; ra#ja# vinih%shvasya babhu#va tu#s%n%i#m 24 tad bhi#s%ma va#kyam% hitam i#ks%ya sarve; dhanam%jaya#gnim% ca vivardhama#nam nivartana#yaiva mano nidadhyur; duryodhanam% te pariraks%ama#n%a#h% 25 ta#n prasthita#n pri#tamana#h% sa pa#rtho; dhanam%jayah% preks%ya kurupravi#ra#n a#bha#s%ama#n%o 'nuyayau muhu#rtam%; sam%pu#jayam%s tatra guru#n maha#tma# 26 pita#maham% sha#m%tanavam% sa vr%ddham%; dron%am% gurum% ca pratipu#jya mu#rdhna# draun%im% kr%pam% caiva guru#m%sh ca sarva#n~; sharair vicitrair abhiva#dya caiva 27 duryodhanasyottama ratnacitram%; ciccheda pa#rtho mukut%am% sharen%a a#mantrya vi#ra#m%sh ca tathaiva ma#nya#n; ga#n%d%i#vaghos%en%a vina#dya loka#n 28 sa devadattam% sahasa# vina#dya; vida#rya vi#ro dvis%ata#m% mana#m%si dhvajena sarva#n abhibhu#ya shatru#n; sa hemaja#lena vira#jama#nah% 29 dr%s%t%va# praya#ta#m%s tu kuru#n kiri#t%i#; hr%s%t%o 'bravi#t tatra sa matsyaputram a#vartaya#shva#n pashavo jita#s te; ya#ta#h% pare ya#hi puram% prahr%s%t%ah% | 1 [vai] tato vijitya sam%gra#me kuru#n govr%s%abheks%an%ah% sama#naya#m a#sa tada# vira#t%asya dhanam% mahat 2 gates%u ca prabhagnes%u dha#rtara#s%t%res%u sarvashah% vana#n nis%kramya gahana#d bahavah% kuru sainika#h% 3 bhaya#t sam%trastamanasah% sama#jagmus tatas tatah% muktakesha# vyadr%shyanta sthita#h% pra#n~jalayas tada# 4 ks%utpipa#sa#parishra#nta# videsha stha# vicetasah% u#cuh% pran%amya sam%bhra#nta#h% pa#rtha kim% karava#m ate 5 [arj] svasti vrajata bhadram% vo na bhetavyam% katham% cana na#ham a#rta#n~ jigha#m%sa#mi bhr%sham a#shva#saya#mi vah% 6 [vai] tasya ta#m abhaya#m% va#cam% shrutva# yodha#h% sama#gata#h% a#yuh% ki#rtiyasho da#bhis tam a#shir bhir anandayan 7 tato nivr%tta#h% kuravah% prabhagna# vasham a#sthita#h% pantha#nam upasam%gamya phalguno va#kyam abravi#t 8 ra#japutra pratyaveks%a sama#ni#ta#ni sarvashah% gokula#ni maha#ba#ho vi#ra gopa#lakaih% saha 9 tato 'hara#hn%e ya#sya#mo vira#t%anagaram% prati a#shva#sya pa#yayitva# ca paripla#vya ca va#jinah% 10 gacchantu tvarita#sh caiva gopa#la#h% pres%ita#s tvaya# nagare priyam a#khya#tum% ghos%ayantu ca te jayam 11 [vai] uttaras tvarama#n%o 'tha du#ta#n a#jn~a#payat tatah% vacana#d arjunasyaiva a#caks%adhvam% jayam% mama | 1 [vai] avajitya dhanam% ca#pi vira#t%o va#hini#patih% pra#vishan nagaram% hr%s%t%ash caturbhih% saha pa#n%d%avaih% 2 jitva# trigarta#n sam%gra#me ga#sh caiva#da#ya kevala#h% ashobhata maha#ra#jah% saha pa#rthaih% shriya# vr%tah% 3 tam a#sanagatam% vi#ram% suhr%da#m% pri#tivardhanam upatasthuh% prakr%tayah% samasta# bra#hman%aih% saha 4 sabha#jitah% sa sainyas tu pratinandya#tha matsyara#j visarjaya#m a#sa tada# dvija#m%sh ca prakr%ti#s tatha# 5 tatah% sa ra#ja# matsya#na#m% vira#t%o va#hini#patih% uttaram% paripapraccha kva ya#ta iti ca#bravi#t 6 a#cakhyus tasya sam%hr%s%t%a#h% striyah% kanya#sh ca veshmani antah%pura cara#sh caiva kurubhir godhanam% hr%tam 7 vijetum abhisam%rabdha eka eva#ti sa#hasa#t br%hannad%a# saha#yash ca nirya#tah% pr%thivi#m% jayah% 8 upaya#ta#n ati ratha#n dron%am% sha#m%tanavam% kr%pam karn%am% duryodhanam% caiva dron%aputram% ca s%ad% ratha#n 9 ra#ja# vira#t%o 'tha bhr%sham% prataptah%; shrutva# sutam% hy ekarathena ya#tam br%hannad%a# sa#rathim a#jivardhanam%; prova#ca sarva#n atha mantrimukhya#n 10 sarvatha# kuravas te hi ye ca#nye vasudha#dhipa#h% trigarta#n nirjita#n~ shrutva# na stha#syanti kada# cana 11 tasma#d gacchantu me yodha# balen%a mahata# vr%ta#h% uttarasya pari#psa#rtham% ye trigartair aviks%ata#h% 12 haya#m%sh ca na#ga#m%sh ca ratha#m%sh ca shi#ghram%; pada#tisam%gha#m%sh ca tatah% pravi#ra#n prastha#paya#m a#sa sutasya hetor; vicitrashastra#bharan%opapanna#n 13 evam% sa ra#ja# matsya#na#m% vira#t%o 'ks%auhin%i#patih% vya#didesha#tha ta#m% ks%ipram% va#hini#m% caturagnin%i#m 14 kuma#ram a#shu ja#ni#ta yadi ji#vati va# na va# yasya yanta# gatah% s%an%d%ho manye 'ham% na sa ji#vati 15 tam abravi#d dharmara#jah% prahasya; vira#t%am a#rtam% kurubhih% prataptam br%hannad%a# sa#rathish cen narendra; pare na nes%yanti tava#dya ga#s ta#h% 16 sarva#n mahi# pa#n sahita#n kuru#m%sh ca; tathaiva deva#surayaks%ana#ga#n alam% vijetum% samare sutas te; svanus%t%hitah% sa#rathina# hi tena 17 athottaren%a prahita# du#ta#s te shi#ghraga#minah% vira#t%anagaram% pra#pya jayam a#vedayam%s tada# 18 ra#jn~as tatah% sama#cakhyau mantri# vijayam uttamam para#jayam% kuru#n%a#m% ca#py upa#ya#ntam% tathottaram 19 sarva# vinirjita# ga#vah% kuravash ca para#jita#h% uttarah% saha su#tena kushali# ca param%tapa 20 [kanka] dis%t%ya# te nirjita# ga#vah% kuravash ca para#jita#h% dis%t%ya# te ji#vitah% putrah% shru#yate pa#rthivars%abha 21 na#dbhutam% tv eva manye 'ham% yat te putro 'jayat kuru#n dhruva eva jayas tasya yasya yanta# br%hannad%a# 22 [vai] tato vira#t%o nr%patih% sam%prahr%s%t%atanu# ruhah% shrutva# tu vijayam% tasya kuma#rasya#mitaujasah% a#cha#dayitva# du#ta#m%s ta#n mantrin%ah% so 'bhyacodayat 23 ra#jama#rga#h% kriyanta#m% me pata#ka#bhir alam% kr%ta#h% pus%popaha#rair arcyanta#m% devata#sh ca#pi sarvashah% 24 kuma#ra# yodhamukhya#sh ca gan%ika#sh ca svalam% kr%ta#h% va#ditra#n%i ca sarva#n%i pratyudya#ntu sutam% mama 25 ghan%d%a# pan%avakah% shi#ghram% mattam a#ruhya va#ran%am shr%n*ga#t%akes%u sarves%u a#khya#tu vijayam% mama 26 uttara# ca kuma#ri#bhir bahvi#bhir abhisam%vr%ta# shr%n*ga#raves%a#bharan%a# pratyudya#tu br%hannad%a#m 27 shrutva# tu tad vacanam% pa#rthivasya; sarve punah% svastikapa#n%ayash ca bheryash ca tu#rya#n%i ca va#rija#sh ca; ves%aih% para#rdhyaih% pramada#h% shubha#sh ca 28 tathaiva su#ta#h% saha ma#gadhaish ca; nandi# va#dya#h% pran%ava#s tu#ryava#dya#h% pura#d vira#t%asya maha#balasya; pratyudyayuh% putram anantavi#ryam 29 prastha#pya sena#m% kanya#sh ca gan%ika#sh ca svalam%kr%ta#h% matsyara#jo maha#pra#jn~ah% prahr%s%t%a idam abravi#t aks%a#n a#hara sairandhir kan*kadyu#tam% pravartata#m 30 tam% tatha# va#dinam% dr%s%t%va# pa#n%d%avah% pratyabha#s%ata na devitavyam% hr%s%t%ena kitaveneti nah% shrutam 31 na tva#m adya muda# yuktam aham% devitum utsahe priyam% tu te ciki#rs%a#mi vartata#m% yadi manyase 32 [vira#t%a] striyo ga#vo hiran%yam% ca yac ca#nyad vasu kim% cana na me kim% cit tvaya# raks%yam antaren%a#pi devitum 33 [kanka] kim% te dyu#tena ra#jendra bahudos%en%a ma#nada devane bahavo dos%a#s tasma#t tatparivarjayet 34 shrutas te yadi va# dr%s%t%ah% pa#n%d%avo vai yudhis%t%hirah% sa ra#jyam% sumahat sphi#tam% bhra#tr%#m%sh ca tridashopama#n 35 dyu#te ha#ritava#n sarvam% tasma#d dyu#tam% na rocaye atha va# manyase ra#jan di#vya#va yadi rocate 36 [vai] pravartama#ne dyu#te tu matsyah% pa#n%d%avam abravi#t pashya putren%a me yuddhe ta#dr%sha#h% kuravo jita#h% 37 tato 'bravi#n matsyara#jam% dharmaputro yudhis%t%hirah% br%hannad%a# yasya yanta# katham% sa na vijes%yati 38 ity uktah% kupito ra#ja# matsyah% pa#n%d%avam abravi#t samaputren%a me s%an%d%ham% brahma bandho prasham%sati 39 va#cya#va#cyam% na ja#ni#s%e nu#nam% ma#m avamanyase bhi#s%madron%amukha#n sarva#n kasma#n na sa vijes%yati 40 vayasyatva#t tu te brahmann apara#dham imam% ks%ame nedr%sham% te punar va#cyam% yadi ji#vitum icchasi 41 [yudhist%hira] yatra dron%as tatha# bhi#s%mo draun%ir vaikartanah% kr%pah% duryodhanash ca ra#jendra tatha#nye ca maha#ratha#h% 42 marudgan%aih% parivr%tah% sa#ks%a#d api shatakratuh% ko 'nyo br%hannad%a#ya#s ta#n pratiyudhyeta sam%gata#n 43 [vira#t%a] bahushah% pratis%iddho 'si na ca va#cam% niyacchasi niyanta# cen na vidyeta na kash cid dharmam a#caret 44 [vai] tatah% prakupito ra#ja# tam aks%en%a#hanad bhr%sham mukhe yudhis%t%hiram% kopa#n naivam ity eva bhartsayan 45 balavat pratividdhasya nastah% shon%itam a#gamat tad apra#ptam% mahi#m% pa#rthah% pa#n%ibhya#m% pratyagr%hn%ata 46 avaiks%ata ca dharma#tma# draupadi#m% pa#rshvatah% sthita#m sa# veda tam abhipra#yam% bhartush cittavasha#nuga# 47 pu#rayitva# ca sauvarn%am% pa#tram% ka#m%syam anindita# tac chon%itam% pratyagr%hn%a#d yat prasusra#va pa#n%ava#t 48 athottarah% shubhair gandhair ma#lyaish ca vividhais tatha# avaki#ryama#n%ah% sam%hr%s%t%o nagaram% svairam a#gamat 49 sabha#jyama#nah% pauraish ca stri#bhir ja#napadais tatha# a#sa#dya bhavanadva#ram% pitre sa pratyaha#rayat 50 tato dva#r sthah% pravishyaiva vira#t%am idam abravi#t br%han nad%a# saha#yas te putro dva#ry uttarah% sthitah% 51 tato hr%s%t%o matsyara#jah% ks%atta#ram idam abravi#t praveshyata#m ubhau tu#rn%am% darshanepsur aham% tayoh% 52 ks%atta#ram% kurura#jas tu shanaih% karn%a upa#japat uttarah% pravishatv eko na preveshya# br%hannad%a# 53 etasya hi maha#ba#ho vratam etat sama#hitam yo mama#n*ge vran%am% kurya#c chon%itam% va#pi darshayet anyatra sam%gra#magana#n na sa ji#ved asam%shayam 54 na mr%s%ya#d bhr%shasam%kruddho ma#m% dr%s%t%vaiva sa shon%itam vira#t%am iha sa#ma#tyam% hanya#t sabalava#hanam | 1 [vai] tato ra#jn~ah% suto jyes%t%hah% pra#vishat pr%thivi#m% jayah% so 'bhiva#dya pituh% pa#dau dharmara#jam apashyata 2 sa tam% rudhirasam%siktam aneka#gram ana#gasam bhu#ma#v a#si#nam eka#nte sairandhrya# samupasthitam 3 tatah% papraccha pitaram% tvarama#n%a ivottarah% kena#yam% ta#d%ito ra#jan kena pa#pam idam% kr%tam 4 [vira#t%a] maya#yam% ta#d%ito jihmo na ca#py eta#vad arhati prashasyama#ne yah% shu#re tvayi s%an%d%ham% prasham%sati 5 [uttara] aka#ryam% te kr%tam% ra#jan ks%ipram eva prasa#dyata#m ma# tva# brahma vis%am% ghoram% sa mu#lam api nirdahet 6 [vai] saputrasya vacah% shrutva# vira#t%o ra#s%t%ravardhanah% ks%amaya#m a#sa kaunteyam% bhasma channam iva#nalam 7 ks%amayantam% tu ra#ja#nam% pa#n%d%avah% pratyabha#s%ata ciram% ks%a#ntam idam% ra#jan na manyur vidyate mama 8 yadi hy etat pated bhu#mau rudhiram% mama nastatah% sara#s%t%ras tvam% maha#ra#ja vinashyetha# na sam%shayah% 9 na du#s%aya#mi te ra#jan yac ca hanya#d adu#s%akam balavantam% maha#ra#ja ks%ipram% da#run%am a#pnuya#t 10 shon%ite tu vyatikra#nte pravivesha br%hannad%a# abhiva#dya vira#t%am% ca kan*kam% ca#py upatis%t%hata 11 ks%amayitva# tu kauravyam% ran%a#d uttaram a#gatam prashasham%sa tato matsyah% shr%n%vatah% savyasa#cinah% 12 tvaya# da#ya#dava#n asmi kaikeyi#nandivardhana tvaya# me sadr%shah% putro na bhu#to na bhavis%yati 13 padam% padasahasren%a yash caran na#para#dhnuya#t tena karn%ena te ta#ta katham a#si#t sama#gamah% 14 manus%yaloke sakale yasya tulyo na vidyate yah% samudra iva#ks%obhyah% ka#la#gnir iva duh%sahah% tena bhi#s%men%a te ta#ta katham a#si#t sama#gamah% 15 a#ca#ryo vr%s%n%ivi#ra#n%a#m% pa#n%d%ava#na#m% ca yo dvijah% sarvaks%atrasya ca#ca#ryah% sarvashasta bhr%ta#m% varah% tena dron%ena te ta#ta katham a#si#t sama#gamah% 16 a#ca#rya putro yah% shu#rah% sarvashasta bhr%ta#m api ashvattha#meti vikhya#tah% katham% tena sama#gamah% 17 ran%e yam% preks%ya si#danti hr%tasva# van%ijo yatha# kr%pen%a tena te ta#ta katham a#si#t sama#gamah% 18 parvatam% yo 'bhividhyeta ra#japutro mahes%ubhih% duryodhanena te ta#ta katham a#si#t sama#gamah% 19 [uttara] na maya# nirjita# ga#vo na maya# nirjita#h% pare kr%tam% tu karma tat sarvam% devaputren%a kena cit 20 sa hi bhi#tam% dravantam% ma#m% devaputro nyava#rayat sa ca#tis%t%had rathopasthe vajrahastanibho yuva# 21 tena ta# nirjita# ga#vas tena te kuravo jita#h% tasya tat karma vi#rasya na maya# ta#ta tat kr%tam 22 sa hi sha#radvatam% dron%am% dron%aputram% ca vi#ryava#n su#taputram% ca bhi#s%mam% ca caka#ra vimukha#n~ sharaih% 23 duryodhanam% ca samare sa na#gam iva yu#thapam prabhagnam abravi#d bhi#tam% ra#japutram% maha#balam 24 na ha#stinapure tra#n%am% tava pashya#mi kim% cana vya#ya#mena pari#psasva ji#vitam% kaurava#tma ja 25 na moks%yase pala#yam%s tvam% ra#jan yuddhe manah% kuru pr%thivi#m% bhoks%yase jitva# hato va# svargam a#psyasi 26 sa nivr%tto naravya#ghro mun~can vajranibha#n~ shara#n sacivaih% sam%vr%to ra#ja# rathe na#ga iva shvasan 27 tatra me romahars%o 'bhu#d u#rustambhash ca ma#ris%a yad abhraghanasam%ka#sham ani#kam% vyadhamac charaih% 28 tat pran%udya ratha#ni#kam% sim%hasam%hanano yuva# kuru#m%s ta#n prahasan ra#jan va#sa#m%sy apaharad bali# 29 ekena tena vi#ren%a s%ad% ratha#h% pariva#rita#h% sha#rdu#leneva mattena mr%ga#s tr%n%acara# vane 30 [vira#t%a] kva sa vi#ro maha#ba#hur devaputro maha#yasha#h% yo me dhanam ava#jais%i#t kurubhir grastam a#have 31 iccha#m itam aham% dras%t%um arcitum% ca maha#balam yena me tvam% ca ga#vash ca raks%ita# deva su#nuna# 32 [uttara] antardha#nam% gatas ta#ta devaputrah% prata#pava#n sa tu shvo va# paras%vo va# manye pra#dur bhavis%yati 33 [vai] evam a#khya#yama#nam% tu channam% satren%a pa#n%d%avam vasantam% tatra na#jn~a#si#d vira#t%ah% pa#rtham arjunam 34 tatah% pa#rtho 'bhyanujn~a#to vira#t%ena maha#tmana# pradadau ta#niva#sa#m%si vira#t%a duhituh% svayam 35 uttara# tu maha#rha#n%i vividha#ni tanu#ni ca pratigr%hya#bhavat pri#ta# tani va#sa#m%si bha#mini# 36 mantrayitva# tu kaunteya uttaren%a rahas tada# itikartavyata#m% sarva#m% ra#jany atha yudhis%t%hire 37 tatas tatha# tad vyadadha#d yatha#vat purus%ars%abha saha putren%a matsyasya prahr%s%t%o bharatars%abhah% | 1 [vai] tatas tr%ti#ye divase bhra#tarah% pan~ca pa#n%d%ava#h% sna#ta#h% shukla#mbara dhara#h% samaye caritavrata#h% 2 yudhis%t%hiram% puraskr%tya sarva#bharan%abhu#s%ita#h% abhipadma# yatha# na#ga# bhra#jama#na# maha#ratha#h% 3 vira#t%asya sabha#m% gatva# bhu#mipa#la#sanes%v atha nis%eduh% pa#vakaprakhya#h% sarve dhis%n%yes%v iva#gnayah% 4 tes%u tatropavis%t%es%u vira#t%ah% pr%thivi#patih% a#jaga#ma sabha#m% kartum% ra#jaka#rya#n%i sarvashah% 5 shri#matah% pa#n%d%ava#n dr%s%t%va# jvalatah% pa#vaka#n iva atha matsyo 'bravi#t kan*kam% devaru#pam avasthitam marudgan%air upa#si#nam% tridasha#na#m iveshvaram 6 sa kila#ks%a#ti va#pas tvam% sabha#sta#ro maya# kr%tah% atha ra#ja#sane kasma#d upavis%t%o 'sy alam% kr%tah% 7 pariha#sepsaya# va#kyam% vira#t%asya nishamya ta smayama#no 'rjuno ra#jann idam% vacanam abravi#t 8 indrasya#py a#sanam% ra#jann ayam a#rod%hum arhati brahman%yah% shutava#m%s tya#gi# yajn~ashi#lo dr%d%havratah% 9 ayam% kuru#n%a#m r%s%abhah% kunti#putro yudhis%t%hirah% asya ki#rtih% sthita# loke su#ryasyevodyatah% prabha# 10 sam%saranti dishah% sarva# yashaso 'sya gabhastayah% uditasyeva su#ryasya tejaso 'nu gabhastayah% 11 enam% dashasahasra#n%i kun~jara#n%a#m% tarasvina#m anvayuh% pr%s%t%hato ra#jan ya#vad adhya#vasat kuru#n 12 trim%shad enam% sahasra#n%i ratha#h% ka#n~canama#linah% sadashvair upasam%panna#h% pr%tt%hato 'nuyayuh% sada# 13 enam as%t%a shata#h% su#ta#h% sumr%s%t%aman%ikun%d%ala#h% astuvan ma#gadhair sa#rdham% pura# shakram ivars%ayah% 14 enam% nityam upa#sand akuravah% kim%kara# yatha# sarve ca ra#jan ra#ja#no dhaneshvaram iva#mara#h% 15 es%a sarva#n mahi#pa#la#n karam a#ha#rayat tada# vaishya#n iva maha#ra#ja vivasha#n svavasha#n api 16 as%t%a#shi#ti sahasra#n%i sna#taka#na#m% maha#tmana#m upaji#vanti ra#ja#nam enam% sucaritavratam 17 es%a vr%ddha#n ana#tha#m%sh ca vyan*ga#n pan*gu#m%sh ca ma#nava#n putravat pa#laya#m a#sa praja# dharmen%a ca#bhibho 18 es%a dharme dame caiva krodhe ca#pi yatavratah% maha#prasa#da brahman%yah% satyava#di# ca pa#rthivah% 19 shri#prata#pena caitasya tapyate sa suyodhanah% sagan%ah% saha karn%ena saubalena#pi va# vibhuh% 20 na shakyante hy asy agun%a#h% prasam%khya#tum% nareshvara es%a dharmaparo nityam a#nr%sham%syash ca pa#n%d%avah% 21 evam% yukto maha#ra#jah% pa#n%d%avah% pa#rthivars%abhah% katham% na#rhati ra#ja#rham a#sanam% pr%thivi#patih% | 1 [vira#t%a] yady es%a ra#ja# kauravyah% kunti#putro yudhis%t%hirah% katamo 'sya#rjuno bhra#ta# bhi#mash ca katamo bali# 2 nakulah% sahadevo va# draupadi# va# yashasvini# yada# dyu#te jita#h% pa#rtha# na prajn~a#yanta te kva cit 3 [arj] ya es%a ballavo bru#te su#das tava nara#dhipa es%a bhi#mo maha#ba#hur bhi#mavegapara#kramah% 4 es%a krodhavasha#n hatva# parvate gandhama#dane saugandhika#ni divya#ni kr%s%n%a#rthe samupa#harat 5 gan*gharva es%a vai hanta# ki#caka#na#m% dura#tmana#m vya#ghra#n r%ks%a#n vara#ha#m%sh ca hatava#n stri# pure tava 6 yash ca#si#d ashvabandhas te nakulo 'yam% param%tapah% gosam%khyah% sahadevash ca ma#dri#putrau maha#rathau 7 shr%n*ga#raves%a#bharan%au ru#pavantau yashasvinau na#na# rathasahasra#n%a#m% samarthau purus%ars%abhau 8 es%a# padmapala#sha#ks%i# sumadhya# ca#ruha#sini# sairandhri# draupadi# ra#jan yatkr%te ki#caka# hata#h% 9 arjuno 'ham% maha#ra#ja vyaktam% te shrotram a#gatah% bhi#ma#d avarajah% pa#rtho yama#bhya#m% ca#pi pu#rvajah% 10 us%ita#h% sma maha#ra#ja sukham% tava niveshane ajn~a#tava#sam us%ita# garbhava#sa iva praja#h% 11 [vai] yada#rjunena te vi#ra#h% kathita#h% pan~ca pa#n%d%ava#h% tada#rjunasya vaira#t%ih% kathaya#m a#sa vikramam 12 ayam% sa dvis%ata#m% madhye mr%ga#n%a#m iva kesari# acarad rathavr%ndes%u nighnam%s tes%a#m% vara#n vara#n 13 anena viddho ma#tan*go maha#n ekkes%un%a# hatah% hiran%yakaks%yah% sam%gra#me danta#bhya#m agaman mahi#m 14 anena vijita# ga#vo jita#sh ca kuravo yudhi asya shan*khapran%a#dena karn%au me badhiri# kr%tau 15 tasya tad vacanam% shrutva# matsyara#jah% prata#pava#n uttaram% pratyuva#cedam abhipanno yudhis%t%hire 16 prasa#danam% pa#n%d%avasya pra#ptaka#lam% hi rocaye uttara#m% ca prayaccha#mi pa#rtha#ya yadi te matam 17 [uttara] arcya#h% pu#jya#sh ca ma#nya#sh ca pra#ptaka#lam% ca me matam pu#jyanta#m% pu#jana#rha#sh ca maha#bha#ga#sh ca pa#n%d%ava#h% 18 [vira#t%a] aham% khalv api sam%gra#me shatru#n%a#m% vasham a#gatah% moks%ito bhi#masenena ga#vash ca vijita#s tatha# 19 etes%a#m% ba#huvi#ryen%a yad asma#kam% jayo mr%dhe vayam% sarve saha#ma#tya#h% kunti#putram% yudhis%t%hiram prasa#daya#mo bhadram% te sa#nujam% pa#n%d%avars%abham 20 yad asma#bhir aja#nad bhih% kim% cid ukto nara#dhipah% ks%antum arhati tat sarvam% dharma#tma# hy es%a pa#n%d%avah% 21 [vai] tato vira#t%ah% parama#bhitus%t%ah%; sametya ra#jn~a# samayam% caka#ra ra#jyam% ca sarvam% visasarja tasmai; sa dan%d%akosham% sa puram% maha#tma# 22 pa#n%d%ava#m%sh ca tatah% sarva#n matsyara#jah% prata#pava#n dhanam%jayam% puraskr%tya dis%t%ya# dis%t%yeti ca#braci#t 23 samupa#ghra#ya mu#rdha#nam% sam%shlis%ya ca punah% punah% yudhis%t%hiram% ca bhi#mam% ca ma#dri#putrau ca pa#n%d%avau 24 na#tr%pyad darshane tes%a#m% vira#t%o va#hini#patih% sam%pri#yama#n%o ra#ja#nam% yudhis%t%hiram atha#bravi#t 25 dis%t%ya# bhavantah% sam%pra#pta#h% sarve kushalino vana#t dis%t%ya# ca pa#ritam% kr%cchram ajn~a#tam% vai dura#tmabhih% 26 idam% ca ra#jyam% nah% pa#rtha# yac ca#nyad vasu kim% cana pratigr%hn%antu sat sarvam% kaunteya# avishan*kaya# 27 uttara#m% pratigr%hn%a#tu savyasa#ci# dhanam%jayah% ayam% hy aupayiko bharta# tasya#h% purus%asattamah% 28 evam ukto dharmara#jah% pa#rtham aiks%ad dhanam%jayam i#ks%itash ca#rjuno bhra#tra# matsyam% vacanam abravi#t 29 pratigr%hn%a#my aham% ra#jan snus%a#m% duhitaram% tava yuktash ca#va#m% hi sam%bandho matsyabha#ratasattamau |