| 0 nArAyaNaM namaskRtya naraM caiva narottamam devIM sarasvatIM caiva tato jayam udIrayet 1 lomaharSaNaputra ugrazravAH sUtaH paurANiko naimiSAraNye zaunakasya kulapater dvAdazavArSike satre 2 samAsInAn abhyagacchad brahmarSIn saMzitavratAn vinayAvanato bhUtvA kadA cit sUtanandanaH 3 tam Azramam anuprAptaM naimiSAraNyavAsinaH citrAH zrotuM kathAs tatra parivavrus tapasvinaH 4 abhivAdya munIMs tAMs tu sarvAn eva kRtAJjaliH apRcchat sa tapovRddhiM sadbhiz caivAbhinanditaH 5 atha teSUpaviSTeSu sarveSv eva tapasviSu nirdiSTam AsanaM bheje vinayAl lomaharSaNiH 6 sukhAsInaM tatas taM tu vizrAntam upalakSya ca athApRcchad RSis tatra kaz cit prastAvayan kathAH 7 kRta Agamyate saute kva cAyaM vihRtas tvayA kAlaH kamalapatrAkSa zaMsaitat pRcchato mama 8 [sUta] janamejayasya rAjarSeH sarpasatre mahAtmanaH samIpe pArthivendrasya samyak pArikSitasya ca 9 kRSNadvaipAyana proktAH supuNyA vividhAH kathAH kathitAz cApi vidhivad yA vaizampAyanena vai 10 zrutvAhaM tA vicitrArthA mahAbhArata saMzritAH bahUni saMparikramya tIrthAny AyatanAni ca 11 samantapaJcakaM nAma puNyaM dvijaniSevitam gatavAn asmi taM dezaM yuddhaM yatrAbhavat purA pANDavAnAM kurUNAM ca sarveSAM ca mahIkSitAm 12 didRkSur Agatas tasmAt samIpaM bhavatAm iha AyuSmantaH sarva eva brahmabhUtA hi me matAH 13 asmin yajJe mahAbhAgAH sUryapAvaka varcasaH kRtAbhiSekAH zucayaH kRtajapyA hutAgnayaH bhavanta Asate svasthA bravImi kim ahaM dvijAH 14 purANasaMzritAH puNyAH kathA vA dharmasaMzritAH itivRttaM narendrANAm RSINAM ca mahAtmanAm 15 [rsayah] dvaipAyanena yat proktaM purANaM paramarSiNA surair brahmarSibhiz caiva zrutvA yad abhipUjitam 16 tasyAkhyAna variSThasya vicitrapadaparvaNaH sUkSmArtha nyAyayuktasya vedArthair bhUSitasya ca 17 bhAratasyetihAsasya puNyAM granthArtha saMyutAm saMskAropagatAM brAhmIM nAnAzAstropabRMhitAm 18 janamejayasya yAM rAjJo vaizampAyana uktavAn yathAvat sa RSis tuSTyA satre dvaipAyanAjJayA 19 vedaiz caturbhiH samitAM vyAsasyAdbhuta karmaNaH saMhitAM zrotum icchAmo dharmyAM pApabhayApahAm 20 [sUta] AdyaM puruSam IzAnaM puruhUtaM puru STutam Rtam ekAkSaraM brahma vyaktAvyaktaM sanAtanam 21 asac ca sac caiva ca yad vizvaM sad asataH param parAvarANAM sraSTAraM purANaM param avyayam 22 maGgalyaM maGgalaM viSNuM vareNyam anaghaM zucim namaskRtya hRSIkezaM carAcaraguruM harim 23 maharSeH pUjitasyeha sarvaloke mahAtmanaH pravakSyAmi mataM kRtsnaM vyAsasyAmita tejasaH 24 AcakhyuH kavayaH ke cit saMpratyAcakSate pare AkhyAsyanti tathaivAnye itihAsam imaM bhuvi 25 idaM tu triSu lokeSu mahaj jJAnaM pratiSThitam vistaraiz ca samAsaiz ca dhAryate yad dvijAtibhiH 26 alaMkRtaM zubhaiH zabdaiH samayair divyamAnuSaiH chando vRttaiz ca vividhair anvitaM viduSAM priyam 27 niSprabhe 'smin nirAloke sarvatas tamasAvRte bRhad aNDam abhUd ekaM prajAnAM bIjam akSayam 28 yugasyAdau nimittaM tan mahad divyaM pracakSate yasmiMs tac chrUyate satyaM jyotir brahma sanAtanam 29 adbhutaM cApy acintyaM ca sarvatra samatAM gatam avyaktaM kAraNaM sUkSmaM yat tat sadasad Atmakam 30 yasmAt pitAmaho jajJe prabhur ekaH prajApatiH brahmA suraguruH sthANur manuH kaH parameSThy atha 31 prAcetasas tathA dakSo daSka putrAz ca sapta ye tataH prajAnAM patayaH prAbhavann ekaviMzatiH 32 puruSaz cAprameyAtmA yaM sarvam RSayo viduH vizve devAs tathAdityA vasavo 'thAzvinAv api 33 yakSAH sAdhyAH pizAcAz ca guhyakAH pitaras tathA tataH prasUtA vidvAMsaH ziSTA brahmarSayo 'malAH 34 rAjarSayaz ca bahavaH sarvaiH samuditA guNaiH Apo dyauH pRthivI vAyur antarikSaM dizas tathA 35 saMvatsarartavo mAsAH pakSAho rAtrayaH kramAt yac cAnyad api tat sarvaM saMbhUtaM lokasAkSikam 36 yad idaM dRzyate kiM cid bhUtaM sthAvarajaGgamam punaH saMkSipyate sarvaM jagat prApte yugakSaye 37 yathartAv RtuliGgAni nAnArUpANi paryaye dRzyante tAni tAny eva tathA bhAvA yugAdiSu 38 evam etad anAdy antaM bhUtasaMhAra kArakam anAdi nidhanaM loke cakraM saMparivartate 39 trayas triMzat sahasrANi trayas triMzac chatAni ca trayas triMzac ca devAnAM sRSTiH saMkSepa lakSaNA 40 divaH putro bRhad bhAnuz cakSur AtmA vibhAvasuH savitA ca RcIko 'rko bhAnur AzA vaho raviH 41 putrA vivasvataH sarve mahyas teSAM tathAvaraH deva bhrAT tanayas tasya tasmAt subhrAD iti smRtaH 42 subhrAjas tu trayaH putrAH prajAvanto bahuzrutAH daza jyotiH zatajyotiH sahasrajyotir AtmavAn 43 daza putrasahasrANi daza jyoter mahAtmanaH tato dazaguNAz cAnye zatajyoter ihAtmajAH 44 bhUyas tato dazaguNAH sahasrajyotiSaH sutAH tebhyo 'yaM kuruvaMzaz ca yadUnAM bharatasya ca 45 yayAtIkSvAku vaMzaz ca rAjarSINAM ca sarvazaH saMbhUtA bahavo vaMzA bhUtasargAH savistarAH 46 bhUtasthAnAni sarvANi rahasyaM vividhaM ca yat veda yogaM savijJAnaM dharmo 'rthaH kAma eva ca 47 dharmakAmArtha zAstrANi zAstrANi vividhAni ca lokayAtrA vidhAnaM ca saMbhUtaM dRSTavAn RSiH 48 itihAsAH savaiyAkhyA vividhAH zrutayo 'pi ca iha sarvam anukrAntam uktaM granthasya lakSaNam 49 vistIryaitan mahaj jJAnam RSiH saMkSepam abravIt iSTaM hi viduSAM loke samAsa vyAsa dhAraNam 50 manvAdi bhArataM ke cid AstIkAdi tathApare tathoparicarAdy anye viprAH samyag adhIyate 51 vividhaM saMhitA jJAnaM dIpayanti manISiNaH vyAkhyAtuM kuzalAH ke cid granthaM dhArayituM pare 52 tapasA brahmacaryeNa vyasya vedaM sanAtanam itihAsam imaM cakre puNyaM satyavatI sutaH 53 parAzarAtmajo vidvAn brahmarSiH saMzitavrataH mAtur niyogAd dharmAtmA gAGgeyasya ca dhImataH 54 kSetre vicitravIryasya kRSNadvaipAyanaH purA trIn agnIn iva kauravyAJ janayAm Asa vIryavAn 55 utpAdya dhRtarASTraM ca pANDuM viduram eva ca jagAma tapase dhImAn punar evAzramaM prati 56 teSu jAteSu vRddheSu gateSu paramAM gatim abravId bhArataM loke mAnuSe 'smin mahAn RSiH 57 janamejayena pRSTaH san brAhmaNaiz ca sahasrazaH zazAsa ziSyam AsInaM vaizampAyanam antike 58 sa sadasyaiH sahAsInaH zrAvayAm Asa bhAratam karmAntareSu yajJasya codyamAnaH punaH punaH 59 vistaraM kuruvaMzasya gAndhAryA dharmazIlatAm kSattuH prajJAM dhRtiM kuntyAH samyag dvaipAyano 'bravIt 60 vAsudevasya mAhAtmyaM pANDavAnAM ca satyatAm durvRttaM dhArtarASTrANAm uktavAn bhagavAn RSiH 61 caturviMzatisAhasrIM cakre bhArata saMhitAm upAkhyAnair vinA tAvad bhArataM procyate budhaiH 62 tato 'dhyardhazataM bhUyaH saMkSepaM kRtavAn RSiH anukramaNim adhyAyaM vRttAntAnAM saparvaNAm 63 idaM dvaipAyanaH pUrvaM putram adhyApayac chukam tato 'nyebhyo 'nurUpebhyaH ziSyebhyaH pradadau prabhuH 64 nArado 'zrAvayad devAn asito devalaH pitRRn gandharvayakSarakSAMsi zrAvayAm Asa vai zukaH 65 duryodhano manyumayo mahAdrumaH; skandhaH karNaH zakunis tasya zAkhAH duHzAsanaH puSpaphale samRddhe; mUlaM rAjA dhRtarASTro 'manISI 66 yudhiSThiro dharmamayo mahAdrumaH; skandho 'rjuno bhImaseno 'sya zAkhAH mAdrI sutau puSpaphale samRddhe; mUlaM kRSNo brahma ca brAhmaNAz ca 67 pANDur jitvA bahUn dezAn yudhA vikramaNena ca araNye mRgayA zIlo nyavasat sajanas tadA 68 mRgavyavAya nidhane kRcchrAM prApa sa Apadam janmaprabhRti pArthAnAM tatrAcAra vidhikramaH 69 mAtror abhyupapattiz ca dharmopaniSadaM prati dharmasya vAyoH zakrasya devayoz ca tathAzvinoH 70 tApasaiH saha saMvRddhA mAtRbhyAM parirakSitAH medhyAraNyeSu puNyeSu mahatAm AzrameSu ca 71 RSibhiz ca tadAnItA dhArtarASTrAn prati svayam zizavaz cAbhirUpAz ca jaTilA brahmacAriNaH 72 putrAz ca bhrAtaraz ceme ziSyAz ca suhRdaz ca vaH pANDavA eta ity uktvA munayo 'ntarhitAs tataH 73 tAMs tair niveditAn dRSTvA pANDavAn kauravAs tadA ziSTAz ca varNAH paurA ye te harSAc cukruzur bhRzam 74 AhuH ke cin na tasyaite tasyaita iti cApare yadA ciramRtaH pANDuH kathaM tasyeti cApare 75 svAgataM sarvathA diSTyA pANDoH pazyAma saMtatim ucyatAM svAgatam iti vAco 'zrUyanta sarvazaH 76 tasminn uparate zabde dizaH sarvA vinAdayan antarhitAnAM bhUtAnAM nisvanas tumulo 'bhavat 77 puSpavRSTiM zubhA gandhAH zaGkhadundubhinisvanAH Asan praveze pArthAnAM tad adbhutam ivAbhavat 78 tat prItyA caiva sarveSAM paurANAM harSasaMbhavaH zabda AsIn mahAMs tatra divaspRk kIrtivardhanaH 79 te 'py adhItyAkhilAn vedAJ zAstrANi vividhAni ca nyavasan pANDavAs tatra pUjitA akutobhayAH 80 yudhiSThirasya zaucena prItAH prakRtayo 'bhavan dhRtyA ca bhImasenasya vikrameNArjunasya ca 81 guruzuzrUSayA kuntyA yamayor vinayena ca tutoSa lokaH sakalas teSAM zauryaguNena ca 82 samavAye tato rAjJAM kanyAM bhartRsvayaMvarAm prAptavAn arjunaH kRSNAM kRtvA karma suduSkaram 83 tataH prabhRti loke 'smin pUjyaH sarvadhanuSmatAm Aditya iva duSprekSyaH samareSv api cAbhavat 84 sa sarvAn pArthivAJ jitvA sarvAMz ca mahato gaNAn AjahArArjuno rAjJe rAjasUyaM mahAkratum 85 annavAn dakSiNAvAMz ca sarvaiH samudito guNaiH yudhiSThireNa saMprApto rAjasUyo mahAkratuH 86 sunayAd vAsudevasya bhImArjunabalena ca ghAtayitvA jarAsaMdhaM caidyaM ca balagarvitam 87 duryodhanam upAgacchann arhaNAni tatas tataH maNikAJcanaratnAni gohastyazvadhanAni ca 88 samRddhAM tAM tathA dRSTvA pANDavAnAM tadA zriyam IrSyA samutthaH sumahAMs tasya manyur ajAyata 89 vimAnapratimAM cApi mayena sukRtAM sabhAm pANDavAnAm upahRtAM sa dRSTvA paryatapyata 90 yatrAvahasitaz cAsIt praskandann iva saMbhramAt pratyakSaM vAsudevasya bhImenAnabhijAtavat 91 sa bhogAn vividhAn bhuJjan ratnAni vividhAni ca kathito dhRtarASTrasya vivarNo hariNaH kRzaH 92 anvajAnAd ato dyUtaM dhRtarASTraH sutapriyaH tac chrutvA vAsudevasya kopaH samabhavan mahAn 93 nAtiprIti manAz cAsId vivAdAMz cAnvamodata dyUtAdIn anayAn ghorAn pravRddhAMz cApy upaikSata 94 nirasya viduraM droNaM bhISmaM zAradvataM kRpam vigrahe tumule tasminn ahan kSatraM parasparam 95 jayatsu pANDuputreSu zrutvA sumahad apriyam duryodhana mataM jJAtvA karNasya zakunes tathA dhRtarASTraz ciraM dhyAtvA saMjayaM vAkyam abravIt 96 zRNu saMjaya me sarvaM na me 'sUyitum arhasi zrutavAn asi medhAvI buddhimAn prAjJasaMmataH 97 na vigrahe mama matir na ca prIye kuru kSaye na me vizeSaH putreSu sveSu pANDusuteSu ca 98 vRddhaM mAm abhyasUyanti putrA manyuparAyaNAH ahaM tv acakSuH kArpaNyAt putra prItyA sahAmi tat muhyantaM cAnumuhyAmi duryodhanam acetanam 99 rAjasUye zriyaM dRSTvA pANDavasya mahaujasaH tac cAvahasanaM prApya sabhArohaNa darzane 100 amarSitaH svayaM jetum azaktaH pANDavAn raNe nirutsAhaz ca saMprAptuM zriyam akSatriyo yathA gAndhArarAjasahitaz chadma dyUtam amantrayat 101 tatra yad yad yathA jJAtaM mayA saMjaya tac chRNu zrutvA hi mama vAkyAni buddhyA yuktAni tattvataH tato jJAsyasi mAM saute prajJA cakSuSam ity uta 102 yadAzrauSaM dhanur Ayamya citraM; viddhaM lakSyaM pAtitaM vai pRthivyAm kRSNAM hRtAM pazyatAM sarvarAjJAM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 103 yadAzrauSaM dvArakAyAM subhadrAM; prasahyoDhAM mAdhavIm arjunena indraprasthaM vRSNivIrau ca yAtau; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 104 yadAzrauSaM devarAjaM pravRSTaM; zarair divyair vAritaM cArjunena agniM tathA tarpitaM khANDave ca; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 105 yadAzrauSaM hRtarAjyaM yudhiSThiraM; parAjitaM saubalenAkSavatyAm anvAgataM bhrAtRbhir aprameyais; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 106 yadAzrauSaM draupadIm azrukaNThIM; sabhAM nItAM duHkhitAm ekavastrAm rajasvalAM nAthavatIm anAthavat; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 107 yadAzrauSaM vividhAs tAta ceSTA; dharmAtmanAM prasthitAnAM vanAya jyeSThaprItyA klizyatAM pANDavAnAM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 108 yadAzrauSaM snAtakAnAM sahasrair; anvAgataM dharmarAjaM vanastham bhikSAbhujAM brAhmaNAnAM mahAtmanAM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 109 yadAzrauSam arjuno devadevaM; kirAta rUpaM tryambakaM toSya yuddhe avApa tat pAzupataM mahAstraM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 110 yadAzrauSaM tridivasthaM dhanaMjayaM; zakrAt sAkSAd divyam astraM yathAvat adhIyAnaM zaMsitaM satyasaMdhaM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 111 yadAzrauSaM vaizravaNena sArdhaM; samAgataM bhImam anyAMz ca pArthAn tasmin deze mAnuSANAm agamye; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 112 yadAzrauSaM ghoSayAtrA gatAnAM; bandhaM gandharvair mokSaNaM cArjunena sveSAM sutAnAM karNa buddhau ratAnAM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 113 yadAzrauSaM yakSarUpeNa dharmaM; samAgataM dharmarAjena sUta praznAn uktAn vibruvantaM ca samyak; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 114 yadAzrauSaM mAmakAnAM variSThAn; dhanaMjayenaika rathena bhagnAn virATa rASTre vasatA mahAtmanA; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 115 yadAzrauSaM satkRtAM matsyarAjJA; sutAM dattAm uttarAm arjunAya tAM cArjunaH pratyagRhNAt sutArthe; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 116 yadAzrauSaM nirjitasyAdhanasya; pravrAjitasya svajanAt pracyutasya akSauhiNIH sapta yudhiSThirasya; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 117 yadAzrauSaM naranArAyaNau tau; kRSNArjunau vadato nAradasya ahaM draSTA brahmaloke sadeti; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 118 yadAzrauSaM mAdhavaM vAsudevaM; sarvAtmanA pANDavArthe niviSTam yasyemAM gAM vikramam ekam Ahus; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 119 yadAzrauSaM karNaduryodhanAbhyAM; buddhiM kRtAM nigrahe kezavasya taM cAtmAnaM bahudhA darzayAnaM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 120 yadAzrauSaM vAsudeve prayAte; rathasyaikAm agratas tiSThamAnAm ArtAM pRthAM sAntvitAM kezavena; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 121 yadAzrauSaM mantriNaM vAsudevaM; tathA bhISmaM zAMtanavaM ca teSAm bhAradvAjaM cAziSo 'nubruvANaM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 122 yadAzrauSaM karNa uvAca bhISmaM; nAhaM yotsye yudhyamAne tvayIti hitvA senAm apacakrAma caiva; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 123 yadAzrauSaM vAsudevArjunau tau; tathA dhanur gANDivam aprameyam trINy ugravIryANi samAgatAni; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 124 yadAzrauSaM kazmalenAbhipanne; rathopasthe sIdamAne 'rjune vai kRSNaM lokAn darzayAnaM zarIre; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 125 yadAzrauSaM bhISmam amitrakarzanaM; nighnantam AjAv ayutaM rathAnAm naiSAM kaz cid vadhyate dRzyarUpas; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 126 yadAzrauSaM bhISmam atyantazUraM; hataM pArthenAhaveSv apradhRSyam zikhaNDinaM purataH sthApayitvA; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 127 yadAzrauSaM zaratalpe zayAnaM; vRddhaM vIraM sAditaM citrapuGkhaiH bhISmaM kRtvA somakAn alpazeSAMs; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 128 yadAzrauSaM zAMtanave zayAne; pAnIyArthe coditenArjunena bhUmiM bhittvA tarpitaM tatra bhISmaM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 129 yadAzrauSaM zukrasUryau ca yuktau; kaunteyAnAm anulomau jayAya nityaM cAsmAJ zvApadA vyAbhaSantas; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 130 yadA droNo vividhAn astramArgAn; vidarzayan samare citrayodhI na pANDavAJ zreSThatamAn nihanti; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 131 yadAzrauSaM cAsmadIyAn mahArathAn; vyavasthitAn arjunasyAntakAya saMsaptakAn nihatAn arjunena; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 132 yadAzrauSaM vyUham abhedyam anyair; bhAradvAjenAtta zastreNa guptam bhittvA saubhadraM vIram ekaM praviSTaM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 133 yadAbhimanyuM parivArya bAlaM; sarve hatvA hRSTarUpA babhUvuH mahArathAH pArtham azaknuvantas; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 134 yadAzrauSam abhimanyuM nihatya; harSAn mUDhAn krozato dhArtarASTrAn krodhaM muktaM saindhave cArjunena; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 135 yadAzrauSaM saindhavArthe pratijJAM; pratijJAtAM tad vadhAyArjunena satyAM nistIrNAM zatrumadhye ca; tena tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 136 yadAzrauSaM zrAntahaye dhanaMjaye; muktvA hayAn pAyayitvopavRttAn punar yuktvA vAsudevaM prayAtaM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 137 yadAzrauSaM vAhaneSv Azvasatsu; rathopasthe tiSThatA gANDivena sarvAn yodhAn vAritAn arjunena; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 138 yadAzrauSaM nAgabalair durutsahaM; droNAnIkaM yuyudhAnaM pramathya yAtaM vArSNeyaM yatra tau kRSNa pArthau; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 139 yadAzrauSaM karNam AsAdya muktaM; vadhAd bhImaM kutsayitvA vacobhiH dhanuSkoTyA tudya karNena vIraM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 140 yadA droNaH kRtavarmA kRpaz ca; karNo drauNir madrarAjaz ca zUraH amarSayan saindhavaM vadhyamAnaM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 141 yadAzrauSaM devarAjena dattAM; divyAM zaktiM vyaMsitAM mAdhavena ghaTotkace rAkSase ghorarUpe; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 142 yadAzrauSaM karNa ghaTotkacAbhyAM; yuddhe muktAM sUtaputreNa zaktim yayA vadhyaH samare savyasAcI; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 143 yadAzrauSaM droNam AcAryam ekaM; dhRSTadyumnenAbhyatikramya dharmam rathopasthe prAyagataM vizastaM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 144 yadAzrauSaM drauNinA dvairathasthaM; mAdrIputraM nakulaM lokamadhye samaM yuddhe pANDavaM yudhyamAnaM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 145 yadA droNe nihate droNaputro; nArAyaNaM divyam astraM vikurvan naiSAm antaM gatavAn pANDavAnAM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 146 yadAzrauSaM karNam atyantazUraM; hataM pArthenAhaveSv apradhRSyam tasmin bhrAtRRNAM vigrahe deva guhye; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 147 yadAzrauSaM droNaputraM kRpaM ca; duHzAsanaM kRtavarmANam ugram yudhiSThiraM zUnyam adharSayantaM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 148 yadAzrauSaM nihataM madrarAjaM; raNe zUraM dharmarAjena sUta sadA saMgrAme spardhate yaH sa kRSNaM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 149 yadAzrauSaM kalahadyUtamUlaM; mAyAbalaM saubalaM pANDavena hataM saMgrAme sahadevena pApaM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 150 yadAzrauSaM zrAntam ekaM zayAnaM; hradaM gatvA stambhayitvA tad ambhaH duryodhanaM virathaM bhagnadarpaM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 151 yadAzrauSaM pANDavAMs tiSThamAnAn; gaGgA hrade vAsudevena sArdham amarSaNaM dharSayataH sutaM me; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 152 yadAzrauSaM vividhAMs tAta mArgAn; gadAyuddhe maNDalaM saMcarantam mithyA hataM vAsudevasya buddhyA; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 153 yadAzrauSaM droNaputrAdibhis tair; hatAn pAJcAlAn draupadeyAMz ca suptAn kRtaM bIbhatsamaya zasyaM ca karma; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 154 yadAzrauSaM bhImasenAnuyAtena; azvatthAmnA paramAstraM prayuktam kruddhenaiSIkam avadhId yena garbhaM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 155 yadAzrauSaM brahmaziro 'rjunena muktaM; svastIty astram astreNa zAntam azvatthAmnA maNiratnaM ca dattaM; tadA nAzaMse vijayAya saMjaya 156 yadAzrauSaM droNaputreNa garbhe; vairATyA vai pAtyamAne mahAstre dvaipAyanaH kezavo droNaputraM; paraspareNAbhizApaiH zazApa 157 zocyA gAndhArI putrapautrair vihInA; tathA vadhvaH pitRbhir bhrAtRbhiz ca kRtaM kAryaM duSkaraM pANDaveyaiH; prAptaM rAjyam asapatnaM punas taiH 158 kaSTaM yuddhe daza zeSAH zrutA me; trayo 'smAkaM pANDavAnAM ca sapta dvyUnA viMzatir AhatAkSauhiNInAM; tasmin saMgrAme vigrahe kSatriyANAm 159 tamasA tv abhyavastIrNo moha AvizatIva mAm saMjJAM nopalabhe sUta mano vihvalatIva me 160 ity uktvA dhRtarASTro 'tha vilapya bahuduHkhitaH mUrcchitaH punar AzvastaH saMjayaM vAkyam abravIt 161 saMjayaivaM gate prANAMs tyaktum icchAmi mAciram stokaM hy api na pazyAmi phalaM jIvitadhAraNe 162 taM tathA vAdinaM dInaM vilapantaM mahIpatim gAvalgaNir idaM dhImAn mahArthaM vAkyam abravIt 163 zrutavAn asi vai rAjJo mahotsAhAn mahAbalAn dvaipAyanasya vadato nAradasya ca dhImataH 164 mahatsu rAjavaMzeSu guNaiH samuditeSu ca jAtAn divyAstraviduSaH zakra pratimatejasaH 165 dharmeNa pRthivIM jitvA yajJair iSTvApta dakSiNaiH asmim*l loke yazaH prApya tataH kAlavazaM gatAH 166 vainyaM mahArathaM vIraM sRJjayaM jayatAM varam suhotraM ranti devaM ca kakSIvantaM tathauzijam 167 bAhlIkaM damanaM zaibyaM zaryAtim ajitaM jitam vizvAmitram amitraghnam ambarISaM mahAbalam 168 maruttaM manum ikSvAkuM gayaM bharatam eva ca rAmaM dAzarathiM caiva zazabinduM bhagIratham 169 yayAtiM zubhakarmANaM devair yo yAjitaH svayam caityayUpAGkitA bhUmir yasyeyaM savanAkarA 170 iti rAjJAM caturviMzan nAradena surarSiNA putrazokAbhitaptAya purA zaibyAya kIrtitAH 171 tebhyaz cAnye gatAH pUrvaM rAjAno balavattarAH mahArathA mahAtmAnaH sarvaiH samuditA guNaiH 172 pUruH kurur yaduH zUro viSvag azvo mahAdhRtiH anenA yuvanAzvaz ca kakutstho vikramI raghuH 173 vijitI vIti hotraz ca bhavaH zveto bRhad guruH uzInaraH zatarathaH kaGko duliduho drumaH 174 dambhodbhavaH paro venaH sagaraH saMkRtir nimiH ajeyaH parazuH puNDraH zambhur devAvRdho 'naghaH 175 devAhvayaH supratimaH supratIko bRhadrathaH mahotsAho vinItAtmA sukratur naiSadho nalaH 176 satyavrataH zAntabhayaH sumitraH subalaH prabhuH jAnu jaGgho 'naraNyo 'rkaH priya bhRtyaH zubhavrataH 177 balabandhur nirAmardaH ketuzRGgo bRhadbalaH dhRSTaketur bRhat ketur dIptaketur nirAmayaH 178 avikSit prabalo dhUrtaH kRtabandhur dRDheSudhiH mahApurANaH saMbhAvyaH pratyaGgaH parahA zrutiH 179 ete cAnye ca bahavaH zatazo 'tha sahasrazaH zrUyante 'yutazaz cAnye saMkhyAtAz cApi padmazaH 180 hitvA suvipulAn bhogAn buddhimanto mahAbalAH rAjAno nidhanaM prAptAs tava putrair mahattamAH 181 yeSAM divyAni karmANi vikramas tyAga eva ca mAhAtmyam api cAstikyaM satyatA zaucam Arjavam 182 vidvadbhiH kathyate loke purANaiH kavi sattamaiH sarvarddhi guNasaMpannAs te cApi nidhanaM gatAH 183 tava putrA durAtmAnaH prataptAz caiva manyunA lubdhA durvRtta bhUyiSThA na tAJ zocitum arhasi 184 zrutavAn asi medhAvI buddhimAn prAjJasaMmataH yeSAM zAstrAnugA buddhir na te muhyanti bhArata 185 nigrahAnugrahau cApi viditau te narAdhipa nAtyantam evAnuvRttiH zrUyate putra rakSaNe 186 bhavitavyaM tathA tac ca nAtaH zocitum arhasi daivaM prajJA vizeSeNa ko nivartitum arhati 187 vidhAtRvihitaM mArgaM na kaz cid ativartate kAlamUlam idaM sarvaM bhAvAbhAvau sukhAsukhe 188 kAlaH pacati bhUtAni kAlaH saMharati prajAH nirdahantaM prajAH kAlaM kAlaH zamayate punaH 189 kAlo vikurute bhAvAn sarvAm*l loke zubhAzubhAn kAlaH saMkSipate sarvAH prajA visRjate punaH kAlaH sarveSu bhUteSu caraty avidhRtaH samaH 190 atItAnAgatA bhAvA ye ca vartanti sAMpratam tAn kAlanirmitAn buddhvA na saMjJAM hAtum arhasi 191 [s] atropaniSadaM puNyAM kRSNadvaipAyano 'bravIt bhAratAdhyayanAt puNyAd api pAdam adhIyataH zraddadhAnasya pUyante sarvapApAny azeSataH 192 devarSayo hy atra puNyA brahma rAjarSayas tathA kIrtyante zubhakarmANas tathA yakSamahoragAH 193 bhagavAn vAsudevaz ca kIrtyate 'tra sanAtanaH sa hi satyam RtaM caiva pavitraM puNyam eva ca 194 zAzvataM brahma paramaM dhruvaM jyotiH sanAtanam yasya divyAni karmANi kathayanti manISiNaH 195 asat sat sad asac caiva yasmAd devAt pravartate saMtatiz ca pravRttiz ca janmamRtyuH punarbhavaH 196 adhyAtmaM zrUyate yac ca paJca bhUtaguNAtmakam avyaktAdi paraM yac ca sa eva parigIyate 197 yat tad yati varA yuktA dhyAnayogabalAnvitAH pratibimbam ivAdarze pazyanty Atmany avasthitam 198 zraddadhAnaH sadodyuktaH satyadharmaparAyaNaH Asevann imam adhyAyaM naraH pApAt pramucyate 199 anukramaNim adhyAyaM bhAratasyemam AditaH AstikaH satataM zRNvan na kRcchreSv avasIdati 200 ubhe saMdhye japan kiM cit sadyo mucyeta kilbiSAt anukramaNyA yAvat syAd ahnA rAtryA ca saMcitam 201 bhAratasya vapur hy etat satyaM cAmRtam eva ca nava nItaM yathA dadhno dvipadAM brAhmaNo yathA 202 hradAnAm udadhiH zreSTho gaur variSThA catuSpadAm yathaitAni variSThAni tathA bharatam ucyate 203 yaz cainaM zrAvayec chrAddhe brAhmaNAn pAdam antataH akSayyam annapAnaM tat pitRRMs tasyopatiSThati 204 itihAsa purANAbhyAM vedaM samupabRMhayet bibhety alpazrutAd vedo mAm ayaM pratariSyati 205 kArSNaM vedam imaM vidvAJ zrAvayitvArtham aznute bhrUNa hatyA kRtaM cApi pApaM jahyAn na saMzayaH 206 ya imaM zucir adhyAyaM paThet parvaNi parvaNi adhItaM bhArataM tena kRtsnaM syAd iti me matiH 207 yaz cemaM zRNuyAn nityam ArSaM zraddhAsamanvitaH sa dIrgham AyuH kIrtiM ca svargatiM cApnuyAn naraH 208 catvAra ekato vedA bhArataM caikam ekataH samAgataiH surarSibhis tulAm AropitaM purA mahattve ca gurutve ca dhriyamANaM tato 'dhikam 209 mahattvAd bhAravattvAc ca mahAbhAratam ucyate niruktam asya yo veda sarvapApaiH pramucyate 210 tapo na kalko 'dhyayanaM na kalkaH; svAbhAviko veda vidhir na kalkaH prasahya vittAharaNaM na kalkas; tAny eva bhAvopahatAni kalkaH | | 1 [rsayag] samantapaJcakam iti yad uktaM sUtanandana etat sarvaM yathAnyAyaM zrotum icchAmahe vayam 2 [s] zuzrUSA yadi vo viprA bruvataz ca kathAH zubhAH samantapaJcakAkhyaM ca zrotum arhatha sattamAH 3 tretA dvAparayoH saMdhau rAmaH zastrabhRtAM varaH asakRt pArthivaM kSatraM jaghAnAmarSa coditaH 4 sa sarvaM kSatram utsAdya svavIryeNAnala dyutiH samantapaJcake paJca cakAra rudhirahradAn 5 sa teSu rudhirAmbhaHsu hradeSu krodhamUrcchitaH pitRRn saMtarpayAm Asa rudhireNeti naH zrutam 6 atharcIkAdayo 'bhyetya pitaro brAhmaNarSabham taM kSamasveti siSidhus tataH sa virarAma ha 7 teSAM samIpe yo dezo hradAnAM rudhirAmbhasAm samantapaJcakam iti puNyaM tatparikIrtitam 8 yena liGgena yo dezo yuktaH samupalakSyate tenaiva nAmnA taM dezaM vAcyam Ahur manISiNaH 9 antare caiva saMprApte kalidvAparayor abhUt samantapaJcake yuddhaM kurupANDavasenayoH 10 tasmin paramadharmiSThe deze bhUdoSavarjite aSTAdaza samAjagmur akSauhiNyo yuyutsayA 11 evaM nAmAbhinirvRttaM tasya dezasya vai dvijAH puNyaz ca ramaNIyaz ca sa dezo vaH prakIrtitaH 12 tad etat kathitaM sarvaM mayA vo munisattamAH yathA dezaH sa vikhyAtas triSu lokeSu vizrutaH 13 [rsayag] akSauhiNya iti proktaM yat tvayA sUtanandana etad icchAmahe zrotuM sarvam eva yathAtatham 14 akSauhiNyAH parImANaM rathAzvanaradantinAm yathAvac caiva no brUhi sarvaM hi viditaM tava 15 [s] eko ratho jagaz caiko narAH paJca padAtayaH trayaz ca turagAs tajjJaiH pattir ity abhidhIyate 16 pattiM tu triguNAm etAm AhuH senAmukhaM budhAH trINi senAmukhAny eko gulma ity abhidhIyate 17 trayo gulmA gaNo nAma vAhinI tu gaNAs trayaH smRtAs tisras tu vAhinyaH pRtaneti vicakSaNaiH 18 camUs tu pRtanAs tisras tisraz camvas tv anIkinI anIkinIM dazaguNAM prAhur akSauhiNIM budhAH 19 akSauhiNyAH prasaMkhyAnaM rathAnAM dvijasattamAH saMkhyA gaNita tattvajJaiH sahasrANy ekaviMzatiH 20 zatAny upari caivASTau tathA bhUyaz ca saptatiH gajAnAM tu parImANam etad evAtra nirdizet 21 jJeyaM zatasahasraM tu sahasrANi tathA nava narANAm api paJcAzac chatAni trINi cAnaghAH 22 paJca SaSTisahasrANi tathAzvAnAM zatAni ca dazottarANi SaT prAhur yathAvad iha saMkhyayA 23 etAm akSauhiNIM prAhuH saMkhyA tattvavido janAH yAM vaH kathitavAn asmi vistareNa dvijottamAH 24 etayA saMkhyayA hy Asan kurupANDavasenayoH akSauhiNyo dvijazreSThAH piNDenASTAdazaiva tAH 25 sametAs tatra vai deze tatraiva nidhanaM gatAH kauravAn kAraNaM kRtvA kAlenAdbhuta karmaNA 26 ahAni yuyudhe bhISmo dazaiva paramAstravit ahAni paJca droNas tu rarakSa kuru vAhinIm 27 ahanI yuyudhe dve tu karNaH parabalArdanaH zalyo 'rdhadivasaM tv AsId gadAyuddham ataH param 28 tasyaiva tu dinasyAnte hArdikya drauNigautamAH prasuptaM nizi vizvastaM jaghnur yaudhiSThiraM balam 29 yat tu zaunaka satre tu bhAratAkhyAna vistaram AkhyAsye tatra paulomam AkhyAnaM cAditaH param 30 vicitrArthapadAkhyAnam anekasamayAnvitam abhipannaM naraiH prAjJair vairAgyam iva mokSibhiH 31 Atmeva veditavyeSu priyeSv iva ca jIvitam itihAsaH pradhAnArthaH zreSThaH sarvAgameSv ayam 32 itihAsottame hy asminn arpitA buddhir uttamA kharavyaJjanayoH kRtsnA lokavedAzrayeva vAk 33 asya prajJAbhipannasya vicitrapadaparvaNaH bhAratasyetihAsasya zrUyatAM parva saMgrahaH 34 parvAnukramaNI pUrvaM dvitIyaM parva saMgrahaH pauSyaM paulomam AstIkam AdivaMzAvatAraNam 35 tataH saMbhava parvoktam adbhutaM devanirmitam dAho jatu gRhasyAtra haiDimbaM parva cocyate 36 tato bakavadhaH parva parva caitrarathaM tataH tataH svayaMvaraM devyAH pAJcAlyAH parva cocyate 37 kSatradharmeNa nirmitya tato vaivAhikaM smRtam vidurAgamanaM parva rAjyalambhas tathaiva ca 38 arjunasya vanevAsaH subhadrAharaNaM tataH subhadrAharaNAd UrdhvaM jJeyaM haraNahArikam 39 tataH khANDava dAhAkhyaM tatraiva maya darzanam sabhA parva tataH proktaM mantraparva tataH param 40 jarAsaMdha vadhaH parva parva dig vijayas tathA parva dig vijayAd UrdhvaM rAjasUyikam ucyate 41 tataz cArghAbhiharaNaM zizupAla vadhas tataH dyUtaparva tataH proktam anudyUtam ataH param 42 tata AraNyakaM parva kirmIravadha eva ca IzvarArjunayor yuddhaM parva kairAta saMjJitam 43 indralokAbhigamanaM parva jJeyam ataH param tIrthayAtrA tataH parva kururAjasya dhImataH 44 jaTAsuravadhaH parva yakSayuddham ataH param tathaivAjagaraM parva vijJeyaM tadanantaram 45 mArkaNDeya samasyA ca parvoktaM tadanantaram saMvAdaz ca tataH parva draupadI satyabhAmayoH 46 ghoSayAtrA tataH parva mRgasvapnabhayaM tataH vrIhi drauNikam AkhyAnaM tato 'nantaram ucyate 47 draupadI haraNaM parva saindhavena vanAt tataH kuNDalAharaNaM parva tataH param ihocyate 48 AraNeyaM tataH parva vairATaM tadanantaram kIcakAnAM vadhaH parva parva gograhaNaM tataH 49 abhimanyunA ca vairATyAH parva vaivAhikaM smRtam udyogaparva vijJeyam ata UrdhvaM mahAdbhutam 50 tataH saMjaya yAnAkhyaM parva jJeyam ataH param prajAgaraM tataH parva dhRtarASTrasya cintayA 51 parva sAnatsujAtaM ca guhyam adhyAtmadarzanam yAnasaMdhis tataH parva bhagavad yAnam eva ca 52 jJeyaM vivAda parvAtra karNasyApi mahAtmanaH niryANaM parva ca tataH kurupANDavasenayoH 53 rathAtiratha saMkhyA ca parvoktaM tadanantaram ulUka dUtAgamanaM parvAmarSa vivardhanam 54 ambopAkhyAnam api ca parva jJeyam ataH param bhISmAbhiSecanaM parva jJeyam adbhutakAraNam 55 jambU khaNDa vinirmANaM parvoktaM tadanantaram bhUmiparva tato jJeyaM dvIpavistara kIrtanam 56 parvoktaM bhagavad gItA parva bhIsma vadhas tataH droNAbhiSekaH parvoktaM saMzaptaka vadhas tataH 57 abhimanyuvadhaH parva pratijJA parva cocyate jayadrathavadhaH parva ghaTotkaca vadhas tataH 58 tato droNa vadhaH parva vijJeyaM lomaharSaNam mokSo nArAyaNAstrasya parvAnantaram ucyate 59 karNa parva tato jJeyaM zalya parva tataH param hrada pravezanaM parva gadAyuddham ataH param 60 sArasvataM tataH parva tIrthavaMzaguNAnvitam ata UrdhvaM tu bIbhatsaM parva sauptikam ucyate 61 aiSIkaM parva nirdiSTam ata UrdhvaM sudAruNam jalapradAnikaM parva strI parva ca tataH param 62 zrAddhaparva tato jJeyaM kurUNAm aurdhvadehikam AbhiSecanikaM parva dharmarAjasya dhImataH 63 cArvAka nigrahaH parva rakSaso brahmarUpiNaH pravibhAgo gRhANAM ca parvoktaM tadanantaram 64 zAnti parva tato yatra rAjadharmAnukIrtanam Apad dharmaz ca parvoktaM mokSadharmas tataH param 65 tataH parva parijJeyam AnuzAsanikaM param svargArohaNikaM parva tato bhISmasya dhImataH 66 tata AzvamedhikaM parva sarvapApapraNAzanam anugItA tataH parva jJeyam adhyAtmavAcakam 67 parva cAzramavAsAkhyaM putradarzanam eva ca nAradAgamanaM parva tataH param ihocyate 68 mausalaM parva ca tato ghoraM samanuvarNyate mahAprasthAnikaM parva svargArohaNikaM tataH 69 hari vaMzas tataH parva purANaM khila saMjJitam bhaviSyat parva cApy uktaM khileSv evAdbhutaM mahat 70 etat parva zataM pUrNaM vyAsenoktaM mahAtmanA yathAvat sUtaputreNa lomaharSaNinA punaH 71 kathitaM naimiSAraNye parvANy aSTAdazaiva tu samAso bhAratasyAyaM tatroktaH parva saMgrahaH 72 pauSye parvaNi mAhAtmyam uttaGkasyopavarNitam paulome bhRguvaMzasya vistAraH parikIrtitaH 73 AstIke sarvanAgAnAM garuDasya ca saMbhavaH kSIrodamathanaM caiva janmocchaiH zravasas tathA 74 yajataH sarpasatreNa rAjJaH pArikSitasya ca katheyam abhinirvRttA bhAratAnAM mahAtmanAm 75 vividhAH saMbhavA rAjJAm uktAH saMbhava parvaNi anyeSAM caiva viprANAm RSer dvaipAyanasya ca 76 aMzAvataraNaM cAtra devAnAM parikIrtitam daityAnAM dAnavAnAM ca yakSANAM ca mahaujasAm 77 nAgAnAm atha sarpANAM gandharvANAM patatriNAm anyeSAM caiva bhUtAnAM vividhAnAM samudbhavaH 78 vasUnAM punar utpattir bhAgIrathyAM mahAtmanAm zaMtanor vezmani punas teSAM cArohaNaM divi 79 tejo 'MzAnAM ca saMghAtAd bhISmasyApy atra saMbhavaH rAjyAn nivartanaM caiva brahmacarya vrate sthitiH 80 pratijJA pAlanaM caiva rakSA citrAGgadasya ca hate citrAGgade caiva rakSA bhrAtur yavIyasaH 81 vicitravIryasya tathA rAjye saMpratipAdanam dharmasya nRSu saMbhUtir aNI mANDavya zApajA 82 kRSNadvaipAyanAc caiva prasUtir varadAnajA dhRtarASTrasya pANDoz ca pANDavAnAM ca saMbhavaH 83 vAraNAvata yAtrA ca mantro duryodhanasya ca vidurasya ca vAkyena suruGgopakrama kriyA 84 pANDavAnAM vane ghore hiDimbAyAz ca darzanam ghaTotkacasya cotpattir atraiva parikIrtitA 85 ajJAtacaryA pANDUnAM vAso brAhmaNa vezmani bakasya nidhanaM caiva nAgarANAM ca vismayaH 86 aGgAraparNaM nirjitya gaGgAkUle 'rjunas tadA bhrAtRbhiH sahitaH sarvaiH pAJcAlAn abhito yayau 87 tApatyam atha vAsiSTham aurvaM cAkhyAnam uttamam paJcendrANAm upAkhyAnam atraivAdbhutam ucyate 88 paJcAnAm ekapatnItve vimarzo drupadasya ca draupadyA deva vihito vivAhaz cApy amAnuSaH 89 vidurasya ca saMprAptir darzanaM kezavasya ca khANDava prasthavAsaz ca tathA rAjyArdha zAsanam 90 nAradasyAjJayA caiva draupadyAH samayakriyA sundopasundayos tatra upAkhyAnaM prakIrtitam 91 pArthasya vanavAsaz ca ulUpyA pathi saMgamaH puNyatIrthAnusaMyAnaM babhru vAhana janma ca 92 dvArakAyAM subhadrA ca kAmayAnena kAminI vAsudevasyAnumate prAptA caiva kirITinA 93 haraNaM gRhya saMprApte kRSNe devakinandane saMprAptiz cakradhanuSoH khANDavasya ca dAhanam 94 abhimanyoH subhadrAyAM janma cottamatejasaH mayasya mokSo jvalanAd bhujaMgasya ca mokSaNam maharSer mandapAlasya zArGgyaM tanayasaMbhavaH 95 ity etad Adhi parvoktaM prathamaM bahuvistaram adhyAyAnAM zate dve tu saMkhAte paramarSiNA aSTAdazaiva cAdhyAyA vyAsenottama tejasA 96 sapta zlokasahasrANi tathA nava zatAni ca zlokAz ca caturAzItir dRSTo grantho mahAtmanA 97 dvitIyaM tu sabhA parva bahu vRttAntam ucyate sabhA kriyA pANDavAnAM kiMkarANAM ca darzanam 98 lokapAla sabhAkhyAnaM nAradAd deva darzanAt rAjasUyasya cArambho jarAsaMdha vadhas tathA 99 girivraje niruddhAnAM rAjJAM kRSNena mokSaNam rAjasUye 'rgha saMvAde zizupAla vadhas tathA 100 yajJe vibhUtiM tAM dRSTvA duHkhAmarSAnvitasya ca duryodhanasyAvahAso bhImena ca sabhA tale 101 yatrAsya manyur udbhUto yena dyUtam akArayat yatra dharmasutaM dyUte zakuniH kitavo 'jayat 102 yatra dyUtArNave magnAn draupadI naur ivArNavAt tArayAm Asa tAMs tIrNAJ jJAtvA duryodhano nRpaH punar eva tato dyUte samAhvayata pANDavAn 103 etat sarvaM sabhA parva samAkhyAtaM mahAtmanA adhyAyAH saptatir jJeyAs tathA dvau cAtra saMkhyayA 104 zlokAnAM dve sahasre tu paJca zlokazatAni ca zlokAz caikAdaza jJeyAH parvaNy asmin prakIrtitAH 105 ataH paraM tRtIyaM tu jJeyam AraNyakaM mahat paurAnugamanaM caiva dharmaputrasya dhImataH 106 vRSNInAm Agamo yatra pAJcAlAnAM ca sarvazaH yatra saubhavadhAkhyAnaM kirmIravadha eva ca astrahetor vivAsaz ca pArthasyAmita tejasaH 107 mahAdevena yuddhaM ca kirAta vapuSA saha darzanaM lokapAlAnAM svargArohaNam eva ca 108 darzanaM bRhadazvasya maharSer bhAvitAtmanaH yudhiSThirasya cArtasya vyasane paridevanam 109 nalopAkhyAnam atraiva dharmiSThaM karuNodayam damayantyAH sthitir yatra nalasya vyasanAgame 110 vanavAsa gatAnAM ca pANDavAnAM mahAtmanAm svarge pravRttir AkhyAtA lomazenArjunasya vai 111 tIrthayAtrA tathaivAtra pANDavAnAM mahAtmanAm jaTAsurasya tatraiva vadhaH samupavarNyate 112 niyukto bhImasenaz ca draupadyA gandhamAdane yatra mandArapuSpArthaM nalinIM tAm adharSayat 113 yatrAsya sumahad yuddham abhavat saha rAkSasaiH yakSaiz cApi mahAvIryair maNimat pramukhais tathA 114 Agastyam api cAkhyAnaM yatra vAtApi bhakSaNam lopAmudrAbhigamanam apatyArtham RSer api 115 tataH zyenakapotIyam upAkhyAnam anantaram indro 'gnir yatra dharmaz ca ajijJAsaJ zibiM nRpam 116 Rzya zRGgasya caritaM kaumAra brahmacAriNaH jAmadagnyasya rAmasya caritaM bhUri tejasaH 117 kArtavIrya vadho yatra haihayAnAM ca varNyate saukanyam api cAkhyAnaM cyavano yatra bhArgavaH 118 zaryAti yajJe nAsatyau kRtavAn somapIthinau tAbhyAM ca yatra sa munir yauvanaM pratipAditaH 119 jantUpAkhyAnam atraiva yatra putreNa somakaH putrArtham ayajad rAjA lebhe putrazataM ca saH 120 aSTAvakrIyam atraiva vivAde yatra bandinam vijitya sAgaraM prAptaM pitaraM labdhavAn RSiH 121 avApya divyAny astrANi gurvarthe savyasAcinA nivAtakavacair yuddhaM hiraNyapuravAsibhiH 122 samAgamaz ca pArthasya bhrAtRbhir gandhamAdane ghoSayAtrA ca gandharvair yatra yuddhaM kirITinaH 123 punarAgamanaM caiva teSAM dvaitavanaM saraH jayadrathenApahAro draupadyAz cAzramAntarAt 124 yatrainam anvayAd bhImo vAyuvegasamo jave mArkaNDeya samasyAyAm upAkhyAnAni bhAgazaH 125 saMdarzanaM ca kRSNasya saMvAdaz caiva satyayA vrIhi drauNikam AkhyAnam aindradyumnaM tathaiva ca 126 sAvitry auddAlakIyaM ca vainyopAkhyAnam eva ca rAmAyaNam upAkhyAnam atraiva bahuvistaram 127 karNasya parimoSo 'tra kuNDalAbhyAM puraMdarAt AraNeyam upAkhyAnaM yatra dharmo 'nvazAt sutam jagmur labdhavarA yatra pANDavAH pazcimAM dizam 128 etad AraNyakaM parva tRtIyaM parikIrtitam atrAdhyAya zate dve tu saMkhyAte paramarSiNA ekona saptatiz caiva tathAdhyAyAH prakIrtitAH 129 ekAdaza sahasrANi zlokAnAM SaTzatAni ca catuHSaSTis tathA zlokAH parvaitat parikIrtitam 130 ataH paraM nibodhedaM vairATaM parva vistaram virATanagaraM gatvA zmazAne vipulAM zamIm dRSTvA saMnidadhus tatra pANDavA AyudhAny uta 131 yatra pravizya nagaraM chadmabhir nyavasanta te durAtmano vadho yatra kIcakasya vRkodarAt 132 gograhe yatra pArthena nirjitAH kuravo yudhi godhanaM ca virATasya mokSitaM yatra pANDavaiH 133 virATenottarA dattA snuSA yatra kirITinaH abhimanyuM samuddizya saubhadram arighAtinam 134 caturtham etad vipulaM vairATaM parva varNitam atrApi parisaMkhyAtam adhyAyAnAM mahAtmanA 135 saptaSaSTiratho pUrNA zlokAgram api me zRNu zlokAnAM dve sahasre tu zlokAH paJcAzad eva tu parvaNy asmin samAkhyAtAH saMkhyayA paramarSiNA 136 udyogaparva vijJeyaM paJcamaM zRNvataH param upaplavye niviSTeSu pANDaveSu jigISayA duryodhano 'rjunaz caiva vAsudevam upasthitau 137 sAhAyyam asmin samare bhavAn nau kartum arhati ity ukte vacane kRSNo yatrovAca mahAmatiH 138 ayudhyamAnam AtmAnaM mantriNaM puruSarSabhau akSauhiNIM vA sainyasya kasya vA kiM dadAmy aham 139 vavre duryodhanaH sainyaM mandAtmA yatra durmatiH ayudhyamAnaM sacivaM vavre kRSNaM dhanaMjayaH 140 saMjayaM preSayAm Asa zamArthaM pANDavAn prati yatra dUtaM mahArAjo dhRtarASTraH pratApavAn 141 zrutvA ca pANDavAn yatra vAsudeva purogamAn prajAgaraH saMprajajJe dhRtarASTrasya cintayA 142 viduro yatra vAkyAni vicitrANi hitAni ca zrAvayAm Asa rAjAnaM dhRtarASTraM manISiNam 143 tathA sanatsujAtena yatrAdhyAtmam anuttamam manastApAnvito rAjA zrAvitaH zokalAlasaH 144 prabhAte rAjasamitau saMjayo yatra cAbhibhoH aikAtmyaM vAsudevasya proktavAn arjunasya ca 145 yatra kRSNo dayApannaH saMdhim icchan mahAyazAH svayam AgAc chamaM kartuM nagaraM nAgasAhvayam 146 pratyAkhyAnaM ca kRSNasya rAjJA duryodhanena vai zamArthaM yAcamAnasya pakSayor ubhayor hitam 147 karNaduryodhanAdInAM duSTaM vijJAya mantritam yogezvaratvaM kRSNena yatra rAjasu darzitam 148 ratham Aropya kRSNena yatra karNo 'numantritaH upAyapUrvaM zauNDIryAt pratyAkhyAtaz ca tena saH 149 tataz cApy abhiniryAtrA rathAzvanaradantinAm nagarAd dhAstina purAd balasaMkhyAnam eva ca 150 yatra rAjJA ulUkasya preSaNaM pANDavAn prati zvo bhAvini mahAyuddhe dUtyena krUra vAdinA rathAtiratha saMkhyAnam ambopAkhyAnam eva ca 151 etat subahu vRttAntaM paJcamaM parva bhArate udyogaparva nirdiSTaM saMdhivigrahasaMzritam 152 adhyAyAH saMkhyayA tv atra SaD azIti zataM smRtam zlokAnAM SaT sahasrANi tAvanty eva zatAni ca 153 zlokAz ca navatiH proktAs tathaivASTau mahAtmanA vyAsenodAra matinA parvaNy asmiMs tapodhanAH 154 ata UrdhvaM vicitrArthaM bhISma parva pracakSate jambU khaNDa vinirmANaM yatroktaM saMjayena ha 155 yatra yuddham abhUd ghoraM dazAhAny atidAruNam yatra yaudhiSThiraM sainyaM viSAdam agamat param 156 kazmalaM yatra pArthasya vAsudevo mahAmatiH mohajaM nAzayAm Asa hetubhir mokSadarzanaiH 157 zikhaNDinaM puraskRtya yatra pArtho mahAdhanuH vinighnan nizitair bANai rathAd bhISmam apAtayat 158 SaSTham etan mahAparva bhArate parikIrtitam adhyAyAnAM zataM proktaM sapta daza tathApare 159 paJca zlokasahasrANi saMkhyayASTau zatAni ca zlokAz ca caturAzItiH parvaNy asmin prakIrtitAH vyAsena vedaviduSA saMkhyAtA bhISma parvaNi 160 droNa parva tataz citraM bahu vRttAntam ucyate yatra saMzaptakAH pArtham apaninyU raNAjirAt 161 bhagadatto mahArAjo yatra zakrasamo yudhi supratIkena nAgena saha zastaH kirITinA 162 yatrAbhimanyuM bahavo jaghnur lokamahArathAH jayadrathamukhA bAlaM zUram aprAptayauvanam 163 hate 'bhimanyau kruddhena yatra pArthena saMyuge akSauhiNIH sapta hatvA hato rAjA jayadrathaH saMzaptakAvazeSaM ca kRtaM niHzeSam Ahave 164 alambusaH zrutAyuz ca jalasaMdhaz ca vIryavAn saumadattir virATaz ca drupadaz ca mahArathaH ghaTotkacAdayaz cAnye nihatA droNa parvaNi 165 azvatthAmApi cAtraiva droNe yudhi nipAtite astraM prAduzcakArograM nArAyaNam amarSitaH 166 saptamaM bhArate parva mahad etad udAhRtam atra te pRthivIpAlAH prAyazo nidhanaM gatAH droNa parvaNi ye zUrA nirdiSTAH puruSarSabhAH 167 adhyAyAnAM zataM proktam adhyAyAH saptatis tathA aSTau zlokasahasrANi tathA nava zatAni ca 168 zlokA nava tathaivAtra saMkhyAtAs tattvadarzinA pArAzaryeNa muninA saMcintya droNa parvaNi 169 ataH paraM karNa parva procyate paramAdbhutam sArathye viniyogaz ca madrarAjasya dhImataH AkhyAtaM yatra paurANaM tripurasya nipAtanam 170 prayANe paruSaz cAtra saMvAdaH karNa zalyayoH haMsakAkIyam AkhyAnam atraivAkSepa saMhitam 171 anyonyaM prati ca krodho yudhiSThira kirITinoH dvairathe yatra pArthena hataH karNo mahArathaH 172 aSTamaM parva nirdiSTam etad bhArata cintakaiH ekona saptatiH proktA adhyAyAH karNa parvaNi catvAry eva sahasrANi nava zlokazatAni ca 173 ataH paraM vicitrArthaM zakya parva prakIrtitam hatapravIre sainye tu netA madrezvaro 'bhavat 174 vRttAni rathayuddhAni kIrtyante yatra bhAgazaH vinAzaH kurumukhyAnAM zalya parvaNi kIrtyate 175 zalyasya nidhanaM cAtra dharmarAjAn mahArathAt gadAyuddhaM tu tumulam atraiva parikIrtitam sarasvatyAz ca tIrthAnAM puNyatA parikIrtitA 176 navamaM parva nirdiSTam etad adbhutam arthavat ekona SaSTir adhyAyAs tatra saMkhyA vizAradaiH 177 saMkhyAtA bahu vRttAntAH zlokAgraM cAtra zasyate trINi zlokasahasrANi dve zate viMzatis tathA muninA saMpraNItAni kauravANAM yazo bhRtAm 178 ataH paraM pravakSyAmi sauptikaM parva dAruNam bhagnoruM yatra rAjAnaM duryodhanam amarSaNam 179 vyapayAteSu pArtheSu trayas te 'bhyAyayU rathAH kRtavarmA kRpo drauNiH sAyAhne rudhirokSitAH 180 pratijajJe dRDhakrodho drauNir yatra mahArathaH ahatvA sarvapAJcAlAn dhRSTadyumnapurogamAn pANDavAMz ca sahAmAtyAn na vimokSyAmi daMzanam 181 prasuptAn nizi vizvastAn yatra te puruSarSabhAH pAJcAlAn saparIvArAJ jaghnur drauNipurogamAH 182 yatrAmucyanta pArthAs te paJca kRSNa balAzrayAt sAtyakiz ca maheSvAsaH zeSAz ca nidhanaM gatAH 183 draupadI putrazokArtA pitRbhrAtRvadhArditA kRtAnazana saMkalpA yatra bhartRRn upAvizat 184 draupadI vacanAd yatra bhImo bhImaparAkramaH anvadhAvata saMkruddho bharadvAjaM guroH sutam 185 bhImasena bhayAd yatra daivenAbhipracoditaH apANDavAyeti ruSA drauNir astram avAsRjat 186 maivam ity abravIt kRSNaH zamayaMs tasya tad vacaH yatrAstram astreNa ca tac chamayAm Asa phAlgunaH 187 drauNidvaipAyanAdInAM zApAz cAnyonya kAritAH toyakarmaNi sarveSAM rAjJAm udakadAnike 188 gUDhotpannasya cAkhyAnaM karNasya pRthayAtmanaH sutasyaitad iha proktaM dazamaM parva sauptikam 189 aSTAdazAsminn adhyAyAH parvaNy uktA mahAtmanA zlokAgram atra kathitaM zatAny aSTau tathaiva ca 190 zlokAz ca saptatiH proktA yathAvad abhisaMkhyayA sauptikaiSIka saMbandhe parvaNy amitabuddhinA 191 ata Urdhvam idaM prAhuH strI parva karuNodayam vilApo vIra patnInAM yatrAtikaruNaH smRtaH krodhAvezaH prasAdaz ca gAndhArI dhRtarASTrayoH 192 yatra tAn kSatriyAJ zUrAn diSTAntAn anivartinaH putrAn bhrAtRRn pitRRMz caiva dadRzur nihatAn raNe 193 yatra rAjA mahAprAjJaH sarvadharmabhRtAM varaH rAjJAM tAni zarIrANi dAhayAm Asa zAstrataH 194 etad ekAdazaM proktaM parvAtikaruNaM mahat sapta viMzatir adhyAyAH parvaNy asminn udAhRtAH 195 zlokAH saptazataM cAtra paJca saptatir ucyate saMkhayA bhAratAkhyAnaM kartrA hy atra mahAtmanA praNItaM sajjana mano vaiklavyAzru pravartakam 196 ataH paraM zAnti parva dvAdazaM buddhivardhanam yatra nirvedam Apanno dharmarAjo yudhiSThiraH ghAtayitvA pitRRn bhrAtRRn putrAn saMbandhibAndhavAn 197 zAnti parvaNi dharmAz ca vyAkhyAtAH zaratalpikAH rAjabhir veditavyA ye samyaG nayabubhutsubhiH 198 Apad dharmAz ca tatraiva kAlahetu pradarzakAH yAn buddhvA puruSaH samyak sarvajJatvam avApnuyAt mokSadharmAz ca kathitA vicitrA bahuvistarAH 199 dvAdazaM parva nirdiSTam etat prAjJajanapriyam parvaNy atra parijJeyam adhyAyAnAM zatatrayam triMzac caiva tathAdhyAyA nava caiva tapodhanAH 200 zlokAnAM tu sahasrANi kIrtitAni caturdaza paJca caiva zatAny AhuH paJcaviMzatisaMkhyayA 201 ata UrdhvaM tu vijJeyam AnuzAsanam uttamam yatra prakRtim ApannaH zrutvA dharmavinizcayam bhISmAd bhAgIrathI putrAt kururAjo yudhiSThiraH 202 vyavahAro 'tra kArtsnyena dharmArthIyo nidarzitaH vividhAnAM ca dAnAnAM phalayogAH pRthagvidhAH 203 tathA pAtravizeSAz ca dAnAnAM ca paro vidhiH AcAra vidhiyogaz ca satyasya ca parA gatiH 204 etat subahu vRttAntam uttamaM cAnuzAsanam bhISmasyAtraiva saMprAptiH svargasya parikIrtitA 205 etat trayodazaM parva dharmanizcaya kArakam adhyAyAnAM zataM cAtra SaT catvAriMzad eva ca zlokAnAM tu sahasrANi SaT saptaiva zatAni ca 206 tata AzvamedhikaM nAma parva proktaM caturdazam tat saMvartamaruttIyaM yatrAkhyAnam anuttamam 207 suvarNakozasaMprAptir janma coktaM parikSitaH dagdhasyAstrAgninA pUrvaM kRSNAt saMjIvanaM punaH 208 caryAyAM hayam utsRSTaM pANDavasyAnugacchataH tatra tatra ca yuddhAni rAjaputrair amarSaNaiH 209 citrAGgadAyAH putreNa putrikAyA dhanaMjayaH saMgrAme babhru vAhena saMzayaM cAtra darzitaH azvamedhe mahAyajJe nakulAkhyAnam eva ca 210 ity AzvamedhikaM parva proktam etan mahAdbhutam atrAdhyAya zataM triMzat trayo 'dhyAyAz ca zabditAH 211 trINi zlokasahasrANi tAvanty eva zatAni ca viMzatiz ca tathA zlokAH saMkhyAtAs tattvadarzinA 212 tata AzramavAsAkyaM parva paJcadazaM smRtam yatra rAjyaM parityajya gAndhArI sahito nRpaH dhRtarASTrAzramapadaM viduraz ca jagAma ha 213 yaM dRSTvA prasthitaM sAdhvI pRthApy anuyayau tadA putrarAjyaM parityajya guruzuzrUSaNe ratA 214 yatra rAjA hatAn putrAn pautrAn anyAMz ca pArthivAn lokAntara gatAn vIrAn apazyat punarAgatAn 215 RSeH prasAdAt kRSNasya dRSTvAzcaryam anuttamam tyaktvA zokaM sadAraz ca siddhiM paramikAM gataH 216 yatra dharmaM samAzritya viduraH sugatiM gataH saMjayaz ca mahAmAtro vidvAn gAvalgaNir vazI 217 dadarza nAradaM yatra dharmarAjo yudhiSThiraH nAradAc caiva zuzrAva vRSNInAM kadanaM mahat 218 etad AzramavAsAkhyaM pUrvoktaM sumahAdbhutam dvicatvAriMzad adhyAyAH parvaitad abhisaMkhyayA 219 sahasram ekaM zlokAnAM paJca zlokazatAni ca SaD eva ca tathA zlokAH saMkhyAtAs tattvadarzinA 220 ataH paraM nibodhedaM mausalaM parva dAruNam yatra te puruSavyAghrAH zastrasparza sahA yudhi brahmadaNDaviniSpiSTAH samIpe lavaNAmbhasaH 221 ApAne pAnagalitA daivenAbhipracoditAH erakA rUpibhir vajrair nijaghnur itaretaram 222 yatra sarvakSayaM kRtvA tAv ubhau rAma kezavau nAticakramatuH kAlaM prAptaM sarvaharaM samam 223 yatrArjuno dvAravatIm etya vRSNivinAkRtAm dRSTvA viSAdam agamat parAM cArtiM nararSabhaH 224 sa satkRtya yaduzreSThaM mAtulaM zaurim AtmanaH dadarza yaduvIrANAm Apane vaizasaM mahat 225 zarIraM vAsudevasya rAmasya ca mahAtmanaH saMskAraM lambhayAm Asa vRSNInAM ca pradhAnataH 226 sa vRddhabAlam AdAya dvAravatyAs tato janam dadarzApadi kaSTAyAM gANDIvasya parAbhavam 227 sarveSAM caiva divyAnAm astrANAm aprasannatAm nAzaM vRSNikalatrANAM prabhAvAnAm anityatAm 228 dRSTvA nivedam Apanno vyAsa vAkyapracoditaH dharmarAjaM samAsAdya saMnyAsaM samarocayat 229 ity etan mausalaM parva SoDazaM parikIrtitam adhyAyASTau samAkhyAtAH zlokAnAM ca zatatrayam 230 mahAprasthAnikaM tasmAd UrdhvaM sapta dazaM smRtam yatra rAjyaM parityajya pANDavAH puruSarSabhAH draupadyA sahitA devyA siddhiM paramikAM gatAH 231 atrAdhyAyAs trayaH proktAH zlokAnAM ca zataM tathA viMzatiz ca tathA zlokAH saMkhyAtAs tattvadarzinA 232 svargaparva tato jJeyaM divyaM yat tad amAnuSam adhyAyAH paJca saMkhyAtA parvaitad abhisaMkhyayA zlokAnAM dve zate caiva prasaMkhyAte tapodhanAH 233 aSTAdazaivam etAni parvANy uktAny azeSataH khileSu harivaMzaz ca bhaviSyac ca prakIrtitam 234 etad akhilam AkhyAtaM bhArataM parva saMgrahAt aSTAdaza samAjagmur akSauhiNyo yuyutsayA tan mahad dAruNaM yuddham ahAny aSTAdazAbhavat 235 yo vidyAc caturo vedAn sAGgopaniSadAn dvijaH na cAkhyAnam idaM vidyAn naiva sa syAd vicakSaNaH 236 zrutvA tv idam upAkhyAnaM zrAvyam anyan na rocate puMH kokilarutaM zrutvA rUkSA dhvAGkSasya vAg iva 237 itihAsottamAd asmAj jAyante kavi buddhayaH paJcabhya iva bhUtebhyo lokasaMvidhayas trayaH 238 asyAkhyAnasya viSaye purANaM vartate dvijAH antarikSasya viSaye prajA iva caturvidhAH 239 kriyA guNAnAM sarveSAm idam AkhyAnam AzrayaH indriyANAM samastAnAM citrA iva manaH kriyAH 240 anAzrityaitad AkhyAnaM kathA bhuvi na vidyate AhAram anapAzritya zarIrasyeva dhAraNam 241 idaM sarvaiH kavi varair AkhyAnam upajIvyate udayaprepsubhir bhRtyair abhijAta ivezvaraH 242 dvaipAyanauSTha puTaniHsRtam aprameyaM; puNyaM pavitram atha pApaharaM zivaM ca yo bhArataM samadhigacchati vAcyamAnaM; kiM tasya puSkara jalair abhiSecanena 243 AkhyAnaM tad idam anuttamaM mahArthaM; vinyastaM mahad iha parva saMgraheNa zrutvAdau bhavati nRNAM sukhAvagAhaM; vistIrNaM lavaNajalaM yathA plavena | | 1 [sUta] janamejayaH pArikSitaH saha bhrAtRbhiH kurukSetre dIrghasattram upAste tasya bhrAtaras trayaH zrutasenograseno bhImasena iti 2 teSu tat satram upAsIneSu tatra zvAbhyAgacchat sArameyaH sajanamejayasya bhrAtRbhir abhihato rorUyamANo mAtuH samIpam upAgacchat 3 taM mAtA rorUyamANam uvAca kiM rodiSi kenAsy abhihata iti 4 sa evam ukto mAtaraM pratyuvAca janamejayasya bhrAtRbhir abhihato 'smIti 5 taM mAtA pratyuvAca vyaktaM tvayA tatrAparAddhaM yenAsy abhihata iti 6 sa tAM punar uvAca nAparAdhyAmi kiM cit nAvekSe havIMSi nAvaliha iti 7 tac chrutvA tasya mAtA saramA putrazokArtA tat satram upAgacchad yatra sajanamejayaH saha bhrAtRbhir dIrghasatram upAste 8 sa tayA kruddhayA tatroktaH ayaM me putro na kiM cid aparAdhyati kimartham abhihata iti yasmAc cAyam abhihato 'napakArI tasmAd adRSTaM tvAM bhayam AgamiSyatIti 9 sajanamejaya evam ukto deva zunyA saramayA dRDhaM saMbhrAnto viSaNNaz cAsIt 10 sa tasmin satre samApte hAstinapuraM pratyetya purohitam anurUpam anvicchamAnaH paraM yatnam akarod yo me pApakRtyAM zamayed iti 11 sa kadA cin mRgayAM yAtaH pArikSito janamejayaH kasmiMz cit svaviSayoddeze Azramam apazyat 12 tatra kaz cid RSir AsAM cakre zrutazravA nAma tasyAbhimataH putra Aste somazravA nAma 13 tasya taM putram abhigamya janamejayaH pArikSitaH paurohityAya vavre 14 sa namaskRtya tam RSim uvAca bhagavann ayaM tava putro mama purohito 'stv iti 15 sa evam uktaH pratyuvAca bho janamejaya putro 'yaM mama sarpyAM jAtaH mahAtapasvI svAdhyAyasaMpanno mat tapo vIryasaMbhRto mac chukraM pItavatyAs tasyAH kukSau saMvRddhaH samartho 'yaM bhavataH sarvAH pApakRtyAH zamayitum antareNa mahAdeva kRtyAm asya tv ekam upAMzu vratam yad enaM kaz cid brAhmaNaH kaM cid artham abhiyAcet taM tasmai dadyAd ayam yady etad utsahase tato nayasvainam iti 16 tenaivam utko janamejayas taM pratyuvAca bhagavaMs tathA bhaviSyatIti 17 sa taM purohitam upAdAyopAvRtto bhrAtRRn uvAca mayAyaM vRta upAdhyAyaH yad ayaM brUyAt tat kAryam avicArayadbhir iti 18 tenaivam uktA bhrAtaras tasya tathA cakruH sa tathA bhrAtRRn saMdizya takSazilAM pratyabhipratasthe taM ca dezaM vaze sthApayAm Asa 19 etasminn antare kaz cid RSir dhaumyo nAmAyodaH 20 sa ekaM ziSyam AruNiM pAJcAlyaM preSayAm Asa gaccha kedArakhaNDaM badhAneti 21 sa upAdhyAyena saMdiSTa AruNiH pAJcAlyas tatra gatvA tat kedArakhaNDaM baddhuM nAzaknot 22 sa klizyamAno 'pazyad upAyam bhavatv evaM kariSyAmIti 23 sa tatra saMviveza kedArakhaNDe zayAne tasmiMs tad udakaM tasthau 24 tataH kadA cid upAdhyAya Ayodo dhaumyaH ziSyAn apRcchat kva AruNiH pAJcAlyo gata iti 25 te pratyUcuH bhagavataiva preSito gaccha kedArakhaNDaM badhAneti 26 sa evam uktas tAJ ziSyAn pratyuvAca tasmAt sarve tatra gacchAmo yatra sa iti 27 sa tatra gatvA tasyAhvAnAya zabdaM cakAra bho AruNe pAJcAlya kvAsi vatsaihIti 28 sa tac chrutvA AruNir upAdhyAya vAkyaM tasmAt kedArakhaNDAt sahasotthAya tam upAdhyAyam upatasthe provAca cainam ayam asmy atra kedArakhaNDe niHsaramANam udakam avAraNIyaM saMroddhuM saMviSTo bhagavac chabdaM zrutvaiva sahasA vidArya kedArakhaNDaM bhagavantam upasthitaH tad abhivAdaye bhagavantam AjJApayatu bhavAn kiM karavANIti 29 tam upAdhyAyo 'bravIt yasmAd bhavAn kedArakhaNDam avadAryotthitas tasmAd bhavAn uddAlaka eva nAmnA bhaviSyatIti 30 sa upAdhyAyenAnugRhItaH yasmAt tvayA madvaco 'nuSThitaM tasmAc chreyo 'vApsyasIti sarve ca te vedAH pratibhAsyanti sarvANi ca dharmazAstrANIti 31 sa evam ukta upAdhyAyeneSTaM dezaM jagAma 32 athAparaH ziSyas tasyaivAyodasya daumyasyopamanyur nAma 33 tam upAdhyAyaH preSayAm Asa vatsopamanyo gA rakSasveti 34 sa upAdhyAya vacanAd arakSad gAH sa cAhani gA rakSitvA divasakSaye 'bhyAgamyopAdhyAyasyAgrataH sthitvA namaz cakre 35 tam upAdhyAyaH pIvAnam apazyat uvAca cainam vatsopamanyo kena vRttiM kalpayasi pIvAn asi dRDham iti 36 sa upAdhyAyaM pratyuvAca bhaikSeNa vRttiM kalpayAmIti 37 tam upAdhyAyaH pratyuvAca mamAnivedya bhaikSaM nopayoktavyam iti 38 sa tathety uktvA punar arakSad gAH rakSitvA cAgamya tathaivopAdhyAyasyAgrataH sthitvA namaz cakre 39 tam upAdhyAyas tathApi pIvAnam eva dRSTvovAca vatsopamanyo sarvam azeSatas te bhaikSaM gRhNAmi kenedAnIM vRttiM kalpayasIti 40 sa evam ukta upAdhyAyena pratyuvAca bhagavate nivedya pUrvam aparaM carAmi tena vRttiM kalpayAmIti 41 tam upAdhyAyaH pratyuvAca naiSA nyAyyA guruvRttiH anyeSAm api vRttyuparodhaM karoSy evaM vartamAnaH lubdho 'sIti 42 sa tathety uktvA gA arakSat rakSitvA ca punar upAdhyAya gRham AgamyopAdhyAyasyAgrataH sthitvA namaz cakre 43 tam upAdhyAyas tathApi pIvAnam eva dRSTvA punar uvAca ahaM te sarvaM bhaikSaM gRhNAmi na cAnyac carasi pIvAn asi kena vRttiM kalpayasIti 44 sa upAdhyAyaM pratyuvAca bho etAsAM gavAM payasA vRttiM kalpayAmIti 45 tam upAdhyAyaH pratyuvAca naitan nyAyyaM paya upayoktuM bhavato mayAnanujJAtam iti 46 sa tatheti pratijJAya gA rakSitvA punar upAdhyAya gRhAn etya puror agrataH sthitvA namaz cakre 47 tam upAdhyAyaH pIvAnam evApazyat uvAca cainam bhaikSaM nAznAsi na cAnyac carasi payo na pibasi pIvAn asi kena vRttiM kalpayasIti 48 sa evam ukta upAdhyAyaM pratyuvAca bhoH phenaM pibAmi yam ime vatsA mAtRRNAM stanaM pibanta udgirantIti 49 tam upAdhyAyaH pratyuvAca ete tvad anukampayA guNavanto vatsAH prabhUtataraM phenam udgiranti tad evam api vatsAnAM vRttyuparodhaM karoSy evaM vartamAnaH phenam api bhavAn na pAtum arhatIti 50 sa tatheti pratijJAya nirAhAras tA gA arakSat tathA pratiSiddho bhaikSaM nAznAti na cAnyac carati payo na pibati phenaM nopayuGkte 51 sa kadA cid araNye kSudhArto 'rkapatrANy abhakSayat 52 sa tair arkapatrair bhakSitaiH kSAra kaTUSNa vipAkibhiz cakSuSy upahato 'ndho 'bhavat so 'ndho 'pi caGkramyamANaH kUpe 'patat 53 atha tasminn anAgacchaty upAdhyAyaH ziSyAn avocat mayopamanyuH sarvataH pratiSiddhaH sa niyataM kupitaH tato nAgacchati ciragataz ceti 54 sa evam uktvA gatvAraNyam upamanyor AhvAnaM cakre bho upamanyo kvAsi vatsaihIti 55 sa tadAhvAnam upAdhyAyAc chrutvA pratyuvAcoccaiH ayam asmi bho upAdhyAya kUpe patita iti 56 tam upAdhyAyaH pratyuvAca katham asi kUpe patita iti 57 sa taM pratyuvAca arkapatrANi bhakSayitvAndhI bhUto 'smi ataH kUpe patita iti 58 tam upAdhyAyaH pratyuvAca azvinau stuhi tau tvAM cakSuSmantaM kariSyato deva bhiSajAv iti 59 sa evam ukta upAdhyAyena stotuM pracakrame devAv azvinau vAgbhir RgbhiH 60 prapUrvagau pUrvajau citrabhAnU; girA vA zaMsAmi tapanAv anantau divyau suparNau virajau vimAnAv; adhikSiyantau bhuvanAni vizvA 61 hiraNmayau zakunI sAmparAyau; nAsatya dasrau sunasau vaijayantau zukraM vayantau tarasA suvemAv; abhi vyayantAv asitaM vivasvat 62 grastAM suparNasya balena vartikAm; amuJcatAm azvinau saubhagAya tAvat suvRttAv anamanta mAyayA; sattamA gA aruNA udAvahan 63 SaSTiz ca gAvas trizatAz ca dhenava; ekaM vatsaM suvate taM duhanti nAnA goSThA vihitA ekadohanAs; tAv azvinau duhato gharmam ukthyam 64 ekAM nAbhiM saptazatA arAH zritAH; pradhiSv anyA viMzatir arpitA arAH anemi cakraM parivartate 'jaraM; mAyAzvinau samanakti carSaNI 65 ekaM cakraM vartate dvAdazAraM; pradhi SaN NAbhim ekAkSam amRtasya dhAraNam yasmin devA adhi vizve viSaktAs; tAv azvinau muJcato mA viSIdatam 66 azvinAv indram amRtaM vRttabhUyau; tirodhattAm azvinau dAsapatnI bhittvA girim azvinau gAm udAcarantau; tad vRSTam ahnA prathitA valasya 67 yuvAM dizo janayatho dazAgre; samAnaM mUrdhni rathayA viyanti tAsAM yAtam RSayo 'nuprayAnti; devA manuSyAH kSitim Acaranti 68 yuvAM varNAn vikurutho vizvarUpAMs; te 'dhikSiyanti bhuvanAni vizvA te bhAnavo 'py anusRtAz caranti; devA manuSyAH kSitim Acaranti 69 tau nAsatyAv azvinAv Amahe vAM; srajaM ca yAM bibhRthaH puSkarasya tau nAsatyAv amRtAvRtAvRdhAv; Rte devAs tat prapadena sUte 70 mukhena garbhaM labhatAM yuvAnau; gatAsur etat prapadena sUte sadyo jAto mAtaram atti garbhas tAv; azvinau muJcatho jIvase gAH 71 evaM tenAbhiSTutAv azvinAv AjagmatuH Ahatuz cainam prItau svaH eSa te 'pUpaH azAnainam iti 72 sa evam utaH pratyuvAca nAnRtam Ucatur bhavantau na tv aham etam apUpam upayoktum utsahe anivedya gurava iti 73 tatas tam azvinAv UcatuH AvAbhyAM purastAd bhavata upAdhyAyenaivam evAbhiSTutAbhyAm apUpaH prItAbhyAM dattaH upayuktaz ca sa tenAnivedya gurave tvam api tathaiva kuruSva yathA kRtam upAdhyAyeneti 74 sa evam uktaH punar eva pratyuvAcaitau pratyanunaye bhavantAv azvinau notsahe 'ham anivedyopAdhyAyAyopayoktum iti 75 tam azvinAv AhatuH prItau svas tavAnayA guruvRttyA upAdhyAyasya te kArSNAyasA dantAH bhavato hiraNmayA bhaviSyanti cakSuSmAMz ca bhaviSyasi zreyaz cAvApsyasIti 76 sa evam ukto 'zvibhyAM labdhacakSur upAdhyAya sakAzam AgamyopAdhyAyam abhivAdyAcacakSe sa cAsya prItimAn abhUt 77 Aha cainam yathAzvinAv Ahatus tathA tvaM zreyo 'vApsyasIti sarve ca te vedAH pratibhAsyantIti 78 eSA tasyApi parIkSopamanyoH 79 athAparaH ziSyas tasyaivAyodasya dhaumyasya vedo nAma 80 tam upAdhyAyaH saMdideza vatsa veda ihAsyatAm bhavatA madgRhe kaM cit kAlaM zuzrUSamANena bhavitavyam zreyas te bhaviSyatIti 81 sa tathety uktvA guru kule dIrghakAlaM guruzuzrUSaNaparo 'vasat gaur iva nityaM guruSu dhUrSu niyujyamAnaH zItoSNakSut tRSNA duHkhasahaH sarvatrApratikUlaH 82 tasya mahatA kAlena guruH paritoSaM jagAma tatparitoSAc ca zreyaH sarvajJatAM cAvApa eSA tasyApi parIkSA vedasya 83 sa upAdhyAyenAnujJAtaH samAvRttas tasmAd guru kulavAsAd gRhAzramaM pratyapadyata tasyApi svagRhe vasatas trayaH ziSyA babhUvuH 84 sa ziSyAn na kiM cid uvAca karma vA kriyatAM guruzuzrUSA veti duHkhAbhijJo hi guru kulavAsasya ziSyAn pariklezena yojayituM neyeSa 85 atha kasya cit kAlasya vedaM brAhmaNaM janamejayaH pauSyaz ca kSatriyAv upetyopAdhyAyaM varayAM cakratuH 86 sa kadA cid yAjya kAryeNAbhiprasthita uttaGkaM nAma ziSyaM niyojayAm Asa bho uttaGka yat kiM cid asmad gRhe parihIyate yad icchAmy aham aparihINaM bhavatA kriyamANam iti 87 sa evaM pratisamAdizyottaGkaM vedaH pravAsaM jagAma 88 athottaGko guruzuzrUSur guru niyogam anutiSThamAnas tatra guru kule vasati sma 89 sa vasaMs tatropAdhyAya strIbhiH sahitAbhir AhUyoktaH upAdhyAyinI te RtumatI upAdhyAyaz ca proSitaH asyA yathAyam Rtur vandhyo na bhavati tathA kriyatAm etad viSIdatIti 90 sa evam uktas tAH striyaH pratyuvAca na mayA strINAM vacanAd idam akAryaM kAryam na hy aham upAdhyAyena saMdiSTaH akAryam api tvayA kAryam iti 91 tasya punar upAdhyAyaH kAlAntareNa gRhAn upajagAma tasmAt pravAsAt sa tadvRttaM tasyAzeSam upalabhya prItimAn abhUt 92 uvAca cainam vatsottaGka kiM te priyaM karavANIti dharmato hi zuzrUSito 'smi bhavatA tena prItiH paraspareNa nau saMvRddhA tad anujAne bhavantam sarvAm eva siddhiM prApsyasi gamyatAm iti 93 sa evam uktaH pratyuvAca kiM te priyaM karavANIti evaM hy AhuH 94 yaz cAdharmeNa vibrUyAd yaz cAdharmeNa pRcchati 95 tayor anyataraH praiti vidveSaM cAdhigacchati so 'ham anujJAto bhavatA icchAmISTaM te gurvartham upahartum iti 96 tenaivam ukta upAdhyAyaH pratyuvAca vatsottaGka uSyatAM tAvad iti 97 sa kadA cit tam upAdhyAyam AhottaGkaH AjJApayatu bhavAn kiM te priyam upaharAmi gurvartham iti 98 tam upAdhyAyaH pratyuvAca vatsottaGka bahuzo mAM codayasi gurvartham upahareyam iti tad gaccha enAM pravizyopAdhyAyanIM pRccha kim upaharAmIti eSA yad bravIti tad upaharasveti 99 sa evam uktopAdhyAyenopAdhyAyinIm apRcchat bhavaty upAdhyAyenAsmy anujJAto gRhaM gantum tad icchAmISTaM te gurvartham upahRtyAnRNo gantum tad AjJApayatu bhavatI kim upaharAmi gurvartham iti 100 saivam uktopAdhyAyiny uttaGkaM pratyuvAca gaccha pauSyaM rAjAnam bhikSasva tasya kSatriyayA pinaddhe kuNDale te Anayasva itaz caturthe 'hani puNyakaM bhavitA tAbhyAm AbaddhAbhyAM brAhmaNAn pariveSTum icchAmi zobhamAnA yathA tAbhyAM kuNDalAbhyAM tasminn ahani saMpAdayasva zreyo hi te syAt kSaNaM kurvata iti 101 sa evam ukta upAdhyAyinyA prAtiSThatottaGkaH sa pathi gacchann apazyad RSabham atipramANaM tam adhirUDhaM ca puruSam atipramANam eva 102 sa puruSa uttaGkam abhyabhASata uttaGkaitat purISam asya RSabhasya bhakSasveti 103 sa evam ukto naicchati 104 tam Aha puruSo bhUyaH bhakSayasvottaGka mA vicAraya upAdhyAyenApi te bhakSitaM pUrvam iti 105 sa evam ukto bADham ity uktvA tadA tad RSabhasya purISaM mUtraM ca bhakSayitvottaGkaH pratasthe yatra sa kSatriyaH pauSyaH 106 tam upetyApazyad uttaGka AsInam sa tam upetyAzIrbhir abhinandyovAca arthI bhavantam upagato 'smIti 107 sa enam abhivAdyovAca bhagavan pauSyaH khalv aham kiM karavANIti 108 tam uvAcottaGkaH gurvarthe kuNDalAbhyAm arthy Agato 'smIti ye te kSatriyayA pinaddhe kuNDale te bhavAn dAtum arhatIti 109 taM pauSyaH pratyuvAca pravizyAntaHpuraM kSatriyA yAcyatAm iti 110 sa tenaivam uktaH pravizyAntaHpuraM kSatriyAM nApazyat 111 sa pauSyaM punar uvAca na yuktaM bhavatA vayam anRtenopacaritum na hi te kSatriyAntaHpure saMnihitA nainAM pazyAmIti 112 sa evam uktaH pauSyas taM pratyuvAca saMprati bhavAn ucchiSTaH smara tAvat na hi sA kSatriyA ucchiSTenAzucinA vA zakyA draSTum pativratAtvAd eSA nAzucer darzanam upaitIti 113 athaivam ukta uttaGkaH smRtvovAca asti khalu mayocchiSTenopaspRSTaM zIghraM gacchatA ceti 114 taM pauSyaH pratyuvAca etat tad evaM hi na gacchatopaspRSTaM bhavati na sthiteneti 115 athottaGkas tathety uktvA prAGmukha upavizya suprakSAlita pANipAdavadano 'zabdAbhir hRdayaMgamAbhir adbhir upaspRzya triH pItvA dviH pramRjya khAny adbhir upaspRzyAntaHpuraM pravizya tAM kSatriyAm apazyat 116 sA ca dRSTvaivottaGkam abhyutthAyAbhivAdyovAca svAgataM te bhagavan AjJApaya kiM karavANIti 117 sa tAm uvAca ete kuNDale gurvarthaM me bhikSite dAtum arhasIti 118 sA prItA tena tasya sadbhAvena pAtram ayam anatikramaNIyaz ceti matvA te kuNDale avamucyAsmai prAyacchat 119 Aha cainam ete kuNDale takSako nAgarAjaH prArthayati apramatto netum arhasIti 120 sa evam uktas tAM kSatriyAM pratyuvAca bhavati sunirvRttA bhava na mAM zaktas takSako nAgarAjo dharSayitum iti 121 sa evam uktvA tAM kSatriyAm Amantrya pauSya sakAzam Agacchat 122 sa taM dRSTvovAca bhoH pauSya prIto 'smIti 123 taM pauSyaH pratyuvAca bhagavaMz cirasya pAtram AsAdyate bhavAMz ca guNavAn atithiH tat kariye zrAddham kSaNaH kriyatAm iti 124 tam uttaGkaH pratyuvAca kRtakSaNa evAsmi zIghram icchAmi yathopapannam annam upahRtaM bhavateti 125 sa tathety uktvA yathopapannenAnnenainaM bhojayAm Asa 126 athottaGkaH zItam annaM sakezaM dRSTvAzucy etad iti matvA pauSyam uvAca yasmAn me azucy annaM dadAsi tasmad andho bhaviSyasIti 127 taM pauSyaH pratyuvAca yasmAt tvam apy aduSTam annaM dUSayasi tasmAd anapatyo bhaviSyasIti 128 so 'tha pauSyas tasyAzuci bhAvam annasyAgamayAm Asa 129 atha tadannaM muktakezyA striyopahRtaM sakezam azuci matvottaGkaM prasAdayAm Asa bhagavann ajJAnAd etad annaM sakezam upahRtaM zItaM ca tat kSAmaye bhavantam na bhaveyam andha iti 130 tam uttaGkaH pratyuvAca na mRSA bravImi bhUtvA tvam andho nacirAd anandho bhaviSyasIti mamApi zApo na bhaved bhavatA datta iti 131 taM pauSyaH pratyuvAca nAhaM zaktaH zApaM pratyAdAtum na hi me manyur adyApy upazamaM gacchati kiM caitad bhavatA na jJAyate yathA 132 nAvanItaM hRdayaM brAhmaNasya; vAci kSuro nihitas tIkSNadhAraH viparItam etad ubhayaM kSatriyasya; vAn nAvanItI hRdayaM tIkSNadhAram 133 iti tad evaMgate na zakto 'haM tIkSNahRdayatvAt taM zApam anyathA kartum gamyatAm iti 134 tam uttaGkaH pratyuvAca bhavatAham annasyAzuci bhAvam Agamayya pratyanunItaH prAk ca te 'bhihitam yasmAd aduSTam annaM dUSayasi tasmAd anapatyo bhaviSyasIti duSTe cAnne naiSa mama zApo bhaviSyatIti 135 sAdhayAmas tAvad ity uktvA prAtiSThatottaGkas te kuNDale gRhItvA 136 so 'pazyat pathi nagnaM zramaNam AgacchantaM muhur muhur dRzyamAnam adRzyamAnaM ca athottaGkas te kuNDale bhUmau nikSipyodakArthaM pracakrame 137 etasminn antare sa zramaNas tvaramANa upasRtya te kuNDale gRhItvA prAdravat tam uttaGko 'bhisRtya jagrAha sa tad rUpaM vihAya takSaka rUpaM kRtvA sahasA dharaNyAM vivRtaM mahAbilaM viveza 138 pravizya ca nAgalokaM svabhavanam agacchat tam uttaGko 'nvAviveza tenaiva bilena pravizya ca nAgAn astuvad ebhiH zlokaiH 139 ya airAvata rAjAnaH sarpAH samitizobhanAH varSanta iva jImUtAH savidyutpavaneritAH 140 surUpAz ca virUpAz ca tathA kalmASakuNDalAH Adityavan nAkapRSThe rejur airAvatodbhavAH 141 bahUni nAgavartmAni gaGgAyAs tIra uttare icchet ko 'rkAMzu senAyAM cartum airAvataM vinA 142 zatAny azItir aSTau ca sahasrANi ca viMzatiH sarpANAM pragrahA yAnti dhRtarASTro yad ejati 143 ye cainam upasarpanti ye ca dUraM paraM gatAH aham airAvata jyeSThabhrAtRbhyo 'karavaM namaH 144 yasya vAsaH kurukSetre khANDave cAbhavat sadA taM kAdraveyam astauSaM kuNDalArthAya takSakam 145 takSakaz cAzvasenaz ca nityaM sahacarAv ubhau kurukSetre nivasatAM nadIm ikSumatIm anu 146 jaghanyajas takSakasya zrutaseneti yaH zrutaH avasadyo mahad dyumni prArthayan nAgamukhyatAm karavANi sadA cAhaM namas tasmai mahAtmane 147 evaM stuvann api nAgAn yadA te kuNDale nAlabhad athApazyat striyau tantre adhiropya paTaM vayantyau 148 tasmiMz ca tantre kRSNAH sitAz ca tantavaH cakraM cApazyat SaDbhiH kumAraiH parivartyamAnam puruSaM cApazyad darzanIyam 149 sa tAn sarvAs tuSTAvaibhir mantravAdazlokaiH 150 trINy arpitAny atra zatAni madhye; SaSTiz ca nityaM carati dhruve 'smin cakre caturviMzatiparva yoge SaD; yat kumArAH parivartayanti 151 tantraM cedaM vizvarUpaM yuvatyau; vayatas tantUn satataM vartayantyau kRSNAn sitAMz caiva vivartayantyau; bhUtAny ajasraM bhuvanAni caiva 152 vajrasya bhartA bhuvanasya goptA; vRtrasya hantA namucer nihantA kRSNe vasAno vasane mahAtmA; satyAnRte yo vivinakti loke 153 yo vAjinaM garbham apAM purANaM; vaizvAnaraM vAhanam abhyupetaH namaH sadAsmai jagad IzvarAya; lokatrayezAya puraMdarAya 154 tataH sa enaM puruSaH prAha prIto 'smi te 'ham anena stotreNa kiM te priyaM karavANIti 155 sa tam uvAca nAgA me vazam Iyur iti 156 sa enaM puruSaH punar uvAca etam azvam apAne dhamasveti 157 sa tam azvam apAne 'dhamat athAzvAd dhamyamAnAt sarvasrotobhyaH sadhUmA arciSo 'gner niSpetuH 158 tAbhir nAgaloko dhUpitaH 159 atha sasaMbhramas takSako 'gnitejo bhayaviSaNNas te kuNDale gRhItvA sahasA svabhavanAn niSkramyottaGkam uvAca ete kuNDale pratigRhNAtu bhavAn iti 160 sa te pratijagrAhottaGkaH kuNDale pratigRhyAcintayat adya tat puNyakam upAdhyAyinyAH dUraM cAham abhyAgataH kathaM nu khalu saMbhAvayeyam iti 161 tata enaM cintayAnam eva sa puruSa uvAca uttaGka enam azvam adhiroha eSa tvAM kSaNAd evopAdhyAya kulaM prApayiSyatIti 162 sa tathety uktvA tam azvam adhiruhya pratyAjagAmopAdhyAya kulam upAdhyAyinI ca snAtA kezAn Avapayanty upaviSTottaGko nAgacchatIti zApAyAsya mano dadhe 163 athottaGkaH pravizyopAdhyAyinIm abhyavAdayat te cAsyai kuNDale prAyacchat 164 sA cainaM pratyuvAca uttaGka deze kAle 'bhyAgataH svAgataM te vatsa manAg asi mayA na zaptaH zreyas tavopasthitam siddham ApnuhIti 165 athottaGka upAdhyAyam abhyavAdayat tam upAdhyAyaH pratyuvAca vatsottaGka svAgataM te kiM ciraM kRtam iti 166 tam uttaGka upAdhyAyaM pratyuvAca bhos takSakeNa nAgarAjena vighnaH kRto 'smin karmaNi tenAsmi nAgalokaM nItaH 167 tatra ca mayA dRSTe striyau tantre 'dhiropya paTaM vayantyau tasmiMz ca tantre kRSNAH sitAz ca tantavaH kiM tat 168 tatra ca mayA cakraM dRSTaM dvAdazAram SaT cainaM kumArAH parivartayanti tad api kim 169 puruSaz cApi mayA dRSTaH sa punaH kaH 170 azvaz cAtipramANa yuktaH sa cApi kaH 171 pathi gacchatA mayarSabho dRSTaH taM ca puruSo 'dhirUDhaH tenAsmi sopacAram uktaH uttaGkAsyarSabhasya purISaM bhakSaya upAdhyAyenApi te bhakSitam iti tatas tad vacanAn mayA tad RSabhasya purISam upayuktam tad icchAmi bhavatopadiSTaM kiM tad iti 172 tenaivam ukta upAdhyAyaH pratyuvAca ye te striyau dhAtA vidhAtA ca ye ca te kRSNAH sitAz ca tantavas te rAtryahanI 173 yad api tac cakraM dvAdazAraM SaT kumArAH parivartayanti te RtavaH SaT saMvatsaraz cakram yaH puruSaH sa parjanyaH yo 'zvaH so 'gniH 174 ya RSabhas tvayA pathi gacchatA dRSTaH sa airAvato nAgarAjaH yaz cainam adhirUDhaH sendraH yad api te purISaM bhakSitaM tasya RSabhasya tad amRtam 175 tena khalv asi na vyApannas tasmin nAgabhavane sa cApi mama sakhA indraH 176 tad anugrahAt kuNDale gRhItvA punar abhyAgato 'si tat saumya gamyatAm anujAne bhavantam zreyo 'vApsyasIti 177 sa upAdhyAyenAnujJAta uttaGkaH kruddhas takSakasya praticikIrSamANo hAstinapuraM pratasthe 178 sa hAstinapuraM prApya nacirAd dvijasattamaH samAgacchata rAjAnam uttaGko janamejayam 179 purA takSazilAtas taM nivRttam aparAjitam samyag vijayinaM dRSTvA samantAn mantribhir vRtam 180 tasmai jayAziSaH pUrvaM yathAnyAyaM prayujya saH uvAcainaM vacaH kAle zabdasaMpannayA girA 181 anyasmin karaNIye tvaM kArye pArthiva sattama bAlyAd ivAnyad eva tvaM kuruSe nRpasattama 182 evam uktas tu vipreNa sa rAjA pratyuvAca ha janamejayaH prasannAtmA samyak saMpUjya taM munim 183 AsAM prajAnAM paripAlanena; svaM kSatradharmaM paripAlayAmi prabrUhi vA kiM kriyatAM dvijendra; zuzrUSur asmy adya vacas tvadIyam 184 sa evam uktas tu nRpottamena; dvijottamaH puNyakRtAM variSThaH uvAca rAjAnam adInasattvaM; svam eva kAryaM nRpatez ca yat tat 185 takSakeNa narendrendra yena te hiMsitaH pitA tasmai pratikuruSva tvaM pannagAya durAtmane 186 kAryakAlaM ca manye 'haM vidhidRSTasya karmaNaH tad gacchApacitiM rAjan pitus tasya mahAtmanaH 187 tena hy anaparAdhI sa daSTo duSTAntar AtmanA paJcatvam agamad rAjA varjAhata iva drumaH 188 baladarpa samutsiktas takSakaH pannagAdhamaH akAryaM kRtavAn pApo yo 'dazat pitaraM tava 189 rAjarSir vaMzagoptAram amara pratimaM nRpam jaghAna kAzyapaM caiva nyavartayata pApakRt 190 dagdhum arhasi taM pApaM jvalite havyavAhane sarvasatre mahArAja tvayi tad dhi vidhIyate 191 evaM pituz cApacitiM gatavAMs tvaM bhaviSyasi mama priyaM ca sumahat kRtaM rAjan bhaviSyati 192 karmaNaH pRthivIpAla mama yena durAtmanA vighnaH kRto mahArAja gurvarthaM carato 'nagha 193 etac chrutvA tu nRpatis takSakasya cukopa ha uttaGka vAkyahaviSA dIpto 'gnir haviSA yathA 194 apRcchac ca tadA rAjA mantriNaH svAn suduHkhitaH uttaGkasyaiva sAMnidhye pituH svargagatiM prati 195 tadaiva hi sa rAjendro duHkhazokApluto 'bhavat yadaiva pitaraM vRttam uttaGkAd azRNot tadA | | 1 lomaharSaNa putra ugrazravAH sUtaH paurANiko naimiSAraNye zaunakasya kulapater dvAdaza vArSike satre RSIn abhyAgatAn upatasthe 2 paurANikaH purANe kRtazramaH sa tAn kRtAJjalir uvAca kiM bhavantaH zrotum icchanti kim ahaM bruvANIti 3 tam RSaya UcuH paramaM lomaharSaNe prakSyAmas tvAM vakSyasi ca naH zuzrUSatAM kathA yogam tad bhagavAMs tu tAvac chaunako 'gnizaraNam adhyAste 4 yo 'sau divyAH kathA veda devatAsurasaMkathAH manuSyoragagandharvakathA veda sa sarvazaH 5 sa cApy asmin makhe saute vidvAn kulapatir dvijaH dakSo dhRtavrato dhImAJ zAstre cAraNyake guruH 6 satyavAdI zama paras tapasvI niyatavrataH sarveSAm eva no mAnyaH sa tAvat pratipAlyatAm 7 tasminn adhyAsati gurAv AsanaM paramArcitam tato vakSyasi yat tvAM sa prakSyati dvijasattamaH 8 [sUta] evam astu gurau tasminn upaviSTe mahAtmani tena pRSTaH kathAH puNyA vakSyAmi vividhAzrayAH 9 so 'tha viprarSabhaH kAryaM kRtvA sarvaM yathAkramam devAn vAgbhiH pitRRn adbhis tarpayitvAjagAma ha 10 yatra brahmarSayaH siddhAs ta AsInA yatavratAH yajJAyatanam Azritya sUtaputra puraHsarAH 11 RtvikSv atha sadasyeSu sa vai gRhapatis tataH upaviSTeSUpaviSTaH zaunako 'thAbravId idam | | 1 [Saunaka] purANam akhilaM tAta pitA te 'dhItavAn purA kac cit tvam api tat sarvam adhISe lomaharSaNe 2 purANe hi kathA divyA AdivaMzAz ca dhImatAm kathyante tAH purAsmAbhiH zrutAH pUrvaM pitus tava 3 tatra vaMzam ahaM pUrvaM zrotum icchAmi bhArgavam kathayasva kathAm etAM kalyAH sma zravaNe tava 4 [s] yad adhItaM purA samyag dvijazreSTha mahAtmabhiH vaizampAyana viprAdyais taiz cApi kathitaM purA 5 yad adhItaM ca pitrA me samyak caiva tato mayA tat tAvac chRNu yo devaiH sendraiH sAgnimarud gaNaiH pUjitaH pravaro vaMzo bhRgUNAM bhRgunandana 6 imaM vaMzam ahaM brahman bhArgavaM te mahAmune nigadAmi kathA yuktaM purANAzraya saMyutam 7 bhRgoH sudayitaH putraz cyavano nAma bhArgavaH cyavanasyApi dAyAdaH pramatir nAma dhArmikaH pramater apy abhUt putro ghRtAcyAM rurur ity uta 8 ruror api suto jajJe zunako vedapAragaH pramadvarAyAM dharmAtmA tava pUrvapitAmahAt 9 tapasvI ca yazasvI ca zrutavAn brahmavittamaH dharmiSThaH satyavAdI ca niyato niyatendriyaH 10 [S] sUtaputra yathA tasya bhArgavasya mahAtmanaH cyavanatvaM parikhyAtaM tan mamAcakSva pRcchataH 11 [s] bhRgoH sudayitA bhAryA pulomety abhivizrutA tasyAM garbhaH samabhavad bhRgor vIryasamudbhavaH 12 tasmin garbhe saMbhRte 'tha pulomAyAM bhRgUdvaha samaye samazIlinyAM dharmapatnyAM yazasvinaH 13 abhiSekAya niSkrAnte bhRgau dharmabhRtAM vare AzramaM tasya rakSo 'tha pulomAbhyAjagAma ha 14 taM pravizyAzramaM dRSTvA bhRgor bhAryAm aninditAm hRcchayena samAviSTo vicetAH samapadyata 15 abhyAgataM tu tad rakSaH pulomA cArudarzanA nyamantrayata vanyena phalamUlAdinA tadA 16 tAM tu rakSas tato brahman hRcchayenAbhipIDitam dRSTvA hRSTam abhUt tatra jihIrSus tAm aninditAm 17 athAgnizaraNe 'pazyaj jvalitaM jAtavedasam tam apRcchat tato rakSaH pAvakaM jvalitaM tadA 18 zaMsa me kasya bhAryeyam agne pRSTa Rtena vai satyas tvam asi satyaM me vada pAvakapRcchate 19 mayA hIyaM pUrvavRtA bhAryArthe varavarNinI pazcAt tv imAM pitA prAdAd bhRgave 'nRtakAriNe 20 seyaM yadi varArohA bhRgor bhAryA rahogatA tathA satyaM samAkhyAhi jihIrSAmy AzramAd imAm 21 manyur hi hRdayaM me 'dya pradahann iva tiSThati mat purva bhAryAM yad imAM bhRguH prApa sumadhyamAm 22 tad rakSa evam Amantrya jvalitaM jAtavedasam zaGkamAno bhRgor bhAryAM punaH punar apRcchata 23 tvam agne sarvabhUtAnAm antaz carasi nityadA sAkSivat puNyapApeSu satyaM brUhi kave vacaH 24 mat pUrvabhAryApahRtA bhRguNAnRta kAriNA seyaM yadi tathA me tvaM satyam AkhyAtum arhasi 25 zrutvA tvatto bhRgor bhAryAM hariSyAmy aham AzramAt jAtavedaH pazyatas te vada satyAM giraM mama 26 tasya tad vacanaM zrutvA saptArcir duHkhito bhRzam bhIto 'nRtAc ca zApAc ca bhRgor ity abravIc chanaiH | | 1 [s] agner atha vacaH zrutvA tad rakSaH prajahAra tAm brahman varAharUpeNa manomArutaraMhasA 2 tataH sa garbho nivasan kukSau bhRgukulodvaha roSAn mAtuz cyutaH kukSez cyavanas tena so 'bhavat 3 taM dRSTvA mAtur udarAc cyutam Adityavarcasam tad rakSo bhasmasAd bhUtaM papAta parimucya tAm 4 sA tam AdAya suzroNI sasAra bhRgunandanam cyavanaM bhArgavaM brahman pulomA duHkhamUrcchitA 5 tAM dadarza svayaM brahmA sarvalokapitAmahaH rudatIM bASpapUrNAkSIM bhRgor bhAryAm aninditAm sAntvayAm Asa bhagavAn vadhUM brahmA pitAmahaH 6 azrubindUdbhavA tasyAH prAvartata mahAnadI anuvartatI sRtiM tasyA bhRgoH patnyA yazasvinaH 7 tasyA mArgaM sRtavatIM dRSTvA tu saritaM tadA nAma tasyAs tadA nadyAz cakre lokapitAmahaH vadhU sareti bhagavAMz cyavanasyAzramaM prati 8 sa evaM cyavano jajJe bhRgoH putraH pratApavAn taM dadarza pitA tatra cyavanaM tAM ca bhAminIm 9 sa pulomAM tato bhAryAM papraccha kupito bhRguH kenAsi rakSase tasmai kathiteha jihIrSave na hi tvAM veda tad rakSo mad bhAryAM cAruhAsinIm 10 tattvam AkhyAhi taM hy adya zaptum icchAmy ahaM ruSA bibheti ko na zApAn me kasya cAyaM vyatikramaH 11 [p] agninA bhagavAMs tasmai rakSase 'haM niveditA tato mAm anayad rakSaH krozantIM kurarIm iva 12 sAhaM tava sutasyAsya tejasA parimokSitA bhasmIbhUtaM ca tad rakSo mAm utsRjya papAta vai 13 [sUta] iti zrutvA pulomAyA bhRguH paramamanyumAn zazApAgnim abhikruddhaH sarvabhakSo bhaviSyasi | | 1 [sUta] zaptas tu bhRguNA vahniH kruddho vAkyam athAbravIt kim idaM sAhasaM brahman kRtavAn asi sAMpratam 2 dharme prayatamAnasya satyaM ca vadataH samam pRSTo yad abruvaM satyaM vyabhicAro 'tra ko mama 3 pRSTo hi sAkSI yaH sAkSyaM jAnamAno 'nyathA vadet sa pUrvAn AtmanaH sapta kule hanyAt tathA parAn 4 yaz ca kAryArthatattvajJo jAnamAno na bhASate so 'pi tenaiva pApena lipyate nAtra saMzayaH 5 zakto 'ham api zaptuM tvAM mAnyAs tu brAhmaNA mama jAnato 'pi ca te vyaktaM kathayiSye nibodha tat 6 yogena bahudhAtmAnaM kRtvA tiSThAmi mUrtiSu agnihotreSu satreSu kriyAsv atha makheSu ca 7 vedoktena vidhAnena mayi yad dhUyate haviH devatAH pitaraz caiva tena tRptA bhavanti vai 8 Apo devagaNAH sarve ApaH pitRgaNAs tathA darzaz ca paurNamAsaz ca devAnAM pitRbhiH saha 9 devatAH pitaras tasmAt pitaraz cApi devatAH ekIbhUtAz ca pUjyante pRthaktvena ca parvasu 10 devatAH pitaraz caiva juhvate mayi yat sadA tridazAnAM pitRRNAM ca mukham evam ahaM smRtaH 11 amAvAsyAM ca pitaraH paurNamAsyAM ca devatAH man mukhenaiva hUyante bhuJjate ca hutaM haviH sarvabhakSaH kathaM teSAM bhaviSyAmi mukhaM tv aham 12 cintayitvA tato vahniz cakre saMhAram AtmanaH dvijAnAm agnihotreSu yajJasatra kriyAsu ca 13 niroM kAravaSaTkArAH svadhA svAhA vivarjitAH vinAGginA prajAH sarvAs tata Asan suduHkhitAH 14 atharSayaH samudvignA devAn gatvAbruvan vacaH agninAzAt kriyA bhraMzAd bhrAntA lokAs trayo 'naghAH vidhadhvam atra yat kAryaM na syAt kAlAtyayo yathA 15 atharSayaz ca devAz ca brAhmaNam upagamya tu agner AvedayaJ zApaM kriyA saMhAram eva ca 16 bhRguNA vai mahAbhAga zapto 'gniH kAraNAntare kathaM deva mukho bhUtvA yajJabhAgAgra bhuk tathA hutabhuk sarvalokeSu sarvabhakSatvam eSyati 17 zrutvA tu tad vacas teSAm agnim AhUya lokakRt uvAca vacanaM zlakSNaM bhUtabhAvanam avyayam 18 lokAnAm iha sarveSAM tvaM kartA cAnta eva ca tvaM dhArayasi lokAMs trIn kriyANAM ca pravartakaH sa tathA kuru lokeza nocchidyeran kriyA yathA 19 kasmAd evaM vimUDhas tvam IzvaraH san hutAzanaH tvaM pavitraM yadA loke sarvabhUtagataz ca ha 20 na tvaM sarvazarIreNa sarvabhakSatvam eSyasi upAdAne 'rciSo yAs te sarvaM dhakSyanti tAH zikhin 21 yathA sUryAMzubhiH spRSTaM sarvaM zuci vibhAvyate tathA tvad arcir nirdagdhaM sarvaM zuci bhaviSyati 22 tad agne tvaM mahat tejaH svaprabhAvAd vinirgatam svatejasaiva taM zApaM kuru satyam RSer vibho devAnAM cAtmano bhAgaM gRhANa tvaM mukhe hutam 23 evam astv iti taM vahniH pratyuvAca pitAmaham jagAma zAsanaM kartuM devasya parameSThinaH 24 devarSayaz ca muditAs tato jagmaur yathAgatam RSayaz ca yathApUrvaM kriyAH sarvAH pracakrire 25 divi devA mumudire bhUtasaMghAz ca laukikAH agniz ca paramAM prItim avApa hatakalmaSaH 26 evam eSa purAvRtta itihAso 'gnizApajaH pulomasya vinAzaz ca cyavanasya ca saMbhavaH | | 1 [s] sa cApi cyavano brahman bhArgavo 'janayat sutam sukanyAyAM mahAtmAnaM pramatiM dIptatejasam 2 pramatis tu ruruM nAma ghRtAcyAM samajIjanat ruruH pramadvarAyAM tu zunakaM samajIjanat 3 tasya brahman ruroH sarvaM caritaM bhUri tejasaH vistareNa pravakSyAmi tac chRNu tvam azeSataH 4 RSir AsIn mahAn pUrvaM tapo vidyA samanvitaH sthUlakeza iti khyAtaH sarvabhUtahite rataH 5 etasminn eva kAle tu menakAyAM prajajJivAn gandharvarAjo viprarSe vizvAvasur iti zrutaH 6 athApsarA menakA sA taM garbhaM bhRgunandana utsasarja yathAkAlaM sthUlakezAzramaM prati 7 utsRjya caiva taM garbhaM nadyAs tIre jagAma ha kanyAm amara garbhAbhAM jvalantIm iva ca zriyA 8 tAM dadarza samutsRSTAM nadItIre mahAn RSiH sthUlakezaH sa tejasvI vijane bandhuvarjitAm 9 sa tAM dRSTvA tadA kanyAM sthUlakezo dvijottamaH jagrAhAtha munizreSThaH kRpAviSTaH pupoSa ca vavRdhe sA varArohA tasyAzramapade zubhA 10 pramadAbhyo varA sA tu sarvarUpaguNAnvitA tataH pramadvarety asyA nAma cakre mahAn RSiH 11 tAm Azramapade tasya rurur dRSTvA pramadvarAm babhUva kila dharmAtmA madanAnugatAtmavAn 12 pitaraM sakhibhiH so 'tha vAcayAm Asa bhArgavaH pramatiz cAbhyayAc chrutvA sthUlakezaM yazasvinam 13 tataH prAdAt pitA kanyAM rurave tAM pramadvarAm vivAhaM sthApayitvAgre nakSatre bhagadaivate 14 tataH kati payAhasya vivAhe samupasthite sakhIbhiH krIDatI sArdhaM sA kanyA varavarNinI 15 nApazyata prasuptaM vai bhujagaM tiryag Ayatam padA cainaM samAkrAman mumUrSuH kAlacoditA 16 sa tasyAH saMpramattAyAz coditaH kAladharmaNA viSopaliptAn dazanAn bhRzam aGge nyapAtayat 17 sA daSTA sahasA bhUmau patitA gatacetanA vyasur aprekSaNIyApi prekSaNIyatamAkRtiH 18 prasuptevAbhavac cApi bhuvi sarpaviSArditA bhUyo manoharatarA babhUva tanumadhyamA 19 dadarza tAM pitA caiva te caivAnye tapasvinaH viceSTamAnAM patitAM bhUtale padmavarcasam 20 tataH sarve dvija varAH samAjagmuH kRpAnvitAH svasty Atreyo mahAjAnuH kuzikaH zaGkhamekhalaH 21 bhAradvAjaH kauNakutsa ArSTiSeNo 'tha gautamaH pramatiH saha putreNa tathAnye vanavAsinaH 22 tAM te kanyAM vyasuM dRSTvA bhujagasya viSArditAm ruruduH kRpayAviSTA rurus tv Arto bahir yayau | | 1 [sUta] teSu tatropaviSTeSu brAhmaNeSu samantataH ruruz cukroza gahanaM vanaM gatvA suduHkhitaH 2 zokenAbhihataH so 'tha vilapan karuNaM bahu abravId vacanaM zocan priyAM cintya pramadvarAm 3 zete sA bhuvi tanv aGgI mama zokavivardhinI bAndhavAnAM ca sarveSAM kiM nu duHkham ataH param 4 yadi dattaM tapas taptaM guravo vA mayA yadi samyag ArAdhitAs tena saMjIvatu mama priyA 5 yathA janmaprabhRti vai yatAtmAhaM dhRtavrataH pramadvarA tathAdyaiva samuttiSThatu bhAminI 6 [devadUta] abhidhatse ha yad vAcA ruro duHkhena tan mRSA na tu martyasya dharmAtmann Ayur asti gatAyuSaH 7 gatAyur eSA kRpaNA gandharvApsarasoH sutA tasmAc choke manas tAta mA kRthAs tvaM kathaM cana 8 upAyaz cAtra vihitaH pUrvaM devair mahAtmabhiH taM yadIcchasi kartuM tvaM prApsyasImAM pramadvarAm 9 [r] ka upAyaH kRto devair brUhi tattvena khecara kariSye taM tathA zrutvA trAtum arhati mAM bhavAn 10 [d] AyuSo 'rdhaM prayacchasva kanyAyai bhRgunandana evam utthAsyati ruro tava bhAryA pramadvarA 11 [r] AyuSo 'rdhaM prayacchAmi kanyAyai khecarottama zRGgArarUpAbharaNA uttiSThatu mama priyA 12 [s] tato gandharvarAjaz ca devadUtaz ca sattamau dharmarAjam upetyedaM vacanaM pratyabhASatAm 13 dharmarAjAyuSo 'rdhena ruror bhAryA pramadvarA samuttiSThatu kalyANI mRtaiva yadi manyase 14 [dh] pramadvarA ruror bhAryA devadUta yadIcchasi uttiSThatv AyuSo 'rdhena ruror eva samanvitA 15 [s] evam ukte tataH kanyA sodatiSThat pramadvarA ruros tasyAyuSo 'rdhena supteva varavarNinI 16 etad dRSTaM bhaviSye hi ruror uttamatejasaH AyuSo 'tipravRddhasya bhAryArthe 'rdhaM hrasatv iti 17 tata iSTe 'hani tayoH pitarau cakratur mudA vivAhaM tau ca remAte parasparahitaiSiNau 18 sa labdhvA durlabhAM bhAryAM padmakiJjalka saprabhAm vrataM cakre vinAzAya jihmagAnAM dhRtavrataH 19 sa dRSTvA jihmagAn sarvAMs tIvrakopasamanvitaH abhihanti yathAsannaM gRhya praharaNaM sadA 20 sa kadA cid vanaM vipro rurur abhyAgaman mahat zayAnaM tatra cApazyaD DuNDubhaM vayasAnvitam 21 tata udyamya daNDaM sa kAladaNDopamaM tadA abhyaghnad ruSito vipras tam uvAcAtha DuNDubhaH 22 nAparAdhyAmi te kiM cid aham adya tapodhana saMrambhAt tat kimarthaM mAm abhihaMsi ruSAnvitaH | | 1 [r] mama prANasamA bhAryA daSTAsId bhujagena ha tatra me samayo ghora Atmanoraga vai kRtaH 2 hanyAM sadaiva bhujagaM yaM yaM pazyeyam ity uta tato 'haM tvAM jighAMsAmi jIvitena vimokSyase 3 [du] anye te bhujagA vipra ye dazantIha mAnavAn DuNDubhAn ahi gandhena na tvaM hiMsitum arhasi 4 ekAn arthAn pRthag arthAn ekaduHkhAn pRthak sukhAn DuNDubhAn dharmavid bhUtvA na tvaM hiMsitum arhasi 5 [sUta] iti zrutvA vacas tasya bhujagasya rurus tadA nAvadId bhayasaMvigna RSiM matvAtha DuNDubham 6 uvAca cainaM bhagavAn ruruH saMzamayann iva kAmayA bhujaga brUhi ko 'sImAM vikriyAM gataH 7 [du] ahaM purA ruro nAmnA RSir AsaM sahasrapAt so 'haM zApena viprasya bhujagatvam upAgataH 8 [ru] kimarthaM zaptavAn kruddho dvijas tvAM bhujagottama kiyantaM caiva kAlaM te vapur etad bhaviSyati | | 1 [du] sakhA babhUva me pUrvaM khagamo nAma vai dvijaH bhRzaM saMzitavAk tAta tapobalasamanvitaH 2 sa mayA krIDatA bAlye kRtvA tArNam athoragam agnihotre prasaktaH san bhISitaH pramumoha vai 3 labdhvA ca sa punaH saMjJAM mAm uvAca tapodhanaH nirdahann iva kopena satyavAk saMzitavrataH 4 yathA vIryas tvayA sarpaH kRto 'yaM mad vibhISayA tathA vIryo bhujaMgas tvaM mama kopAd bhaviSyasi 5 tasyAhaM tapaso vIryaM jAnamAnas tapodhana bhRzam udvignahRdayas tam avocaM vanaukasam 6 prayataH saMbhramAc caiva prAJjaliH praNataH sthitaH sakheti hasatedaM te narmArthaM vai kRtaM mayA 7 kSantum arhasi me brahmaJ zApo 'yaM vinivartyatAm so 'tha mAm abravId dRSTvA bhRzam udvignacetasam 8 muhur uSNaM viniHzvasya susaMbhrAntas tapodhanaH nAnRtaM vai mayA proktaM bhavitedaM kathaM cana 9 yat tu vakSyAmi te vAkyaM zRNu tan me dhRtavrata zrutvA ca hRdi te vAkyam idam astu tapodhana 10 utpatsyati rurur nAma pramater AtmajaH zuciH taM dRSTvA zApamokSas te bhavitA nacirAd iva 11 sa tvaM rurur iti khyAtaH pramater AtmajaH zuciH svarUpaM pratilabhyAham adya vakSyAmi te hitam 12 ahiMsA paramo dharmaH sarvaprANabhRtAM smRtaH tasmAt prANabhRtaH sarvAn na hiMsyAd brAhmaNaH kva cit 13 brAhmaNaH saumya eveha jAyateti parA zrutiH vedavedAGgavit tAta sarvabhUtAbhaya pradaH 14 ahiMsA satyavacanaM kSamA ceti vinizcitam brAhmaNasya paro dharmo vedAnAM dharaNAd api 15 kSatriyasya tu yo dharmaH sa neheSyati vai tava daNDadhAraNam ugratvaM prajAnAM paripAlanam 16 tad idaM kSatriyasyAsIt karma vai zRNu me ruro janamejayasya dharmAtman sarpANAM hiMsanaM purA 17 paritrANaM ca bhItAnAM sarpANAM brAhmaNAd api tapo vIryabalopetAd vedavedAGgapAragAt AstIkAd dvijamukhyAd vai sarpasattre dvijottama | | 1 [ru] kathaM hiMsitavAn sarpAn kSatriyo janamejayaH sarpA vA hiMsitAs tAta kimarthaM dvijasattama 2 kimarthaM mokSitAz caiva pannagAs tena zaMsa me AstIkena tad AcakSva zrotum icchAmy azeSataH 3 [rsi] zroSyasi tvaM ruro sarvam AstIka caritaM mahat brAhmaNAnAM kathayatAm ity uktvAntaradhIyata 4 [s] ruruz cApi vanaM sarvaM paryadhAvat samantataH tam RSiM draSTum anvicchan saMzrAnto nyapatad bhuvi 5 labdhasaMjJo ruruz cAyAt tac cAcakhyau pitus tadA pitA cAsya tad AkhyAnaM pRSTaH sarvaM nyavedayat | | 1 kimarthaM rAjazArdUla sa rAjA janamejayaH sarpasatreNa sarpANAM gato 'ntaM tad vadasva me 2 AstIkaz ca dvijazreSThaH kimarthaM japatAM varaH mokSayAm Asa bhujagAn dIptAt tasmAd dhutAzanAt 3 kasya putraH sa rAjAsIt sarpasatraM ya Aharat sa ca dvijAtipravaraH kasya putro vadasva me 4 [s] mahad AkhyAnam AstIkaM yatraitat procyate dvija sarvam etad azeSeNa zRNu me vadatAM vara 5 [S] zrotum icchAmy azeSeNa kathAm etAM manoramAm AstIkasya purANasya brAhmaNasya yazasvinaH 6 [s] itihAsam imaM vRddhAH purANaM paricakSate kRSNadvaipAyana proktaM naimiSAraNyavAsinaH 7 pUrvaM pracoditaH sUtaH pitA me lomaharSaNaH ziSyo vyAsasya medhAvI brAhmaNair idam uktavAn 8 tasmAd aham upazrutya pravakSyAmi yathAtatham idam AstIkam AkhyAnaM tubhyaM zaunaka pRcchate 9 AstIkasya pitA hy AsIt prajApatisamaH prabhuH brahma cArI yatAhAras tapasy ugre rataH sadA 10 jaratkArur iti khyAta UrdhvaretA mahAn RSiH yAyAvarANAM dharmajJaH pravaraH saMzitavrataH 11 aTamAnaH kadA cit sa svAn dadarza pitAmahAn lambamAnAn mahAgarte pAdair Urdhvair adhomukhAn 12 tAn abravIt sa dRSTvaiva jaratkAruH pitAmahAn ke bhavanto 'valambante garte 'smin vA adhomukhAH 13 vIraNastambake lagnAH sarvataH paribhakSite mUSakena nigUDhena garte 'smin nityavAsinA 14 [pitarah] yAyAvarA nAma vayam RSayaH saMzitavratAH saMtAnaprakSayAd brahmann adho gacchAma medinIm 15 asmAkaM saMtatis tv eko jaratkArur iti zrutaH mandabhAgyo 'lpabhAgyAnAM tapa eva samAsthitaH 16 na saputrAJ janayituM dArAn mUDhaz cikIrSati tena lambAmahe garte saMtAnaprakSayAd iha 17 anAthAs tena nAthena yathA duSkRtinas tathA kas tvaM bandhur ivAsmAkam anuzocasi sattama 18 jJAtum icchAmahe brahman ko bhavAn iha dhiSThitaH kimarthaM caiva naH zocyAn anukampitum arhasi 19 [j] mama pUrve bhavanto vai pitaraH sapitAmahAH brUta kiM karavANy adya jaratkArur ahaM svayam 20 [p] yatasva yatnavAMs tAta saMtAnAya kulasya naH Atmano 'rthe 'smadarthe ca dharma ity eva cAbhibho 21 na hi dharmaphalais tAta na tapobhiH susaMcitaiH tAM gatiM prApnuvantIha putriNo yAM vrajanti ha 22 tad dAragrahaNe yatnaM saMtatyAM ca manaH kuru putrakAsman niyogAt tvam etan naH paramaM hitam 23 [j] na dArAn vai kariSyAmi sadA me bhAvitaM manaH bhavatAM tu hitArthAya kariSye dArasaMgraham 24 samayena ca kartAham anena vidhipUrvakam tathA yady upalapsyAmi kariSye nAnyathA tv aham 25 sanAmnI yA bhavitrI me ditsitA caiva bandhubhiH bhaikSavat tAm ahaM kanyAm upayaMsye vidhAnataH 26 daridrAya hi me bhAryAM ko dAsyati vizeSataH pratigrahISye bhikSAM tu yadi kaz cit pradAsyati 27 evaM dArakriyA hetoH prayatiSye pitAmahAH anena vidhinA zazvan na kariSye 'ham anyathA 28 tatra cotpatsyate jantur bhavatAM tAraNAya vai zAzvataM sthAnam AsAdya modantAM pitaro mama 29 [s] tato nivezAya tadA sa vipraH saMzitavrataH mahIM cacAra dArArthI na ca dArAn avindata 30 sa kadA cid vanaM gatvA vipraH pitRvacaH smaran cukroza kanyA bhikSArthI tisro vAcaH zanair iva 31 taM vAsukiH pratyagRhNAd udyamya bhaginIM tadA na sa tAM pratijagrAha na sanAmnIti cintayan 32 sanAmnIm udyatAM bhAryAM gRhNIyAm iti tasya hi mano niviSTam abhavaj jaratkAror mahAtmanaH 33 tam uvAca mahAprAjJo jaratkArur mahAtapAH kiMnAmnI bhaginIyaM te brUhi satyaM bhujaMgama 34 [vA] jaratkAro jaratkAruH svaseyam anujA mama tvadarthaM rakSitA pUrvaM pratIcchemAM dvijottama 35 [s] mAtrA hi bhujagAH zaptAH pUrvaM brahma vidAM vara janamejayasya vo yajJe dhakSyaty anilasArathiH 36 tasya zApasya zAnty arthaM pradadau pannagottamaH svasAram RSaye tasmai suvratAya tapasvine 37 sa ca tAM pratijagrAha vidhidRSTena karmaNA AstIko nAma putraz ca tasyAM jajJe mahAtmanaH 38 tapasvI ca mahAtmA ca vedavedAGgapAragaH samaH sarvasya lokasya pitRmAtRbhayApahaH 39 atha kAlasya mahataH pANDaveyo narAdhipaH AjahAra mahAyajJaM sarpasatram iti zrutiH 40 tasmin pravRtte satre tu sarpANAm antakAya vai mocayAm Asa taM zApam AstIkaH sumahAyazAH 41 nAgAMz ca mAtulAMz caiva tathA cAnyAn sa bAndhavAn pitRRMz ca tArayAm Asa saMtatyA tapasA tathA vrataiz ca vividhair brahma svAdhyAyaiz cAnRNo 'bhavat 42 devAMz ca tarpayAm Asa yajJair vividhadakSiNaiH RSIMz ca brahmacaryeNa saMtatyA ca pitAmahAn 43 apahRtya guruM bhAraM pitRRNAM saMzitavrataH jaratkArur gataH svargaM sahitaH svaiH pitAmahaiH 44 AstIkaM ca sutaM prApya dharmaM cAnuttamaM muniH jaratkAruH sumahatA kAlena svargam IyivAn 45 etad AkhyAnam AstIkaM yathAvat kIrtitaM mayA prabrUhi bhRguzArdUla kiM bhUyaH kathyatAm iti | | 1 [Saunaka] saute kathaya tAm etAM vistareNa kathAM punaH AstIkasya kaveH sAdhoH zuzrUSA paramA hi naH 2 madhuraM kathyate saumya zlakSNAkSara padaM tvayA prIyAmahe bhRzaM tAta pitevedaM prabhASase 3 asmac chuzrUSaNe nityaM pitA hi niratas tava AcaSTaitad yathAkhyAnaM pitA te tvaM tathA vada 4 [s] Ayusyam idam AkhyAnam AstIkaM kathayAmi te yathA zrutaM kathayataH sakAzAd vai pitur mayA 5 purA devayuge brahman prajApatisute zubhe AstAM bhaginyau rUpeNa samupete 'dbhute 'naghe 6 te bhArye kazyapasyAstAM kadrUz ca vinatA ca ha prAdAt tAbhyAM varaM prItaH prajApatisamaH patiH kazyapo dharmapatnIbhyAM mudA paramayA yutaH 7 varAtisarvaM zrutvaiva kazyapAd uttamaM ca te harSAd apratimAM prItiM prApatuH sma varastriyau 8 vavre kadrUH sutAn nAgAn sahasraM tulyatejasaH dvau putrau vinatA vavre kadrU putrAdhikau bale ojasA tejasA caiva vikrameNAdhikau sutau 9 tasyai bhartA varaM prAdAd adhyarthaM putram Ipsitam evam astv iti taM cAha kazyapaM vinatA tadA 10 kRtakRtyA tu vinatA labdhvA vIryAdhikau sutau kadrUz ca labdhvA putrANAM sahasraM tulyatejasAm 11 dhAryau prayatnato garbhAv ity uktvA sa mahAtapAH te bhArye varasaMhRSTe kazyapo vanam Avizat 12 kAlena mahatA kadrUr aNDAnAM dazatIr daza janayAm Asa viprendra dve aNDe vinatA tadA 13 tayor aNDAni nidadhuH prahRSTAH paricArikAH sopasvedeSu bhANDeSu paJcavarSazatAni ca 14 tataH paJcazate kAle kadrU putrA niviHsRtAH aNDAbhyAM vinatAyAs tu mithunaM na vyadRzyata 15 tataH putrArthiNI devI vrIDitA sA tapasvinI aNDaM bibheda vinatA tatra putram adRkSata 16 pUrvArdha kAyasaMpannam itareNAprakAzatA saputro roSasaMpannaH zazApainAm iti zrutiH 17 yo 'ham evaM kRto mAtas tvayA lobhaparItayA zarIreNAsamagro 'dya tasmAd dAsI bhaviSyasi 18 paJcavarSazatAny asyA yayA vispardhase saha eSa ca tvAM suto mAtar dAsyatvAn mokSayiSyati 19 yady enam api mAtas tvaM mAm ivANDa vibhedanAt na kariSyasy adehaM vA vyaGgaM vApi tapasvinam 20 pratipAlayitavyas te janma kAlo 'sya dhIrayA viziSTa balam IpsantyA paJcavarSazatAt paraH 21 evaM zaptvA tataH putro vinatAm antarikSagaH aruNo dRSyate brahman prabhAtasamaye sadA 22 garuDo 'pi yathAkAlaM jajJe pannagasUdanaH sa jAtamAtro vinatAM parityajya kham Avizat 23 AdAsyann Atmano bhojyam annaM vihitam asya yat vidhAtrA bhRguzArdUla kSudhitasya bubhukSataH | | 1 [s] etasminn eva kAle tu bhaginyau te tapodhana apazyatAM samAyAntam uccaiHzravasam antikAt 2 yaM taM devagaNAH sarve hRSTarUpA apUjayan mathyamAne 'mRte jAtam azvaratnam anuttamam 3 mahaughabalam azvAnAm uttamaM javatAM varam zrImantam ajaraM divyaM sarvalakSaNalakSitam 4 [S] kathaM tad amRtaM devair mathitaM kva ca zaMsa me yatra jajJe mahAvIryaH so 'zvarAjo mahAdyutiH 5 [s] jvalantam acalaM meruM tejorAzim anuttamam AkSipantaM prabhAM bhAnoH svazRGgaiH kAJcanojjvalaiH 6 kAJcanAbharaNaM citraM devagandharvasevitam aprameyam anAdhRSyam adharmabahulair janaiH 7 vyAlair AcaritaM ghorair divyauSadhividIpitam nAkam AvRtya tiSThantam ucchrayeNa mahAgirim 8 agamyaM manasApy anyair nadI vRkSasamanvitam nAnA patagasaMghaiz ca nAditaM sumanoharaiH 9 tasya pRSTham upAruhya bahuratnAcitaM zubham ananta kalpam udviddhaM surAH sarve mahaujasaH 10 te mantrayitum ArabdhAs tatrAsInA divaukasaH amRtArthe samAgamya tapo niyamasaMsthitAH 11 tatra nArAyaNo devo brAhmaNam idam abravIt cintayatsu sureSv evaM mantrayatsu ca sarvazaH 12 devair asurasaMghaiz ca mathyatAM kalazodadhiH bhaviSyaty amRtaM tatra mathyamAne mahodadhau 13 sarvauSadhIH samAvApya sarvaratnAni caiva hi manthadhvam udadhiM devA vetsyadhvam amRtaM tataH | | 1 [s] tato 'bhrazikharAkArair girizRGgair alaMkRtam mandaraM parvata varaM latA jAlasamAvRtam 2 nAnAvihagasaMghuSTaM nAnA daMSTri samAkulam kiMnarair apsarobhiz ca devair api ca sevitam 3 ekAdaza sahasrANi yojanAnAM samucchritam adho bhUmeH sahasreSu tAvatsv eva pratiSThitam 4 tam uddhartuM na zaktA vai sarve devagaNAs tadA viSNum AsInam abhyetya brahmANaM cedam abruvan 5 bhavantAv atra kurutAM buddhiM naiHzreyasIM parAm mandaroddharaNe yatnaH kriyatAM ca hitAya naH 6 tatheti cAbravId viSNur brahmaNA saha bhArgava tato 'nantaH samutthAya brahmaNA paricoditaH nArAyaNena cApy uktas tasmin karmaNi vIryavAn 7 atha parvatarAjAnaM tam ananto mahAbalaH ujjahAra balAd brahman savanaM savanaukasam 8 tatas tena surAH sArdhaM samudram upatasthire tam Ucur amRtArthAya nirmathiSyAmahe jalam 9 apAM patir athovAca mamApy aMzo bhavet tataH soDhAsmi vipulaM mardaM mandarabhramaNAd iti 10 Ucuz ca kUrmarAjAnam akUpAraM surAsurAH girer adhiSThAnam asya bhavAn bhavitum arhati 11 kUrmeNa tu tathety uktvA pRSTham asya samarpitam tasya zailasya cAgraM vai yantreNendro 'bhyapIDayat 12 manthAnaM mandaraM kRtvA tathA netraM ca vAsukim devA mathitum ArabdhAH samudraM nidhim ambhasAm amRtArthinas tato brahman sahitA daityadAnavAH 13 ekam antam upAzliSTA nAgarAjJo mahAsurAH vibudhAH sahitAH sarve yataH pucchaM tataH sthitAH 14 ananto bhagavAn devo yato nArAyaNas tataH zira udyamya nAgasya punaH punar avAkSipat 15 vAsuker atha nAgasya sahasAkSipyataH suraiH sadhUmAH sArciSo vAtA niSpetur asakRn mukhAt 16 te dhUmasaMghAH saMbhUtA meghasaMghAH savidyutaH abhyavarSan suragaNAJ zramasaMtApa karzitAn 17 tasmAc ca girikUTAgrAt pracyutAH puSpavRSTayaH surAsuragaNAn mAlyaiH sarvataH samavAkiran 18 babhUvAtra mahAghoSo mahAmegharavopamaH udadher mathyamAnasya mandareNa surAsuraiH 19 tatra nAnA jalacarA viniSpiSTA mahAdriNA vilayaM samupAjagmuH zatazo lavaNAmbhasi 20 vAruNAni ca bhUtAni vividhAni mahIdharaH pAtAlatalavAsIni vilayaM samupAnayat 21 tasmiMz ca bhrAmyamANe 'drau saMghRSyantaH parasparam nyapatan patagopetAH parvatAgrAn mahAdrumAH 22 teSAM saMgharSajaz cAgnir arcirbhiH prajvalan muhuH vidyudbhir iva nIlAbhram AvRNon mandaraM girim 23 dadAha kuJjarAMz caiva siMhAMz caiva viniHsRtAn vigatAsUni sarvANi sattvAni vividhAni ca 24 tam agnim amara zreSThaH pradahantaM tatas tataH vAriNA meghajenendraH zamayAm Asa sarvataH 25 tato nAnAvidhAs tatra susruvuH sAgarAmbhasi mahAdrumANAM niryAsA bahavaz cauSadhI rasAH 26 teSAm amRtavIryANAM rasAnAM payasaiva ca amaratvaM surA jagmuH kAJcanasya ca niHsravAt 27 atha tasya samudrasya taj jAtam udakaM payaH rasottamair vimizraM ca tataH kSIrAd abhUd ghRtam 28 tato brahmANam AsInaM devA varadam abruvan zrAntAH sma subhRzaM brahman nodbhavaty amRtaM ca tat 29 Rte nArAyaNaM devaM daityA nAgottamAs tathA cirArabdham idaM cApi sAgarasyApi manthanam 30 tato nArAyaNaM devaM brahmA vacanam abravIt vidhatsvaiSAM balaM viSNo bhavAn atra parAyaNam 31 [visNu] balaM dadAmi sarveSAM karmaitad ye samAsthitAH kSobhyatAM kalazaH sarvair mandaraH parivartyatAm 32 [sUta] nArAyaNa vacaH zrutvA balinas te mahodadheH tat payaH sahitA bhUyaz cakrire bhRzam Akulam 33 tataH zatasahasrAMzuH samAna iva sAgarAt prasannabhAH samutpannaH somaH zItAMzur ujjvalaH 34 zrIr anantaram utpannA ghRtAt pANDuravAsinI surA devI samutpannA turagaH pANDuras tathA 35 kaustubhaz ca maNir divya utpanno 'mRtasaMbhavaH marIcivikacaH zrImAn nArAyaNa urogataH 36 zrIH surA caiva somaz ca turagaz ca manojavaH yato devAs tato jagmur Adityapatham AzritAH 37 dhanvantaris tato devo vapuSmAn udatiSThata zvetaM kamaNDaluM bibhrad amRtaM yatra tiSThati 38 etad atyadbhutaM dRSTvA dAnavAnAM samutthitaH amRtArthe mahAn nAdo mamedam iti jalpatAm 39 tato nArAyaNo mAyAm Asthito mohinIM prabhuH strI rUpam adbhutaM kRtvA dAnavAn abhisaMzritaH 40 tatas tad amRtaM tasyai dadus te mUDhacetasaH striyai dAnava daiteyAH sarve tadgatamAnasAH | | 1 [s] athAvaraNa mukhyAni nAnApraharaNAni ca pragRhyAbhyadravan devAn sahitA daityadAnavAH 2 tatas tad amRtaM devo viSNur AdAya vIryavAn jahAra dAnavendrebhyo nareNa sahitaH prabhuH 3 tato devagaNAH sarve papus tad amRtaM tadA viSNoH sakAzAt saMprApya saMbhrame tumule sati 4 tataH pibatsu tat kAlaM deveSv amRtam Ipsitam rAhur vibudharUpeNa dAnavaH prApibat tadA 5 tasya kaNTham anuprApte dAnavasyAmRte tadA AkhyAtaM candrasUryAbhyAM surANAM hitakAmyayA 6 tato bhagavatA tasya ziraz chinnam alaMkRtam cakrAyudhena cakreNa pibato 'mRtam ojasA 7 tac chailazRGgapratimaM dAnavasya ziromahat cakreNotkRttam apatac cAlayad vasudhAtalam 8 tato vairavinirbandhaH kRto rAhumukhena vai zAzvataz candrasUryAbhyAM grasaty adyApi caiva tau 9 vihAya bhagavAMz cApi strI rUpam atulaM hariH nAnApraharaNair bhImair dAnavAn samakampayat 10 tataH pravRttaH saMgrAmaH samIpe lavaNAmbhasaH surANAm asurANAM ca sarvaghorataro mahAn 11 prAsAH suvipulAs tIkSNA nyapatanta sahasrazaH tomarAz ca sutIkSNAgrAH zastrANi vividhAni ca 12 tato 'surAz cakrabhinnA vamanto rudhiraM bahu asi zaktigadA rugNA nipetur dharaNItale 13 chinnAni paTTizaiz cApi zirAMsi yudhi dAruNe taptakAJcanajAlAni nipetur anizaM tadA 14 rudhireNAvaliptAGgA nihatAz ca mahAsurAH adrINAm iva kUTAni dhAturaktAni zerate 15 hAhAkAraH samabhavat tatra tatra sahasrazaH anyonyaM chindatAM zastrair Aditye lohitAyati 16 parighaiz cAyasaiH pItaiH saMnikarSe ca muSTibhiH nighnatAM samare 'nyonyaM zabdo divam ivAspRzat 17 chindhi bhindhi pradhAvadhvaM pAtayAbhisareti ca vyazrUyanta mahAghorAH zabdAs tatra samantataH 18 evaM sutumule yuddhe vartamAne bhayAvahe naranArAyaNau devau samAjagmatur Ahavam 19 tatra divyaM dhanur dRSTvA narasya bhagavAn api cintayAm Asa vai cakraM viSNur dAnava sUdanam 20 tato 'mbarAc cintita mAtram AgataM; mahAprabhaM cakram amitratApanam vibhAvasos tulyam akuNThamaNDalaM; sudarzanaM bhImam ajayyam uttamam 21 tad AgataM jvalitahutAzanaprabhaM; bhayaMkaraM karikarabAhur acyutaH mumoca vai capalam udagravegavan; mahAprabhaM paranagarAvadAraNam 22 tad antakajvalanasamAnavarcasaM; punaH punar nyapatata vegavat tadA vidArayad ditidanujAn sahasrazaH; kareritaM puruSavareNa saMyuge 23 dahat kva cij jvalana ivAvalelihat; prasahya tAn asuragaNAn nyakRntata praveritaM viyati muhuH kSitau tadA; papau raNe rudhiram atho pizAcavat 24 athAsurA giribhir adInacetaso; muhur muhuH suragaNam ardayaMs tadA mahAbalA vigalitameghavarcasaH; sahasrazo gaganam abhiprapadya ha 25 athAmbarAd bhayajananAH prapedire; sapAdapA bahuvidha megharUpiNaH mahAdrayaH pravigalitAgra sAnavaH; parasparaM drutam abhihatya sasvanAH 26 tato mahI pravicalitA sakAnanA; mahAdripAtAbhihatA samantataH parasparaM bhRzam abhigarjatAM muhU; raNAjire bhRzam abhisaMpravartite 27 naras tato varakanakAgra bhUSaNair; maheSubhir gaganapathaM samAvRNot vidArayan girizikharANi patribhir; mahAbhaye 'sura gaNavigrahe tadA 28 tato mahIM lavaNajalaM ca sAgaraM; mahAsurAH pravivizur arditAH suraiH viyad gataM jvalitahutAzanaprabhaM; sudarzanaM parikupitaM nizAmya ca 29 tataH surair vijayam avApya mandaraH; svam eva dezaM gamitaH supUjitaH vinAdya khaM divam api caiva sarvazas; tato gatAH saliladharA yathAgatam 30 tato 'mRtaM sunihitam eva cakrire; surAH parAM mudam abhigamya puSkalAm dadau ca taM nidhim amRtasya rakSituM; kirITine balabhid athAmaraiH saha | | 1 [sU] etat te sarvam AkhyAtam amRtaM mathitaM yathA yatra so 'zvaH samutpannaH zrImAn atulavikramaH 2 yaM nizAmya tadA kadrUr vinatAm idam abravIt uccaiHzravA nu kiM varNo bhadre jAnIhi mAciram 3 [vi] zveta evAzvarAjo 'yaM kiM vA tvaM manyase zubhe brUhi varNaM tvam apy asya tato 'tra vipaNAvahe 4 [ka] kRSNa vAlam ahaM manye hayam enaM zucismite ehi sArdhaM mayA dIvya dAsI bhAvAya bhAmini 5 [sU] evaM te samayaM kRtvA dAsI bhAvAya vai mithaH jagmatuH svagRhAn eva zvo drakSyAva iti sma ha 6 tataH putrasahasraM tu kadrUr jihmaM cikIrSatI AjJApayAm Asa tadA vAlA bhUtvAJjana prabhAH 7 AvizadhvaM hayaM kSipraM dAsI na syAm ahaM yathA tad vAkyaM nAnvapadyanta tAJ zazApa bhujaMgamAn 8 sarpasatre vartamAne pAvako vaH pradhakSyati janamejayasya rAjarSeH pANDaveyasya dhImataH 9 zApam enaM tu zuzrAva svayam eva pitAmahaH atikrUraM samuddiSTaM kadrvA daivAd atIva hi 10 sArdhaM devagaNaiH sarvair vAcaM tAm anvamodata bahutvaM prekSya sarpANAM prajAnAM hitakAmyayA 11 tigmavIryaviSA hy ete danda zUkA mahAbalAH teSAM tIkSNaviSatvAd dhi prajAnAM ca hitAya vai prAdAd viSahaNIM vidyAM kAzyapAya mahAtmane | | 1 [sU] tato rajanyAM vyuSTAyAM prabhAta udite ravau kadrUz ca vinatA caiva bhaginyau te tapodhana 2 amarSite susaMrabdhe dAsye kRtapaNe tadA jagmatus turagaM draSTum ucchaiH zravasam antikAt 3 dadRzAte tadA tatra samudraM nidhim ambhasAm timiMgilajhaSAkIrNaM makarair AvRtaM tathA 4 sattvaiz ca bahusAhasrair nAnArUpaiH samAvRtam ugrair nityam anAdhRSyaM kUrmagrAhasamAkulam 5 AkaraM sarvaratnAnAm AlayaM varuNasya ca nAgAnAm AlayaM ramyam uttamaM saritAM patim 6 pAtAlajvalanAvAsam asurANAM ca bandhanam bhayaMkaraM ca sattvAnAM payasAM nidhim arNavam 7 zubhaM divyam amartyAnAm amRtasyAkaraM param aprameyam acintyaM ca supuNya jalam adbhutam 8 ghoraM jalacarArAva raudraM bhairavanisvanam gambhIrAvarta kalilaM sarvabhUtabhayaMkaram 9 velAdolAnila calaM kSobhodvega samutthitam vIcIhastaiH pracalitair nRtyantam iva sarvazaH 10 candra vRddhikSayavazAd udvRttormi durAsadam pAJcajanyasya jananaM ratnAkaram anuttamam 11 gAM vindatA bhagavatA govindenAmitaujasA varAharUpiNA cAntar vikSobhita jalAvilam 12 brahmarSiNA ca tapatA varSANAM zatam atriNA anAsAdita gAdhaM ca pAtAlatalam avyayam 13 adhyAtmayoganidrAM ca padmanAbhasya sevataH yugAdi kAlazayanaM viSNor amitatejasaH 14 vaDavAmukhadIptAgnes toyahavyapradaM zubham agAdha pAraM vistIrNam aprameyaM saritpatim 15 mahAnadIbhir bahvIbhiH spardhayeva sahasrazaH abhisAryamANam anizaM dadRzAte mahArNavam 16 gambhIraM timimakarogra saMkulaM taM; garjantaM jalacara rAva raudranAdaiH vistIrNaM dadRzatur ambaraprakAzaM; te 'gAdhaM nidhim urum ambhasAm anantam 17 ity evaM jhaSamakarormi saMkulaM taM; gambhIraM vikasitam ambaraprakAzam pAtAlajvalanazikhA vidIpitaM taM; pazyantyau drutam abhipetatus tadAnIm | | 1 [sU] taM samudram atikramya kadrUr vinatayA saha nyapatat turagAbhyAze nacirAd iva zIghragA 2 nizAmya ca bahUn vAlAn kRSNAn pucchaM samAzritAn vinatAM viSaNNavadanAM kadrUr dAsye nyayojayat 3 tataH sA vinatA tasmin paNitena parAjitA abhavad duHkhasaMtaptA dAsI bhAvaM samAsthitA 4 etasminn antare caiva garuDaH kAla Agate vinA mAtrA mahAtejA vidAryANDam ajAyata 5 agnirAzir ivodbhAsan samiddho 'ti bhayaMkaraH pravRddhaH sahasA pakSI mahAkAyo nabhogataH 6 taM dRSTvA zaraNaM jagmuH prajAH sarvA vibhAvasum praNipatyAbruvaMz cainam AsInaM vizvarUpiNam 7 agne mA tvaM pravardhiSThAH kac cin no na didhakSasi asau hi rAziH sumahAn samiddhas tava sarpati 8 [A] naitad evaM yathA yUyaM manyadhvam asurArdanAH garuDo balavAn eSa mama tulyaH svatejasA 9 [sU] evam uktAs tago gatvA garuDaM vAgbhir astuvan adUrAd abhyupetyainaM devAH sarSigaNAs tadA 10 tvam RSis tvaM mahAbhAgas tvaM devaH patagezvaraH tvaM prabhus tapana prakhyas tvaM nas trANam anuttamam 11 balormimAn sAdhur adInasattvaH; samRddhimAn duSprasahas tvam eva tapaH zrutaM sarvam ahIna kIrte; anAgataM copagataM ca sarvam 12 tvam uttamaH sarvam idaM carAcaraM; gabhastibhir bhAnur ivAvabhAsase samAkSipan bhAnumataH prabhAM muhus; tvam antakaH sarvam idaM dhruvAdhruvam 13 divAkaraH parikupito yathA dahet; prajAs tathA dahasi hutAzanaprabha bhayaMkaraH pralaya ivAgnir utthito; vinAzayan yugaparivartanAnta kRt 14 svagezvaraM zaraNam upasthitA vayaM; mahaujasaM vitimiram abhragocaram mahAbalaM garuDam upetya khecaraM; parAvaraM varadam ajayya vikramam 15 evaM stutaH suparNas tu devaiH sarSigaNais tadA tejasaH pratisaMhAram AtmanaH sa cakAra ha | | 1 [sU] tataH kAmagamaH pakSI mahAvIryo mahAbalaH mAtur antikam Agacchat paraM tIraM mahodadheH 2 yatra sA vinatA tasmin paNitena parAjitA atIva duHkhasaMtaptA dAsI bhAvam upAgatA 3 tataH kadA cid vinatAM pravaNAM putra saMnidhau kAla AhUya vacanaM kadrUr idam abhASata 4 nAgAnAm AlayaM bhadre suramyaM ramaNIyakam samudrakukSAv ekAnte tatra mAM vinate vaha 5 tataH suparNamAtA tAm avahat sarpamAtaram pannagAn garuDaz cApi mAtur vacanacoditaH 6 sa sUryasyAbhito yAti vainateyo vihaMgamaH sUryarazmi parItAz ca mUrcchitAH pannagAbhavan tadavasthAn sutAn dRSTvA kadrUH zakram athAstuvat 7 namas te devadeveza namas te balasUdana namucighna namas te 'stu sahasrAkSa zacIpate 8 sarpANAM sUryataptAnAM vAriNA tvaM plavo bhava tvam eva paramaM trANam asmAkam amarottama 9 Izo hy asi payaH sraSTuM tvam analpaM puraMdara tvam eva meghas tvaM vAyus tvam agnir vaidyuto 'mbare 10 tvam abhraghanavikSeptA tvAm evAhur punar ghanam tvaM vajram atulaM ghoraM ghoSavAMs tvaM balAhakaH 11 sraSTA tvam eva lokAnAM saMhartA cAparAjitaH tvaM jyotiH sarvabhUtAnAM tvam Adityo vibhAvasuH 12 tvaM mahad bhUtam AzcaryaM tvaM rAjA tvaM surottamaH tvaM viSNus tvaM sahasrAkSas tvaM devas tvaM parAyaNam 13 tvaM sarvam amRtaM deva tvaM somaH paramArcitaH tvaM muhUrtas tithiz ca tvaM lavas tvaM vai punaH kSaNa 14 zuklas tvaM bahulaz caiva kalA kASThA truTis tathA saMvatsararSavo mAsA rajanyaz ca dinAni ca 15 tvam uttamA sagiri vanA vasuMdharA; sabhAskaraM vitimiram ambaraM tathA mahodadhiH satimi timiMgilas tathA; mahormimAn bahu makaro jhaSAlayaH 16 mahad yazas tvam iti sadAbhipUjyase; manISibhir muditamanA maharSibhiH abhiSTutaH pibasi ca somam adhvare; vaSaT kRtAny api ca havIMSi bhUtaye 17 tvaM vipraiH satatam ihejyase phalArthaM; vedAGgeSv atulabalaugha gIyase ca tvad dhetor yajana parAyaNA dvijendrA; vedAGgAny abhigamayanti sarvavedaiH | | 1 [sU] evaM stutas tadA kadrvA bhagavAn harivAhanaH nIlajImUtasaMghAtair vyoma sarvaM samAvRNot 2 te meghA mumucus toyaM prabhUtaM vidyud ujjvalAH parasparam ivAtyarthaM garjantaH satataM divi 3 saMghAtitam ivAkAzaM jaladaiH sumahAdbhutaiH sRjadbhir atulaM toyam ajasraM sumahAravaiH 4 saMpranRttam ivAkAzaM dhArormibhir anekazaH meghastanita nirghoSam ambaraM samapadyata 5 nAgAnAm uttamo harzas tadA varSati vAsave ApUryata mahI cApi salilena samantataH | | 1 [sU] suparNenohyamAnAs te jagmus taM dezam Azu vai sAgarAmbuparikSiptaM pakSisaMgha ninAditam 2 vicitraphalapuSpAbhir vanarAjibhir AvRtam bhavanair AvRtaM ramyais tathA padmAkarair api 3 prasannasalilaiz cApi hradaiz citrair vibhUSitam divyagandhavahaiH puNyair mArutair upavIjitam 4 upajighradbhir AkAzaM vRkSair malayajair api zobhitaM puSpavarSANi muJcadbhir mArutoddhutaiH 5 kiradbhir iva tatrasthAn nAgAn puSpAmbuvRSTibhiH manaH saMharSaNaM puNyaM gandharvApsarasAM priyam nAnApakSirutaM ramyaM kadrU putra praharSaNam 6 tat te vanaM samAsAdya vijahruH pannagA mudA abruvaMz ca mahAvIryaM suparNaM patagottamam 7 vahAsmAn aparaM dvIpaM suramyaM vipulodakam tvaM hi dezAn bahUn ramyAn patan pazyasi khecara 8 sa vicintyAbravIt pakSI mAtaraM vinatAM tadA kiM kAraNaM mayA mAtaH kartavyaM sarpabhASitam 9 [vi] dAsI bhUtAsmy anAryAyA bhaginyAH patagottama paNaM vitatham AsthAya sarpair upadhinA kRtam 10 [sU] tasmiMs tu kathite mAtrA kAraNe gagane caraH uvAca vacanaM sarpAMs tena duHkhena duHkhitaH 11 kim AhRtya viditvA vA kiM vA kRtveha pauruSam dAsyAd vo vipramucyeyaM satyaM zaMsata lelihAH 12 zrutvA tam abruvan sarpA AharAmRtam ojasA tato dAsyAd vipramokSo bhavitA tava khecara | | 1 [sU] ity ukto garuDaH sarpair tato mAtaram abravIt gacchAmy amRtam AhartuM bhakSyam icchAmi veditum 2 [vi] samudrakukSAv ekAnte niSAdAlayam uttamam sahasrANAm anekAnAM tAn bhuktvAmRtam Anaya 3 na tu te brAhmaNaM hantuM kAryA buddhiH kadA cana avadhyasarvabhUtAnAM brAhmaNo hy analopamaH 4 agnir arko viSaM zastraM vipro bhavati kopitaH bhUtAnAm agrabhug vipro varNazreSThaH pitA guruH 5 [ga] yathAham abhijAnIyAM brAhmaNaM lakSaNaiH zubhaiH tan me kAraNato mAtaH pRcchato vaktum arhasi 6 [vi] yas te kaNTham anuprApto nigIrNaM baDizaM yathA dahed aGgAravat putra taM vidyAd bAhmaNarSabham 7 [sU] provAca cainaM vinatA putrahArdAd idaM vacaH jAnanty apy atulaM vIryam AzIrvAdasamanvitam 8 pakSau te mArutaH pAtu candraH pRSThaM tu putraka ziras tu pAtu te vahnir bhAskaraH sarvam eva tu 9 ahaM ca te sadA putra zAnti svasti parAyaNA ariSTaM vraja panthAnaM vatsa kAryArthasiddhaye 10 tataH sa mAtur vacanaM nizamya; vitatya pakSau nabha utpapAta tato niSAdAn balavAn upAgamad; bubhukSitaH kAla ivAntako mahAn 11 sa tAn niSAdAn upasaMharaMs tadA; rajaH samuddhUya nabhaHspRzaM mahat samudrakukSau ca vizoSayan payaH; samIpagAn bhUmidharAn vicAlayan 12 tataH sacakre mahad AnanaM tadA; niSAdamArgaM pratirudhya pakSirAT tato niSAdAs tvaritAH pravavrajur; yato mukhaM tasya bhujaMgabhojitaH 13 tad AnanaM vivRtam atipramANavat; samabhyayur gaganam ivArditAH khagAH sahasrazaH pavanarajo 'bhramohitA; mahAnila pracalita pAdape vane 14 tataH khago vadanam amitratApanaH; samAharat paricapalo mahAbalaH niSUdayan bahuvidha matsyabhakSiNo; bubhukSito gaganacarezvaras tadA | | 1 [sU] tasya kaNTham anuprApto brAhmaNaH saha bhAryayA dahan dIpta ivAGgAras tam uvAcAntarikSagaH 2 dvijottama vinirgaccha tUrNam AsyAd apAvRtAn na hi me brAhmaNo vadhyaH pApeSv api rataH sadA 3 bruvANam evaM garuDaM brAhmaNaH samabhASata niSAdI mama bhAryeyaM nirgacchatu mayA saha 4 [g] etAm api niSAdIM tvaM parigRhyAzu niSpata tUrNaM saMbhAvayAtmAnam ajIrNaM mama tejasA 5 [s] tataH sa vipro niSkrAnto niSAdI sahitas tadA vardhayitvA ca garuDam iSTaM dezaM jagAma ha 6 sahabhArye viniSkrAnte tasmin vipre sa pakSirAT vitatya pakSAv AkAzam utpapAta manojavaH 7 tato 'pazyat sa pitaraM pRSThaz cAkhyAtavAn pituH ahaM hi sarpaiH prahitaH somam Ahartum udyataH mAtur dAsya vimokSArtham AhariSye tam adya vai 8 mAtrA cAsmi samAdiSTo niSAdAn bhakSayeti vai na ca me tRptir abhavad bhakSayitvA sahasrazaH 9 tasmAd bhoktavyam aparaM bhagavan pradizasva me yad bhuktvAmRtam AhartuM samarthaH syAm ahaM prabho 10 [kaSyapa] AsId vibhAvasur nAma maharSiH kopano bhRzam bhrAtA tasyAnujaz cAsIt supratIko mahAtapAH 11 sa necchati dhanaM bhrAtrA sahaikasthaM mahAmuniH vibhAgaM kIrtayaty eva supratIko 'tha nityazaH 12 athAbravIc ca taM bhrAtA supratIkaM vibhAvasuH vibhAgaM bahavo mohAt kartum icchanti nityadA tato vibhaktA anyonyaM nAdriyante 'rthamohitAH 13 tataH svArthaparAn mUDhAn pRthag bhUtAn svakair dhanaiH viditvA bhedayanty etAn amitrA mitrarUpiNaH 14 viditvA cApare bhinnAn antareSu patanty atha bhinnAnAm atulo nAzaH kSipram eva pravartate 15 tasmAc caiva vibhAgArthaM na prazaMsanti paNDitAH guru zAstre nibaddhAnAm anyonyam abhizaGkinAm 16 niyantuM na hi zakyas tvaM bhedano dhanam icchasi yasmAt tasmAt supratIka hastitvaM samavApsyasi 17 zaptas tv evaM supratIko vibhAvasum athAbravIt tvam apy antarjalacaraH kacchapaH saMbhaviSyasi 18 evam anyonyazApAt tau supratIka vibhAvasU gajakacchapatAM prAptAv arthArthaM mUDhacetasau 19 roSadoSAnuSaGgeNa tiryagyonigatAv api parasparadveSaratau pramANa baladarpitau 20 sarasy asmin mahAkAyau pUrvavairAnusAriNau tayor ekataraH zrImAn samupaiti mahAgajaH 21 tasya bRMhita zabdena kUrmo 'py antarjale zayaH utthito 'sau mahAkAyaH kRtsnaM saMkSobhayan saraH 22 taM dRSTvAveSTita karaH pataty eSa gajo jalam dantahastAgra lAGgUlapAdavegena vIryavAn 23 taM vikSobhayamANaM tu saro bahu jhaSAkulam kUrmo 'py abhyudyata zirA yuddhAyAbhyeti vIryavAn 24 SaD ucchrito yojanAni gajas tad dviguNAyataH kUrmas triyojanotsedho dazayojanamaNDalaH 25 tAv etau yuddhasaMmattau parasparajayaiSiNau upayujyAzu karmedaM sAdhayepsitam AtmanaH 26 [sU] sa tac chrutvA pitur vAkyaM bhImavego 'ntarikSagaH nakhena jagam ekena kUrmam ekena cAkSipat 27 samutpapAta cAkAzaM tata uccair vihaMgamaH so 'lamba tIrtham AsAdya deva vRkSAn upAgamat 28 te bhItAH samakampanta tasya pakSAnilAhatAH na no bhaJjyAd iti tadA divyAH kanakazAkhinaH 29 pracalAGgAn sa tAn dRSTvA manorathaphalAGkurAn anyAn atularUpAGgAn upacakrAma khecaraH 30 kAJcanai rAjataiz caiva phalair vaiDUrya zAkhinaH sAgarAmbuparikSiptAn bhrAjamAnAn mahAdrumAn 31 tam uvAca khaga zreSThaM tatra rohiNa pAdapaH atipravRddhaH sumahAn ApatantaM manojavam 32 yaiSA mama mahAzAkhA zatayojanam AyatA etAm AsthAya zAkhAM tvaM khAdemau gajakacchapau 33 tato drumaM patagasahasrasevitaM; mahIdhara pratimavapuH prakampayan khagottamo drutam abhipatya vegavAn; babhaJja tAm avirala patrasaMvRtAm | | 1 [s] spRSTamAtrA tu padbhyAM sa garuDena balIyasA abhajyata taroH zAkhA bhagnAM cainAm adhArayat 2 tAM bhagnAM sa mahAzAkhAM smayan samavalokayan athAtra lambato 'pazyad vAlakhilyAn adhomukhAn 3 sa tadvinAzasaMtrAsAd anupatya khagAdhipaH zAkhAm Asyena jagrAha teSAm evAnvavekSayA zanaiH paryapatat pakSI parvatAn pravizAtayan 4 evaM so 'bhyapatad dezAn bahUn sagaja kacchapaH dayArthaM vAlakhilyAnAM na ca sthAnam avindata 5 sa gatvA parvatazreSThaM gandhamAdanam avyayam dadarza kazyapaM tatra pitaraM tapasi sthitam 6 dadarza taM pitA cApi divyarUpaM vihaMgamam tejo vIryabalopetaM manomArutaraMhasam 7 zailazRGgapratIkAzaM brahmadaNDam ivodyatam acintyam anabhijJeyaM sarvabhUtabhayaMkaram 8 mAyAvIryadharaM sAkSAd agnim iddham ivodyatam apradhRSyam ajeyaM ca devadAnavarAkSasaiH 9 bhettAraM girizRGgANAM nadI jalavizoSaNam lokasaMloDanaM ghoraM kRtAntasamadarzanam 10 tam Agatam abhiprekSya bhagavAn kazyapas tadA viditvA cAsya saMkalpam idaM vacanam abravIt 11 putra mA sAhasaM kArSIr mA sadyo lapsyase vyathAm mA tvA daheyuH saMkruddhA vAlakhilyA marIcipAH 12 prasAdayAm Asa sa tAn kazyapaH putrakAraNAt vAlakhilyAMs tapaHsiddhAn idam uddizya kAraNam 13 prajAhitArtham Arambho garuDasya tapodhanAH cikIrSati mahat karma tadanujJAtum arhatha 14 evam uktA bhagavatA munayas te samabhyayuH muktvA zAkhAM giriM puNyaM himavantaM tapo 'rthinaH 15 tatas teSv apayAteSu pitaraM vinatAtmajaH zAkhA vyAkSiptavadanaH paryapRcchata kazyapam 16 bhagavan kva vimuJcAmi taruzAkhAm imAm aham varjitaM brAhmaNair dezam AkhyAtu bhagavAn mama 17 tato niSpuruSaM zailaM himasaMruddha kandaram agamyaM manasApy anyais tasyAcakhyau sa kazyapaH 18 taM parvata mahAkukSim Avizya manasA khagAH javenAbhyapatat tArkSyaH sazAkhA gajakacchapaH 19 na tAM vadhraH pariNahec chatacarmA mahAn aNuH zAkhino mahatIM zAkhAM yAM pragRhya yayau khagaH 20 tataH sa zatasAhasraM yojanAntaram AgataH kAlena nAtimahatA garuDaH patatAM varaH 21 sa taM gatvA kSaNenaiva parvataM vacanAt pituH amuJcan mahatIM zAkhAM sasvanAM tatra khecaraH 22 pakSAnilahataz cAsya prAkampata sa zailarAT mumoca puSpavarSaM ca samAgalita pAdapaH 23 zRGgANi ca vyazIryanta gires tasya samantataH maNikAJcanacitrANi zobhayanti mahAgirim 24 zAkhino bahavaz cApi zAkhayAbhihatAs tayA kAJcanaiH kusumair bhAnti vidyutvanta ivAmbudAH 25 te hemavikacA bhUyo yuktAH parvatadhAtubhiH vyarAjaJ zAkhinas tatra sUryAMzupratiraJjitAH 26 tatas tasya gireH zRGgam AsthAya sa khagottamaH bhakSayAm Asa garuDas tAv ubhau gajakacchapau 27 tataH parvatakUTAgrAd utpapAta manojavaH prAvartantAtha devAnAm utpAtA bhayavedinaH 28 indrasya varjaM dayitaM prajajvAla vyathAnvitam sadhUmA cApatat sArcir divolkA nabhasaz cyutA 29 tathA vasUnAM rudrANAm AdityAnAM ca sarvazaH sAdhyAnAM marutAM caiva ye cAnye devatA gaNAH svaM svaM praharaNaM teSAM parasparam upAdravat 30 abhUtapUrvaM saMgrAme tadA devAsure 'pi ca vavur vAtAH sanirghAtAH petur ulkAH samantataH 31 nirabhram api cAkAzaM prajagarja mahAsvanam devAnAm api yo devaH so 'py avarSad asRk tadA 32 mamlur mAlyAni devAnAM zemus tejAMsi caiva hi utpAtameghA raudrAz ca vavarSuH zoNitaM bahu rajAMsi mukuTAny eSAm utthitAni vyadharSayan 33 tatas trAsasamudvignaH saha devaiH zatakratuH utpAtAn dAruNAn pazyann ity uvAca bRhaspatim 34 kimarthaM bhagavan ghorA mahotpAtAH samutthitAH na ca zatruM prapazyAmi yudhi yo naH pradharSayet 35 [bRh] tavAparAdhAd devendra pramAdAc ca zatakrato tapasA vAlakhilyAnAM bhUtam utpannam adbhutam 36 kazyapasya muneH putro vinatAyAz ca khecaraH hartuM somam anuprApto balavAn kAmarUpavAn 37 samartho balinAM zreSTho hartuM somaM vihaMgamaH sarvaM saMbhAvayAmy asminn asAdhyam api sAdhayet 38 [s] zrutvaitad vacanaM zakraH provAcAmRta rakSiNaH mahAvIryabalaH pakSI hartuM somam ihodyataH 39 yuSmAn saMbodhayAmy eSa yathA sa na hared balAt atulaM hi balaM tasya bRhaspatir uvAca me 40 tac chrutvA vibudhA vAkyaM vismitA yatnam AsthitAH parivAryAmRtaM tasthur vajrI cendraH zatakratuH 41 dhArayanto mahArhANi kavacAni manasvinaH kAJcanAni vicitrANi vaiDUrya vikRtAni ca 42 vividhAni ca zastrANi ghorarUpANy anekazaH zitatIkSNAgra dhArANi samudyamya sahasrazaH 43 savisphuliGgajvAlAni sadhUmAni ca sarvazaH cakrANi parighAMz caiva trizUlAni parazvadhAn 44 zaktIz ca vividhAs tIkSNAH karavAlAMz ca nirmalAn svadeharUpANy AdAya gadAz cograpradarzanAH 45 taiH zastrair bhAnumadbhis te divyAbharaNabhUSitAH bhAnumantaH suragaNAs tasthur vigatakalmaSAH 46 anupama balavIryatejaso; dhRtamanasaH parirakSaNe 'mRtasya asurapuravidAraNAH surA; jvalanasamiddha vapuH prakAzinaH 47 iti samaravaraM surAsthitaM; parighasahasrazataiH samAkulam vigalitam iva cAmbarAntare; tapana marIcivibhAsitaM babhau | | 1 [S] ko 'parAdho mahendrasya kaH pramAdaz ca sUtaja tapasA vAlakhilyAnAM saMbhUto garuDaH katham 2 kazyapasya dvijAtez ca kathaM vai pakSirAT sutaH adhRSyaH sarvabhUtAnAm avadhyaz cAbhavat katham 3 kathaM ca kAmacArI sa kAmavIryaz ca khecaraH etad icchAmy ahaM zrotuM purANe yadi paThyate 4 [s] viSayo 'yaM purANasya yan mAM tvaM paripRcchasi zRNu me vadataH sarvam etat saMkSepato dvija 5 yajataH putra kAmasya kazyapasya prajApateH sAhAyyam RSayo devA gandharvAz ca daduH kila 6 tatredhmAnayane zakro niyuktaH kazyapena ha munayo vAlakhilyAz ca ye cAnye devatA gaNAH 7 zakras tu vIryasadRzam idhma bhAraM giriprabham samudyamyAnayAm Asa nAtikRcchrAd iva prabhuH 8 athApazyad RSIn hrasvAn aGguSThodara parvaNaH palAzavRntikAm ekAM sahitAn vahataH pathi 9 pralInAn sveSv ivAGgeSu nirAhArAMs tapodhanAn klizyamAnAn mandabalAn goSpade saMplutodake 10 tAMz ca sarvAn smayAviSTo vIryonmattaH puraMdaraH avahasyAtyagAc chIghraM laGghayitvAvamanya ca 11 te 'tha roSasamAviSTAH subhRzaM jAtamanyavaH Arebhire mahat karma tadA zakra bhayaMkaram 12 juhuvus te sutapaso vidhivaj jAtavedasam mantrair uccAvacair viprA yena kAmena tac chRNu 13 kAmavIryaH kAmagamo devarAjabhayapradaH indro 'nyaH sarvadevAnAM bhaved iti yatavratAH 14 indrAc chataguNaH zaurye vIrye caiva manojavaH tapaso naH phalenAdya dAruNaH saMbhavatv iti 15 tad buddhvA bhRzasaMtapto devarAjaH zatakratuH jagAma zaraNaM tatra kazyapaM saMzitavratam 16 tac chrutvA devarAjasya kazyapo 'tha prajApatiH vAlakhilyAn upAgamya karmasiddhim apRcchata 17 evam astv iti taM cApi pratyUcuH satyavAdinaH tAn kazyapa uvAcedaM sAntvapUrvaM prajApatiH 18 ayam indras tribhuvane niyogAd brahmaNaH kRtaH indrArthaM ca bhavanto 'pi yatnavantas tapodhanAH 19 na mithyA brahmaNo vAkyaM kartum arhatha sattamAH bhavatAM ca na mithyAyaM saMkalpo me cikIrSitaH 20 bhavatv eSa patatrINAm indro 'tibalasattvavAn prasAdaH kriyatAM caiva devarAjasya yAcataH 21 evam uktAH kazyapena vAlakhilyAs tapodhanAH pratyUcur abhisaMpUjya munizreSThaM prajApatim 22 indrArtho 'yaM samArambhaH sarveSAM naH prajApate apatyArthaM samArambho bhavataz cAyam IpsitaH 23 tad idaM saphalaM karma tvayA vai pratigRhyatAm tathA caiva vidhatsvAtra yathA zreyo 'nupazyasi 24 etasminn eva kAle tu devI dAkSAyaNI zubhA vinatA nAma kalyANI putra kAmA yazasvinI 25 tapas taptvA vrataparA snAtA puMsavane zuciH upacakrAma bhartAraM tAm uvAcAtha kazyapaH 26 ArambhaH saphalo devi bhavitAyaM tavepsitaH janayiSyasi putrau dvau vIrau tribhuvanezvarau 27 tapasA vAlakhilyAnAM mama saMkalpajau tathA bhaviSyato mahAbhAgau putrau te lokapUjitau 28 uvAca cainAM bhagavAn mArIcaH punar eva ha dhAryatAm apramAdena garbho 'yaM sumahodayaH 29 ekaH sarvapatatrINAm indratvaM kArayiSyati lokasaMbhAvito vIraH kAmavIryo vihaMgamaH 30 zatakratum athovAca prIyamANaH prajApatiH tvatsahAyau khagAv etau bhrAtarau te bhaviSyataH 31 naitAbhyAM bhavitA doSaH sakAzAt te puraMdara vyetu te zakra saMtApas tvam evendro bhaviSyasi 32 na cApy evaM tvayA bhUyaH kSeptayA brahmavAdinaH na cAvamAnyA darpAt te vAg viSA bhRzakopanAH 33 evam ukto jagAmendro nirvizaGkas triviSTapam vinatA cApi siddhArthA babhUva muditA tadA 34 janayAm Asa putrau dvAv aruNaM garuDaM tathA aruNas tayos tu vikala Adityasya puraHsaraH 35 patatrINAM tu garuDa indratvenAbhyaSicyata tasyaitat karma sumahac chrUyatAM bhRgunandana | | 1 [s] tatas tamin dvijazreSTha samudIrNe tathAvidhe garutmAn pakSirAT tUrNaM saMprApto vibudhAn prati 2 taM dRSTvAtibalaM caiva prAkampanta samantataH parasparaM ca pratyaghnan sarvapraharaNAny api 3 tatra cAsId ameyAtmA vidyud agnisamaprabhaH bhauvanaH sumahAvIryaH somasya parirakSitA 4 sa tena patagendreNa pakSatuNDa nakhaiH kSataH muhUrtam atulaM yuddhaM kRtvA vinihato yudhi 5 rajaz coddhUya sumahat pakSavAtena khecaraH kRtvA lokAn nirAlokAMs tena devAn avAkirat 6 tenAvakIrNA rajasA devA moham upAgaman na cainaM dadRzuz channA rajasAmRta rakSiNaH 7 evaM saMloDayAm Asa garuDas tridivAlayam pakSatuNDa prahAraiz ca devAn sa vidadAra ha 8 tato devaH sahasrAkSas tUrNaM vAyum acodayat vikSipemAM rajo vRSTiM tavaitat karma mAruta 9 atha vAyur apovAha tad rajas tarasA balI tato vitimire jAte devAH zakunim Ardayan 10 nanAda coccair balavAn mahAmegharavaH khagaH vadhyamAnaH suragaNaiH sarvabhUtAni bhISayan utpapAta mahAvIryaH pakSirAT paravIrahA 11 tam utpatyAntarikSasthaM devAnAm upari sthitam varmiNo vibudhAH sarve nAnAzastrair avAkiran 12 paTTizaiH parighaiH zUlair gadAbhiz ca savAsavAH kSurAntair jvalitaiz cApi cakrair AdityarUpibhiH 13 nAnAzastravisargaiz ca vadhyamAnaH samantataH kurvan sutumulaM yuddhaM pakSirAN na vyakampata 14 vinardann iva cAkAze vainateyaH pratApavAn pakSAbhyAm urasA caiva samantAd vyAkSipat surAn 15 te vikSiptAs tato devAH prajagmur garuDArditAH nakhatuNDa kSatAz caiva susruvuH zoNitaM bahu 16 sAdhyAH prAcIM sagandharvA vasavo dakSiNAM dizam prajagmuH sahitA rudraiH patagendra pradharSitAH 17 dizaM pratIcIm AdityA nAsatyA uttarAM dizam muhur muhuH prekSamANA yudhyamAnA mahaujasam 18 azvakrandena vIreNa reNukena ca pakSiNA krathanena ca zUreNa tapanena ca khecaraH 19 ulUkaz vasanAbhyAM ca nimeSeNa ca pakSiNA prarujena ca saMyuddhaM cakAra pralihena ca 20 tAn pakSanakhatuNDAgrair abhinad vinatAsutaH yugAntakAle saMkruddhaH pinAkIva mahAbalaH 21 mahAvIryA mahotsAhAs tena te bahudhA kSatAH rejur abhraghanaprakhyA rudhiraughapravarSiNaH 22 tAn kRtvA patagazreSThaH sarvAn utkrAnta jIvitAn atikrAnto 'mRtasyArthe sarvato 'gnim apazyata 23 AvRNvAnaM mahAjvAlam arcirbhiH sarvato 'mbaram dahantam iva tIkSNAMzuM ghoraM vAyusamIritam 24 tato navatyA navatIr mukhAnAM; kRtvA tarasvI garuDo mahAtmA nadIH samApIya mukhais tatas taiH; suzIghram Agamya punar javena 25 jvalantam agniM tam amitratApanaH; samAstarat patraratho nadIbhiH tataH pracakre vapur anyad alpaM; praveSTu kAmo 'gnim abhiprazAmya | | 1 [s] jAmbUnadamayo bhUtvA marIcivikacojjvalaH praviveza balAt pakSI vArivega ivArNavam 2 sacakraM kSura paryantam apazyad amRtAntike paribhramantam anizaM tIkSNadhAram ayasmayam 3 jvalanArkaprabhaM ghoraM chedanaM somahAriNAm ghorarUpaM tad atyarthaM yantraM devaiH sunirmitam 4 tasyAntaraM sa dRSTvaiva paryavartata khecaraH arAntareNAbhyapatat saMkSipyAGgaM kSaNena ha 5 adhaz cakrasya caivAtra dIptAnalasamadyutI vidyujjihvau mahAghorau dIptAsyau dIptalocanau 6 cakSur viSau mahAvIryau nityakruddhau tarasvinau rakSArtham evAmRtasya dadarza bhujagottamau 7 sadA saMrabdha nayanau sadA cAnimiSekSaNau tayor eko 'pi yaM pazyet sa tUrNaM bhasmasAd bhavet 8 tayoz cakSUMSi rajasA suparNas tUrNam AvRNot adRSTarUpas tau cApi sarvataH paryakAlayat 9 tayor aGge samAkramya vainateyo 'ntarikSagaH Achinat tarasA madhye somam abhyadravat tataH 10 samutpATyAmRtaM tat tu vainateyas tato balI utpapAta javenaiva yantram unmathya vIryavAn 11 apItvaivAmRtaM pakSI parigRhyAzu vIryavAn agacchad aparizrAnta AvAryArka prabhAM khagaH 12 viSNunA tu tadAkAze vainateyaH sameyivAn tasya nArAyaNas tuSTas tenAlaulyena karmaNA 13 tam uvAcAvyayo devo varado 'smIti khecaram sa vavre tava tiSTheyam uparIty antarikSagaH 14 uvAca cainaM bhUyo 'pi nArAyaNam idaM vacaH ajaraz cAmaraz ca syAm amRtena vinApy aham 15 pratigRhya varau tau ca garuDo viSNum abravIt bhavate 'pi varaM dadmi vRNItAM bhagavAn api 16 taM vavre vAhanaM kRSNo garutmantaM mahAbalam dhvajaM ca cakre bhagavAn upari sthAsyasIti tam 17 anupatya khagaM tv indro vajreNAGge 'bhyatADayat vihaMgamaM surAmitraM harantam amRtaM balAt 18 tam uvAcendram Akrande garuDaH patatAM varaH prahasaJ zlakSNayA vAcA tathA vajrasamAhataH 19 RSer mAnaM kariSyAmi vajraM yasyAsthi saMbhavam vajrasya ca kariSyAmi tava caiva zatakrato 20 eSa patraM tyajAmy ekaM yasyAntaM nopalapsyase na hi vajranipAtena rujA me 'sti kadA cana 21 tatra taM sarvabhUtAni vismitAny abruvaMs tadA surUpaM patram AlakSya suparNo 'yaM bhavatv iti 22 dRSTvA tad adbhutaM cApi sahasrAkSaH puraMdaraH khago mahad idaM bhUtam iti matvAbhyabhASata 23 balaM vijJAtum icchAmi yat te param anuttamam sakhyaM cAnantam icchAmi tvayA saha khagottama | | 1 [g] sakhyaM me 'stu tvayA deva yathecchasi puraMdara balaM tu mama jAnIhi mahac cAsahyam eva ca 2 kAmaM naitat prazaMsanti santaH svabalasaMstavam guNasaMkIrtanaM cApi svayam eva zatakrato 3 sakheti kRtvA tu sakhe pRSTo vakSyAmy ahaM tvayA na hy Atmastava saMyuktaM vaktavyam animittataH 4 saparvatavanAm urvIM sasAgaravanAm imAm pakSanADyaikayA zakra tvAM caivAtrAvalambinam 5 sarvAn saMpiNDitAn vApi lokAn sasthANu jaGgamAn vaheyam aparizrAnto viddhIdaM me mahad balam 6 [sUta] ity uktavacanaM vIraM kirITI zrImatAM varaH Aha zaunaka devendraH sarvabhUtahitaH prabhuH 7 pratigRhyatAm idAnIM me sakhyam Anantyam uttamam na kAryaM tava somena mama somaH pradIyatAm asmAMs te hi prabAdheyur yebhyo dadyAd bhavAn imam 8 [g] kiM cit kAraNam uddizya somo 'yaM nIyate mayA na dAsyAmi samAdAtuM somaM kasmai cid apy aham 9 yatremaM tu sahasrAkSa nikSipeyam ahaM svayam tvam AdAya tatas tUrNaM harethAs tridazezvara 10 [S] vAkyenAnena tuSTo 'haM yat tvayoktam ihANDaja yad icchasi varaM mattas tadgRhANa khagottama 11 [s] ity uktaH pratyuvAcedaM kadrU putrAn anusmaran smRtvA caivopadhi kRtaM mAtur dAsya nimittataH 12 Izo 'ham api sarvasya kariSyAmi tu te 'rthitAm bhaveyur bhujagAH zakra mama bhakSyA mahAbalAH 13 tathety uktvAnvagacchat taM tato dAnava sUdanaH hariSyAmi vinikSiptaM somam ity anubhASya tam 14 AjagAma tatas tUrNaM suparNo mAtur antikam atha sarpAn uvAcedaM sarvAn paramahRSTavat 15 idam AnItam amRtaM nikSepsyAmi kuzeSu vaH snAtA maGgalasaMyuktAs tataH prAznIta pannagAH 16 adAsI caiva mAteyam adya prabhRti cAstu me yathoktaM bhavatAm etad vaco me pratipAditam 17 tataH snAtuM gatAH sarpAH pratyuktvA taM tathety uta zakro 'py amRtam AkSipya jagAma tridivaM punaH 18 athAgatAs tam uddezaM sarpAH somArthinas tadA snAtAz ca kRtajapyAz ca prahRSTAH kRtamaGgalAH 19 tad vijJAya hRtaM sarpAH pratimAyA kRtaM ca tat somasthAnam idaM ceti darbhAMs te lilihus tadA 20 tato dvaidhI kRtA jihvA sarpANAM tena karmaNA abhavaMz cAmRtasparzAd dharbhAs te 'tha pavitriNaH 21 tataH suparNaH paramaprahRSTavAn; vihRtya mAtrA saha tatra kAnane bhujaMgabhakSaH paramArcitaH khagair; ahIna kIrtir vinatAm anandayat 22 imAM kathAM yaH zRNuyAn naraH sadA; paTheta vA dvija janamukhyasaMsadi asaMzayaM tridivam iyAt sa puNyabhAn; mahAtmanaH patagapateH prakIrtanAt | | 1 [S] bhujaMgamAnAM zApasya mAtrA caiva sutena ca vinatAyAs tvayA proktaM kAraNaM sUtanandana 2 varapradAnaM bhartrA ca kradrU vinatayos tathA nAmanI caiva te prokte pakSiNor vainateyayoH 3 pannagAnAM tu nAmAni na kIrtayasi sUtaja prAdhAnyenApi nAmAni zrotum icchAmahe vayam 4 [s] bahutvAn nAmadheyAni bhujagAnAM tapodhana na kIrtayiSye sarveSAM prAdhAnyena tu me zRNu 5 zeSaH prathamato jAto vAsukis tadanantaram airAvatas takSakaz ca karkoTaka dhanaMjayau 6 kAliyo maNinAgaz ca nAgaz cApUraNas tathA nAgas tathA piJjaraka elA patro 'tha vAmanaH 7 nIlAnIlau tathA nAgau kalmASazabalau tathA Aryakaz cAdikaz caiva nAgaz ca zala potakaH 8 sumanomukho dadhimukhas tathA vimalapiNDakaH AptaH koTanakaz caiva zaGkho vAlazikhas tathA 9 niSThyUnako hemaguho nahuSaH piGgalas tathA bAhyakarNo hastipadas tathA mudgarapiNDakaH 10 kambalAzvatarau cApi nAgaH kAlIyakas tathA vRttasaMvartakau nAgau dvau ca padmAv iti zrutau 11 nAgaH zaGkhanakaz caiva tathA ca sphaNDako 'paraH kSemakaz ca mahAnAgo nAgaH piNDArakas tathA 12 karavIraH puSpadaMSTra elRako bilvapANDukaH mUSakAdaH zaGkhazirAH pUrNadaMSTro haridrakaH 13 aparAjito jyotikaz ca pannagaH zrIvahas tathA kauravyo dhRtarASTraz ca puSkaraH zalyakas tathA 14 virajAz ca subAhuz ca zAlipiNDaz ca vIryavAn hastibhadraH piTharako mukharaH koNa vAsanaH 15 kuJjaraH kuraraz caiva tathA nAgaH prabhA karaH kumudaH kumudAkSaz ca tittirir halikas tathA karkarAkarkarau cobhau kuNDodara mahodarau 16 ete prAdhAnyato nAgAH kIrtitA dvijasattama bahutvAn nAmadheyAnAm itare na prakIrtitAH 17 eteSAM prasavo yaz ca prasavasya ca saMtatiH asaMkhyeyeti matvA tAn na bravImi dvijottama 18 bahUnIha sahasrANi prayutAny arbudAni ca azakyAny eva saMkhyAtuM bhujagAnAM tapodhana | | 1 [S] jAtA vai bhujagAs tAta vIryavanto durAsadAH zApaM taM tv atha vijJAya kRtavanto nu kiM param 2 [s] teSAM tu bhagavAJ zeSas tyaktvA kadrUM mahAyazAH tapo vipulam Atasthe vAyubhakSo yatavrataH 3 gandhamAdanam AsAdya badaryAM ca tapo rataH gokarNe puSkarAraNye tathA himavatas taTe 4 teSu teSu ca puNyeSu tIrtheSv AyataneSu ca ekAntazIlI niyataH satataM vijitendriyaH 5 tapyamAnaM tapo ghoraM taM dadarza pitAmahaH parizuSkamAMsatvak snAyuM jaTAcIradharaM prabhum 6 tam abravIt satyadhRtiM tapyamAnaM pitAmahaH kim idaM kuruSe zeSaprajAnAM svasti vai kuru 7 tvaM hi tIvreNa tapasA prajAs tApayase 'nagha brUhi kAmaM ca me zeSayat te hRdi ciraM sthitam 8 [Sesa] sodaryA mama sarve hi bhrAtaro mandacetasaH saha tair notsahe vastuM tad bhavAn anumanyatAm 9 abhyasUyanti satataM parasparam amitravat tato 'haM tapa AtiSThe naitAn pazyeyam ity uta 10 na marSayanti satataM vinatAM sasutAM ca te asmAkaM cAparo bhrAtA vainateyaH pitAmaha 11 taM ca dviSanti te 'tyarthaM sa cApi sumahAbalaH varapradAnAt sa pituH kazyapasya mahAtmanaH 12 so 'haM tapaH samAsthAya mokSyAmIdaM kalevaram kathaM me pretya bhAve 'pi na taiH syAt saha saMgamaH 13 [brahmA] jAnAmi zeSasarveSAM bhrAtRRNAM te viceSTitam mAtuz cApy aparAdhAd vai bhrAtRRNAM te mahad bhayam 14 kRto 'tra parihAraz ca pUrvam eva bhujaMgama bhrAtRRNAM tava sarveSAM na zokaM kartum arhasi 15 vRNISva ca varaM mattaH zeSayat te 'bhikAGkSitam ditsAmi hi varaM te 'dya prItir me paramA tvayi 16 diSTyA ca buddhir dharme te niviSTA pannagottama ato bhUyaz ca te buddhir dharme bhavatu susthirA 17 [Sesa] eSa eva varo me 'dya kAGkSitaH prapitAmaha dharme me ramatAM buddhiH zame tapasi cezvara 18 [br] prIto 'smy anena te zeSadamena prazamena ca tvayA tv idaM vacaH kAryaM manniyogAt prajAhitam 19 imAM mahIM zailavanopapannAM; sasAgarAM sAkara pattanAM ca tvaM zeSasamyak calitAM yathAvat; saMgRhya tiSThasva yathAcalA syAt 20 [Sesa] yathAha devo varadaH prajApatir; mahIpatir bhUtapatir jagatpatiH tathA mahIM dhArayitAsmi nizcalAM; prayaccha tAM me zirasi prajApate 21 [br] adho mahIM gaccha bhujaMgamottama; svayaM tavaiSA vivaraM pradAsyati imAM dharAM dhArayatA tvayA hi me; mahat priyaM zeSakRtaM bhaviSyati 22 [s] tatheti kRtvA vivaraM pravizya sa; prabhur bhuvo bhujaga varAgrajaH sthitaH bibharti devIM zirasA mahIm imAM; samudranemiM parigRhya sarvataH 23 [br] zeSo 'si nAgottama dharmadevo; mahIm imAM dhArayase yad ekaH ananta bhogaH parigRhya sarvAM; yathAham evaM balabhid yathA vA 24 [s] adho bhUmer vasaty evaM nAgo 'nantaH pratApavAn dhArayan vasudhAm ekaH zAsanAd brahmaNo vibhuH 25 suparNaM ca sakhAyaM vai bhagavAn amarottamaH prAdAd anantAya tadA vainateyaM pitAmahaH | | 1 [s] mAtuH sakAzAt taM zApaM zrutvA pannagasattamaH vAsukiz cintayAm Asa zApo 'yaM na bhavet katham 2 tataH sa mantrayAm Asa bhrAtRbhiH saha sarvazaH airAvataprabhRtibhir ye sma dharmaparAyaNAH 3 [vA] ayaM zApo yathoddhiSTo viditaM vas tathAnaghAH tasya zApasya mokSArthaM mantrayitvA yatAmahe 4 sarveSAm eva zApAnAM pratighAto hi vidyate na tu mAtrAbhizaptAnAM mokSo vidyeta pannagAH 5 avyayasyAprameyasya satyasya ca tathAgrataH zaptA ity eva me zrutvA jAyate hRdi vepathuH 6 nUnaM sarvavinAzo 'yam asmAkaM samudAhRtaH na hy enAM so 'vyayo devaH zapantIM pratyaSedhayat 7 tasmAt saMmantrayAmo 'tra bhujagAnAm anAmayam yathA bhaveta sarveSAM mA naH kAlo 'tyagAd ayam 8 api mantrayamANA hi hetuM pazyAma mokSaNe yathA naSTaM purA devA gUDham agniM guhA gatam 9 yathA sa yajJo na bhaved yathA vApi parAbhavet janamejayasya sarpANAM vinAzakaraNAya hi 10 [s] tathety uktvA tu te sarve kAdraveyAH samAgatAH samayaM cakrire tatra mantrabuddhivizAradAH 11 eke tatrAbruvan nAgA vayaM bhUtvA dvijarSabhAH janamejayaM taM bhikSAmo yajJas te na bhaved iti 12 apare tv abruvan nAgAs tatra paNDitamAninaH mantriNo 'sya vayaM sarve bhaviSyAmaH susaMmatAH 13 sa naH prakSyati sarveSu kAryeSv arthavinizcayam tatra buddhiM pravakSyAmo yathA yajJo nivartate 14 sa no bahumatAn rAjA buddhvA buddhimatAM varaH yajJArthaM prakSyati vyaktaM neti vakSyAmahe vayam 15 darzayanto bahUn doSAn pretya ceha ca dAruNAn hetubhiH kAraNaiz caiva yathA yajJo bhaven na saH 16 atha vA ya upAdhyAyaH kratau tasmin bhaviSyati sarpasatra vidhAnajJo rAjakAryahite rataH 17 taM gatvA dazatAM kaz cid bhujagaH sa mariSyati tasmin hate yajJakare kratuH sa na bhaviSyati 18 ye cAnye sarpasatrajJA bhaviSyanty asya RtvijaH tAMz ca sarvAn daziSyAmaH kRtam evaM bhaviSyati 19 tatrApare 'mantrayanta dharmAtmAno bhujaMgamAH abuddhir eSA yuSmAkaM brahmahatyA na zobhanA 20 samyak sad dharmamUlA hi vyasane zAntir uttamA adharmottaratA nAma kRtsnaM vyApAdayej jagat 21 apare tv abruvan nAgAH samiddhaM jAtavedasam varSair nirvApayiSyAmo meghA bhUtvA savidyutaH 22 srugbhANDaM nizi gatvA vA apare bhujagottamAH pramattAnAM harantv Azu vighna evaM bhaviSyati 23 yajJe vA bhujagAs tasmiJ zatazo 'tha sahasrazaH janaM dazantu vai sarvam evaM trAso bhaviSyati 24 atha vA saMskRtaM bhojyaM dUSayantu bhujaMgamAH svena mUtra purISeNa sarvabhojya vinAzinA 25 apare tv abruvaMs tatra Rtvijo 'sya bhavAmahe yajJavighnaM kariSyAmo dIyatAM dakSiNA iti vazyatAM ca gato 'sau naH kariSyati yathepSitam 26 apare tv abruvaMs tatra jale prakrIDitaM nRpam gRham AnIya badhnImaH kratur evaM bhaven na saH 27 apare tv abruvaMs tatra nAgAH sukRtakAriNaH dazAmainaM pragRhyAzu kRtam evaM bhaviSyati chinnaM mUlam anarthAnAM mRte tasmin bhaviSyati 28 eSA vai naiSThikI buddhiH sarveSAm eva saMmatA yathA vA manyase rAjaMs tat kSipraM saMvidhIyatAm 29 ity uktvA samudaikSanta vAsukiM pannagezvaram vAsukiz cApi saMcintya tAn uvAca bhujaMgamAn 30 naiSA vo naiSThikI buddhir matA kartuM bhujaMgamAH sarveSAm eva me buddhiH pannagAnAM na rocate 31 kiM tv atra saMvidhAtavyaM bhavatAM yad bhaved dhitam anenAhaM bhRzaM tapye guNadoSau madAzrayau | | 1 [s] zrutvA tu vacanaM teSAM sarveSAm iti ceti ca vAsukez ca vacaH zrutvA elApatro 'bravId idam 2 na sa yajJo na bhavitA na sa rAjA tathAvidhaH janamejayaH pANDaveyo yato 'smAkaM mahAbhayam 3 daivenopahato rAjanyo bhaved iha pUruSaH sa daivam evAzrayate nAnyat tatra parAyaNam 4 tad idaM daivam asmAkaM bhayaM pannagasattamAH daivam evAzrayAmo 'tra zRNudhvaM ca vaco mama 5 ahaM zApe samutsRSTe samazrauSaM vacas tadA mAtur utsaGgam ArUDho bhayAt pannagasattamAH 6 devAnAM pannagazreSThAs tIkSNAs tIkSNA iti prabho pitAmaham upAgamya duHkhArtAnAM mahAdyute 7 [devAh] kA hi labdhvA priyAn putrAJ zaped evaM pitAmaha Rte kadrUM tIkSNarUpAM devadeva tavAgrataH 8 tatheti ca vacas tasyAs tvayApy uktaM pitAmaha etad icchAma vijJAtuM kAraNaM yan na vAritA 9 [br] bahavaH pannagAs tIkSNA bhImavIryA viSolbaNAH prajAnAM hitakAmo 'haM na nivAritavAMs tadA 10 ye danda zUkAH kSudrAz ca pApacArA viSolbaNAH teSAM vinAzo bhavitA na tu ye dharmacAriNaH 11 yannimittaM ca bhavitA mokSas teSAM mahAbhayAt pannagAnAM nibodhadhvaM tasmin kAle tathAgate 12 yAyAvara kule dhImAn bhaviSyati mahAn RSiH jaratkArur iti khyAtas tejasvI niyatendriyaH 13 tasya putro jaratkAror utpatsyati mahAtapAH AstIko nAmayajJaM sa pratiSetsyati taM tadA tatra mokSyanti bhujagA ye bhaviSyanti dhArmikAH 14 [devAh] sa munipravaro deva jarat kArur mahAtapAH kasyAM putraM mahAtmAnaM janayiSyati vIryavAn 15 [br] sanAmAyAM sanAmA sa kanyAyAM dvijasattamaH apatyaM vIryavAn devA vIryavaj janayiSyati 16 [elApatra] evam astv iti taM devAH pitAmaham athAbruvan uktvA caivaM gatA devAH sa ca devaH pitAmahaH 17 so 'ham evaM prapazyAmi vAsuke bhaginIM tava jaratkArur iti khyAtAM tAM tasmai pratipAdaya 18 bhaikSavad bhikSamANAya nAgAnAM bhayazAntaye RSaye suvratAya tvam eSa mokSaH zruto mayA | | 1 [s] elApatrasya tu vacaH zrutvA nAgA dvijottama sarve prahRSTamanasaH sAdhu sAdhv ity apUjayan 2 tataH prabhRti tAM kanyAM vAsukiH paryarakSata jaratkAruM svasAraM vai paraM harSam avApa ca 3 tato nAtimahAn kAlaH samatIta ivAbhavat atha devAsurAH sarve mamanthur varuNAlayam 4 tatra netram abhUn nAgo vAsukir balinAM varaH samApyaiva ca tat karma pitAmaham upAgaman 5 devA vAsukinA sArdhaM pitAmaham athAbruvan bhagavaJ zApabhIto 'yaM vAsukis tapyate bhRzam 6 tasyedaM mAnasaM zalyaM samuddhartuM tvam arhasi jananyAH zApajaM deva jJAtInAM hitakAGkSiNaH 7 hito hy ayaM sadAsmAkaM priyakArI ca nAgarAT kuru prasAdaM deveza zamayAsya mano jvaram 8 [br] mayaivaitad vitIrNaM vai vacanaM manasAmarAH elApatreNa nAgena yad asyAbhihitaM purA 9 tat karotv eSa nAgendraH prAptakAlaM vacas tathA vinaziSyanti ye pApA na tu ye dharmacAriNaH 10 utpannaH sa jarat kArus tapasy ugre rato dvijaH tasyaiSa bhaginIM kAle jaratkAruM prayacchatu 11 yad elApatreNa vacas tadoktaM bhujagena ha pannagAnAM hitaM devAs tat tathA na tad anyathA 12 [s] etac chrutvA sa nAgendraH pitAmahavacas tadA sarpAn banUJ jaratkArau nityayuktAn samAdadhat 13 jaratkArur yadA bhAryAm icched varayituM prabhuH zIghram etya mamAkhyeyaM tan naH zreyo bhaviSyati | | 1 [S] jaratkArur iti proktaM yat tvayA sUtanandana icchAmy etad ahaM tasya RSeH zrotuM mahAtmanaH 2 kiM kAraNaM jaratkAror nAmaitat prathitaM bhuvi jaratkAru niruktaM tvaM yathAvad vaktum arhasi 3 [s] jareti kSayam Ahur vai dAruNaM kAru saMjJitam zarIraM kAru tasyAsIt tat sa dhImAJ zanaiH zanaiH 4 kSapayAm Asa tIvreNa tapasety ata ucyate jaratkArur iti brahman vAsuker bhaginI tathA 5 evam uktas tu dharmAtmA zaunakaH prAhasat tadA ugrazravasam Amantrya upapannam iti bruvan 6 [s] atha kAlasya mahataH sa muniH saMzitavrataH tapasy abhirato dhImAn na dArAn abhyakAGkSata 7 sa UrdhvaretAs tapasi prasaktaH; svAdhyAyavAn vItabhayaklamaH san cacAra sarvAM pRthivIM mahAtmA; na cApi dArAn manasApy akAGkSat 8 tato 'parasmin saMprApte kAle kasmiMz cid eva tu parikSid iti vikhyAto rAjA kauravavaMzabhRt 9 yathA pANDur mahAbAhur dhanurdhara varo bhuvi babhUva mRgayA zIlaH purAsya prapitAmahaH 10 mRgAn vidhyan vahArAMz ca tarakSUn mahiSAMs tathA anyAMz ca vividhAn vanyAMz cacAra pRthivIpatiH 11 sa kadA cin mRgaM viddhvA bANena nataparvaNA pRSThato dhanur AdAya sasAra gahane vane 12 yathA hi bhagavAn rudro viddhvA yajJamRgaM divi anvagacchad dhanuSpANiH paryanveSaMs tatas tataH 13 na hi tena mRgo viddho jIvan gacchati vai vanam pUrvarUpaM tu tan nUnam AsIt svargagatiM prati parikSitas tasya rAjJo viddho yan naSTavAn mRgaH 14 dUraM cApahRtas tena mRgeNa sa mahIpatiH parizrAntaH pipAsArta AsasAda muniM vane 15 gavAM pracAreSv AsInaM vatsAnAM mukhaniHsRtam bhUyiSTham upayuJjAnaM phenam ApibatAM payaH 16 tam abhidrutya vegena sa rAjA saMzitavratam apRcchad dhanur udyamya taM muniM kSucchramAnvitaH 17 bho bho brahmann ahaM rAjA parikSid abhimanyujaH mayA viddho mRgo naSTaH kac cit tvaM dRSTavAn asi 18 sa munis tasya novAca kiM cin mauna vrate sthitaH tasya skandhe mRtaM sarpaM kruddho rAjA samAsajat 19 dhanuSkoTyA samutkSipya sa cainaM samudaikSata na ca kiM cid uvAcainaM zubhaM vA yadi vAzubham 20 sa rAjA krodham utsRjya vyathitas taM tathAgatam dRSTvA jagAma nagaram RSis tv Aste tathaiva saH 21 taruNas tasya putro 'bhUt tigmatejA mahAtapAH zRGgI nAma mahAkrodho duSprasAdo mahAvrataH 22 sa devaM param IzAnaM sarvabhUtahite ratam brahmANam upatasthe vai kAle kAle susaMyataH sa tena samanujJAto brahmaNA gRham IyivAn 23 sakhyoktaH krIDamAnena sa tatra hasatA kila saMrambhI kopano 'tIva viSakalpa RSeH sutaH RSiputreNa narmArthaM kRzena dvijasattamaH 24 tejasvinas tava pitA tathaiva ca tapasvinaH zavaM skandhena vahati mA zRGgin garvito bhava 25 vyAharatsv RSiputreSu mA sma kiM cid vaco vadIH asmadvidheSu siddheSu brahmavitsu tapasviSu 26 kva te puruSamAnitvaM kva te vAcas tathAvidhaH darpajAH pitaraM yas tvaM draSTA zavadharaM tathA | | 1 [s] evam uktaH sa tejasvI zRGgI kopasamanvitaH mRtadhAraM guruM zrutvA paryatapyata manyunA 2 sa taM kRzam abhipreSkya sUnRtAM vAcam utsRjan apRcchata kathaM tAtaH sa me 'dya mRtadhArakaH 3 [kRSa] rAjJA parikSitA tAta mRgayAM paridhAvatA avasaktaH pitus te 'dya mRtaH skandhe bhujaMgamaH 4 [SRngI] kiM me pitrA kRtaM tasya rAjJo 'niSTaM durAtmanaH brUhi tvaM kRza tattvena pazya me tapaso balam 5 [k] sa rAjA mRgayAM yAtaH parikSid abhimanyujaH sasAra mRgam ekAkI viddhvA bANena patriNA 6 na cApazyan mRgaM rAjA caraMs tasmin mahAvane pitaraM te sa dRSTvaiva papracchAnabhibhASiNam 7 taM sthANubhUtaM tiSThantaM kSutpipAsA zramAturaH punaH punar mRgaM naSTaM papraccha pitaraM tava 8 sa ca mauna vratopeto naiva taM pratyabhASata tasya rAjA dhanuSkoTyA sarpaM skandhe samAsRjat 9 zRGgiMs tava pitAdyAsau tathaivAste yatavrataH so 'pi rAjA svanagaraM pratiyAto gajAhvayam 10 [s] zrutvaivam RSiputras tu divaM stabdhveva viSThitaH kopasaMrakta nayanaH prajvalann iva manyunA 11 AviSTaH sa tu kopena zazApa nRpatiM tadA vAry upaspRzya tejasvI krodhavegabalAt kRtaH 12 [SR] yo 'sau vRddhasya tAtasya tathA kRcchragatasya ca skandhe mRtam avAsrAkSIt pannagaM rAjakilbiSI 13 taM pApam atisaMkruddhas takSakaH pannagottamaH AzIviSas tigmatejA madvAkyabalacoditaH 14 saptarAtrAdito netA yamasya sadanaM prati dvijAnAm avamantAraM kurUNAm ayazaH karam 15 [s] iti zaptvA nRpaM kruddhaH zRGgI pitaram abhyayAt AsInaM gocare tasmin vahantaM zavapannagam 16 sa tam AlakSya pitaraM zRGgI skhandhagatena vai zavena bhujagenAsId bhUyaH krodhasamanvitaH 17 duHkhAc cAzrUNi mumuce pitaraM cedam abravIt zrutvemAM dharSaNAM tAta tava tena durAtmanA 18 rAjJA parikSitA kopAd azapaM tam ahaM nRpam yathArhati sa evograM zApaM kuru kulAdhamaH 19 saptame 'hani taM pApaM takSakaH pannagottamaH vaivasvatasya bhavanaM netA paramadAruNam 20 tam abravIt pitA brahmaMs tathA kopasamanvitam na me priyaM kRtaM tAta naiSa dharmas tapasvinAm 21 vayaM tasya narendrasya viSaye nivasAmahe nyAyato rakSitAs tena tasya pApaM na rocaye 22 sarvathA vartamAnasya rAjJo hy asmadvidhaiH sadA kSantavyaM putra dharmo hi hato hanti na saMzayaH 23 yadi rAjA na rakSeta pIDA vai naH parA bhavet na zaknuyAma carituM dharmaM putra yathAsukham 24 rakSyamANA vayaM tAta rAjabhiH zAstradRSTibhiH carAmo vipulaM dharmaM teSAM cAMzo 'sti dharmataH 25 parikSit tu vizeSeNa yathAsya prapitAmahaH rakSaty asmAn yathA rAjJA rakSitavyAH prajAs tathA 26 teneha kSudhitenAdya zrAntena ca tapasvinA ajAnatA vratam idaM kRtam etad asaMzayam 27 tasmAd idaM tvayA bAlyAt sahasA duSkRtaM kRtam na hy arhati nRpaH zApam asmattaH putra sarvathA | | 1 [SR] yady etat sAhasaM tAta yadi vA duSkRtaM kRtam priyaM vApy apriyaM vA te vAg uktA na mRSA mayA 2 naivAnyathedaM bhavitA pitar eSa bravImi te nAhaM mRSA prabravImi svaireSv api kutaH zapan 3 [SamIka] jAnAmy ugraprabhAvaM tvAM putra satyagiraM tathA nAnRtaM hy uktapUrvaM te naitan mithyA bhaviSyati 4 pitrA putro vayaHstho 'pi satataM vAcya eva tu yathA syAd guNasaMyuktaH prApnuyAc ca mahad yazaH 5 kiM punar bAla eva tvaM tapasA bhAvitaH prabho vardhate ca prabhavatAM kopo 'tIva mahAtmanAm 6 so 'haM pazyAmi vaktavyaM tvayi dharmabhRtAM vara putratvaM bAlatAM caiva tavAvekSya ca sAhasam 7 sa tvaM zama yuto bhUtvA vanyam AhAram Aharan cara krodham imaM tyaktvA naivaM dharmaM prahAsyasi 8 krodho hi dharmaM harati yatInAM duHkhasaMcitam tato dharmavihInAnAM gatir iSTA na vidyate 9 zama eva yatInAM hi kSamiNAM siddhikArakaH kSamAvatAm ayaM lokaH paraz caiva kSamAvatAm 10 tasmAc carethAH satataM kSamA zIlo jitendriyaH kSamayA prApsyase lokAn brahmaNaH samanantarAn 11 mayA tu zamam AsthAya yac chakyaM kartum adya vai tat kariSye 'dya tAtAhaM preSayiSye nRpAya vai 12 mama putreNa zapto 'si bAlenAkRta buddhinA mamemAM dharSaNAM tvattaH prekSya rAjann amarSiNA 13 [s] evamAdizya ziSyaM sa preSayAm Asa suvrataH parikSite nRpataye dayApanno mahAtapAH 14 saMdizya kuzalapraznaM kAryavRttAntam eva ca ziSyaM gaura mukhaM nAma zIlavantaM samAhitam 15 so 'bhigamya tataH zIghraM narendraM kuruvardhanam viveza bhavanaM rAjJaH pUrvaM dvAHsthair niveditaH 16 pUjitaz ca narendreNa dvijo gaura mukhas tataH Acakhyau parivizrAnto rAjJe sarvam azeSataH zamIka vacanaM ghoraM yathoktaM mantrisaMnidhau 17 zamIko nAma rAjendra viSaye vartate tava RSiH paramadharmAtmA dAntaH zAnto mahAtapAH 18 tasya tvayA naravyAghra sarpaH prANair viyojitaH avasakto dhanuSkoTyA skhandhe bharatasattama kSAntavAMs tava tat karma putras tasya na cakSame 19 tena zapto 'si rAjendra pitur ajJAtam adya vai takSakaH saptarAtreNa mRtyus te vai bhaviSyati 20 tatra rakSAM kuruSveti punaH punar athAbravIt tad anyathA na zakyaM ca kartuM kena cid apy uta 21 na hi zaknoti saMyantuM putraM kopasamanvitam tato 'haM preSitas tena tava rAjan hitArthinA 22 iti zrutvA vaco ghoraM sa rAjA kurunandanaH paryatapyata tat pApaM kRtvA rAjA mahAtapAH 23 taM ca mauna vratadharaM zrutvA munivaraM tadA bhUya evAbhavad rAjA zokasaMtapta mAnasaH 24 anukrozAtmatAM tasya zamIkasyAvadhArya tu paryatapyata bhUyo 'pi kRtvA tat kilbiSaM muneH 25 na hi mRtyuM tathA rAjA zrutvA vai so 'nvatapyata azocad amaraprakhyo yathA kRtveha karma tat 26 tatas taM preSayAm Asa rAjA gaura mukhaM tadA bhUyaH prasAdaM bhagavAn karotv iti mameti vai 27 tasmiMz ca gatamAtre vai rAjA gaura mukhe tadA mantribhir mantrayAm Asa saha saMvignamAnasaH 28 nizcitya mantribhiz caiva sahito mantratattvavit prAsAdaM kArayAm Asa ekastambhaM surakSitam 29 rakSAM ca vidadhe tatra bhiSajaz cauSadhAni ca brAhmaNAn siddhamantrAMz ca sarvato vai nyavezayat 30 rAjakAryANi tatrasthaH sarvANy evAkaroc ca saH mantribhiH sahadharmajJaH samantAt parirakSitaH 31 prApte tu divase tasmin saptame dvijasattama kAzyapo 'bhyAgamad vidvAMs taM rAjAnaM cikitsitum 32 zrutaM hi tena tad abhUd adya taM rAjasattamam takSakaH pannagazreSTho neSyate yamasAdanam 33 taM daSTaM pannagendreNa kariSye 'ham apajvaram tatra me 'rthaz ca dharmaz ca bhaviteti vicintayan 34 taM dadarza sa nAgendras takSakaH kAzyapaM pathi gacchantam ekamanasaM dvijo bhUtvA vayo 'tigaH 35 tam abravIt pannagendraH kAzyapaM munipuMgavam kva bhavAMs tvarito yAti kiM ca kAryaM cikIrSati 36 [k] nRpaM kuru kulotpannaM parikSitam ariMdamam takSakaH pannagazreSThas tejasAdya pradhakSyati 37 taM daSTaM pannagendreNa tenAgnisamatejasA pANDavAnAM kulakaraM rAjAnam amitaujasam gacchAmi saumya tvaritaM sadyaH kartum apajvaram 38 [t] ahaM sa takSako brahmaMs taM dhakSyAmi mahIpatim nivartasva na zaktas tvaM mayA daSTaM cikitsitum 39 [k] ahaM taM nRpatiM nAga tvayA daSTam apajvaram kariSya iti me buddhir vidyA balam upAzritaH | | 1 [taksaka] daSTaM yadi mayeha tvaM zaktaH kiM cic cikitsitum tato vRkSaM mayA daSTam imaM jIvaya kAzyapa 2 paraM mantrabalaM yat te tad darzaya yatasya ca nyagrodham enaM dhakSyAmi pazyatas te dvijottama 3 [k] dazanAgendra vRkSaM tvaM yam enam abhimanyase aham enaM tvayA daSTaM jIvayiSye bhujaMgama 4 [s] evam uktaH sa nAgendraH kAzyapena mahAtmanA adazad vRkSam abhyetya nyagrodhaM pannagottamaH 5 sa vRkSas tena daSTaH san sadya eva mahAdyute AzIviSaviSopetaH prajajvAla samantataH 6 taM dagdhvA sa nagaM nAgaH kazyapaM punar abravIt kuru yatnaM dvijazreSTha jIvayainaM vanaspatim 7 bhasmIbhUtaM tato vRkSaM pannagendrasya tejasA bhasma sarvaM samAhRtya kAzyapo vAkyam abravIt 8 vidyA balaM pannagendrapazya me 'smin vanaspatau ahaM saMjIvayAmy enaM pazyatas te bhujaMgama 9 tataH sa bhagavAn vidvAn kAzyapo dvijasattamaH bhasmarAzIkRtaM vRkSaM vidyayA samajIvayat 10 aGkuraM taM sa kRtavAMs tataH parNadvayAnvitam palAzinaM zAkhinaM ca tathA viTapinaM punaH 11 taM dRSTvA jIvitaM vRkSaM kAzyapena mahAtmanA uvAca takSako brahmann etad atyadbhutaM tvayi 12 viprendra yad viSaM hanyA mama vA madvidhasya vA kaM tvam artham abhiprepsur yAsi tatra tapodhana 13 yat te 'bhilaSitaM prAptuM phalaM tasmAn nRpottamAt aham eva pradAsyAmi tat te yady api durlabham 14 vipra zApAbhibhUte ca kSINAyuSi narAdhipe ghaTamAnasya te vipra siddhiH saMzayitA bhavet 15 tato yazaH pradIptaM te triSu lokeSu vizrutam virazmir iva gharmAMzur antardhAnam ito vrajet 16 [k] dhanArthI yAmy ahaM tatra tan me ditsa bhujaMgama tato 'haM vinivartiSye gRhAyoraga sattama 17 [t] yAvad dhanaM prArthayase tasmAd rAjJas tato 'dhikam ahaM te 'dya pradAsyAmi nivartasva dvijottama 18 [s] takSakasya vacaH zrutvA kAzyapo dvijasattamaH pradadhyau sumahAtejA rAjAnaM prati buddhimAn 19 divyajJAnaH sa tejasvI jJAtvA taM nRpatiM tadA kSINAyuSaM pANDaveyam apAvartata kAzyapaH labdhvA vittaM munivaras takSakAd yAvad Ipsitam 20 nivRtte kAzyape tasmin samayena mahAtmani jagAma takSakas tUrNaM nagaraM nAgasAhvayam 21 atha zuzrAva gacchan sa takSako jagatIpatim mantrAgadair viSaharai rakSyamANaM prayatnataH 22 sa cintayAm Asa tadA mAyAyogena pArthivaH mayA vaJcayitavyo 'sau ka upAyo bhaved iti 23 tatas tApasarUpeNa prAhiNot sa bhujaMgamAn phalapatrodakaM gRhya rAjJe nAgo 'tha takSakaH 24 [t] gacchadhvaM yUyam avyagrA rAjAnaM kAryavattayA phalapatrodakaM nAma pratigrAhayituM nRpam 25 [s] te takSaka samAdiSTAs tathA cakrur bhujaMgamAH upaninyus tathA rAjJe darbhAn ApaH phalAni ca 26 tac ca sarvaM sa rAjendraH pratijagrAha vIryavAn kRtvA ca teSAM kAryANi gamyatAm ity uvAca tAn 27 gateSu teSu nAgeSu tApasac chadma rUpiSu amAtyAn suhRdaz caiva provAca sa narAdhipaH 28 bhakSayantu bhavanto vai svAdUnImAni sarvazaH tApasair upanItAni phalAni sahitA mayA 29 tato rAjA sasacivaH phalAny AdAtum aicchata yad gRhItaM phalaM rAjJA tatra kRmir abhUd aNuH hrasvakaH kRSNa nayanas tAmro varNena zaunaka 30 sa taM gRhya nRpazreSThaH sacivAn idam abravIt astam abhyeti savitA viSAd adya na me bhayam 31 satyavAg astu sa muniH kRmiko mAM dazatv ayam takSako nAma bhUtvA vai tathA parihRtaM bhavet 32 te cainam anvavartanta mantriNaH kAlacoditAH evam uktvA sa rAjendro grIvAyAM saMnivezya ha kRmikaM prAhasat tUrNaM mumUrSur naSTacetanaH 33 hasann eva ca bhogena takSakeNAbhiveSTitaH tasmAt phalAd viniSkramya yat tad rAjJe niveditam | | 1 [s] taM tathA mantriNo dRSTvA bhogena pariveSTitam vivarNavadanAH sarve rurudur bhRzaduHkhitAH 2 taM tu nAdaM tataH zrutvA mantriNas te pradudruvuH apazyaMz caiva te yAntam AkAze nAgam adbhutam 3 sImantam iva kurvANaM nabhasaH padmavarcasam takSakaM pannagazreSThaM bhRzaM zokaparAyaNAH 4 tatas tu te tadgRham agninA vRtaM; pradIpyamAnaM viSajena bhoginaH bhayAt parityajya dizaH prapedire; papAta tac cAzani tADitaM yathA 5 tato nRpe takSaka tejasA hate; prayujya sarvAH paralokasatkriyAH zucir dvijo rAjapurohitas tadA; tathaiva te tasya nRpasya mantriNaH 6 nRpaM zizuM tasya sutaM pracakrire; sametya sarve puravAsino janAH nRpaM yam Ahus tam amitraghAtinaM; kurupravIraM janamejayaM janAH 7 sa bAla evArya matir nRpottamaH; sahaiva tair mantripurohitais tadA zazAsa rAjyaM kurupuMgavAgrajo; yathAsya vIraH prapitAmahas tathA 8 tatas tu rAjAnam amitratApanaM; samIkSya te tasya nRpasya mantriNaH suvarNavarmANam upetya kAzipaM; vapuSTamArthaM varayAM pracakramuH 9 tataH sa rAjA pradadau vapuSTamAM; kurupravIrAya parIkSya dharmataH sa cApi tAM prApya mudA yuto 'bhavan; na cAnyanArISu mano dadhe kva cit 10 saraHsu phulleSu vaneSu caiva ha; prasannacetA vijahAra vIryavAn tathA sa rAjanya varo vijahrivAn; yathorvazIM prApya purA purUravAH 11 vapuSTamA cApi varaM patiM tadA; pratItarUpaM samavApya bhUmipam bhAvena rAmA ramayAM babhUva vai; vihArakAleSv avarodha sundarI | | 1 [s] etasminn eva kAle tu jaratkArur mahAtapAH cacAra pRthivIM kRtsnAM yatrasAyaM gRho muniH 2 caran dIkSAM mahAtejA duzcarAm akRtAtmabhiH tIrtheSv AplavanaM kurvan puNyeSu vicacAra ha 3 vAyubhakSo nirAhAraH zuSyann ahar ahar muniH sa dadarza pitRRn garte lambamAnAn adhomukhAn 4 ekatantv avaziSTaM vai vIraNastambam AzritAn taM ca tantuM zanair Akhum AdadAnaM bilAzrayam 5 nirAhArAn kRzAn dInAn garte ''rtAMs trANam icchataH upasRtya sa tAn dInAn dInarUpo 'bhyabhASata 6 ke bhavanto 'valambante vIraNastambam AzritAH durbalaM khAditair mUlair AkhunA bilavAsinA 7 vIraNastambake mUlaM yad apy ekam iha sthitam tad apy ayaM zanair Akhur Adatte dazanaiH zitaiH 8 chetsyate 'lpAvaziSTatvAd etad apy acirAd iva tataH stha patitAro 'tra garte asminn adhomukhAH 9 tato me duHkham utpannaM dRSTvA yuSmAn adhomukhAn kRcchrAm Apadam ApannAn priyaM kiM karavANi vaH 10 tapaso 'sya caturthena tRtIyenApi vA punaH ardhena vApi nistartum ApadaM brUta mAciram 11 atha vApi samagreNa tarantu tapasA mama bhavantaH sarva evAsmAt kAmam evaM vidhIyatAm 12 [pitarah] Rddho bhavAn brahma cArI yo nas trAtum ihecchati na tu viprAgrya tapasA zakyam etad vyapohitum 13 asti nas tAta tapasaH phalaM pravadatAM vara saMtAnaprakSayAd brahman patAmo niraye 'zucau 14 lambatAm iha nas tAta na jJAnaM pratibhAti vai yena tvAM nAbhijAnImo loke vikhyAtapauruSam 15 Rddho bhavAn mahAbhAgo yo naH zocyAn suduHkhitAn zocasy upetya kAruNyAc chRNu ye vai vayaM dvija 16 yAyAvarA nAma vayam RSayaH saMzitavratAH lokAt puNyAd iha bhraSTAH saMtAnaprakSayAd vibho 17 pranaSTaM nas tapaH puNyaM na hi nas tantur asti vai asti tv eko 'dya nas tantuH so 'pi nAsti yathAtathA 18 mandabhAgyo 'lpabhAgyAnAM bandhuH sa khila naH kule jaratkArur iti khyAto vedavedAGgapAragaH niyatAtmA mahAtmA ca suvrataH sumahAtapAH 19 tena sma tapaso lobhAt kRcchram ApAditA vayam na tasya bhAryA putro vA bAndhavo vAsti kaz cana 20 tasmAl lambAmahe garte naSTasaMjJA hy anAthavat sa vaktavyas tvayA dRSTvA asmAkaM nAthavattayA 21 pitaras te 'valambante garte dInA adhomukhAH sAdhu dArAn kuruSveti prajAyasveti cAbhibho kulatantur hi naH ziSTas tvam evaikas tapodhana 22 yat tu pazyasi no brahman vIraNastambam AzritAn eSo 'smAkaM kulastamba AsIt svakulavardhanaH 23 yAni pazyasi vai brahman mUlAnIhAsya vIrudhaH ete nastantavas tAta kAlena paribhakSitAH 24 yat tv etat pazyasi brahman mUlam asyArdhabhakSitam tatra lambAmahe sarve so 'py ekas tapa AsthitaH 25 yam AkhuM pazyasi brahman kAla eSa mahAbalaH sa taM tapo rataM mandaM zanaiH kSapayate tudan jaratkAruM tapo lubdhaM mandAtmAnam acetasam 26 na hi nas tat tapas tasya tArayiSyati sattama chinnamUlAn paribhraSTAn kAlopahatacetasaH narakapratiSThAn pazyAsmAn yathA duSkRtinas tathA 27 asmAsu patiteSv atra saha pUrvaiH pitAmahaiH chinnaH kAlena so 'py atra gantA vai narakaM tataH 28 tapo vApy atha vA yajJo yac cAnyat pAvanaM mahat tat sarvaM na samaM tAta saMtatyeti satAM matam 29 sa tAta dRSTvA brUyAs tvaM jaratkAruM tapasvinam yathAdRSTam idaM cAsmai tvayAkhyeyam azeSataH 30 yathA dArAn prakuryAt saputrAMz cotpAdayed yathA tathA brahmaMs tvayA vAcyaH so 'smAkaM nAthavattayA | | 1 [s] etac chrutvA jaratkArur duHkhazokaparAyaNaH uvAca svAn pitRRn duHkhAd bASpasaMdigdhayA girA 2 aham eva jaratkAruH kilbiSI bhavatAM sutaH tad daNDaM dhArayata me duSkRter akRtAtmanaH 3 [pitarah] putra diSTyAsi saMprApta imaM dezaM yadRcchayA kimarthaM ca tvayA brahman na kRto dArasaMgrahaH 4 [j] mamAyaM pitaro nityaM hRdy arthaH parivartate UrdhvaretAH zarIraM vai prApayeyam amutra vai 5 evaM dRSTvA tu bhavataH zakuntAn iva lambataH mayA nivartitA buddhir brahmacaryAt pitAmahAH 6 kariSye vaH priyaM kAmaM nivekSye nAtra saMzayaH sanAmnIM yady ahaM kanyAm upalapsye kadA cana 7 bhaviSyati ca yA kA cid bhaikSavat svayam udyatA pratigrahItA tAm asmi na bhareyaM ca yAm aham 8 evaMvidham ahaM kuryAM nivezaM prApnuyAM yadi anyathA na kariSye tu satyam etat pitAmahAH 9 [s] evam uktvA tu sa pitRRMz cacAra pRthivIM muniH na ca sma labhate bhAryAM vRddho 'yam iti zaunaka 10 yadA nirvedam ApannaH pitRbhiz coditas tathA tadAraNyaM sa gatvoccaiz cukroza bhRzaduHkhitaH 11 yAni bhUtAni santIha sthAvarANi carANi ca antarhitAni vA yAni tAni zRNvantu me vacaH 12 ugre tapasi vartantaM pitaraz codayanti mAm nivizasveti duHkhArtAs teSAM priyacikIrSayA 13 nivezArthy akhilAM bhUmiM kanyA bhaikSaM carAmi bhoH daridro duHkhazIlaz ca pitRbhiH saMniyojitaH 14 yasya kanyAsti bhUtasya ye mayeha prakIrtitAH te me kanyAM prayacchantu carataH sarvatodizam 15 mama kanyA sanAmnI yA bhaikSavac codyatA bhavet bhareyaM caiva yAM nAhaM tAM me kanyAM prayacchata 16 tatas te pannagA ye vai jaratkArau samAhitAH tAm AdAya pravRttiM te vAsukeH pratyavedayan 17 teSAM zrutvA sa nAgendraH kanyAM tAM samalaMkRtAm pragRhyAraNyam agamat samIpaM tasya pannagaH 18 tatra tAM bhaikSavat kanyAM prAdAt tasmai mahAtmane nAgendro vAsukir brahman na sa tAM pratyagRhNata 19 asanAmeti vai matvA bharaNe cAvicArite mokSabhAve sthitaz cApi dvandvI bhUtaH parigrahe 20 tato nAma sa kanyAyAH papraccha bhRgunaGgana vAsuke bharaNaM cAsyA na kuryAm ity uvAca ha | | 1 [s] vAsukis tv abravId vAkyaM jaratkArum RSiM tadA sanAmA tava kanyeyaM svasA me tapasAnvitA 2 bhariSyAmi ca te bhAryAM pratIcchemAM dvijottama rakSaNaM ca kariSye 'syAH sarvazaktyA tapodhana 3 pratizrute tu nAgena bhariSye bhaginIm iti jaratkArus tadA vezma bhujagasya jagAma ha 4 tatra mantravidAM zreSThas tapovRddho mahAvrataH jagrAha pANiM dharmAtmA vidhimantrapuraskRtam 5 tato vAsagRhaM zubhraM pannagendrasya saMmatam jagAma bhAryAm AdAya stUyamAno maharSibhiH 6 zayanaM tatra vai klRptaM spardhyAstaraNa saMvRtam tatra bhAryA sahAyaH sa jaratkArur uvAsa ha 7 sa tatra samayaM cakre bhAryayA saha sattamaH vipriyaM me na kartavyaM na ca vAcyaM kadA cana 8 tyajeyam apriye hi tvAM kRte vAsaM ca te gRhe etad gRhANa vacanaM mayA yat samudIritam 9 tataH paramasaMvignA svasA nAgapates tu sA atiduHkhAnvitA vAcaM tam uvAcaivam astv iti 10 tathaiva sA ca bhartAraM duHkhazIlam upAcarat upAyaiH zvetakAkIyaiH priyakAmA yazasvinI 11 RtukAle tataH snAtA kadA cid vAsukeH svasA bhartAraM taM yathAnyAyam upatasthe mahAmunim 12 tatra tasyAH samabhavad garbho jvalanasaMnibhaH atIva tapasA yukto vaizvAnarasamadyutiH zuklapakSe yathA somo vyavardhata tathaiva saH 13 tataH katipayAhasya jaratkArur mahAtapAH utsaGge 'syAH ziraH kRtvA suSvApa parikhinnavat 14 tasmiMz ca supte viprendre savitAstam iyAd girim ahnaH parikSaye brahmaMs tataH sAcintayat tadA vAsuker bhaginI bhItA dharmalopAn manasvinI 15 kiM nu me sukRtaM bhUyAd bhartur utthApanaM na vA duHkhazIlo hi dharmAtmA kathaM nAsyAparAdhnuyAm 16 kopo vA dharmazIlasya dharmalopo 'tha vA punaH dharmalopo garIyAn vai syAd atrety akaron manaH 17 utthApayiSye yady enaM dhruvaM kopaM kariSyati dharmalopo bhaved asya saMdhyAtikramaNe dhruvam 18 iti nizcitya manasA jaratkArur bhujaMgamA tam RSiM dIptatapasaM zayAnam analopamam uvAcedaM vacaH zlakSNaM tato madhurabhASiNI 19 uttiSTha tvaM mahAbhAga sUryo 'stam upagacchati saMdhyAm upAssva bhagavann apaH spRSTvA yatavrataH 20 prAduSkRtAgnihotro 'yaM muhUrto ramyadAruNaH saMdhyA pravartate ceyaM pazcimAyAM dizi prabho 21 evam uktaH sa bhagavAJ jaratkArur mahAtapAH bhAryAM prasphuramANauSTha idaM vacanam abravIt 22 avamAnaH prayukto 'yaM tvayA mama bhujaMgame samIpe te na vatsyAmi gamiSyAmi yathAgatam 23 na hi tejo 'sti vAmoru mayi supte vibhAvasoH astaM gantuM yathAkAlam iti me hRdi vartate 24 na cApy avamatasyeha vastuM roceta kasya cit kiM punar dharmazIlasya mama vA madvidhasya vA 25 evam uktA jaratkArur bhartrA hRdayakampanam abravId bhaginI tatra vAsukeH saMnivezane 26 nAvamAnAt kRtavatI tavAhaM pratibodhanam dharmalopo na te vipra syAd ity etat kRtaM mayA 27 uvAca bhAryAm ity ukto jaratkArur mahAtapAH RSiH kopasamAviSTas tyaktukAmo bhujaMgamAm 28 na me vAg anRtaM prAha gamiSye 'haM bhujaMgame samayo hy eSa me pUrvaM tvayA saha mithaH kRtaH 29 sukham asmy uSito bhadre brUyAs tvaM bhrAtaraM zubhe ito mayi gate bhIru gataH sa bhagavAn iti tvaM cApi mayi niSkrAnte na zokaM kartum arhasi 30 ity uktA sAnavadyAGgI pratyuvAca patiM tadA jaratkAruM jaratkAruz cintAzokaparAyaNA 31 bASpagadgadayA vAcA mukhena parizuSyatA kRtAJjalir varArohA paryazrunayanA tataH dhairyam Alambya vAmorur hRdayena pravepatA 32 na mAm arhasi dharmajJa parityaktum anAgasam dharme sthitAM sthito dharme sadA priyahite ratAm 33 pradAne kAraNaM yac ca mama tubhyaM dvijottama tad alabdhavatIM mandAM kiM mAM vakSyati vAsukhiH 34 mAtRzApAbhibhUtAnAM jJAtInAM mama sattama apatyam IpSitaM tvattas tac ca tAvan na dRzyate 35 tvatto hy apatyalAbhena jJAtInAM me zivaM bhavet saMprayogo bhaven nAyaM mama moghas tvayA dvija 36 jJAtInAM hitam icchantI bhagavaMs tvAM prasAdaye imam avyaktarUpaM me garbham AdhAya sattama kathaM tyaktvA mahAtmA san gantum icchasy anAgasam 37 evam uktas tu sa munir bhAryAM vacanam abravIt yady uktam anurUpaM ca jaratkArus tapodhanaH 38 asty eSa garbhaH subhage tava vaizvAnaropamaH RSiH paramadharmAtmA vedavedAGgapAragaH 39 evam uktvA sa dharmAtmA jaratkArur mahAn RSiH ugrAya tapase bhUyo jagAma kRtanizcayaH | | 1 [s] gatamAtraM tu bhartAraM jaratkArur avedayat bhrAtus tvaritam Agamya yathAtathyaM tapodhana 2 tataH sa bhujaga zreSThaH zrutvA sumahad apriyam uvAca bhaginIM dInAM tadA dInataraH svayam 3 jAnAmi bhadre yat kAryaM pradAne kAraNaM ca yat pannagAnAM hitArthAya putras te syAt tato yadi 4 sa sarpasatrAt kila no mokSayiSyati vIryavAn evaM pitAmahaH pUrvam uktavAn mAM suraiH saha 5 apy asti garbhaH subhage tasmAt te munisattamAt na cecchAmy aphalaM tasya dArakarma manISiNaH 6 kAmaM ca mama na nyAyyaM praSTuM tvAM kAryam IdRzam kiM tu kAryagarIyastvAt tatas tvAham acUcudam 7 durvAsatAM viditvA ca bhartus te 'titapasvinaH nainam anvAgamiSyAmi kadAcid dhi zapet sa mAm 8 AcakSva bhadre bhartus tvaM sarvam eva viceSTitam zalyam uddhara me ghoraM bhadre hRdi cirasthitam 9 jaratkArus tato vAkyam ity uktA pratyabhASata AzvAsayantI saMtaptaM vAsukiM pannagezvaram 10 pRSTo mayApatya hetoH sa mahAtmA mahAtapAH astIty udaram uddizya mamedaM gatavAMz ca saH 11 svaireSv api na tenAhaM smarAmi vitathaM kva cit uktapUrvaM kuto rAjan sAmparAye sa vakSyati 12 na saMtApas tvayA kAryaH kAryaM prati bhujaMgame utpatsyati hi te putro jvalanArkasamadyutiH 13 ity uktvA hi sa mAM bhrAtar gato bhartA tapovanam tasmAd vyetu paraM duHkhaM tavedaM manasi sthitam 14 etac chrutvA sa nAgendro vAsukiH parayA mudA evam astv iti tad vAkyaM bhaginyAH pratyagRhNata 15 sAntvamAnArtha dAnaiz ca pUjayA cAnurUpayA sodaryAM pUjayAm Asa svasAraM pannagottamaH 16 tataH sa vavRdhe garbho mahAtejA raviprabhaH yathA somo dvijazreSTha zuklapakSodito divi 17 yathAkAlaM tu sA brahman prajajJe bhujaga svasA kumAraM devagarbhAbhaM pitRmAtRbhayApaham 18 vavRdhe sa ca tatraiva nAgarAjanivezane vedAMz cAdhijage sAGgAn bhArgavAc cyavanAtmajAt 19 caritavrato bAla eva buddhisattvaguNAnvitaH nAma cAsyAbhavat khyAtaM lokeSv AstIka ity uta 20 astIty uktvA gato yasmAt pitA garbhastham eva tam vanaM tasmAd idaM tasya nAmAstIketi vizrutam 21 sa bAla eva tatrasthaz carann amitabuddhimAn gRhe pannagarAjasya prayatnAt paryarakSyata 22 bhagavAn iva devezaH zUlapANir hiraNyadaH vivardhamAnaH sarvAMs tAn pannagAn abhyaharSayat | | 1 [S] yad apRcchat tadA rAjA mantriNo janamejayaH pituH svargagatiM tan me vistareNa punar vada 2 [s] zRNu brahman yathA pRSTA mantriNo nRpates tadA AkhyAtavantas te sarve nidhanaM tatparikSitaH 3 [j] jAnanti tu bhavantas tad yathAvRttaH pitA mama AsId yathA ca nidhanaM gataH kAle mahAyazAH 4 zrutvA bhavat sakAzAd dhi pitur vRttam azeSataH kalyANaM pratipatsyAmi viparItaM na jAtucit 5 [s] mantriNo 'thAbruvan vAkyaM pRSTAs tena mahAtmanA sarvadharmavidaH prAjJA rAjAnaM janamejayam 6 dharmAtmA ca mahAtmA ca prajA pAlaH pitA tava AsId iha yathAvRttaH sa mahAtmA zRNuSva tat 7 cAturvarNyaM svadharmasthaM sa kRtvA paryarakSata dharmato dharmavid rAjA dharmo vigrahavAn iva 8 rarakSa pRthivIM devIM zrImAn atulavikramaH dveSTAras tasya naivAsan sa ca na dveSTi kaM cana samaH sarveSu bhUteSu prajApatir ivAbhavat 9 brAhmaNAH kSatriyA vaizyAH zUdrAz caiva svakarmasu sthitAH sumanaso rAjaMs tena rAjJA svanuSThitAH 10 vidhavAnAtha kRpaNAn vikalAMz ca babhAra saH sudarzaH sarvabhUtAnAm AsIt soma ivAparaH 11 tuSTapuSTajanaH zrImAn satyavAg dRDhavikramaH dhanurvede ca ziSyo 'bhUn nRpaH zAradvatasya saH 12 govindasya priyaz cAsIt pitA te janamejaya lokasya caiva sarvasya priya AsIn mahAyazAH 13 parikSINeSu kuruSu uttarAyAm ajAyata parikSid abhavat tena saubhadrasyAtmajo balI 14 rAjadharmArthakuzalo yuktaH sarvaguNair nRpaH jitendriyaz cAtmavAMz ca medhAvI vRddhasevitaH 15 SaD vargavin mahAbuddhir nItidharmavid uttamaH prajA imAs tava pitA SaSTiM varSANy apAlayat tato diSTAntam ApannaH sarpeNAnativartitam 16 tatas tvaM puruSazreSTha dharmeNa pratipedivAn idaM varSasahasrAya rAjyaM kuru kulAgatam bAla evAbhijAto 'si sarvabhUtAnupAlakaH 17 [j] nAsmin kule jAtu babhUva rAjA; yo na prajAnAM hitakRt priyaz ca vizeSataH prekSya pitAmahAnAM; vRttaM mahad vRttaparAyaNAnAm 18 kathaM nidhanam ApannaH pitA mama tathAvidhaH AcakSadhvaM yathAvan me zrotum icchAmi tattvataH 19 [s] evaM saMcoditA rAjJA mantriNas te narAdhipam UcuH sarve yathAvRttaM rAjJaH priyahite ratAH 20 babhUva mRgayA zIlas tava rAjan pitA sadA yathA pANDur mahAbhAgo dhanurdhara varo yudhi asmAsv Asajya sarvANi rAjakAryANy azeSataH 21 sa kadA cid vanacaro mRgaM vivyAdha patriNA viddhvA cAnvasarat tUrNaM taM mRgaM gahane vane 22 padAtir baddhanistriMzas tatAyudha kalApavAn na cAsasAda gahane mRgaM naSTaM pitA tava 23 parizrAnto vayaHsthaz ca SaSTivarSo jarAnvitaH kSudhitaH sa mahAraNye dadarza munim antike 24 sa taM papraccha rAjendro muniM mauna vratAnvitam na ca kiM cid uvAcainaM sa muniH pRcchato 'pi san 25 tato rAjA kSuc chramArtas taM muniM sthANuvat sthitam mauna vratadharaM zAntaM sadyo manyuvazaM yayau 26 na bubodha hi taM rAjA mauna vratadharaM munim sa taM manyusamAviSTo dharSayAm Asa te pitA 27 mRtaM sarpaM dhanuSkoTyA samutkSipya dharAtalAt tasya zuddhAtmanaH prAdAt skandhe bharatasattama 28 na covAca sa medhAvI tam atho sAdhv asAdhu vA tasthau tathaiva cAkrudhyan sarpaM skandhena dhArayan | | 1 [mantriNah] tataH sa rAjA rAjendra skandhe tasya bhujaMgamam muneH kSut kSAma Asajya svapuraM punar Ayayau 2 RSes tasya tu putro 'bhUd gavi jAto mahAyazAH zRGgI nAma mahAtejAs tigmavIryo 'tikopanaH 3 brahmANaM so 'bhyupAgamya muniH pUjAM cakAra ha anujJAto gatas tatra zRGgI zuzrAva taM tadA sakhyuH sakAzAt pitaraM pitrA te dharSitaM tathA 4 mRtaM sarpaM samAsaktaM pitrA te janamejaya vahantaM kuruzArdUla skandhenAnapakAriNam 5 tapasvinam atIvAtha taM munipravaraM nRpa jitendriya vizuddhaM ca sthitaM karmaNy athAdbhute 6 tapasA dyotitAtmAnaM sveSv aGgeSu yataM tathA zubhAcAraM zubhakathaM susthiraM tam alolupam 7 akSudram anasUyaM ca vRddhaM mauna vrate sthitam zaraNyaM sarvabhUtAnAM pitrA viprakRtaM tava 8 zazApAtha sa tac chrutvA pitaraM te ruSAnvitaH RSeH putro mahAtejA bAlo 'pi sthavirair varaH 9 sa kSipram udakaM spRSTvA roSAd idam uvAca ha pitaraM te 'bhisaMdhAya tejasA prajvalann iva 10 anAgasi gurau yo me mRtaM sarpam avAsRjat taM nAgas takSakaH kruddhas tejasA sAdayiSyati saptarAtrAd itaH pApaM pazya me tapaso balam 11 ity uktvA prayayau tatra pitA yatrAsya so 'bhavat dRSTvA ca pitaraM tasmai zApaM taM pratyavedayat 12 sa cApi munizArdUlaH preSayAm Asa te pituH zapto 'si mama putreNa yatto bhava mahIpate takSakas tvAM mahArAja tejasA sAdayiSyati 13 zrutvA tu tad vaco ghoraM pitA te janamejaya yatto 'bhavat paritrastas takSakAt pannagottamAt 14 tatas tasmiMs tu divase saptame samupasthite rAjJaH samIpaM brahmarSiH kAzyapo gantum aicchata 15 taM dadarzAtha nAgendraH kAzyapaM takSakas tadA tam abravIt pannagendraH kAzyapaM tvaritaM vrajan kva bhavAMs tvarito yAti kiM ca kAryaM cikIrSati 16 [k] yatra rAjA kuruzreSThaH parikSin nAma vai dvijaH takSakeNa bhujaMgena dhakSyate kila tatra vai 17 gacchAmy ahaM taM tvaritaH sadyaH kartum apajvaram mayAbhipannaM taM cApi na sarpo dharSayiSyati 18 [t] kimarthaM taM mayA daSTaM saMjIvayitum icchasi brUhi kAmam ahaM te 'dya dadmi svaM vezma gamyatAm 19 [mantriNah] dhanalipsur ahaM tatra yAmIty uktaz ca tena saH tam uvAca mahAtmAnaM mAnayaJ zlakSNayA girA 20 yAvad dhanaM prArthayase tasmAd rAjJas tato 'dhikam gRhANa matta eva tvaM saMnivartasva cAnagha 21 sa evam ukto nAgena kAzyapo dvipadAM varaH labdhvA vittaM nivavRte takSakAd yAvad Ipsitam 22 tasmin pratigate vipre chadmanopetya takSakaH taM nRpaM nRpatizreSTha pitaraM dhArmikaM tava 23 prAsAdasthaM yattam api dagdhavAn viSavahninA tatas tvaM puruSavyAghra vijayAyAbhiSecitaH 24 etad dRSTaM zrutaM cApi yathAvan nRpasattama asmAbhir nikhilaM sarvaM kathitaM te sudAruNam 25 zrutvA caitaM nRpazreSTha pArthivasya parAbhavam asya carSer uttaGkasya vidhatsva yad anantaram 26 [j] etat tu zrotum icchAmi aTavyAM nirjane vane saMvAdaM pannagendrasya kAzyapasya ca yat tadA 27 kena dRSTaM zrutaM cApi bhavatAM zrotram Agatam zrutvA cAtha vidhAsyAmi pannagAntakarIM matim 28 [m] zRNu rAjan yathAsmAkaM yenaitat kathitaM purA samAgamaM dvijendrasya pannagendrasya cAdhvani 29 tasmin vRkSe naraH kaz cid indhanArthAya pArthiva vicinvan pUrvam ArUDhaH zuSkazAkhaM vanaspatim abudhyamAnau taM tatra vRkSasthaM pannagadvijau 30 sa tu tenaiva vRkSeNa bhasmIbhUto 'bhavat tadA dvija prabhAvAd rAjendra jIvitaH savanaspatiH 31 tena gatvA nRpazreSTha nagare 'smin niveditam yathAvRttaM tu tat sarvaM takSakasya dvijasya ca 32 etat te kathitaM rAjan yathAvRttaM yathA zrutam zrutvA tu nRpazArdUla prakuruSva yathepsitam 33 [s] mantriNAM tu vacaH zrutvA sa rAjA janamejayaH paryatapyata duHkhArtaH pratyapiMSat kare karam 34 niHzvAsam uSNam asakRd dIrghaM rAjIvalocanaH mumocAzrUNi ca tadA netrAbhyAM pratataM nRpaH uvAca ca mahIpAlo duHkhazokasamanvitaH 35 zrutvaitad bhavatAM vAkyaM pitur me svargatiM prati nizciteyaM mama matir yA vai tAM me nibodhata 36 anantaram ahaM manye takSakAya durAtmane pratikartavyam ity eva yena me hiMsitaH pitA 37 RSer hi zRGger vacanaM kRtvA dagdhvA ca pArthivam yadi gacched asau pApo nanu jIvet pitA mama 38 parihIyeta kiM tasya yadi jIvet sa pArthivaH kAzyapasya prasAdena mantriNAM sunayena ca 39 sa tu vAritavAn mohAt kAzyapaM dvijasattamam saMjijIvayiSuM prAptaM rAjAnam aparAjitam 40 mahAn atikramo hy eSa takSakasya durAtmanaH dvijasya yo 'dadad dravyaM mA nRpaM jIvayed iti 41 uttaGkasya priyaM kurvann Atmanaz ca mahat priyam bhavatAM caiva sarveSAM yAsyAmy apacitiM pituH | | 1 [s] evam uktvA tataH zrImAn mantribhiz cAnumoditaH Aruroha pratijJAM sa sarpasatrAya pArthivaH brahman bharatazArdUlo rAjA pArikSitas tadA 2 purohitam athAhUya RtvijaM vasudhAdhipaH abravId vAkyasaMpannaH saMpad arthakaraM vacaH 3 yo me hiMsitavAMs tAtaM takSakaH sa durAtmavAn pratikuryAM yathA tasya tad bhavanto bruvantu me 4 api tat karma viditaM bhavatAM yena pannagam takSakaM saMpradIpte 'gnau prApsye 'haM sahabAndhavam 5 yathA tena pitA mahyaM pUrvaM dagdho viSAgninA tathAham api taM pApaM dagdhum icchAmi pannagam 6 [rtvijah] asti rAjan mahat satraM tvadarthaM devanirmitam sarpasatram iti khyAtaM purANe kathyate nRpa 7 AhartA tasya satrasya tvan nAnyo 'sti narAdhipa iti paurANikAH prAhur asmAkaM cAsti sa kratuH 8 [s] evam uktaH sa rAjarSir mene sarpaM hi takSakam hutAzanamukhaM dIptaM praviSTam iti sattama 9 tato 'bravIn mantravidas tAn rAjA brAhmaNAMs tadA AhariSyAmi tat satraM saMbhArAH saMbhriyantu me 10 tatas te Rtvijas tasya zAstrato dvijasattama dezaM taM mApayAm Asur yajJAyatana kAraNAt yathAvaj jJAnaviduSaH sarve buddhyA paraM gatAH 11 RddhyA paramayA yuktam iSTaM dvijagaNAyutam prabhUtadhanadhAnyADhyam RtvigbhiH sunivezitam 12 nirmAya cApi vidhivad yajJAyatanam Ipsitam rAjAnaM dIkSayAm AsuH sarpasatrAptaye tadA 13 idaM cAsIt tatra pUrvaM sarpasatre bhaviSyati nimittaM mahad utpannaM yajJavighna karaM tadA 14 yajJasyAyatane tasmin kriyamANe vaco 'bravIt sthapatir buddhisaMpanno vAstu vidyA vizAradaH 15 ity abravIt sUtradhAraH sUtaH paurANikas tadA yasmin deze ca kAle ca mApaneyaM pravartitA brAhmaNaM kAraNaM kRtvA nAyaM saMsthAsyate kratuH 16 etac chrutvA tu rAjA sa prAg dIkSA kAlam abravIt kSattAraM neha me kaz cid ajJAtaH pravized iti 17 tataH karma pravavRte sarpasatre vidhAnataH paryakrAmaMz ca vidhivat sve sve karmaNi yAjakAH 18 paridhAya kRSNa vAsAMsi dhUmasaMrakta locanAH juhuvur mantravac caiva samiddhaM jAtavedasam 19 kampayantaz ca sarveSAm uragANAM manAMsi te sarpAn Ajuhuvus tatra sarvAn agnimukhe tadA 20 tataH sarpAH samApetuH pradIpte havyavAhane viveSTamAnAH kRpaNA AhvayantaH parasparam 21 visphurantaH zvasantaz ca veSTayantas tathA pare pucchaiH zirobhiz ca bhRzaM citrabhAnuM prapedire 22 zvetAH kRSNAz ca nIlAz ca sthavirAH zizavas tathA ruvanto bhairavAn nAdAn petur dIpte vibhAvasau 23 evaM zatasahasrANi prayutAny arbudAni ca avazAni vinaSTAni pannagAnAM dvijottama 24 indurA iva tatrAnye hastihastA ivApare mattA iva ca mAtaGgA mahAkAyA mahAbalAH 25 uccAvacAz ca bahavo nAnAvarNA viSolbaNAH ghorAz ca parighaprakhyA danda zUkA mahAbalAH prapetur agnAv uragA mAtRvAg daNDapIDitAH | | 1 [S] sarpasatre tadA rAjJaH pANDaveyasya dhImataH janamejayasya ke tv Asann RtvijaH paramarSayaH 2 ke sadasyA babhUvuz ca sarpasatre sudAruNe viSAdajanane 'tyarthaM pannagAnAM mahAbhaye 3 sarvaM vistaratas tAta bhavAJ zaMsitum arhati sarpasatra vidhAnajJA vijJeyAs te hi sUtaja 4 [sUta] hanta te kathayiSyAmi nAmAnIha manISiNAm ye RtvijaH sadasyAz ca tasyAsan nRpates tadA 5 tatra hotA babhUvAtha brAhmaNaz caNDabhArgavaH cyavanasyAnvaye jAtaH khyAto vedavidAM varaH 6 udgAtA brAhmaNo vRddho vidvAn kautsArya jaiminiH brahmAbhavac chArGga ravo adhvaryur bodha piGgalaH 7 sadasyaz cAbhavad vyAsaH putra ziSyasahAyavAn uddAlakaH zamaThakaH zvetaketuz ca paJcamaH 8 asito devalaz caiva nAradaH parvatas tathA AtreyaH kuNDa jaTharo dvijaH kuTi ghaTas tathA 9 vAtsyaH zrutazravA vRddhas tapaHsvAdhyAyazIlavAn kahoDo deva zarmA ca maudgalyaH zama saubharaH 10 ete cAnye ca bahavo brAhmaNAH saMzitavratAH sadasyA abhavaMs tatra satre pArikSitasya ha 11 juhvatsv RtvikSv atha tadA sarpasatre mahAkratau ahayaH prApataMs tatra ghorAH prANibhayAvahAH 12 vasA medo vahAH kulyA nAgAnAM saMpravartitAH vavau gandhaz ca tumulo dahyatAm anizaM tadA 13 patatAM caiva nAgAnAM dhiSThitAnAM tathAmbare azrUyatAnizaM zabdaH pacyatAM cAgninA bhRzam 14 takSakas tu sa nAgendraH puraMdara nivezanam gataH zrutvaiva rAjAnaM dIkSitaM janamejayam 15 tataH sarvaM yathAvRttam AkhyAya bhujagottamaH agacchac charaNaM bhIta AgaH kRtvA puraMdaram 16 tam indraH prAha suprIto na tavAstIha takSaka bhayaM nAgendra tasmAd vai sarpasatrAt kathaM cana 17 prasAdito mayA pUrvaM tavArthAya pitAmahaH tasmAt tava bhayaM nAsti vyetu te mAnaso jvaraH 18 evam AzvAsitas tena tataH sa bhujagottamaH uvAsa bhavane tatra zakrasya muditaH sukhI 19 ajasraM nipatatsv agnau nAgeSu bhRzaduHkhitaH alpazeSa parIvAro vAsukiH paryatapyata 20 kazmalaM cAvizad ghoraM vAsukiM pannagezvaram sa ghUrNamAna hRdayo bhaginIm idam abravIt 21 dahyante 'GgAni me bhadre dizo na pratibhAnti ca sIdAmIva ca saMmohAd ghUrNatIva ca me manaH 22 dRSTir bhramati me 'tIva hRdayaM dIryatIva ca patiSyAmy avazo 'dyAhaM tasmin dIpte vibhAvasau 23 pArikSitasya yajJo 'sau vartate 'smaj jighAMsayA vyaktaM mayApi gantavyaM pitRrAja nivezanam 24 ayaM sa kAlaH saMprApto yadartham asi me svasaH jaratkAroH purA dattA sA trAhy asmAn sabAndhavAn 25 AstIkaH kila yajJaM taM vartantaM bhujagottame pratiSetsyati mAM pUrvaM svayam Aha pitAmahaH 26 tad vatse brUhi vatsaM svaM kumAraM vRddhasaMmatam mamAdya tvaM sabhRtyasya mokSArthaM veda vittamam | | 1 [s] tata AhUya putraM svaM jaratkArur bhujaMgamA vAsuker nAgarAjasya vacanAd idam abravIt 2 ahaM tava pituH putrabhrAtrA dattA nimittataH kAlaH sa cAyaM saMprAptas tat kuruSva yathAtatham 3 [AstIka] kiMnimittaM mama pitur dattA tvaM mAtulena me tan mamAcakSva tattvena zrutvA kartAsmi tat tathA 4 [s] tata AcaSTa sA tasmai bAndhavAnAM hitaiSiNI bhaginI nAgarAjasya jaratkArur aviklavA 5 bhujagAnAm azeSANAM mAtA kadrUr iti zrutiH tayA zaptA ruSitayA sutA yasmAn nibodha tat 6 ucchaiH zravAH so 'zvarAjo yan mithyA na kRto mama vinatA nimittaM paNite dAsabhAvAya putrakAH 7 janamejayasya vo yajJe dhakSyaty anilasArathiH tatra paJcatvam ApannAH pretalokaM gamiSyatha 8 tAM ca zaptavatIm evaM sAkSAl lokapitAmahaH evam astv iti tad vAkyaM provAcAnumumoda ca 9 vAsukiz cApi tac chrutvA pitAmahavacas tadA amRte mathite tAta devAJ zaraNam IyivAn 10 siddhArthAz ca surAH sarve prApyAmRtam anuttamam bhrAtaraM me puraskRtya prajApatim upAgaman 11 te taM prasAdayAm Asur devAH sarve pitAmaham rAjJA vAsukinA sArdhaM sa zApo na bhaved iti 12 vAsukir nAgarAjo 'yaM duHkhito jJAtikAraNAt abhizApaH sa mAtrAsya bhagavan na bhaved iti 13 [br] jaratkArur jaratkAruM yAM bhAryAM samavApsyati tatra jAto dvijaH zApAd bhujagAn mokSayiSyati 14 [j] etac chrutvA tu vacanaM vAsukiH pannagezvaraH prAdAn mAm amaraprakhya tava pitre mahAtmane prAg evAnAgate kAle tatra tvaM mayy ajAyathAH 15 ayaM sa kAlaH saMprApto bhayAn nas trAtum arhasi bhrAtaraM caiva me tasmAt trAtum arhasi pAvakAt 16 amoghaM naH kRtaM tat syAd yad ahaM tava dhImate pitre dattA vimokSArthaM kathaM vA putra manyase 17 [s] evam uktas tathety uktvA sa AstIko mAtaraM tadA abravId duHkhasaMtaptaM vAsukiM jIvayann iva 18 ahaM tvAM mokSayiSyAmi vAsuke pannagottama tasmAc chApAn mahAsattvasatyam etad bravImi te 19 bhava svasthamanA nAga na hi te vidyate bhayam prayatiSye tathA saumya yathA zreyo bhaviSyati na me vAg anRtaM prAha svaireSv api kuto 'nyathA 20 taM vai nRpa varaM gatvA dIkSitaM janamejayam vAgbhir maGgalayuktAbhis toSayiSye 'dya mAtula yathA sa yajJo nRpater nirvartiSyati sattama 21 sa saMbhAvaya nAgendra mayi sarvaM mahAmate na te mayi mano jAtu mithyA bhavitum arhati 22 [v] AstIka parighUrNAmi hRdayaM me vidIryate dizaz ca na prajAnAmi brahmadaNDanipIDitaH 23 [A] na saMtApas tvayA kAryaH kathaM cit pannagottama dIptadAgneH samutpannaM nAzayiSyAmi te bhayam 24 brahmadaNDaM mahAghoraM kAlAgnisamatejasam nAzayiSyAmi mAtratvaM bhayaM kArSIH kathaM cana 25 [s] tataH sa vAsuker ghoram apanIya mano jvaram AdhAya cAtmano 'GgeSu jagAma tvarito bhRzam 26 janamejayasya taM yajJaM sarvaiH samuditaM guNaiH mokSAya bhujagendrANAm AstIko dvijasattamaH 27 sa gatvApazyad AstIko yajJAyatanam uttamam vRtaM sadasyair bahubhiH sUryavahni samaprabhaiH 28 sa tatra vArito dvAHsthaiH pravizan dvijasattamaH abhituSTAva taM yajJaM pravezArthI dvijottamaH | | 1 [A] somasya yajJo varuNasya yajJaH; prajApater yajJa AsIt prayAge tathA yajJo 'yaM tava bhAratAgrya; pArikSita svasti no 'stu priyebhyaH 2 zakrasya yajJaH zatasaMkhya uktas; tathAparas tulyasaMkhyaH zataM vai tathA yajJo 'yaM tava bhAratAgrya; pArikSita svasti no 'stu priyebhyaH 3 yamasya yajJo hari medhasaz ca; yathA yajJo ranti devasya rAjJaH tathA yajJo 'yaM tava bhAratAgrya; pArikSita svasti no 'stu priyebhyaH 4 gayasya yajJaH zazabindoz ca rAjJo; yajJas tathA vaizravaNasya rAjJaH tathA yajJo 'yaM tava bhAratAgrya; pArikSita svasti no 'stu priyebhyaH 5 nRgasya yajJas tv ajamIDhasya cAsId; yathA yajJo dAzarathez ca rAjJaH tathA yajJo 'yaM tava bhAratAgrya; pArikSita svasti no 'stu priyebhyaH 6 yajJaH zruto no divi deva sUnor; yudhiSThirasyAjamIDhasya rAjJaH tathA yajJo 'yaM tava bhAratAgrya; pArikSita svasti no 'stu priyebhyaH 7 kRSNasya yajJaH satyavatyAH sutasya; svayaM ca karma pracakAra yatra tathA yajJo 'yaM tava bhAratAgrya; pArikSita svasti no 'stu priyebhyaH 8 ime hi te sUryahutAzavarcasaH; samAsate vRtrahaNaH kratuM yathA naiSAM jJAnaM vidyate jJAtum adya; dattaM yebhyo na praNazyet kathaM cit 9 Rtvik samo nAsti lokeSu caiva; dvaipAyaneneti vinizcitaM me etasya ziSyA hi kSitiM caranti; sarvarvijaH karmasu sveSu dakSAH 10 vibhAvasuz citrabhAnur mahAtmA; hiraNyaretA vizvabhuk kRSNa vartmA pradakSiNAvartazikhaH pradIpto; havyaM tavedaM hutabhug vaSTi devaH 11 neha tvadanyo vidyate jIvaloke; samo nRpaH pAlayitA prajAnAm dhRtyA ca te prItamanAH sadAhaM; tvaM vA rAjA dharmarAjo yamo vA 12 zakraH sAkSAd vajrapANir yatheha; trAtA loke 'smiMs tvaM tatheha prajAnAm matas tvaM naH puruSendreha loke; na ca tvadanyo gRhapatir asti yajJe 13 khaTvAGganAbhAga dilIpa kalpo; yayAti mAndhAtRsamaprabhAvaH AdityatejaH pratimAnatejA; bhISmo yathA bhrAjasi suvratas tvam 14 vAlmIkivat te nibhRtaM sudhairyaM; vasiSThavat te niyataz ca kopaH prabhutvam indreNa samaM mataM me; dyutiz ca nArAyaNavad vibhAti 15 yamo yathA dharmavinizcayajJaH; kRSNo yathA sarvaguNopapannaH zriyAM nivAso 'si yathA vasUnAM; nidhAna bhUto 'si tathA kratUnAm 16 dambhodbhavenAsi samo balena; rAmo yathA zastravid astravic ca aurva tritAbhyAm asi tulyatejA; duSprekSaNIyo 'si bhagIratho vA 17 [s] evaM stutAH sarva eva prasannA; rAjA sadasyA Rtvijo havyavAhaH teSAM dRSTvA bhAvitAnIGgitAni; provAca rAjA janamejayo 'tha | | 1 [j] bAlo vAkyaM sthavira iva prabhASate; nAyaM bAlaH sthaviro 'yaM mato me icchAmy ahaM varam asmai pradAtuM; tan me viprA vitaradhvaM sametAH 2 [sadasyAh] bAlo 'pi vipro mAnya eveha rAjJAM; yaz cAvidvAn yaz ca vidvAn yathAvat sarvAn kAmAMs tvatta eSo 'rhate 'dya; yathA ca nas takSaka eti zIghram 3 [s] vyAhartukAme varade nRpe dvijaM; varaM vRNISveti tato 'bhyuvAca hotA vAkyaM nAtihRSTAntar AtmA; karmaNy asmiMs takSako naiti tAvat 4 [j] yathA cedaM karma samApyate me; yathA ca nas takSaka eti zIghram tathA bhavantaH prayatantu sarve; paraM zaktyA sa hi me vidviSANaH 5 [rtvijah] yathAzAstrANi naH prAhur yathA zaMsati pAvakaH indrasya bhavane rAjaMs takSako bhayapIDitaH 6 [s] yathA sUto lohitAkSo mahAtmA; paurANiko veditavAn purastAt sa rAjAnaM prAha pRSTas tadAnIM; yathAhur viprAs tadvad etan nRdeva 7 purANam Agamya tato bravImy ahaM; dattaM tasmai varam indreNa rAjan vaseha tvaM matsakAze sugupto; na pAvakas tvAM pradahiSyatIti 8 etac chrutvA dIkSitas tapyamAna; Aste hotAraM codayan karmakAle hotA ca yattaH sa juhAva mantrair; atho indraH svayam evAjagAma 9 vimAnam Aruhya mahAnubhAvaH; sarvair devaiH parisaMstUyamAnaH balAhakaiz cApy anugamyamAno; vidyAdharair apsarasAM gaNaiz ca 10 tasyottarIye nihitaH sa nAgo; bhayodvignaH zarma naivAbhyagacchat tato rAjA mantravido 'bravIt punaH; kruddho vAkyaM takSakasyAntam icchan 11 indrasya bhavane viprA yadi nAgaH sa takSakaH tam indreNaiva sahitaM pAtayadhvaM vibhAvasau 12 [rtvijah] ayam AyAti vai tUrNaM takSakas te vazaM nRpa zrUyate 'sya mahAn nAdo ruvato bhairavaM bhayAt 13 nUnaM mukto vajrabhRtA sa nAgo; bhraSTaz cAGkAn mantravisrasta kAyaH ghUrNann AkAze naSTasaMjJo 'bhyupaiti; tIvrAn niHzvAsAn niHzvasan pannagendraH 14 vartate tava rAjendra karmaitad vidhivat prabho asmai tu dvijamukhyAya varaM tvaM dAtum arhasi 15 [j] bAlAbhirUpasya tavAprameya; varaM prayacchAmi yathAnurUpam vRNISva yat te 'bhimataM hRdi sthitaM; tat te pradAsyAmy api ced adeyam 16 [s] patiSyamANe nAgendre takSake jAtavedasi idam antaram ity evaM tadAstIko 'bhyacodayat 17 varaM dadAsi cen mahyaM vRNomi janamejaya satraM te viramatv etan na pateyur ihoragAH 18 evam uktas tato rAjA brahman pArikSitas tadA nAtihRSTamanA vAkyam AstIkam idam abravIt 19 suvarNaM rajataM gAz ca yac cAnyan manyase vibho tat te dadyAM varaM vipra na nivartet kratur mama 20 [A] suvarNaM rajataM gAz ca na tvAM rAjan vRNomy aham satraM te viramatv etat svasti mAtRkulasya naH 21 [s] AstIkenaivam uktas tu rAjA pArikSitas tadA punaH punar uvAcedam AstIkaM vadatAM varam 22 anyaM varaya bhadraM te varaM dvija varottama ayAcata na cApy anyaM varaM sa bhRgunandana 23 tato vedavidas tatra sadasyAH sarva eva tam rAjAnam UcuH sahitA labhatAM brAhmaNo varam | | 1 [S] ye sarpAH sarpasatre 'smin patitA havyavAhane teSAM nAmAni sarveSAM zrotum icchAmi sUtaja 2 [s] sahasrANi bahUny asmin prayutAny arbudAni ca na zakyaM parisaMkhyAtuM bahutvAd vedavittama 3 yathA smRtitu nAmAni pannagAnAM nibodha me ucyamAnAni mukhyAnAM hutAnAM jAtavedasi 4 vAsukeH kulajAMs tAvat pradhAnyena nibodha me nIlaraktAn sitAn ghorAn mahAkAyAn viSolbaNAn 5 koTiko mAnasaH pUrNaH sahaH paulo halIsakaH picchilaH koNapaz cakraH koNa vegaH prakAlanaH 6 hiraNyavAhaH zaraNaH kakSakaH kAladantakaH ete vAsukijA nAgAH praviSTA havyavAhanam 7 takSakasya kule jAtAn pravakSyAmi nibodha tAn pucchaNDako maNDalakaH piNDa bhettA rabheNakaH 8 ucchikhaH suraso draGgo balaheDo virohaNaH zilI zala karo mUkaH sukumAraH pravepanaH 9 mudgaraH zazaromA ca sumanA vegavAhanaH ete takSakajA nAgAH praviSTA havyavAhanam 10 pArAvataH pAriyAtraH pANDaro hariNaH kRzaH vihaMgaH zarabho modaH pramodaH saMhatAGgadaH 11 airAvata kulAd ete praiviSTA havyavAhanam kauravya kulajAn nAgAJ zRNu me dvijasattama 12 aiNDilaH kuNDalo muNDo veNi skandhaH kumArakaH bAhukaH zRGgavegaz ca dhUrtakaH pAtapAtarau 13 dhRtarASTra kule jAtAJ zRNu nAgAn yathAtatham kIrtyamAnAn mayA brahman vAtavegAn viSolbaNAn 14 zaGkukarNaH piGgalakaH kuThAra mukhamecakau pUrNAGgadaH pUrNamukhaH prahasaH zakunir hariH 15 AmAhaThaH komaThakaH zvasano mAnavo vaTaH bhairavo muNDavedAGgaH pizaGgaz codra pAragaH 16 RSabho vegavAn nAma piNDAraka mahAhanU raktAGgaH sarvasAraGgaH samRddhaH pATa rAkSasau 17 varAhako vAraNakaH sumitraz citravedakaH parAzaras taruNako maNiskandhas tathAruNiH 18 iti nAgA mayA brahman kIrtitAH kIrtivardhanAH pradhAnyena bahutvAt tu na sarve parikIrtitAH 19 eteSAM putrapautrAs tu prasavasya ca saMtatiH na zakyAH parisaMkhyAtuM ye dIptaM pAvakaM gatAH 20 sapta zIrSA dvizIrSAz ca paJcazIrSAs tathApare kAlAnalaviSA ghorA hutAH zatasahasrazaH 21 mahAkAyA mahAvIryAH zailazRGgasamucchrayAH yojanAyAma vistArA dviyojanasamAyatAH 22 kAmarUpAH kAmagamA dIptAnalaviSolbaNAH dagdhAs tatra mahAsatre brahmadaNDanipIDitAH | | 1 [s] idam atyadbhutaM cAnyad AstIkasyAnuzuzrumaH tathA varaiz chandyamAne rAjJA pArikSitena ha 2 indrahastAc cyuto nAgaH kha eva yad atiSThata tataz cintAparo rAjA babhUva janamejayaH 3 hUyamAne bhRzaM dIpte vidhivat pAvake tadA na sma sa prApatad vahnau takSako bhayapIDitaH 4 [Sau] kiM sUta teSAM viprANAM mantragrAmo manISiNAm na pratyabhAt tadAgnau yan na papAta sa takSakaH 5 [s] tam indrahastAd visrastaM visaMjJaM pannagottamam AstIkas tiSTha tiSTheti vAcas tisro 'bhyudairayat 6 vitasthe so 'ntarikSe 'tha hRdayena vidUyatA yathA tiSTheta vai kaz cid gocakrasyAntarA naraH 7 tato rAjAbravId vAkyaM sadasyaiz codito bhRzam kAmam etad bhavatv evaM yathAstIkasya bhASitam 8 samApyatAm idaM karma pannagAH santv anAmayAH prIyatAm ayam AstIkaH satyaM sUtavaco 'stu tat 9 tato halahalAzabdaH prItijaH samavartata AstIkasya vare datte tathaivopararAma ca 10 sa yajJaH pANDaveyasya rAjJaH pArikSitasya ha prItimAMz cAbhavad rAjA bhArato janamejayaH 11 RtvigbhyaH sasadasyebhyo ye tatrAsan samAgatAH tebhyaz ca pradadau vittaM zatazo 'tha sahasrazaH 12 lohitAkSAya sUtAya tathA sthapataye vibhuH yenoktaM tatra satrAgre yajJasya vinivartanam 13 nimittaM brAhmaNa iti tasmai vittaM dadau bahu tataz cakArAvabhRthaM vidhidRSTtena karmaNA 14 AstIkaM preSayAm Asa gRhAn eva susatkRtam rAjA prItamanAH prItaM kRtakRtyaM manISiNam 15 punarAgamanaM kAryam iti cainaM vaco 'bravIt bhaviSyasi sadasyo me vAjimedhe mahAkratau 16 tathety uktvA pradudrAva sa cAstIko mudA yutaH kRtvA svakAryam atulaM toSayitvA ca pArthivam 17 sa gatvA paramaprIto mAtaraM mAtulaM ca tam abhigamyopasaMgRhya yathAvRttaM nyavedayat 18 etac chrutvA prIyamANAH sametA; ye tatrAsan pannagA vItamohAH ta AstIke vai prItimanto babhUvur; Ucuz cainaM varam iSTaM vRNISva 19 bhUyo bhUyaH sarvazas te 'bruvaMs taM; kiM te priyaM karavAmo 'dya vidvan prItA vayaM mokSitAz caiva sarve; kAmaM kiM te karavAmo 'dya vatsa 20 [A] sAyaMprAtaH suprasannAtma rUpA; loke viprA mAnavAz cetare 'pi dharmAkhyAnaM ye vadeyur mamedaM; teSAM yuSmadbhyo naiva kiM cid bhayaM syAt 21 [s] taiz cApy ukto bhAgineyaH prasannair; etat satyaM kAmam evaM carantaH prItyA yuktA IpsitaM sarvazas te; kartAraH sma pravaNA bhAgineya 22 jaratkAror jaratkArvAM samutpanno mahAyazAH AstIkaH satyasaMdho mAM pannagebhyo 'bhirakSatu 23 asitaM cArtimantaM ca sunIthaM cApi yaH smaret divA vA yadi vA rAtrau nAsya sarpabhayaM bhavet 24 [s] mokSayitvA sa bhujagAn sarpasatrAd dvijottamaH jagAma kAle dharmAtmA diSTAntaM putrapautravAn 25 ity AkhyAnaM mayAstIkaM yathAvat kIrtitaM tava yat kIrtayitvA sarpebhyo na bhayaM vidyate kva cit 26 zrutvA dharmiSTham AkhyAnam AtIkaM puNyavardhanam AstIkasya kaver vipra zrImac caritam AditaH 27 [S] bhRguvaMzAt prabhRty eva tvayA me kathitaM mahat AkhyAnam akhilaM tAta saute prIto 'smi tena te 28 prakSyAmi caiva bhUyas tvAM yathAvat sUtanandana yAM kathAM vyAsa saMpannAM tAM ca bhUyaH pracakSva me 29 tasmin paramaduSprApe sarpasatre mahAtmanAm karmAntareSu vidhivat sadasyAnAM mahAkave 30 yA babhUvuH kathAz citrA yeSv artheSu yathAtatham tvatta icchAmahe zrotuM saute tvaM vai vicakSaNaH 31 [s] karmAntareSv akathayan dvijA vedAzrayAH kathAH vyAsas tv akathayan nityam AkhyAnaM bhArataM mahat 32 [S] mahAbhAratam AkhyAnaM pANDavAnAM yazaH karam janamejayena yat pRSTaH kRSNadvaipAyanas tadA 33 zrAvayAm Asa vidhivat tadA karmAntareSu saH tAm ahaM vidhivat puNyAM zrotum icchAmi vai kathAm 34 manaH sAgarasaMbhUtAM maharSeH puNyakarmaNaH kathayasva satAM zreSTha na hi tRpyAmi sUtaja 35 [s] hanta te kathayiSyAmi mahad AkhyAnam uttamam kRSNadvaipAyana mataM mahAbhAratam AditaH 36 taj juSasvottama mate kathyamAnaM mayA dvija zaMsituM tan mano harSo mamApIha pravartate | | 1 [s] zrutvA tu sarpasatrAya dIkSitaM janamejayam abhyAgacchad RSir vidvAn kRSNadvaipAyanas tadA 2 janayAm Asa yaM kAlI zakteH putrAt parAzarAt kanyaiva yamunA dvIpe pANDavAnAM pitAmaham 3 jAtamAtraz ca yaH sadya iSTyA deham avIvRdhat vedAMz cAdhijage sAGgAn setihAsAn mahAyazAH 4 yaM nAtitapasA kaz cin na vedAdhyayanena ca na vratair nopavAsaiz ca na prasUtyA na manyunA 5 vivyAsaikaM caturdhA yo vedaM veda vidAM varaH parAvarajJo brahmarSiH kaviH satyavrataH zuciH 6 yaH pANDuM dhRtarASTraM ca viduraM cApy ajIjanat zaMtanoH saMtatiM tanvan puNyakIrtir mahAyazAH 7 janamejayasya rAjarSeH sa tad yajJasadas tadA viveza ziSyaiH sahito vedavedAGgapAragaiH 8 tatra rAjAnam AsInaM dadarza janamejayam vRtaM sadasyair bahubhir devair iva puraMdaram 9 tathA mUdhvAvasiktaiz ca nAnAjanapadezvaraiH Rtvigbhir devakalpaiz ca kuzalair yajJasaMstare 10 janamejayas tu rAjarSir dRSTvA tam RSim Agatam sagaNo 'byudyayau tUrNaM prItyA bharatasattamaH 11 kAJcanaM viSTaraM tasmai sadasyAnumate prabhuH AsanaM kalpayAm Asa yathA zakro bRhaspateH 12 tatropaviSTaM varadaM devarSigaNapUjitam pUjayAm Asa rAjendraH zAstradRSTena karmaNA 13 pAdyam AcamanIyaM ca arghyaM gAM ca vidhAnataH pitAmahAya kRSNAya tad arhAya nyavedayat 14 pratigRhya ca tAM pUjAM pANDavAj janamejayAt gAM caiva samanujJAya vyAsaH prIto 'bhavat tadA 15 tathA saMpUjayitvA taM yatnena prapitAmaham upopavizya prItAtmA paryapRcchad anAmayam 16 bhagavAn api taM dRSTvA kuzalaM prativedya ca sadasyaiH pUjitaH sarvaiH sadasyAn abhyapUjayat 17 tatas taM satkRtaM sarvaiH sadasyair janamejayaH idaM pazcAd dvijazreSThaM paryapRcchat kRtAJjaliH 18 kurUNAM pANDavAnAM ca bhavAn pratyakSadarzivAn teSAM caritam icchAmi kathyamAnaM tvayA dvija 19 kathaM samabhavad bhedas teSAm akliSTakarmaNAm tac ca yuddhaM kathaM vRttaM bhUtAnta karaNaM mahat 20 pitAmahAnAM sarveSAM daivenAviSTa cetasAm kArtsnyenaitat samAcakSva bhagavan kuzalo hy asi 21 tasya tad vacanaM zrutvA kRSNadvaipAyanas tadA zazAsa ziSyam AsInaM vaizampAyanam antike 22 kurUNAM pANDavAnAM ca yathA bhedo 'bhavat purA tad asmai sarvam AcakSva yan mattaH zrutavAn asi 23 guror vacanam AjJAya sa tu viprarSabhas tadA AcacakSe tataH sarvam itihAsaM purAtanam 24 tasmai rAjJe sadasyebhyaH kSatriyebhyaz ca sarvazaH bhedaM rAjyavinAzaM ca kurupANDavayos tadA | | 1 [vai] gurave prAG namaskRtya mano buddhisamAdhibhiH saMpUjya ca dvijAn sarvAMs tathAnyAn viduSo janAn 2 maharSeH sarvalokeSu vizrutasyAsya dhImataH pravakSyAmi mataM kRtsnaM vyAsasyAmita tejasaH 3 zrotuM pAtraM ca rAjaMs tvaM prApyemAM bhAratIM kathAm guror vaktuM parispando mudA protsAhatIva mAm 4 zRNu rAjan yathA bhedaH kurupANDavayor abhUt rAjyArthe dyUtasaMbhUto vanavAsas tathaiva ca 5 yathA ca yuddham abhavat pRthivI kSayakArakam tat te 'haM saMpravakSyAmi pRcchate bharatarSabha 6 mRte pitari te vIrA vanAd etya svamandiram nacirAd iva vidvAMso vede dhanuSi cAbhavan 7 tAMs tathArUpavIryaujaH saMpannAn paurasaMmatAn nAmRSyan kuravo dRSTvA pANDavAJ zrIyazo bhRtaH 8 tato duryodhanaH krUraH karNaz ca sahasaubalaH teSAM nigrahanirvAsAn vividhAMs te samAcaran 9 dadAv atha viSaM pApo bhImAya dhRtarASTrajaH jarayAm Asa tad vIraH sahAnnena vRkodaraH 10 pramANa koTyAM saMsuptaM punar baddhvA vRkodaram toyeSu bhImaM gaGgAyAH prakSipya puram Avrajat 11 yadA prabuddhaH kaunteyas tadA saMchidya bandhanam udatiSThan mahArAja bhImaseno gatavyathaH 12 AzIviSaiH kRSNasarpaiH suptaM cainam adaMzayat sarveSv evAGgadezeSu na mamAra ca zatruhA 13 teSAM tu viprakAreSu teSu teSu mahAmatiH mokSaNe pratighAte ca viduro 'vahito 'bhavat 14 svargastho jIvalokasya yathA zakraH sukhAvahaH pANDavAnAM tathA nityaM viduro 'pi sukhAvahaH 15 yadA tu vividhopAyaiH saMvRtair vivRtair api nAzaknod vinihantuM tAn daivabhAvy artharakSitAn 16 tataH saMmantrya sacivair vRSaduHzAsanAdibhiH dhRtarASTram anujJApya jAtuSaM gRham Adizat 17 tatra tAn vAsayAm Asa pANDavAn amitaujasaH adAhayac ca visrabdhAn pAvakena punas tadA 18 vidurasyaiva vacanAt khanitrI vihitA tataH mokSayAm Asa yogena te muktAH prAdravan bhayAt 19 tato mahAvane ghore hiDimbaM nAma rAkSasam bhImaseno 'vadhIt kruddho bhuvi bhImaparAkramaH 20 atha saMdhAya te vIrA ekacakrAM vrajaMs tadA brahmarUpadharA bhUtvA mAtrA saha paraMtapAH 21 tatra te brAhmaNArthAya bakaM hatvA mahAbalam brAhmaNaiH sahitA jagmuH pAJcAlAnAM puraM tataH 22 te tatra draupadIM labdhvA parisaMvatsaroSitAH viditA hAstinapuraM pratyAjagmur ariMdamAH 23 ta uktA dhRtarASTreNa rAjJA zAMtanavena ca bhrAtRbhir vigrahas tAta kathaM vo na bhaved iti asmAbhiH khANDava prasthe yuSmadvAso 'nucintitaH 24 tasmAj janapadopetaM suvibhaktamahApatham vAsAya khANDava prasthaM vrajadhvaM gatamanyavaH 25 tayos te vacanAj jagmuH saha sarvaiH suhRjjanaiH nagaraM khANDava prasthaM ratnAny AdAya sarvazaH 26 tatra te nyavasan rAjan saMvatsaragaNAn bahUn vaze zastrapratApena kurvanto 'nyAn mahIkSitaH 27 evaM dharmapradhAnAs te satyavrataparAyaNAH apramattotthitAH kSAntAH pratapanto 'hitAMs tadA 28 ajayad bhImasenas tu dizaM prAcIM mahAbalaH udIcIm arjuno vIraH pratIcIM nakulas tathA 29 dakSiNAM sahadevas tu vijigye paravIrahA evaM cakrur imAM sarve vaze kRtsnAM vasuMdharAm 30 paJcabhiH sUryasaMkAzaiH sUryeNa ca virAjatA SaT sUryevAbabhau pRthvI pANDavaiH satyavikramaiH 31 tato nimitte kasmiMz cid dharmarAjo yudhiSThiraH vanaM prasthApayAm Asa bhrAtaraM vai dhanaMjayam 32 sa vai saMvatsaraM pUrNaM mAsaM caikaM vane 'vasat tato 'gacchad dhRSIkezaM dvAravatyAM kadA cana 33 labdhavAMs tatra bIbhatsur bhAryAM rAjIvalocanAm anujAM vAsudevasya subhadrAM bhadra bhASiNIm 34 sA zacIva mahendreNa zrIH kRSNeneva saMgatA subhadrA yuyuje prItA pANDavenArjunena ha 35 atarpayac ca kaunteyaH khANDave havyavAhanam bIbhatsur vAsudevena sahito nRpasattama 36 nAtibhAro hi pArthasya kezavenAbhavat saha vyavasAyasahAyasya viSNoH zatruvadheSv iva 37 pArthAyAgnir dadau cApi gANDIvaM dhanur uttamam iSudhI cAkSayair bANai rathaM ca kapilakSaNam 38 mokSayAm Asa bIbhatsur mayaM tatra mahAsuram sa cakAra sabhAM divyAM sarvaratnasamAcitAm 39 tasyAM duryodhano mando lobhaM cakre sudurmatiH tato 'kSair vaJcayitvA ca saubalena yudhiSThiram 40 vanaM prasthApayAm Asa sapta varSANi paJca ca ajJAtam ekaM rASTre ca tathA varSaM trayo dazam 41 tataz caturdaze varSe yAcamAnAH svakaM vasu nAlabhanta mahArAja tato yuddham avartata 42 tatas te sarvam utsAdya hatvA duryodhanaM nRpam rAjyaM vidruta bhUyiSThaM pratyapadyanta pANDavAH 43 evam etat purAvRttaM teSAm akliSTakarmaNAm bhedo rAjyavinAzaz ca jayaz ca jayatAM vara | | 1 [j] kathitaM vai samAsena tvayA sarvaM dvijottama mahAbhAratam AkhyAnaM kurUNAM caritaM mahat 2 kathAM tv anagha citrArthAm imAM kathayati tvayi vistara zravaNe jAtaM kautUhalam atIva me 3 sa bhavAn vistareNemAM punar AkhyAtum arhati na hi tRpyAmi pUrveSAM zRNvAnaz caritaM mahat 4 na tat kAraNam alpaM hi dharmajJA yatra pANDavAH avadhyAn sarvazo jaghnuH prazasyante ca mAnavaiH 5 kimarthaM te naravyAghrAH zaktAH santo hy anAgasaH prayujyamAnAn saMklezAn kSAntavanto durAtmanAm 6 kathaM nAgAyuta prANo bAhuzAlI vRkodaraH pariklizyann api krodhaM dhRtavAn vai dvijottama 7 kathaM sA draupadI kRSNA klizyamAnA durAtmabhiH zaktA satI dhArtarASTrAn nAdahad ghoracakSuSA 8 kathaM vyatikraman dyUte pArthau mAdrI sutau tathA anuvrajan naravyAghraM vaJcyamAnaM durAtmabhiH 9 kathaM dharmabhRtAM zreSThaH suto dharmasya dharmavit anarhaH paramaM klezaM soDhavAn sa yudhiSThiraH 10 kathaM ca bahulAH senAH pANDavaH kRSNasArathiH asyann eko 'nayat sarvAH pitRlokaM dhanaMjayaH 11 etad AcakSva me sarvaM yathAvRttaM tapodhana yad yac ca kRtavantas te tatra tatra mahArathAH 12 [v] maharSeH sarvalokeSu pUjitasya mahAtmanaH pravakSyAmi mataM kRtsnaM vyAsasyAmita tejasaH 13 idaM zatasahasraM hi zlokAnAM puNyakarmaNAm satyavaty Atmajeneha vyAkhyAtam amitaujasA 14 ya idaM zrAvayed vidvAn yaz cedaM zRNuyAn naraH te brahmaNaH sthAnam etya prApnuyur devatulyatAm 15 idaM hi vedaiH samitaM pavitram api cottamam zrAvyANAm uttamaM cedaM purANam RSisaMstutam 16 asminn arthaz ca dharmaz ca nikhilenopadizyate itihAse mahApuNye buddhiz ca parinaiSThikI 17 akSudrAn dAnazIlAMz ca satyazIlAn anAstikAn kArSNaM vedam idaM vidvAJ zrAvayitvArtham aznute 18 bhrUNa hatyA kRtaM cApi pApaM jahyAd asaMzayam itihAsam imaM zrutvA puruSo 'pi sudAruNaH 19 jayo nAmetihAso 'yaM zrotavyo vijigISuNA mahIM vijayate sarvAM zatrUMz cApi parAjayet 20 idaM puMsavanaM zreSTham idaM svasty ayanaM mahat mahiSI yuvarAjAbhyAM zrotavyaM bahuzas tathA 21 arthazAstram idaM puNyaM dharmazAstram idaM param mokSazAstram idaM proktaM vyAsenAmita buddhinA 22 saMpratyAcakSate caiva AkhyAsyanti tathApare putrAH zuzrUSavaH santi preSyAz ca priyakAriNaH 23 zarIreNa kRtaM pApaM vAcA ca manasaiva ca sarvaM tat tyajati kSipram idaM zRNvan naraH sadA 24 bhAratAnAM mahaj janma zRNvatAm anasUyatAm nAsti vyAdhibhayaM teSAM paralokabhayaM kutaH 25 dhanyaM yazasyam AyuSyaM svargyaM puNyaM tathaiva ca kRSNadvaipAyanenedaM kRtaM puNyacikIrSuNA 26 kIrtiM prathayatA loke pANDavAnAM mahAtmanAm anyeSAM kSatriyANAM ca bhUri draviNa tejasAm 27 yathA samudro bhagavAn yathA ca himavAn giriH khyAtAv ubhau ratnanidhI tathA bhAratam ucyate 28 ya idaM zrAvayed vidvAn brAhmaNAn iha parvasu dhUtapApmA jitasvargo brahmabhUyaM sa gacchati 29 yaz cedaM zrAvayec chrAddhe brAhmaNAn pAdam antataH akSayyaM tasya tac chrAddham upatiSThet pitRRn api 30 ahnA yad enaz cAjJAnAt prakaroti naraz caran tan mahAbhAratAkhyAnaM zrutvaiva pravilIyate 31 bhAratAnAM mahaj janma mahAbhAratam ucyate niruktam asya yo veda sarvapApair pramucyate 32 tribhir varSaiH sadotthAyI kRSNadvaipAyano muniH mahAbhAratam AkhyAnaM kRtavAn idam uttamam 33 dharme cArthe ca kAme ca mokSe ca bharatarSabha yad ihAsti tad anyatra yan nehAsti na tat kva cit | | 1 [v] rAjoparicaro nAma dharmanityo mahIpatiH babhUva mRgayAM gantuM sa kadA cid dhRtavrataH 2 sa cediviSayaM ramyaM vasuH pauravanandanaH indropadezAj jagrAha grahaNIyaM mahIpatiH 3 tam Azrame nyastazastraM nivasantaM tapo ratim devaH sAkSAt svayaM vajrI samupAyAn mahIpatim 4 indratvam arho rAjAyaM tapasety anucintya vai taM sAntvena nRpaM sAkSAt tapasaH saMnyavartayat 5 [Indra] na saMkIryeta dharmo 'yaM pRthivyAM pRthivIpate taM pAhi dharmo hi dhRtaH kRtsnaM dhArayate jagat 6 lokyaM dharmaM pAlaya tvaM nityayuktaH samAhitaH dharmayuktas tato lokAn puNyAn Apsyasi zAzvatAn 7 diviSThasya bhuviSThas tvaM sakhA bhUtvA mama priyaH UdhaH pRthivyA yo dezas tam Avasa narAdhipa 8 pazavyaz caiva puNyaz ca susthiro dhanadhAnyavAn svArakSyaz caiva saumyaz ca bhogyair bhUmiguNair vRtaH 9 aty anyAn eSa dezo hi dhanaratnAdibhir yutaH vasu pUrNA ca vasudhA vasa cediSu cedipa 10 dharmazIlA janapadAH susaMtoSAz ca sAdhavaH na ca mithyA pralApo 'tra svaireSv api kuto 'nyathA 11 na ca pitrA vibhajyante narA guruhite ratAH yuJjate dhuri no gAz ca kRzAH saMdhukSayanti ca 12 sarve varNAH svadharmasthAH sadA cediSu mAnada na te 'sty aviditaM kiM cit triSu lokeSu yad bhavet 13 devopabhogyaM divyaM ca AkAze sphATikaM mahat AkAzagaM tvAM maddattaM vimAnam upapatsyate 14 tvam ekaH sarvamartyeSu vimAnavaram AsthitaH cariSyasy uparistho vai devo vigrahavAn iva 15 dadAmi te vaijayantIM mAlAm amlAna paGkajAm dhArayiSyati saMgrAme yA tvAM zastrair avikSatam 16 lakSaNaM caitad eveha bhavitA te narAdhipa indra mAleti vikhyAtaM dhanyam apratimaM mahat 17 [v] yaSTiM ca vaiNavIM tasmai dadau vRtraniSUdanaH iSTapradAnam uddizya ziSTAnAM paripAlinIm 18 tasyAH zakrasya pUjArthaM bhUmau bhUmipatis tadA pravezaM kArayAm Asa gate saMvatsare tadA 19 tataH prabhRti cAdyApi yaSTyAH kSitipa sattamaiH pravezaH kriyate rAjan yathA tena pravartitaH 20 apare dyus tathA cAsyAH kriyate ucchrayo nRpaiH alaMkRtAyAH piTakair gandhair mAlyaiz ca bhUSaNaiH mAlyadAma parikSiptA vidhivat kriyate 'pi ca 21 bhagavAn pUjyate cAtra hAsyarUpeNa zaMkaraH svayam eva gRhItena vasoH prItyA mahAtmanaH 22 etAM pUjAM mahendras tu dRSTvA devakRtAM zubhAm vasunA rAjamukhyena prItimAn abravId vibhuH 23 ye pUjayiSyanti narA rAjAnaz ca mahaM mama kArayiSyanti ca mudA yathA cedipatir nRpaH 24 teSAM zrIr vijayaz caiva sarASTrANAM bhaviSyati tathA sphIto janapado muditaz ca bhaviSyati 25 evaM mahAtmanA tena mahendreNa narAdhipa vasuH prItyA maghavatA mahArAjo 'bhisatkRtaH 26 utsavaM kArayiSyanti sadA zakrasya ye narAH bhUmidAnAdibhir dAnair yathA pUtA bhavanti vai varadAnamahAyajJais tathA zakrotsavena te 27 saMpUjito maghavatA vasuz cedipatis tadA pAlayAm Asa dharmeNa cedisthaH pRthivIm imAm indra prItyA bhUmipatiz cakArendra mahaM vasuH 28 putrAz cAsya mahAvIryAH paJcAsann amitaujasaH nAnA rAjyeSu ca sutAn sa samrAD abhyaSecayat 29 mahAratho magadha rAD vizruto yo bRhadrathaH pratyagrahaH kuzAmbaz ca yam Ahur maNivAhanam mac chillaz ca yaduz caiva rAjanyaz cAparAjitaH 30 ete tasya sutA rAjan rAjarSer bhUri tejasaH nyavezayan nAmabhiH svais te dezAMz ca purANi ca vAsavAH paJca rAjAnaH pRthag vaMzAz ca zAzvatAH 31 vasantam indra prAsAde AkAze sphATike ca tam upatasthur mahAtmAnaM gandharvApsaraso nRpam rAjoparicarety evaM nAma tasyAtha vizrutam 32 puropavAhinIM tasya nadIM zuktimatIM giriH arautsIc cetanA yuktaH kAmAt kolAhalaH kila 33 giriM kolAhalaM taM tu padA vasur atADayat nizcakrAma nadI tena prahAra vivareNa sA 34 tasyAM nadyAm ajanayan mithunaM parvataH svayam tasmAd vimokSaNAt prItA nadI rAjJe nyavedayat 35 yaH pumAn abhavat tatra taM sa rAjarSisattamaH vasur vasu pradaz cakre senApatim ariMdamam cakAra patnIM kanyAM tu dayitAM girikAM nRpaH 36 vasoH patnI tu girikA kAmAt kAle nyavedayat RtukAlam anuprAptaM snAtA puMsavane zuciH 37 tad ahaH pitaraz cainam Ucur jahi mRgAn iti taM rAjasattamaM prItAs tadA matimatAM varam 38 sa pitRRNAM niyogaM tam avyatikramya pArthivaH cacAra mRgayAM kAmI girikAm eva saMsmaran atIva rUpasaMpannAM sAkSAc chriyam ivAparAm 39 tasya retaH pracaskanda carato rucire vane skanna mAtraM ca tad reto vRkSapatreNa bhUmipaH 40 pratijagrAha mithyA me na skaMded reta ity uta Rtuz ca tasyA patnyA me na moghaH syAd iti prabhuH 41 saMcintyaivaM tadA rAjA vicArya ca punaH punaH amoghatvaM ca vijJAya retaso rAjasattamaH 42 zukraprasthApane kAlaM mahiSyAH prasamIkSya saH abhimantryAtha tac chukram ArAt tiSThantam Azugam sUkSmadharmArthatattvajJo jJAtvA zyenaM tato 'bravIt 43 matpriyArtham idaM saumya zukraM mama gRhaM naya girikAyAH prayacchAzu tasyA hy Artavam adya vai 44 gRhItvA tat tadA zyenas tUrNam utpatya vegavAn javaM paramam AsthAya pradudrAva vihaMgamaH 45 tam apazyad athAyAntaM zyenaM zyenas tathAparaH abhyadravac ca taM sadyo dRSTvaivAmiSa zaGkayA 46 tuNDayuddham athAkAze tAv ubhau saMpracakratuH yudhyator apatad retas tac cApi yamunAmbhasi 47 tatrAdriketi vikhyAtA brahmazApAd varApsarAH mInabhAvam anuprAptA babhUva yamunA carI 48 zyenapAdaparibhraSTaM tad vIryam atha vAsavam jagrAha tarasopetya sAdrikA matsyarUpiNI 49 kadA cid atha matsIM tAM babandhur matsyajIvinaH mAse ca dazame prApte tadA bharatasattama ujjahnur udarAt tasyAH strIpumAMsaM ca mAnuSam 50 AzcaryabhUtaM matvA tad rAjJas te pratyavedayan kAye matsyA imau rAjan saMbhUtau mAnuSAv iti 51 tayoH pumAMsaM jagrAha rAjoparicaras tadA sa matsyo nAma rAjAsId dhArmikaH satyasaMgaraH 52 sApsarA muktazApA ca kSaNena samapadyata puroktA yA bhagavatA tiryagyonigatA zubhe mAnuSau janayitvA tvaM zApamokSam avApsyasi 53 tataH sA janayitvA tau vizastA matsyaghAtinA saMtyajya matsyarUpaM sA divyaM rUpam avApya ca siddharSicAraNapathaM jagAmAtha varApsarAH 54 yA kanyA duhitA tasyA matsyA matsyasagandhinI rAjJA dattAtha dAzAya iyaM tava bhavatv iti rUpasattvasamAyuktA sarvaiH samuditA guNaiH 55 sA tu satyavatI nAma matsyaghAty abhisaMzrayAt AsIn matsyasagandhaiva kaM cit kAlaM zucismitA 56 zuzrUSArthaM pitur nAvaM tAM tu vAhayatIM jale tIrthayAtrAM parikrAmann apazyad vai parAzaraH 57 atIva rUpasaMpannAM siddhAnAm api kAGkSitAm dRSTvaiva ca sa tAn dhImAMz cakame cArudarzanAm vidvAMs tAM vAsavIM kanyAM kAryavAn munipuMgavaH 58 sAbravIt pazya bhagavan pArAvAre RSIn sthitAn Avayor dRzyator ebhiH kathaM nu syAM samAgamaH 59 evaM tayokto bhagavAn nIhAram asRjat prabhuH yena dezaH sa sarvas tu tamo bhUta ivAbhavat 60 dRSTvA sRSTaM tu nIhAraM tatas taM paramarSiNA vismitA cAbravIt kanyA vrIDitA ca manasvinI 61 viddhi mAM bhagavan kanyAM sadA pitRvazAnugAm tvat saMyogAc ca duSyeta kanyA bhAvo mamAnagha 62 kanyAtve dUSite cApi kathaM zakSye dvijottama gantuM gRhaM gRhe cAhaM dhIman na sthAtum utsahe etat saMcintya bhagavan vidhatsva yad anantaram 63 evam uktavatIM tAM tu prItimAn RSisattamaH uvAca matpriyaM kRtvA kanyaiva tvaM bhaviSyasi 64 vRNISva ca varaM bhIru yaM tvam icchasi bhAmini vRthA hina prasAdo me bhUtapUrvaH zucismite 65 evam uktA varaM vavre gAtrasaugandhyam uttamam sa cAsyai bhagavAn prAdAn manasaH kAGkSitaM prabhuH 66 tato labdhavarA prItA strIbhAvaguNabhUSitA jagAma saha saMsargam RSiNAdbhuta karmaNA 67 tena gandhavatIty eva nAmAsyAH prathitaM bhuvi tato yojanagandheti tasyA nAma parizrutam 68 parAzaro 'pi bhagavAJ jagAma svaM nivezanam iti satyavatI hRSTA labdhvA varam anuttamam 69 parAzareNa saMyuktA sadyo garbhaM suSAva sA jajJe ca yamunA dvIpe pArAzaryaH savIryavAn 70 sa mAtaram upasthAya tapasy eva mano dadhe smRto 'haM darzayiSyAmi kRtyeSv iti ca so 'bravIt 71 evaM dvaipAyano jajJe satyavatyAM parAzarAt dvIpe nyastaH sa yad bAlas tasmAd dvaipAyano 'bhavat 72 pAdApasAriNaM dharmaM vidvAn sa tu yuge yuge AyuH zaktiM ca martyAnAM yugAnugam avekSya ca 73 brahmaNo brAhmaNAnAM ca tathAnugraha kAmyayA vivyAsa vedAn yasmAc ca tasmAd vyAsa iti smRtaH 74 vedAn adhyApayAm Asa mahAbhArata paJcamAn sumantuM jaiminiM pailaM zukaM caiva svam Atmajam 75 prabhur variSTho varado vaizampAyanam eva ca saMhitAs taiH pRthaktvena bhAratasya prakAzitAH 76 tathA bhISmaH zAMtanavo gaGgAyAm amitadyutiH vasu vIryAt samabhavan mahAvIryo mahAyazAH 77 zUle protaH purANarSir acoraz corazaGkayA aNI mANDavya iti vai vikhyAtaH sumahAyazAH 78 sa dharmam AhUya purA maharSir idam uktavAn iSIkayA mayA bAlyAd ekA viddhA zakuntikA 79 tat kilbiSaM smare dharmanAnyat pApam ahaM smare tan me sahasrasamitaM kasmAn nehAjayat tapaH 80 garIyAn brAhmaNavadhaH sarvabhUtavadhAd yataH tasmAt tvaM kilbiSAd asmAc chUdra yonau janiSyasi 81 tena zApena dharmo 'pi zUdrayonAv ajAyata vidvAn vidura rUpeNa dhArmI tanur akilbiSI 82 saMjayo munikalpas tu jajJe sUto gavalgaNAt sUryAc ca kunti kanyAyAM jajJe karNo mahArathaH sahajaM kavacaM vibhrat kuNDaloddyotitAnanaH 83 anugrahArthaM lokAnAM viSNur lokanamaskRtaH vasudevAt tu devakyAM prAdurbhUto mahAyazAH 84 anAdi nidhano devaH sa kartA jagataH prabhuH avyaktam akSaraM brahma pradhAnaM nirguNAtmakam 85 AtmAnam avyayaM caiva prakRtiM prabhavaM param puruSaM vizvakarmANaM sattvayogaM dhruvAkSaram 86 anantam acalaM devaM haMsaM nArAyaNaM prabhum dhAtAram ajaraM nityaM tam AhuH param avyayam 87 puruSaH sa vibhuH kartA sarvabhUtapitAmahaH dharmasaMvardhanArthAya prajajJe 'ndhakavRSNiSu 88 astrajJau tu mahAvIryau sarvazastravizAradau sAtyakiH kRtavarmA ca nArAyaNam anuvratau satyakAd dhRdikAc caiva jajJAte 'stravizAradau 89 bharadvAjasya ca skannaM droNyAM zukram avardhata maharSer ugratapasas tasmAd droNo vyajAyata 90 gautamAn mithunaM jajJe zarastambAc charadvataH azvatthAmnaz ca jananI kRpaz caiva mahAbalaH azvatthAmA tato jajJe droNAd astrabhRtAM varaH 91 tathaiva dhRSTadyumno 'pi sAkSAd agnisamadyutiH vaitAne karmaNi tate pAvakAt samajAyata vIro droNa vinAzAya dhanuSA saha vIryavAn 92 tathaiva vedyAM kRSNApi jajJe tejasvinI zubhA vibhrAjamAnA vapuSA bibhratI rUpam uttamam 93 prahrAda ziSyo nagnajit subalaz cAbhavat tataH tasya prajA dharmahantrI jajJe deva prakopanAt 94 gAndhArarAjaputro 'bhUc chakuniH saubalas tathA duryodhanasya mAtA ca jajJAte 'rthavidAv ubhau 95 kRSNadvaipAyanAj jajJe dhRtarASTro janezvaraH kSetre vicitravIryasya pANDuz caiva mahAbalaH 96 pANDos tu jajJire paJca putrA devasamAH pRthak dvayoH striyor guNajyeSThas teSAm AsId yudhiSThiraH 97 dharmAd yudhiSThiro jajJe mArutAt tu vRkodaraH indrAd dhanaMjayaH zrImAn sarvazastrabhRtAM varaH 98 jajJAte rUpasaMpannAv azvibhyAM tu yamAv ubhau nakulaH sahadevaz ca guruzuzrUSaNe ratau 99 tathA putrazataM jajJe dhRtarASTrasya dhImataH duryodhanaprabhRtayo yuyutsuH karaNas tathA 100 abhimanyuH subhadrAyAm arjunAd abhyajAyata svastIyo vAsudevasya pautraH pANDor mahAtmanaH 101 pANDavebhyo 'pi paJcabhyaH kRSNAyAM paJca jajJire kumArA rUpasaMpannAH sarvazastravizAradAH 102 prativindhyo yudhiSThirAt suta somo vRkodarAt arjunAc chruta kIrtis tu zatAnIkas tu nAkuliH 103 tathaiva sahadevAc ca zrutasenaH pratApavAn hiDimbAyAM ca bhImena vane jajJe ghaTotkacaH 104 zikhaNDI drupadAj jajJe kanyA putratvam AgatA yAM yakSaH puruSaM cakre sthUNaH priyacikIrSayA 105 kurUNAM vigrahe tasmin samAgacchan bahUny atha rAjJAM zatasahasrANi yotsyamAnAni saMyuge 106 teSAm aparimeyAni nAmadheyAni sarvazaH na zakyaM parisaMkhyAtuM varSANAm ayutair api ete tu kIrtitA mukhyA yair AkhyAnam idaM tatam | | 1 [j] ya ete kIrtitA brahman ye cAnye nAnukIrtitAH samyak tAJ zrotum icchAmi rAjJaz cAnyAn suvarcasaH 2 yadartham iha saMbhUtA devakalpA mahArathAH bhuvi tan me mahAbhAga samyag AkhyAtum arhasi 3 [v] rahasyaM khalv idaM rAjan devAnAm iti naH zrutam tat tu te kathayiSyAmi namaskRtvA svayaM bhuve 4 triH saptakRtvaH pRthivIM kRtvA niHkSatriyAM purA jAmadagnyas tapas tepe mahendre parvatottame 5 tadA niHkSatriye loke bhArgaveNa kRte sati brAhmaNAn kSatriyA rAjan garbhArthinyo 'bhicakramuH 6 tAbhiH saha samApetur brAhmaNAH saMzitavratAH RtAv Rtau naravyAghra na kAmAn nAnRtau tathA 7 tebhyas tu lebhire garbhAn kSatriyAs tAH sahasrazaH tataH suSuvire rAjan kSatriyAn vIryasaMmatAn kumArAMz ca kumArIz ca punaH kSatrAbhivRddhaye 8 evaM tad brAhmaNaiH kSatraM kSatriyAsu tapasvibhiH jAtam Rdhyata dharmeNa sudIrgheNAyuSAnvitam catvAro 'pi tadA varNA babhUvur brAhmaNottarAH 9 abhyagacchann Rtau nArIM na kAmAn nAnRtau tathA tathaivAnyAni bhUtAni tiryagyonigatAny api Rtau dArAMz ca gacchanti tadA sma bharatarSabha 10 tato 'vardhanta dharmeNa sahasrazatajIvinaH tAH prajAH pRthivIpAla dharmavrataparAyaNAH Adhibhir vyAdhibhiz caiva vimuktAH sarvazo narAH 11 athemAM sAgarApAGgAM gAM gajendra gatAkhilAm adhyatiSThat punaH kSatraM sazailavanakAnanAm 12 prazAsati punaH kSatre dharmeNemAM vasuMdharAm brAhmaNAdyAs tadA varNA lebhire mudam uttamAm 13 kAmakrodhodbhavAn doSAn nirasya ca narAdhipAH daNDaM daNDyeSu dharmeNa praNayanto 'nvapAlayan 14 tathA dharmapare kSatre sahasrAkSaH zatakratuH svAdu deze ca kAle ca vavarSApyAyayan prajAH 15 na bAla eva mriyate tadA kaz cin narAdhipa na ca striyaM prajAnAti kaz cid aprAptayauvanaH 16 evam AyuSmatIbhis tu prajAbhir bharatarSabha iyaM sAgaraparyantA samApUryata medinI 17 Ijire ca mahAyajJaiH kSatriyA bahu dakSiNaiH sAGgopaniSadAn vedAn viprAz cAdhIyate tadA 18 na ca vikrINate brahma brAhmaNAH sma tadA nRpa na ca zUdra samAbhyAze vedAn uccArayanty uta 19 kArayantaH kRSiM gobhis tathA vaizyAH kSitAv iha na gAm ayuJjanta dhuri kRzAGgAz cApy ajIvayan 20 phenapAMz ca tathA vatsAn na duhanti sma mAnavAH na kUTamAnair vaNijaH paNyaM vikrINate tadA 21 karmANi ca naravyAghra dharmopetAni mAnavAH dharmam evAnupazyantaz cakrur dharmaparAyaNAH 22 svakarmaniratAz cAsan sarve varNA narAdhipa evaM tadA naravyAghra dharmo na hrasate kva cit 23 kAle gAvaH prasUyante nAryaz ca bharatarSabha phalanty RtuSu vRSkAz ca puSpANi ca phalAni ca 24 evaM kRtayuge samyag vartamAne tadA nRpa ApUryate mahIkRtsnA prANibhir bahubhir bhRzam 25 tataH samudite loke mAnuSe bharatarSabha asurA jajJire kSetre rAjJAM manujapuMgava 26 Adityair hi tadA daityA bahuzo nirjitA yudhi aizvaryAd bhraMzitAz cApi saMbabhUvuH kSitAv iha 27 iha devatvam icchanto mAnuSeSu manasvinaH jajJire bhuvi bhUteSu teSu teSv asurA vibho 28 goSv azveSu ca rAjendra kharoSTramahiSeSu ca kravyAdeSu ca bhUteSu gajeSu ca mRgeSu ca 29 jAtair iha mahIpAla jAyamAnaiz ca tair mahI na zazAkAtmanAtmAnam iyaM dhArayituM dharA 30 atha jAtA mahIpAlAH ke cid balasamanvitAH diteH putrA danoz caiva tasmAl lokAd iha cyutAH 31 vIryavanto 'valiptAs te nAnArUpadharA mahIm imAM sAgaraparyantAM parIyur arimardanAH 32 brAhmaNAn kSatriyAn vaizyAJ zUdrAMz caivApy apIDayan anyAni caiva bhUtAni pIDayAm Asur ojasA 33 trAsayanto vinighnantas tAMs tAn bhUtagaNAMz ca te viceruH sarvato rAjan mahIM zatasahasrazaH 34 AzramasthAn maharSIMz ca dharSayantas tatas tataH abrahmaNyA vIryamadA mattA madabalena ca 35 evaM vIryabalotsiktair bhUr iyaM tair mahAsuraiH pIDyamAnA mahIpAla brahmANam upacakrame 36 na hImAM pavano rAjan na nAgA na nagA mahIm tadA dhArayituM zekur AkrAntAM dAnavair balAt 37 tato mahI mahIpAla bhArArtA bhayapIDitA jagAma zaraNaM devaM sarvabhUtapitAmaham 38 sA saMvRtaM mahAbhAgair devadvija maharSibhiH dadarza devaM brahmANaM lokakartAram avyayam 39 gandharvair apsarobhiz ca bandi karmasu niSThitaiH vandyamAnaM mudopetair vavande cainam etya sA 40 atha vijJApayAm Asa bhUmis taM zaraNArthinI saMnidhau lokapAlAnAM sarveSAm eva bhArata 41 tat pradhAnAtmanas tasya bhUmeH kRtyaM svayaM bhuvaH pUrvam evAbhavad rAjan viditaM parameSThinaH 42 sraSTA hi jagataH kasmAn na saMbudhyeta bhArata surAsurANAM lokAnAm azeSeNa manogatam 43 tam uvAca mahArAja bhUmiM bhUmipatir vibhuH prabhavaH sarvabhUtAnAm IzaH zambhuH prajApatiH 44 yadartham asi saMprAptA matsakAzaM vasuMdhare tadarthaM saMniyokSyAmi sarvAn eva divaukasaH 45 ity uktvA sa mahIM devo brahmA rAjan visRjya ca Adideza tadA sarvAn vibudhAn bhUtakRt svayam 46 asyA bhUmer nirasituM bhAraM bhAgaiH pRthak pRthak asyAm eva prasUyadhvaM virodhAyeti cAbravIt 47 tathaiva ca samAnIya gandharvApsarasAM gaNAn uvAca bhagavAn sarvAn idaM vacanam uttamam svair aMzaiH saMprasUyadhvaM yatheSTaM mAnuSeSv iti 48 atha zakrAdayaH sarve zrutvA suraguror vacaH tathyam arthyaM ca pathyaM ca tasya te jagRhus tadA 49 atha te sarvazo 'MzaiH svair gantuM bhUmiM kRtakSaNAH nArAyaNam amitraghnaM vaikuNTham upacakramuH 50 yaH sacakragadApANiH pItavAsAsita prabhaH padmanAbhaH surArighnaH pRthucArvaJcitekSaNaH 51 taM bhuvaH zodhanAyendra uvAca puruSottamam aMzenAvatarasveti tathety Aha ca taM hariH | | 1 [v] atha nArAyaNenendraz cakAra saha saMvidam avatartuM mahIM svargAd aMzataH sahitaH suraiH 2 Adizya ca svayaM zakraH sarvAn eva divaukasaH nirjagAma punas tasmAt kSayAn nArAyaNasya ha 3 te 'marArivinAzAya sarvalokahitAya ca avateruH krameNemAM mahIM svargAd divaukasaH 4 tato brahmarSivaMzeSu pArthivarSikuleSu ca jajJire rAjazArdUla yathAkAmaM divaukasaH 5 dAnavAn rAkSasAMz caiva gandharvAn pannagAMs tathA puruSAdAni cAnyAni jaghnuH sattvAny anekazaH 6 dAnavA rAkSasAz caiva gandharvAH pannagAs tathA na tAn balasthAn bAlye 'pi jaghnur bharatasattama 7 [j] devadAnava saMghAnAM gandharvApsarasAM tathA mAnavAnAM ca sarveSAM tathA vai yakSarakSasAm 8 zrotum icchAmi tattvena saMbhavaM kRtsnam AditaH prANinAM caiva sarveSAM sarvazaH sarvavid dhyasi 9 [v] hanta te kathayiSyAmi namaskRtvA svayaM bhuve surAdInAm ahaM samyag lokAnAM prabhavApyayam 10 brahmaNo mAnasAH putrA viditAH SaN maharSayaH marIcir atryaGgirasau pulastyaH pulahaH kratuH 11 marIceH kazyapaH putraH kazyapAt tu imAH prajAH prajajJire mahAbhAgA dakSa kanyAs trayodaza 12 aditir ditir danuH kAlA anAyuH siMhikA muniH krodhA prAvA ariSTA ca vinatA kapilA tathA 13 kadrUz ca manujavyAghradakSa kanyaiva bhArata etAsAM vIryasaMpannaM putrapautram anantakam 14 adityAM dvAdazAdityAH saMbhUtA bhuvanezvarAH ye rAjan nAmatas tAMs te kIrtayiSyAmi bhArata 15 dhAtA mitro 'ryamA zakro varuNaz cAMza eva ca bhago vivasvAn pUSA ca savitA dazamas tathA 16 ekAdazas tathA tvaSTA viSNur dvAdaza ucyate jaghanyajaH sa sarveSAm AdityAnAM guNAdhikaH 17 eka eva diteH putro hiraNyakazipuH smRtaH nAmnA khyAtAs tu tasyeme putrAH paJca mahAtmanaH 18 prahrAdaH pUrvajas teSAM saMhrAdas tadanantaram anuhrAdas tRtIyo 'bhUt tasmAc ca zibibASkalau 19 prahrAdasya trayaH putrAH khyAtAH sarvatra bhArata virocanaz ca kumbhaz ca nikumbhaz ceti vizrutAH 20 virocanasya putro 'bhUd balir ekaH pratApavAn balez ca prathitaH putro bANo nAma mahAsuraH 21 catvAriMzad danoH putrAH khyAtAH sarvatra bhArata teSAM pathamajo rAjA vipracittir mahAyazAH 22 zambaro namuciz caiva pulomA ceti vizrutaH asi lomA ca kezI ca durjayaz caiva dAnavaH 23 ayaH zirA azvazirA ayaH zaGkuz ca vIryavAn tathA gaganamUrdhA ca vegavAn ketumAMz ca yaH 24 svarbhAnur azvo 'zvapatir vRSaparvAjakas tathA azvagrIvaz ca sUkSmaz ca tuhuNDaz ca mahAsuraH 25 isRpA ekacakraz ca virUpAkSo harAharau nicandraz ca nikumbhaz ca kupathaH kApathas tathA 26 zarabhaH zalabhaz caiva sUryA candramasau tathA iti khyAtA danor vaMze dAnavAH parikIrtitAH anyau tu khalu devAnAM sUryacandramasau smRtau 27 ime ca vaMze prathitAH sattvavanto mahAbalAH danu putrA mahArAja daza dAnava puGgavAH 28 ekAkSo mRtapA vIraH pralambanarakAv api vAtApiH zatrutapanaH zaThaz caiva mahAsuraH 29 gaviSThaz ca danAyuz ca dIrghajihvaz ca dAnavaH asaMkhyeyAH smRtAs teSAM putrAH pautrAz ca bhArata 30 siMhikA suSuve putraM rAhuM candrArkamardanam sucandraM candra hantAraM tathA candra vimardanam 31 krUra svabhAvaM krUrAyAH putrapautram anantakam gaNaH krodhavazo nAma krUrakarmAri mardanaH 32 anAyuSaH punaH putrAz catvAro 'sura puGgavAH vikSaro balavIrau ca vRtraz caiva mahAsuraH 33 kAlAyAH prathitAH putrAH kAlakalpAH prahAriNaH bhuvi khyAtA mahAvIryA dAnaveSu paraMtapAH 34 vinAzanaz ca krodhaz ca hantA krodhasya cAparaH krodhazatrus tathaivAnyaH kAleyA iti vizrutAH 35 asurANAm upAdhyAyaH zukras tv RSisuto 'bhavat khyAtAz cozanasaH putrAz catvAro 'sura yAjakAH 36 tvaSTAvaras tathAtriz ca dvAv anyau mantrakarmiNau tejasA sUryasaMkAzA brahmalokaprabhAvanAH 37 ity eSa vaMzaprabhavaH kathitas te tarasvinAm asurANAM surANAM ca purANe saMzruto mayA 38 eteSAM yad apatyaM tu na zakyaM tad azeSataH prasaMkhyAtuM mahIpAla guNabhUtam anantakam 39 tArkSyaz cAriSTanemiz ca tathaiva garuDAruNau AruNir vAruNiz caiva vainateyA iti smRtAH 40 zeSo 'nanto vAsukiz ca takSakaz ca bhujaMgamaH kUrmaz ca kulikaz caiva kAdraveyA mahAbalAH 41 bhImasenogra senau ca suparNo varuNas tathA gopatir dhRtarASTraz ca sUryavarcAz ca saptamaH 42 patravAn arkaparNaz ca prayutaz caiva vizrutaH bhImaz citrarathaz caiva vikhyAtaH sarvavid vazI 43 tathA zAlizirA rAjan pradyumnaz ca caturdazaH kaliH paJcadazaz caiva nAradaz caiva SoDazaH ity ete devagandharvA mauneyAH parikIrtitAH 44 atas tu bhUtAny anyAni kIrtayiSyAmi bhArata anavadyAm anuvazAm anUnAm aruNAM priyAm anUpAM subhagAM bhAsIm iti prAvA vyajAyata 45 siddhaH pUrNaz ca barhI ca pUrNAzaz ca mahAyazAH brahma cArI ratiguNaH suparNaz caiva saptamaH 46 vizvAvasuz ca bhAnuz ca sucandro dazamas tathA ity ete devagandharvAH prAveyAH parikIrtitAH 47 imaM tv apsarasAM vaMzaM viditaM puNyalakSaNam prAvAsUta mahAbhAgA devI devarSitaH purA 48 alambusA mizrakeSI vidyut parNA tulAnaghA aruNA rakSitA caiva rambhA tadvan manoramAH 49 asitA ca subAhuz ca suvratA subhujA tathA supriyA cAtibAhuz ca vikhyAtau ca hahAhuhU tumburuz ceti catvAraH smRtA gandharvasattamAH 50 amRtaM brAhmaNA gAvo gandharvApsarasas tathA apatyaM kapilAyAs tu purANe parikIrtitam 51 iti te sarvabhUtAnAM saMbhavaH kathito mayA yathAvat parisaMkhyAto gandharvApsarasAM tathA 52 bhujagAnAM suparNAnAM rudrANAM marutAM tathA gavAM ca brAhmaNAnAM ca zrImatAM puNyakarmaNAm 53 AyuSyaz caiva puNyaz ca dhanyaH zrutisukhAvahaH zrotavyaz caiva satataM zrAvyaz caivAnasUyatA 54 imaM tu vaMzaM niyamena yaH paThen; mahAtmanAM brAhmaNadeva saMnidhau apatyalAbhaM labhate sa puSkalaM; zriyaM yazaH pretya ca zobhanAM gatim | | 1 [v] brahmaNo mAnasAH putrA viditAH SaN maharSayaH ekAdaza sutAH sthANoH khyAtAH paramamAnasAH 2 mRgavyAdhaz ca zarvaz ca nirRtiz ca mahAyazAH ajaika pAd ahir budhnyaH pinAkI ca paraMtapaH 3 dahano 'thezvaraz caiva kapAlI ca mahAdyutiH sthANur bhavaz ca bhagavAn rudA ekAdaza smRtAH 4 marIcir aGgirA atriH pulastyaH pujahaH kratuH SaD ete brahmaNaH putrA vIryavanto maharSayaH 5 trayas tv aGgirasaH putrA loke sarvatra vizrutAH bRhaspatir utathyaz ca saMvartaz ca dhRtavratAH 6 atres tu bahavaH putrAH zrUyante manujAdhipa sarve vedavidaH siddhAH zAntAtmAno maharSayaH 7 rakSasAs tu pulastyasya vAnarAH kiMnarAs tathA pulahasya mRgAH siMhA vyAghrAH kiMpuruSAs tathA 8 kratoH kratusamAH putrAH pataMgasahacAriNaH vizrutAs triSu lokeSu satyavrataparAyaNAH 9 dakSas tv ajAyatAGguSThAd dakSiNAd bhagavAn RSiH brahmaNaH pRthivIpAla putraH putravatAM varaH 10 vAmAd ajAyatAGguSThAd bhAryA tasya mahAtmanaH tasyAM paJcAzataM kanyAH sa evAjanayan muniH 11 tAH sarvAs tv anavadyAGgyaH kanyAH kamalalocanAH putrikAH sthApayAm Asa naSTaputraH prajApatiH 12 dadau sa daza dharmAya sapta viMzatim indave divyena vidhinA rAjan kazyapAya trayodaza 13 nAmato dharmapatnyas tAH kIrtyamAnA nibodha me kIrtir lakSmIr dhRtir medhA puSTiH zraddhA kriyA tathA 14 buddhir lajjA matiz caiva patnyo dharmasya tA daza dvArANy etAni dharmasya vihitAni svayaM bhuvA 15 sapta viMzatisomasya patnyo loke parizrutAH kAlasya nayane yuktAH somapatnyaH zubhavratAH sarvA nakSatrayoginyo lokayAtrA vidhau sthitAH 16 pitAmaho munir devas tasya putraH prajApatiH tasyASTau vasavaH putrAs teSAM vakSyAmi vistaram 17 dharo dhruvaz ca somaz ca ahaz caivAnilo 'nalaH pratyUSaz ca prabhAsaz ca vasavo 'STAv iti smRtAH 18 dhUmrAyAz ca dharaH putro brahma vidyo dhruvas tathA candramAs tu manasvinyAH zvasAyAH zvasanas tathA 19 ratAyAz cApy ahaH putraH zANDilyAz ca hutAzanaH pratyUSaz ca prabhAsaz ca prabhAtAyAH sutau smRtau 20 dharasya putro draviNo hutahavyavahas tathA dhruvasya putro bhagavAn kAlo lokaprakAlanaH 21 somasya tu suto varcA varcasvI yena jAyate manoharAyAH ziziraH prANo 'tha ramaNas tathA 22 ahnaH sutaH smRto jyotiH zramaH zAntas tathA muniH agneH putraH kumAras tu zrImAJ zaravaNAlayaH 23 tasya zAkho vizAkhaz ca naigamezaz ca pRSThajaH kRttikAbhyupapattez ca kArttikeya iti smRtaH 24 anilasya zivA bhAryA tasyAH putraH purojavaH avijJAta gatiz caiva dvau putrAv anilasya tu 25 pratyUSasya viduH putram RSiM nAmnAtha devalam dvau putrau devalasyApi kSamAvantau manISiNau 26 bRhaspates tu bhaginI varastrI brahmacAriNI yogasiddhA jagat sarvam asaktaM vicaraty uta prabhAsasya tu bhAryA sA vasUnAm aSTamasya ha 27 vizvakarmA mahAbhAgo jajJe zilpaprajA patiH kartA zilpasahasrANAM tridazAnAM ca vardhakiH 28 bhUSaNAnAM ca sarveSAM kartA zilpavatAM varaH yo divyAni vimAnAni devatAnAM cakAra ha 29 manuSyAz copajIvanti yasya zilpaM mahAtmanaH pUjayanti ca yaM nityaM vizvakarmANam avyayam 30 stanaM tu dakSiNaM bhittvA brahmaNo naravigrahaH niHsRto bhagavAn dharmaH sarvalokasukhAvahaH 31 trayas tasya varAH putrAH sarvabhUtamanoharAH zamaH kAmaz ca harSaz ca tejasA lokadhAriNaH 32 kAmasya tu ratir bhAryA zamasya prAptir aGganA nandI tu bhAryA harSasya yatra lokAH pratiSThitAH 33 marIceH kazyapaH putraH kazyapasya surAsurAH jajJire nRpazArdUla lokAnAM prabhavas tu saH 34 tvASTrI tu savitur bhAryA vaDavA rUpadhAriNI asUyata mahAbhAgA sAntarikSe 'zvinAv ubhau 35 dvAdazaivAditeH putrAH zakra mukhyA narAdhipa teSAm avarajo viSNur yatra lokAH pratiSThitAH 36 trayas triMzata ity ete devAs teSAm ahaM tava anvayaM saMpravakSyAmi pakSaiz ca kulato gaNAn 37 rudrANAm aparaH pakSaH sAdhyAnAM marutAM tathA vasUnAM bhArgavaM vidyAd vizve devAMs tathaiva ca 38 vainateyas tu garuDo balavAn aruNas tathA bRhaspatiz ca bhagavAn AdityeSv eva gaNyate 39 azvibhyAM guhyakAn viddhi sarvauSadhyas tathA pazUn eSa devagaNo rAjan kIrtitas te 'nupUrvazaH yaM kIrtayitvA manujaH sarvapApaiH pramucyate 40 brahmaNo hRdayaM bhittvA niHsRto bhagavAn bhRguH bhRgoH putraH kavir vidvAJ zukraH kavi suto grahaH 41 trailokyaprANayAtrArthe varSAvarSe bhayAbhaye svayaM bhuvA niyuktaH san bhuvanaM paridhAvati 42 yogAcAryo mahAbuddhir daityAnAm abhavad guruH surANAM cApi medhAvI brahma cArI yatavrataH 43 tasmin niyukte vibhunA yogakSemAya bhArgave anyam utpAdayAm Asa putraM bhRgur aninditam 44 cyavanaM dIptatapasaM dharmAtmAnaM manISiNam yaH saroSAc cyuto garbhAn mAtur mokSAya bhArata 45 AruNI tu manoH kanyA tasya patnI manISiNaH aurvas tasyAM samabhavad UruM bhittvA mahAyazAH mahAtapA mahAtejA bAla eva guNair yutaH 46 RcIkas tasya putras tu jamadagnis tato 'bhavat jamadagnes tu catvAra Asan putrA mahAtmanaH 47 rAmas teSAM jaghanyo 'bhUd ajaghanyair guNair yutaH sarvazastrAstrakuzalaH kSatriyAntakaro vazI 48 aurvasyAsIt putrazataM jamadagnipurogamam teSAM putrasahasrANi babhUvur bhRguvistaraH 49 dvau putrau brahmaNas tv anyau yayos tiSThati lakSaNam loke dhAtA vidhAtA ca yau sthitau manunA saha 50 tayor eva svasA devI lakSmIH padmagRhA zubhA tasyAs tu mAnasAH putrAs turagA vyoma cAriNaH 51 varuNasya bhAryA jyeSThA tu zukrAd devI vyajAyata tasyAH putraM balaM viddhi surAM ca suranandinIm 52 prajAnAm annakAmAnAm anyonyaparibhakSaNAt adharmas tatra saMjAtaH sarvabhUtavinAzanaH 53 tasyApi nirRtir bhAryA nairRtA yena rAkSasAH ghorAs tasyAs trayaH putrAH pApakarma ratAH sadA bhayo mahAbhayaz caiva mRtyur bhUtAntakas tathA 54 kAkIM zyenIM ca bhAsIM ca dhRtarASTrIM tathA zukIm tAmrA tu suSuve devI paJcaitA lokavizrutAH 55 ulUkAn suSuve kAkI zyenI zyenAn vyajAyata bhAsI bhAsAn ajanayad gRdhrAMz caiva janAdhipa 56 dhRtarASTrI tu haMsAMz ca kalahaMsAMz ca sarvazaH cakravAkAMz ca bhadraM te prajajJe sA tu bhAminI 57 zukI vijajJe dharmajJa zukAn eva manasvinI kalyANa guNasaMpannA sarvalakSaNapUjitA 58 nava krodhavazA nArIH prajajJe 'py AtmasaMbhavAH mRgIM ca mRgamandAM ca hariM bhadra manAm api 59 mAtaGgIm atha zArdUlIM zvetAM surabhim eva ca sarvalakSaNasaMpannAM surasAM ca yazasvinIm 60 apatyaM tu mRgAH sarve mRgyA naravarAtmaja RkSAz ca mRgamandAyAH sRmarAz camarA api 61 tatas tv airAvataM nAgaM jajJe bhadra manA sutam airAvataH sutas tasyA deva nAgo mahAgajaH 62 haryAz ca harayo 'patyaM vAnarAz ca tarasvinaH golAGgUlAMz ca bhadraM te haryAH putrAn pracakSate 63 prajajJe tv atha zArdUlI siMhAn vyAghrAMz ca bhArata dvIpinaz ca mahAbhAga sarvAn eva na saMzayaH 64 mAtaGgyAs tv atha mAtaGgA apatyAni narAdhipa dizAgajaM tu zvetAkhyaM zvetAjanayad Azugam 65 tathA duhitarau rAjan surabhir vai vyajAyata rohiNIM caiva bhadraM te gandharvIM ca yazasvinIm rohiNyAM jajJire gAvo gandharvyAM vAjinaH sutAH 66 surasAjanayan nAgAn rAjan kadrUz ca pannagAn sapta piNDa phalAn vRkSAn analApi vyajAyata analAyAH zukI putrI kadrvAs tu surasA sutA 67 aruNasya bhAryA zyenI tu vIryavantau mahAbalau saMpAtiM janayAm Asa tathaiva ca jaTAyuSam dvau putrau vinatAyAs tu vikhyAtau garuDAruNau 68 ity eSa sarvabhUtAnAM mahatAM manujAdhipa prabhavaH kIrtitaH samyaG mayA matimatAM vara 69 yaM zrutvA puruSaH samyak pUto bhavati pApmanaH sarvajJatAM ca labhate gatim agryAM ca vindati | | 1 [j] devAnAM dAnavAnAM ca yakSANAm atha rakSasAm anyeSAM caiva bhUtAnAM sarveSAM bhagavann aham 2 zrotum icchAmi tattvena mAnuSeSu mahAtmanAm janma karma ca bhUtAnAm eteSAm anupUrvazaH 3 [v] mAnuSeSu manuSyendra saMbhUtA ye divaukasaH prathamaM dAnavAMz caiva tAMs te vakSyAmi sarvazaH 4 vipracittir iti khyAto ya AsId dAnavarSabhaH jarAsaMdha iti khyAtaH sa AsIn manujarSabhaH 5 diteH putras tu yo rAjan hiraNyakazipuH smRtaH sa jajJe mAnuSe loke zizupAlo nararSabhaH 6 saMhrAda iti vikhyAtaH prahrAdasyAnujas tu yaH sa zalya iti vikhyAto jajJe bAhlIla puMgavaH 7 anuhrAdas tu tejasvI yo 'bhUt khyAto jaghanyajaH dhRSTaketur iti khyAtaH sa AsIn manujezvaraH 8 yas tu rAjaJ zibir nAma daiteyaH parikIrtitaH druma ity abhivikhyAtaH sa AsId bhuvi pArthivaH 9 bASkalo nAma yas teSAm AsId asurasattamaH bhagadatta iti khyAtaH sa AsIn manujezvaraH 10 ayaH zirA azvazirA ayaH zaGkuz ca vIryavAn tathA gaganamUrdhA ca vegavAMz cAtra paJcamaH 11 paJcaite jajJire rAjan vIryavanto mahAsurAH kekayeSu mahAtmAnaH pArthivarSabha sattamAH 12 ketumAn iti vikhyAto yas tato 'nyaH pratApavAn amitaujA iti khyAtaH pRthivyAM so 'bhavann nRpaH 13 svarbhAnur iti vikhyAtaH zrImAn yas tu mahAsuraH ugrasena iti khyAta ugra karmA narAdhipaH 14 yas tv azva iti vikhyAtaH zrImAn AsIn mahAsuraH azoko nAma rAjAsIn mahAvIryaparAkramaH 15 tasmAd avarajo yas tu rAjann azvapatiH smRtaH daiteyaH so 'bhavad rAjA hArdikyo manujarSabhaH 16 vRSaparveti vikhyAtaH zrImAn yas tu mahAsuraH dIrghaprajJa iti khyAtaH pRthivyAM so 'bhavan nRpaH 17 ajakas tv anujo rAjan ya AsId vRSaparvaNaH sa malla iti vikhyAtaH pRthivyAm abhavan nRpaH 18 azvagrIva iti khyAtaH sattvavAn yo mahAsuraH rocamAna iti khyAtaH pRthivyAM so 'bhavan nRpaH 19 sUkSmas tu matimAn rAjan kIrtimAn yaH prakIrtitaH bRhanta iti vikhyAtaH kSitAv AsIt sa pArthivaH 20 tuhuNDa iti vikhyAto ya AsId asurottamaH senA bindur iti khyAtaH sa babhUva narAdhipaH 21 isRpA nAma yas teSAm asurANAM balAdhikaH pApajin nAma rAjAsId bhuvi vikhyAtavikramaH 22 ekacakra iti khyAta AsId yas tu mahAsuraH prativindhya iti khyAto babhUva prathitaH kSitau 23 virUpAkSas tu daiteyaz citrayodhI mahAsuraH citravarmeti vikhyAtaH kSitAv AsIt sa pArthivaH 24 haras tv ariharo vIra AsId yo dAnavottamaH suvAstur iti vikhyAtaH sa jajJe manujarSabhaH 25 aharas tu mahAtejAH zatrupakSa kSayaM karaH bAhlIko nAma rAjA sa babhUva prathitaH kSitau 26 nicandraz candra vaktraz ca ya AsId asurottamaH muJja keza iti khyAtaH zrImAn AsIt sa pArthivaH 27 nikumbhas tv ajitaH saMkhye mahAmatir ajAyata bhUmau bhUmipatiH zreSTho devAdhipa iti smRtaH 28 zarabho nAma yas teSAM daiteyAnAM mahAsuraH pauravo nAma rAjarSiH sa babhUva nareSv iha 29 dvitIyaH zalabhas teSAm asurANAM babhUva yaH prahrAdo nAma bAhlIkaH sa babhUva narAdhipaH 30 candras tu ditijazreSTho loke tArAdhipopamaH RSiko nAma rAjarSir babhUva nRpasattamaH 31 mRtapA iti vikhyAto ya AsId asurottamaH pazcimAnUpakaM viddhi taM nRpaM nRpasattama 32 gaviSThas tu mahAtejA yaH prakhyAto mahAsuraH drumasena iti khyAtaH pRthivyAM so 'bhavan nRpaH 33 mayUra iti vikhyAtaH zrImAn yas tu mahAsuraH sa vizva iti vikhyAto babhUva pRthivIpatiH 34 suparNa iti vikhyAtatasmAd avarajas tu yaH kAlakIrtir iti khyAtaH pRthivyAM so 'bhavan nRpaH 35 candra hanteti yas teSAM kIrtitaH pravaro 'suraH zunako nAma rAjarSiH sa babhUva narAdhipaH 36 vinAzanas tu candrasya ya AkhyAto mahAsuraH jAnakir nAma rAjarSiH sa babhUva narAdhipaH 37 dIrghajihvas tu kauravya ya ukto dAnavarSabhaH kAzirAja iti khyAtaH pRthivyAM pRthivIpatiH 38 grahaM tu suSuve yaM taM siMhI candrArkamardanam krAtha ity abhivikhyAtaH so 'bhavan manujAdhipaH 39 anAyuSas tu putrANAM caturNAM pravaro 'suraH vikSaro nAma tejasvI vasu mitro 'bhavan nRpaH 40 dvitIyo vikSarAdyas tu narAdhipa mahAsuraH pAMsurASTrAdhipa iti vizrutaH so 'bhavan nRpaH 41 balavIra iti khyAto yas tv AsId asurottamaH pauNDra matsyaka ity eva sa babhUva narAdhipaH 42 vRtra ity abhivikhyAto yas tu rAjan mahAsuraH maNimAn nAma rAjarSiH sa babhUva narAdhipaH 43 krodhahanteti yas tasya babhUvAvarajo 'suraH daNDa ity abhivikhyAtaH sa AsIn nRpatiH kSitau 44 krodhavardhana ity eva yas tv anyaH parikIrtitaH daNDadhAra iti khyAtaH so 'bhavan manujezvaraH 45 kAlakAyAs tu ye putrAs teSAm aSTau narAdhipAH jajJire rAjazArdUla zArdUlasamavikramAH 46 magadheSu jayatsenaH zrImAn AsIt sa pArthivaH aSTAnAM pravaras teSAM kAleyAnAM mahAsuraH 47 dvitIyas tu tatas teSAM zrImAn harihayopamaH aparAjita ity eva sa babhUva narAdhipaH 48 tRtIyas tu mahArAja mahAbAhur mahAsuraH niSAdAdhipatir jajJe bhuvi bhImaparAkramaH 49 teSAm anyatamo yas tu caturthaH parikIrtitaH zreNimAn iti vikhyAtaH kSitau rAjarSisattamaH 50 paJcamas tu babhUvaiSAM pravaro yo mahAsuraH mahaujA iti vikhyAto babhUveha paraMtapaH 51 SaSThas tu matimAn yo vai teSAm AsIn mahAsuraH abhIrur iti vikhyAtaH kSitau rAjarSisattamaH 52 samudrasenaz ca nRpas teSAm evAbhavad guNAn vizrutaH sAgarAntAyAM kSitau dharmArthatattvavit 53 bRhann nAmASTamas teSAM kAleyAnAM paraMtapaH babhUva rAjan dharmAtmA sarvabhUtahite rataH 54 gaNaH krodhavazo nAma yas te rAjan prakIrtitaH tataH saMjajJire vIrAH kSitAv iha narAdhipAH 55 nandikaH karNaveSTaz ca siddhArthAH kITakas tathA suvIraz ca subAhuz ca mahAvIro 'tha bAhlikaH 56 krodho vicityaH surasaH zrImAn nIlaz ca bhUmipaH vIra dhAmA ca kauravya bhUmipAlaz ca nAmataH 57 dantavaktraz ca nAmAsId durjayaz caiva nAmataH rukmI ca nRpazArdUlo rAjA ca janamejayaH 58 ASADho vAyuvegaz ca bhUmitejAs tathaiva ca ekalavyaH sumitraz ca vATadhAno 'tha gomukhaH 59 kArUSakAz ca rAjAnaH kSemadhUrtis tathaiva ca zrutAyur uddhavaz caiva bRhatsenas tathaiva ca 60 kSemogra tIrthaH kuharaH kaliGgeSu narAdhipaH matimAMz ca manuSyendra Izvaraz ceti vizrutaH 61 gaNAt krodhavazAd evaM rAjapUgo 'bhavat kSitau jAtaH purA mahArAja mahAkIrtir mahAbalaH 62 yas tv AsId devako nAma devarAjasamadyutiH sa gandharvapatir mukhyaH kSitau jajJe narAdhipaH 63 bRhaspater bRhat kIrter devarSer viddhi bhArata aMzAd droNaM samutpannaM bhAradvAjam ayonijam 64 dhanvinAM nRpazArdUla yaH sa sarvAstravittamaH bRhat kIrtir mahAtejAH saMjajJe manujeSv iha 65 dhanurvede ca vede ca yaM taM vedavido viduH variSTham indrakarmANaM droNaM svakulavardhanam 66 mahAdevAntakAbhyAM ca kAmAt krodhAc ca bhArata ekatvam upapannAnAM jajJe zUraH paraMtapaH 67 azvatthAmA mahAvIryaH zatrupakSa kSayaM karaH vIraH kamalapatrAkSaH kSitAv AsIn narAdhipa 68 jajJire vasavas tv aSTau gaGgAyAM zaMtanoH sutAH vasiSThasya ca zApena niyogAd vAsavasya ca 69 teSAm avarajo bhISmaH kurUNAm abhayaMkaraH matimAn vedavid vAgmI zatrupakSa kSayaM karaH 70 jAmadagnyena rAmeNa yaH sa sarvavidAM varaH ayudhyata mahAtejA bhArgaveNa mahAtmanA 71 yas tu rAjan kRpo nAma brahmarSir abhavat kSitau rudrANAM taM gaNAd viddhi saMbhUtam atipauruSam 72 zakunir nAma yas tv AsId rAjA loke mahArathaH dvAparaM viddhi taM rAjan saMbhUtam arimardanam 73 sAtyakiH satyasaMdhas tu yo 'sau vRSNikulodvahaH pakSAt sa jajJe marutAM devAnAm arimardanaH 74 drupadaz cApi rAjarSis tata evAbhavad gaNAt mAnuSe nRpa loke 'smin sarvazastrabhRtAM varaH 75 tataz ca kRtavarmANaM viddhi rAjaJ janAdhipam jAtam apratikarmANaM kSatriyarSabha sattamam 76 marutAM tu gaNAd viddhi saMjAtam arimardanam virATaM nAma rAjarSiM pararASTra pratApanam 77 ariSTAyAs tu yaH putro haMsa ity abhivizrutaH sa gandharvapatir jajJe kuruvaMzavivardhanaH 78 dhRtarASTra iti khyAtaH kRSNadvaipAyanAd api dIrghabAhur mahAtejAH prajJA cakSur narAdhipaH mAtur doSAd RSeH kopAd andha eva vyajAyata 79 atres tu sumahAbhAgaM putraM putravatAM varam viduraM viddhi loke 'smiJ jAtaM buddhimatAM varam 80 kaler aMzAt tu saMjajJe bhuvi duryodhano nRpaH durbuddhir durmatiz caiva kurUNAm ayazaH karaH 81 jagato yaH sa sarvasya vidviSTaH kalipUruSaH yaH sarvAM ghAtayAm Asa pRthivIM puruSAdhamaH yena vairaM samuddIptaM bhUtAnta karaNaM mahat 82 paulastyA bhrAtaraH sarve jajJire manujeSv iha zataM duHzAsanAdInAM sarveSAM krUrakarmaNAm 83 durmukho duHsahaz caiva ye cAnye nAnuzabditAH duryodhana sahAyAs te paulastyA bharatarSabha 84 dharmasyAMzaM tu rAjAnaM viddhi rAjan yudhiSThiram bhImasenaM tu vAtasya devarAjasya cArjunam 85 azvinos tu tathaivAMzau rUpeNApratimau bhuvi nakulaH sahadevaz ca sarvalokamanoharau 86 yaH suvarceti vikhyAtaH somaputraH pratApavAn abhimanyur bRhat kIrtir arjunasya suto 'bhavat 87 agner aMzaM tu viddhi tvaM dhRSTadyumnaM mahAratham zikhaNDinam atho rAjan strIpuMsaM viddhi rAkSasam 88 draupadeyAz ca ye paJca babhUvur bharatarSabha vizve devagaNAn rAjaMs tAn viddhi bharatarSabha 89 AmuktakavacaH karNo yas tu jajJe mahArathaH divAkarasya taM viddhi devasyAMzam anuttamam 90 yas tu nArAyaNo nAma devadevaH sanAtanaH tasyAMzo mAnuSeSv AsId vAsudevaH pratApavAn 91 zeSasyAMzas tu nAgasya baladevo mahAbalaH sanatkumAraM pradyumnaM viddhi rAjan mahaujasam 92 evam anye manuSyendra bahavo 'MzA divaukasAm jajJire vasudevasya kule kulavivardhanAH 93 gaNas tv apsarasAM yo vai mayA rAjan prakIrtitaH tasya bhAgaH kSitau jajJe niyogAd vAsavasya ca 94 tAni SoDaza devInAM sahasrANi narAdhipa babhUvur mAnuSe loke nArAyaNa parigrahaH 95 zriyas tu bhAgaH saMjajJe ratyarthaM pRthivItale drupadasya kule kanyA vedimadhyAd aninditA 96 nAtihrasvA na mahatI nIlotpalasugandhinI padmAyatAkSI suzroNI asitAyata mUrdhajA 97 sarvalakSaNasaMpannA vaiDUrya maNisaMnibhA paJcAnAM puruSendrANAM cittapramathinI rahaH 98 siddir dhRtiz ca ye devyau paJcAnAM mAtarau tu te kuntI mAdrI ca jajJAte matis tu subalAtmajA 99 iti devAsurANAM te gandharvApsarasAM tathA aMzAvataraNaM rAjan rakSasAnAM ca kIrtitam 100 ye pRthivyAM samudbhUtA rAjAno yuddhadurmadAH mahAtmAno yadUnAM ca ye jAtA vipule kule 101 dhanyaM yazasyaM putrIyam AyuSyaM vijayAvaham idam aMzAvataraNaM zrotavyam anasUyatA 102 aMzAvataraNaM zrutvA devagandharvarakSasAm prabhavApyayavit prAjJo na kRcchreSv avasIdati | | 1 [j] tvattaH zrutam idaM brahman devadAnavarakSasAm aMzAvataraNaM samyag gandharvApsarasAM tathA 2 imaM tu bhUya icchAmi kurUNAM vaMzam AditaH kathyamAnaM tvayA vipra viprarSigaNasaMnidhau 3 [v] pauravANAM vaMzakaro duHSanto nAma vIryavAn pRthivyAz caturantAyA goptA bharatasattama 4 caturbhAgaM bhuvaH kRtsnaM sa bhuGkte manujezvaraH samudrAvaraNAMz cApi dezAn sa samitiMjayaH 5 AmlecchATavikAn sarvAn sa bhuGkte ripumardanaH ratnAkara samudrAntAMz cAturvarNyajanAvRtAn 6 na varNasaMkarakaro nAkRSya karakRj janaH na pApakRt kaz cid AsIt tasmin rAjani zAsati 7 dharmyAM ratiM sevamAnA dharmArthAv abhipedire tadA narA naravyAghra tasmiJ janapadezvare 8 nAsIc corabhayaM tAta na kSudhA bhayam aNv api nAsId vyAdhibhayaM cApi tasmiJ janapadezvare 9 svair dharmai remire varNA daive karmaNi niHspRhAH tam Azritya mahIpAlam AsaMz caivAkuto bhayAH 10 kAlavarSI ca parjanyaH sasyAni phalavanti ca sarvaratnasamRddhA ca mahI vasumatI tadA 11 sa cAdbhutamahAvIryo vajrasaMhanano yuvA udyamya mandaraM dorbhyAM haret savanakAnanam 12 dhanuSy atha gadAyuddhe tsarupraharaNeSu ca nAgapRSThe 'zvapRSThe ca babhUva pariniSThitaH 13 bale viSNusamaz cAsIt tejasA bhAskaropamaH akSubdhatve 'rNava samaH sahiSNutve dharA samaH 14 saMmataH sa mahIpAlaH prasannapurarASTravAn bhUyo dharmaparair bhAvair viditaM janam Avasat | | 1 [vai] sa kadA cin mahAbAhuH prabhUtabalavAhanaH vanaM jagAma gahanaM hayanAgazatair vRtaH 2 khaDgazakti dharair vIrair gadAmusalapANibhiH prAsatomara hastaiz ca yayau yodhazatair vRtaH 3 siMhanAdaiz ca yodhAnAM zaGkhadundubhinisvanaiH rathanemi svanaiz cApi sanAgavarabRMhitaiH 4 heSitasvanamizraiz ca kSveDitAsphoTita svanaiH AsIt kilakilA zabdas tasmin gacchati pArthive 5 prAsAdavarazRGgasthAH parayA nRpa zobhayA dadRzus taM striyas tatra zUram AtmayazaH karam 6 zakropamam amitraghnaM paravAraNavAraNam pazyantaH strIgaNAs tatra zastrapANiM sma menire 7 ayaM sa puruSavyAghro raNe 'dbhutaparAkramaH yasya bAhubalaM prApya na bhavanty asuhRdgaNAH 8 iti vAco bruvantyas tAH striyaH premNA narAdhipam tuSTuvuH puSpavRSTIz ca sasRjus tasya mUdhani 9 tatra tatra ca viprendraiH stUyamAnaH samantataH niryayau parayA prItyA vanaM mRgajighAMsayA 10 sudUram anujagmus taM paurajAnapadAs tadA nyavartanta tataH pazcAd anujJAtA nRpeNa ha 11 suparNapratimenAtha rathena vasudhAdhipaH mahIm ApUrayAm Asa ghoSeNa tridivaM tathA 12 sa gacchan dadRze dhImAn nandanapratimaM vanam bilvArka khadirAkIrNaM kapittha dhava saMkulam 13 viSamaM parvata prasthair azmabhiz ca samAvRtam nirjalaM nirmanuSyaM ca bahuyojanam Ayatam mRgasaMghair vRtaM ghorair anyaiz cApi vanecaraiH 14 tad vanaM manujavyAghraH sabhRtyabalavAhanaH loDayAm Asa duHSantaH sUdayan vividhAn mRgAn 15 bANagocara saMprAptAMs tatra vyAghragaNAn bahUn pAtayAm Asa duHSanto nirbibheda ca sAyakaiH 16 dUrasthAn sAyakaiH kAMz cid abhinat sa nararSabhaH abhyAzam AgatAMz cAnyAn khaDgena nirakRntata 17 kAMz cid eNAn sa nirjaghne zaktyA zaktimatAM varaH gadA maNDalatattvajJaz cacArAmita vikramaH 18 tomarair asibhiz cApi gadAmusalakarpaNaiH cacAra sa vinighnan vai vanyAMs tatra mRgadvijAn 19 rAjJA cAdbhutavIryeNa yodhaiz ca samarapriyaiH loDyamAnaM mahAraNyaM tatyajuz ca mahAmRgAH 20 tatra vidruta saMghAni hatayUthapatIni ca mRgayUthAny athautsukyAc chabdaM cakrus tatas tataH 21 zuSkAM cApi nadIM gatvA jalanairAzya karzitAH vyAyAmaklAntahRdayAH patanti sma vicetasaH 22 kSutpipAsAparItAz ca zrAntAz ca patitA bhuvi ke cit tatra naravyAghrair abhakSyanta bubhukSitaiH 23 ke cid agnim athotpAdya samidhya ca vanecarAH bhakSayanti sma mAMsAni prakuTya vidhivat tadA 24 tatra ke cid gajA mattA balinaH zastravikSatAH saMkocyAgra karAn bhItAH pradravanti sma vegitAH 25 zakRn mUtraM sRjantaz ca kSarantaH zoNitaM bahu vanyA gajavarAs tatra mamRdur manujAn bahUn 26 tad vanaM balameghena zaradhAreNa saMvRtam vyarocan mahiSAkIrNaM rAjJA hatamahAmRgam | | 1 [vai] tato mRgasahasrANi hatvA vipulavAhanaH rAjA mRgaprasaGgena vanam anyad viveza ha 2 eka evottama balaH kSutpipAsA samanvitaH sa vanasyAntam AsAdya mahad IriNam Asadat 3 tac cApy atItya nRpatir uttamAzramasaMyutam manaH prahlAda jananaM dRSTikAntam atIva ca zItamAruta saMyuktaM jagAmAnyan mahad vanam 4 puSpitaiH pAdapaiH kIrNam atIva sukhazAdvalam vipulaM madhurArAvair nAditaM vihagais tathA 5 pravRddhaviTapair vRkSaiH sukhac chAyaiH samAvRtam SaT padAghUrNita lataM lakSmyA paramayA yutam 6 nApuSpaH pAdapaH kaz cin nAphalo nApi kaNTakI SaT padair vApy anAkIrNas tasmin vai kAnane 'bhavat 7 vihagair nAditaM puSpair alaMkRtam atIva ca sarvartukusumair vRkSair atIva sukhazAdvalam manoramaM maheSvAso viveza vanam uttamam 8 mArutAgalitAs tatra drumAH kusumazAlinaH puSpavRSTiM vicitrAM sma vyasRjaMs te punaH punaH 9 divaspRzo 'tha saMghuSTAH pakSibhir madhurasvaraiH virejuH pAdapAs tatra vicitrakusumAmbarAH 10 teSAM tatra pravAleSu puSpabhArAvanAmiSu ruvanti rAvaM vihagAH SaT padaiH sahitA mRdu 11 tatra pradezAMz ca bahUn kusumotkara maNDitAn latAgRhaparikSiptAn manasaH prItivardhanAn saMpazyan sa mahAtejA babhUva muditas tadA 12 parasparAziSTa zAkhaiH pAdapaiH kusumAcitaiH azobhata vanaM tat tair mahendradhvajasaMnibhaiH 13 sukhazItaH sugandhI ca puSpareNu vaho 'nilaH parikrAman vane vRkSAn upaitIva riraMsayA 14 evaMguNasamAyuktaM dadarza sa vanaM nRpaH nadI kacchodbhavaM kAntam ucchritadhvajasaMnibham 15 prekSamANo vanaM tat tu suprahRSTa vihaMgamam AzramapravaraM ramyaM dadarza ca manoramam 16 nAnAvRkSasamAkIrNaM saMprajvalita pAvakam yatibhir vAlakhilyaiz ca vRtaM munigaNAnvitam 17 agnyAgAraiz ca bahubhiH puSpasaMstara saMstRtam mahAkacchair bRhadbhiz ca vibhrAjitam atIva ca 18 mAlinIm abhito rAjan nadIM puNyAM sukhodakAm naikapakSigaNAkIrNAM tapovanamanoramAm tatra vyAlamRgAn saumyAn pazyan prItim avApa saH 19 taM cApy atirathaH zrImAn AzramaM pratyapadyata devalokapratIkAzaM sarvataH sumanoharam 20 nadIm AzramasaMzliSTAM puNyatoyAM dadarza saH sarvaprANabhRtAM tatra jananIm iva viSThitAm 21 sacakravAkapulinAM puSpaphena pravAhinIm sakiMnaragaNAvAsAM vAnararkSa niSevitAm 22 puNyasvAkhyAya saMghuSTAM pulinair upazobhitAm mattavAraNazArdUla bhujagendraniSevitAm 23 nadIm AzramasaMbaddhAM dRSTvAzramapadaM tathA cakArAbhipravezAya matiM sa nRpatis tadA 24 alaMkRtaM dvIpavatyA mAlinyA ramyatIrayA naranArAyaNa sthAnaM gaGgayevopazobhitam mattabarhiNa saMghuSTaM praviveza mahad vanam 25 tat sa caitrarathaprakhyaM samupetya narezvaraH atIva guNasaMpannam anirdezyaM ca varcasA maharSiM kAzyapaM draSTum atha kaNvaM tapodhanam 26 rathinIm azvasaMbAdhAM padAtigaNasaMkulAm avasthApya vanadvAri senAm idam uvAca saH 27 muniM virajasaM draSTuM gamiSyAmi tapodhanam kAzyapaM sthIyatAm atra yAvadAgamanaM mama 28 tad vanaM nandanaprakhyam AsAdya manujezvaraH kSutpipAse jahau rAjA harSaM cAvApa puSkalam 29 sAmAtyo rAjaliGgAni so 'panIya narAdhipaH purohita sahAyaz ca jagAmAzramam uttamam didRkSus tatra tam RSiM tapo rAzim athAvyayam 30 brahmalokapratIkAzam AzramaM so 'bhivIkSya ca SaTpadodgIta saMghuSTaM nAnAdvija gaNAyutam 31 Rco bahvRca mukhyaiz ca preryamANAH padakramaiH zuzrAva manujavyAghro vitateSv iha karmasu 32 yajJavidyAGgavidbhiz ca kramadbhiz ca kramAn api amitAtmabhiH suniyataiH zuzubhe sa tadAzramaH 33 atharvaveda pravarAH pUgayAjJika saMmatAH saMhitAm Irayanti sma padakramayutAM tu te 34 zabdasaMskAra saMyuktaM bruvadbhiz cAparair dvijaiH nAditaH sa babhau zrImAn brahmaloka ivAzramaH 35 yajJasaMskAra vidbhiz ca kramazikSA vizAradaiH nyAyatattvArtha vijJAnasaMpannair vedapAragaiH 36 nAnA vAkyasamAhAra samavAya vizAradaiH vizeSakAryavidbhiz ca mokSadharmaparAyaNaiH 37 sthApanAkSepa siddhAnta paramArthajJatAM gataiH lokAyatika mukhyaiz ca samantAd anunAditam 38 tatra tatra ca viprendrAn niyatAn saMzitavratA japahomaparAn siddhAn dadarza paravIra hA 39 AsanAni vicitrANi puSpavanti mahApatiH prayatnopahitAni sma dRSTvA vismayam Agamat 40 devatAyatanAnAM ca pUjAM prekSya kRtAM dvijaH brahmalokastham AtmAnaM mene sa nRpasattamaH 41 sa kAzyapa tapo guptam AzramapravaraM zubham nAtRpyat prekSamANo vai tapodhanagaNair yutam 42 sA kAzyapasyAyatanaM mahAvratair; vRtaM samantAd RSibhis tapodhanaiH viveza sAmAtyapurohito 'rihA; viviktam atyartha mano rahaM zivam | | 1 [v] tato gacchan mahAbAhur eko 'mAtyAn visRjya tAn nApazyad Azrame tasmiMs tam RSiM saMzitavratam 2 so 'pazyamAnas tam RSiM zUnyaM dRSTvA tam Azramam uvAca ka ihety uccair vanaM saMnAdayann iva 3 zrutvAtha tasya taM zabdaM kanyA zrIr iva rUpiNI nizcakrAmAzramAt tasmAt tApasI veSadhAriNI 4 sA taM dRSTvaiva rAjAnaM duHSantam asitekSaNA svAgataM ta iti kSipram uvAca pratipUjya ca 5 AsanenArcayitvA ca pAdyenArghyeNa caiva hi papracchAnAmayaM rAjan kuzalaM ca narAdhipam 6 yathAvad arcayitvA sA pRSTvA cAnAmayaM tadA uvAca smayamAneva kiM kAryaM kriyatAm iti 7 tAm abravIt tato rAjA kanyAM madhurabhASiNIm dRSTvA sarvAnavadyAGgIM yathAvat pratipUjitaH 8 Agato 'haM mahAbhAgam RSiM kaNvam upAsitum kva gato bhagavAn bhadre tan mamAcakSva zobhane 9 [Sak] gataH pitA me bhagavAn phalAny Ahartum AzramAt muhUrtaM saMpratIkSasva drakSyasy enam ihAgatam 10 [v] apazyamAnas tam RSiM tayA coktas tathA nRpaH tAM ca dRSTvA varArohAM zrImatIM cAruhAsinIm 11 vibhrAjamAnAM vapuSA tapasA ca damena ca rUpayauvana saMpannAm ity uvAca mahIpatiH 12 kAsi kasyAsi suzroNi kimarthaM cAgatA vanam evaMrUpaguNopetA kutas tvam asi zobhane 13 darzanAd eva hi zubhe tvayA me 'pahRtaM manaH icchAmi tvAm ahaM jJAtuM tan mamAcakSva zobhane 14 evam uktA tadA kanyA tena rAjJA tadAzrame uvAca hasatI vAkyam idaM sumadhurAkSaram 15 kaNvaSyAhaM bhagavato duHSanta duhitA matA tapasvino dhRtimato dharmajJasya yazasvinaH 16 [du] UrdhvaretA mahAbhAgo bhagavAm*l lokapUjitaH caled dhi vRttAd dharmo 'pi na calet saMzitavrataH 17 kathaM tvaM tasya duhitA saMbhUtA varavarNinI saMzayo me mahAn atra taM me chettum ihArhasi 18 [Sak] yathAyam Agamo mahyaM yathA cedam abhUt purA zRNu rAjan yathAtattvaM yathAsmi duhitA muneH 19 RSiH kaz cid ihAgamya mama janmAbhyacodayat tasmai provAca bhagavAn yathA tac chRNu pArthiva 20 tapyamAnaH kila purA vizvAmitro mahat tapaH subhRzaM tApayAm Asa zakraM suragaNezvaram 21 tapasA dIptavIryo 'yaM sthAnAn mA cyAvayed iti bhItaH puraMdaras tasmAn menakAm idam abravIt 22 guNair divyair apsarasAM menake tvaM viziSyase zreyo me kuru kalyANi yat tvAM vakSyAmi tac chRNu 23 asAv AdityasaMkAzo vizvAmitro mahAtapAH tapyamAnas tapo ghoraM mama kampayate manaH 24 menake tava bhAro 'yaM vizvAmitraH sumadhyame saMzitAtmA sudurdharSa ugre tapasi vartate 25 sa mAM na cyAvayet sthAnAt taM vai gatvA pralobhaya cara tasya tapovighnaM kuru me priyam uttamam 26 rUpayauvana mAdhuryaceSTita smitabhASitaiH lobhayitvA varArohe tapasaH saMnivartaya 27 [m] mahAtejAH sa bhagavAn sadaiva ca mahAtapAH kopanaz ca tathA hy enaM jAnAti bhagavAn api 28 tejasas tapasaz caiva kopasya ca mahAtmanaH tvam apy udvijase yasya nodvijeyam ahaM katham 29 mahAbhAgaM vasiSThaM yaH putrair iSTair vyayojayat kSatre jAtaz ca yaH pUrvam abhavad brAhmaNo balAt 30 zaucArthaM yo nadIM cakre durgamAM bahubhir jalaiH yAM tAM puNyatamAM loke kauzikIti vidur janAH 31 babhAra yatrAsya purA kAle durge mahAtmanaH dArAn mataGgo dharmAtmA rAjarSir vyAdhatAM gataH 32 atItakAle durbhakSe yatraitya punar Azramam muniH pAreti nadyA vai nAma cakre tadA prabhuH 33 mataGgaM yAjayAM cakre yatra prItamanAH svayam tvaM ca somaM bhayAd yasya gataH pAtuM zurezvara 34 ati nakSatravaMzAMz ca kruddho nakSatrasaMpadA prati zravaNapUrvANi nakSatrANi sasarja yaH 35 etAni yasya karmANi tasyAhaM bhRzam udvije yathA mAM na dahet kruddhas tathAjJApaya mAM vibho 36 tejasA nirdahel lokAn kampayed dharaNIM padA saMkSipec ca mahAmeruM tUrNam Avartayet tathA 37 tAdRzaM tapasA yuktaM pradIptam iva pAvakam katham asmadvidhA bAlA jitendriyam abhispRzet 38 hutAzanamukhaM dIptaM sUryacandrAkSi tArakam kAlajihvaM surazreSTha katham asmadvidhA spRzet 39 yamaz ca somaz ca maharSayaz ca; sAdhyA vizve vAlakhilyAz ca sarve ete 'pi yasyodvijante prabhAvAt; kasmAt tasmAn mAdRzI nodvijeta 40 tvayaivam uktA ca kathaM samIpam; RSer na gaccheyam ahaM surendra rakSAM tu me cintaya devarAja; yathA tvadarthaM rakSitAhaM careyam 41 kAmaM tu me mArutas tatra vAsaH; prakrIDitAyA vivRNotu deva bhavec ca me manmathas tatra kArye; sahAyabhUtas tava devaprasAdAt 42 vanAc ca vAyuH surabhiH pravAyet; tasmin kAle tam RSiM lobhayantyAH tathety uktvA vihite caiva tasmiMs; tato yayau sAzramaM kauzikasya | | 1 [Sak] evam uktas tayA zakraH saMdideza sadAgatim prAtiSThata tadA kAle menakA vAyunA saha 2 athApazyad varArohA tapasA dagdhakilbiSam vizvAmitraM tapasyantaM menakA bhIrur Azrame 3 abhivAdya tataH sA taM prAkrIDad RSisaMnidhau apovAha ca vAso 'syA mArutaH zazisaMnibham 4 sAgacchat tvaritA bhUmiM vAsas tad abhiliGgatI utsmayantIva savrIDaM mArutaM varavarNinI 5 gRddhAM vAsasi saMbhrAntAM menakAM munisattamaH anirdezya vayo rUpAm apazyad vivRtAM tadA 6 tasyA rUpaguNaM dRSTvA sa tu viprarSabhas tadA cakAra bhAvaM saMsarge tayA kAmavazaM gataH 7 nyamantrayata cApy enAM sA cApy aicchad aninditA tau tatra suciraM kAlaM vane vyaharatAm ubhau ramamANau yathAkAmaM yathaika divasaM tathA 8 janayAm Asa sa munir menakAyAM zakuntalAm prasthe himavato ramye mAlinIm abhito nadIm 9 jAtam utsRjya taM garbhaM menakA mAlinIm anu kRtakAryA tatas tUrNam agacchac chakra saMsadam 10 taM vane vijane garbhaM siMhavyAghra samAkule dRSTvA zayAnaM zakunAH samantAt paryavArayan 11 nemAM hiMsyur vane bAlAM kravyAdA mAMsagRddhinaH paryarakSanta tAM tatra zakuntA menakAtmajAm 12 upaspraSTuM gataz cAham apazyaM zayitAm imAm nirjane vipine 'raNye zakuntaiH parivAritAm AnayitvA tataz cainAM duhitRtve nyayojayam 13 zarIrakRt prANadAtA yasya cAnnAni bhuJjate krameNa te trayo 'py uktAH pitaro dharmanizcaye 14 nirjane ca vane yasmAc chakuntaiH parirakSitA zakuntaleti nAmAsyAH kRtaM cApi tato mayA 15 evaM duhitaraM viddhi mama saumya zakuntalAm zakuntalA ca pitaraM manyate mAm aninditA 16 etad AcaSTa pRSTaH san mama janma maharSaye sutAM kaNvasya mAm evaM viddhi tvaM manujAdhipa 17 kaNvaM hi pitaraM manye pitaraM svam ajAnatI iti te kathitaM rAjan yathAvRttaM zrutaM mayA | | 1 [duhsanta] suvyaktaM rAjaputrI tvaM yathA kalyANi bhASase bhAryA me bhava suzroNi brUhi kiM karavANi te 2 suvarNamAlA vAsAMsi kuNDale parihATake nAnApattanaje zubhre maNiratne ca zobhane 3 AharAmi tavAdyAhaM niSkAdIny ajinAni ca sarvaM rAjyaM tavAdyAstu bhAryA me bhava zobhane 4 gAndharveNa ca mAM bhIru vivAhenaihi sundari vivAhAnAM hi rambhoru gAndharvaH zreSTha ucyate 5 [Sak] phalAhAro gato rAjan pitA me ita AzramAt taM muhUrtaM pratIkSasva sa mAM tubhyaM pradAsyati 6 [duh] icchAmi tvAM varArohe bhajamAnAm anindite tvadarthaM mAM sthitaM viddhi tvadgataM hi mano mama 7 Atmano bandhur Atmaiva gatir Atmaiva cAtmanaH AtmanaivAtmano dAnaM kartum arhasi dharmataH 8 aSTAv eva samAsena vivAhA dharmataH smRtAH brAhmo daivas tathaivArSaH prAjApatyas tathAsuraH 9 gAndharvo rAkSasaz caiva paizAcaz cASTamaH smRtaH teSAM dharmAn yathApUrvaM manuH svAyambhuvo 'bravIt 10 prazastAMz caturaH pUrvAn brAhmaNasyopadhAraya SaD AnupUrvyA kSatrasya viddhi dharmAn anindite 11 rAjJAM tu rAkSaso 'py ukto viT zUdreSv AsuraH smRtaH paJcAnAM tu trayo dharmyA dvAv adharmyau smRtAv iha 12 paizAcaz cAsuraz caiva na kartavyau kathaM cana anena vidhinA kAryo dharmasyaiSA gatiH smRtA 13 gAndharvarAkSasau kSatre dharmyau tau mA vizaGkithAH pRthag vA yadi vA mizrau kartavyau nAtra saMzayaH 14 sA tvaM mama sakAmasya sakAmA varavarNini gAndharveNa vivAhena bhAryA bhavitum arhasi 15 [Sak] yadi dharmapathas tv eSa yadi cAtmA prabhur mama pradAne pauravazreSTha zRNu me samayaM prabho 16 satyaM me pratijAnIhi yat tvAM vakSyAmy ahaM rahaH mama jAyeta yaH putraH sa bhavet tvad anantaram 17 yuvarAjo mahArAja satyam etad bravIhi me yady etad evaM duHSanta astu me saMgamas tvayA 18 [v] evam astv iti tAM rAjA pratyuvAcAvicArayan api ca tvAM nayiSyAmi nagaraM svaM zucismite yathA tvam arhA suzroNi satyam etad bravImi te 19 evam uktvA sa rAjarSis tAm aninditagAminIm jagrAha vidhivat pANAv uvAsa ca tayA saha 20 vizvAsya cainAM sa prAyAd abravIc ca punaH punaH preSayiSye tavArthAya vAhinIM caturaGgiNIm tayA tvAm AnayiSyAmi nivAsaM svaM zucismite 21 iti tasyAH pratizrutya sa nRpo janamejaya manasA cintayan prAyAt kAzyapaM prati pArthivaH 22 bhagavAMs tapasA yuktaH zrutvA kiM nu kariSyati evaM saMcintayann eva praviveza svakaM puram 23 muhUrtayAte tasmiMs tu kaNvo 'py Azramam Agamat zakuntalA ca pitaraM hriyA nopajagAma tam 24 vijJAyAtha ca tAM kaNvo divyajJAno mahAtapAH uvAca bhagavAn prItaH pazyan divyena cakSuSA 25 tvayAdya rAjAnvayayA mAm anAdRtya yatkRtaH puMsA saha samAyogo na sa dharmopaghAtakaH 26 kSatriyasya hi gAndharvo vivAhaH zreSTha ucyate sakAmAyAH sakAmena nirmantro rahasi smRtaH 27 dharmAtmA ca mahAtmA ca duHSantaH puruSottamaH abhyagacchaH patiM yaM tvaM bhajamAnaM zakuntale 28 mahAtmA janitA loke putras tava mahAbalaH ya imAM sAgarApAGgAM kRtsnAM bhokSyati medinIm 29 paraM cAbhiprayAtasya cakraM tasya mahAtmanaH bhaviSyaty apratihataM satataM cakravartinaH 30 tataH prakSAlya pAdau sA vizrAntaM munim abravIt vinidhAya tato bhAraM saMnidhAya phalAni ca 31 mayA patir vRto yo 'sau duHSantaH puruSottamaH tasmai sasacivAya tvaM prasAdaM kartum arhasi 32 [k] prasanna eva tasyAhaM tvatkRte varavarNini gRhANa ca varaM mattas tat kRte yad abhIpsitam 33 [v] tato dharmiSThatAM vavre rAjyAc cAskhalanaM tathA zakuntalA pauravANAM duHSanta hitakAmyayA | | 1 [v] pratijJAya tu duHSante pratiyAte zakuntalA garbhaM suSAva vAmoruH kumAram amitaujasam 2 triSu varSeSu pUrNeSu diptAnala samadyutim rUpaudAryaguNopetaM dauHSantiM janamejaya 3 jAtakarmAdi saMskAraM kaNvaH puNyakRtAM varaH tasyAtha kArayAm Asa vardhamAnasya dhImataH 4 dantaiH zuklaiH zikharibhiH siMhasaMhanano yuvA cakrAGkita karaH zrImAn mahAmUrdhA mahAbalaH kumAro devagarbhAbhaH sa tatrAzu vyavardhata 5 SaD varSa eva bAlaH sa kaNvAzramapadaM prati vyAghrAn siMhAn varAhAMz ca gajAMz ca mahiSAMs tathA 6 baddhvA vRkSeSu balavAn Azramasya samantataH Arohan damayaMz caiva krIDaMz ca paridhAvati 7 tato 'sya nAma cakrus te kaNvAzramanivAsinaH astv ayaM sarvadamanaH sarvaM hi damayaty ayam 8 sa sarvadamano nAma kumAraH samapadyata vikrameNaujasA caiva balena ca samanvitaH 9 taM kumAram RSir dRSTvA karma cAsyAtimAnuSam samayo yauva rAjyAyety abravIc ca zakuntalAm 10 tasya tad balam AjJAya kaNvaH ziSyAn uvAca ha zakuntalAm imAM zIghraM sahaputrAm ita AzramAt bhartre prApayatAdyaiva sarvalakSaNapUjitAm 11 nArINAM ciravAso hi bAndhaveSu na rocate kIrticAritradharmaghnas tasmAn nayata mAciram 12 tathety uktvA tu te sarve prAtiSThantAmitaujasaH zakuntalAM puraskRtya saputrAM gajasAhvayam 13 gRhItvAmara garbhAbhaM putraM kamalalocanam AjagAma tataH zubhrA duHSanta viditAd vanAt 14 abhisRtya ca rAjAnaM viditA sA pravezitA saha tenaiva putreNa taruNAdityavarcasA 15 pUjayitvA yathAnyAyam abravIt taM zakuntalA ayaM putras tvayA rAjan yauva rAjye 'bhiSicyatAm 16 tvayA hy ayaM suto rAjan mayy utpannaH suropamaH yathA samayam etasmin vartasva puruSottama 17 yathA samAgame pUrvaM kRtaH sa samayas tvayA taM smarasva mahAbhAga kaNvAzramapadaM prati 18 so 'tha zrutvaiva tad vAkyaM tasyA rAjA smarann api abravIn na smarAmIti kasya tvaM duSTatApasi 19 dharmakAmArtha saMbandhaM na smarAmi tvayA saha gaccha vA tiSTha vA kAmaM yad vApIcchasi tat kuru 20 saivam uktA varArohA vrIDiteva manasvinI visaMjJeva ca duHkhena tasthau sthANur ivAcalA 21 saMrambhAmarSa tAmrAkSI sphuramANauSTha saMpuTA kaTAkSair nirdahantIva tiryag rAjAnam aikSata 22 AkAraM gUhamAnA ca manyunAbhisamIritA tapasA saMbhRtaM tejo dhArayAm Asa vai tadA 23 sA muhUrtam iva dhyAtvA duHkhAmarSa samanvitA bhartAram abhisaMprekSya kruddhA vacanam abravIt 24 jAnann api mahArAja kasmAd evaM prabhASase na jAnAmIti niHsaGgaM yathAnyaH prAkRtas tathA 25 atra te hRdayaM veda satyasyaivAnRtasya ca kalyANa bata sAkSI tvaM mAtmAnam avamanyathAH 26 yo 'nyathA santam AtmAnam anyathA pratipadyate kiM tena na kRtaM pApaM coreNAtmApahAriNA 27 eko 'ham asmIti ca manyase tvaM; na hRcchayaM vetsi muniM purANam yo veditA karmaNaH pApakasya; yasyAntike tvaM vRjinaM karoSi 28 manyate pApakaM kRtvA na kaz cid vetti mAm iti vidanti cainaM devAz ca svaz caivAntara pUruSaH 29 AdityacandrAv anilAnalau ca; dyaur bhUmir Apo hRdayaM yamaz ca ahaz ca rAtriz ca ubhe ca saMdhye; dharmaz ca jAnAti narasya vRttam 30 yamo vaivasvatas tasya niryAtayati duSkRtam hRdi sthitaH karma sAkSI kSetrajJo yasya tuSyati 31 na tu tuSyati yasyaiSa puruSasya durAtmanaH taM yamaH pApakarmANaM niryAtayati duSkRtam 32 avamanyAtmanAtmAnam anyathA pratipadyate devA na tasya zreyAMso yasyAtmApi na kAraNam 33 svayaM prApteti mAm evaM mAvamaMsthAH pativratAm arghyArhAM nArcayasi mAM svayaM bhAryAm upasthitAm 34 kimarthaM mAM prAkRtavad upaprekSasi saMsadi na khalv aham idaM zUnye raumi kiM na zRNoSi me 35 yadi me yAcamAnAyA vacanaM na kariSyasi duHSanta zatadhA mUrdhA tatas te 'dya phaliSyati 36 bhAryAM patiH saMpravizya sa yasmAj jAyate punaH jAyAyA iti jAyAtvaM purANAH kavayo viduH 37 yad AgamavataH puMsas tad apatyaM prajAyate tat tArayati saMtatyA pUrvapretAn pitAmahAn 38 pun nAmno narakAd yasmAt pitaraM trAyate sutaH tasmAt putra iti proktaH svayam eva svayambhuvA 39 sA bhAryA yA gRhe dakSA sA bhAryA yA prajAvatI sA bhAryA yA patiprANA sA bhAryA yA pativratA 40 ardhaM bhAryA manuSyasya bhAryA zreSThatamaH sakhA bhAryA mUlaM trivargasya bhAryA mitraM mariSyataH 41 bhAryAvantaH kriyAvantaH sabhAryA gRhamedhinaH bhAryAvantaH pramodante bhAryAvantaH zriyAnvitAH 42 sakhAyaH pravivikteSu bhavanty etAH priyaMvadAH pitaro dharmakAryeSu bhavanty Artasya mAtaraH 43 kAntAreSv api vizrAmo narasyAdhvanikasya vai yaH sadAraH sa vizvAsyas tasmAd dArAH parA gatiH 44 saMsarantam api pretaM viSameSv ekapAtinam bhAryaivAnveti bhartAraM satataM yA pativratA 45 prathamaM saMsthitA bhAryA patiM pretya pratIkSate pUrvaM mRtaM ca bhartAraM pazcAt sAdhvy anugacchati 46 etasmAt kAraNAd rAjan pANigrahaNam iSyate yad Apnoti patir bhAryAm iha loke paratra ca 47 AtmAtmanaiva janitaH putra ity ucyate budhaiH tasmAd bhAryAM naraH pazyen mAtRvat putra mAtaram 48 bhAryAyAM janitaM putram Adarze svam ivAnanam hlAdate janitA preSkya svargaM prApyeva puNyakRt 49 dahyamAnA manoduHkhair vyAdhibhiz cAturA narAH hlAdante sveSu dAreSu gharmArtAH salileSv iva 50 susaMrabdho 'pi rAmANAM na brUyAd apriyaM budhaH ratiM prItiM ca dharmaM ca tAsv Ayattam avekSya ca 51 Atmano janmanaH kSetraM puNyaM rAmAH sanAtanam RSINAm api kA zaktiH sraSTuM rAmAm Rte prajAH 52 paripatya yadA sUnur dharaNI reNuguNThitaH pitur AzliSyate 'GgAni kim ivAsty adhikaM tataH 53 sa tvaM svayam anuprAptaM sAbhilASam imaM sutam prekSamANaM ca kAkSeNa kimartham avamanyase 54 aNDAni bibhrati svAni na bhindanti pipIlikAH na bharethAH kathaM nu tvaM dharmajJaH san svam Atmajam 55 na vAsasAM na rAmANAM nApAM sparzas tathA sukhaH zizor AliGgyamAnasya sparzaH sUnor yathAsukhaH 56 brAhmaNo dvipadAM zreSTho gaur variSThA catuSpadAm gurur garIyasAM zreSThaH putraH sparzavatAM varaH 57 spRzatu tvAM samAzliSya putro 'yaM priyadarzanaH putra sparzAt sukhataraH sparzo loke na vidyate 58 triSu varSeSu pUrNeSu prajAtAham ariMdama imaM kumAraM rAjendra tava zokapraNAzanam 59 AhartA vAjimedhasya zatasaMkhyasya paurava iti vAg antarikSe mAM sUtake 'bhyavadat purA 60 nanu nAmAGkam Aropya snehAd grAmAntaraM gatAH mUrdhni putrAn upAghrAya pratinandanti mAnavaH 61 vedeSv api vadantImaM mantravAdaM dvijAtayaH jAtakarmaNi putrANAM tavApi viditaM tathA 62 aGgAd aGgAt saMbhavasi hRdayAd abhijAyase AtmA vai putra nAmAsi sa jIva zaradaH zatam 63 poSo hi tvadadhIno me saMtAnam api cAkSayam tasmAt tvaM jIva me vatsa susukhI zaradAM zatam 64 tvad aGgebhyaH prasUto 'yaM puruSAt puruSo 'paraH sarasIvAmala AtmAnaM dvitIyaM pazya me sutam 65 yathA hy AhavanIyo 'gnir gArpapatyAt praNIyate tathA tvattaH prasUto 'yaM tvam ekaH san dvidhAkRtaH 66 mRgApakRSTena hi te mRgayAM paridhAvatA aham AsAditA rAjan kumArI pitur Azrame 67 urvazI pUrvacittiz ca sahajanyA ca menakA vizvAcI ca ghRtAcI ca SaD evApsarasAM varAH 68 tAsAM mAM menakA nAma brahmayonir varApsarAH divaH saMprApya jagatIM vizvAmitrAd ajIjanat 69 sA mAM himavataH pRSThe suSuve menakApsarAH avakIrya ca mAM yAtA parAtmajam ivAsatI 70 kiM nu karmAzubhaM pUrvaM kRtavaty asmi janmani yad ahaM bAndhavais tyaktA bAlye saMprati ca tvayA 71 kAmaM tvayA parityaktA gamiSyAmy aham Azramam imaM tu bAlaM saMtyaktuM nArhasy Atmajam AtmanA 72 [duh] na putram abhijAnAmi tvayi jAtaM zakuntale asatyavacanA nAryaH kas te zraddhAsyate vacaH 73 menakA niranukrozA bandhakI jananI tava yayA himavataH pRSThe nirmAlyeva praveritA 74 sa cApi niranukrozaH kSatrayoniH pitA tava vizvAmitro brAhmaNatve lubdhaH kAmaparAyaNaH 75 menakApsarasAM zreSThA maharSINAM ca te pitA tayor apatyaM kasmAt tvaM puMzcalIvAbhidhAsyasi 76 azraddheyam idaM vAkyaM kathayantI na lajjase vizeSato matsakAze duSTatApasi gamyatAm 77 kva maharSiH sadaivograH sApsarA kva ca menakA kva ca tvam evaM kRpaNA tApasI veSadhAriNI 78 atikAyaz ca putras te bAlo 'pi balavAn ayam katham alpena kAlena zAlaskandha ivodgataH 79 sunikRSTA ca yonis te puMzcalI pratibhAsi me yadRcchayA kAmarAgAj jAtA menakayA hy asi 80 sarvam etat parokSaM me yat tvaM vadasi tApasi nAhaM tvAm abhijAnAmi yatheSTaM gamyatAM tvayA | | 1 [Sak] rAjan sarSapa mAtrANi parac chidrANi pazyasi Atmano bilvamAtrANi pazyann api na pazyasi 2 menakA tridazeSv eva tridazAz cAnu menakAm mamaivodricyate janma duHSanta tava janmataH 3 kSitAv aTasi rAjaMs tvam antarikSe carAmy aham Avayor antaraM pazya merusarSapayor iva 4 mahendrasya kuberasya yamasya varuNasya ca bhavanAny anusaMyAmi prabhAvaM pazya me nRpa 5 satyaz cApi pravAdo 'yaM yaM pravakSyAmi te 'nagha nidarzanArthaM na dveSAt tac chrutvA kSantum arhasi 6 virUpo yAvad Adarze nAtmanaH pazyate mukham manyate tAvad AtmAnam anyebhyo rUpavattaram 7 yadA tu mukham Adarze vikRtaM so 'bhivIkSate tadetaraM vijAnAti AtmAnaM netaraM janam 8 atIva rUpasaMpanno na kiM cid avamanyate atIva jalpan durvAco bhavatIha viheThakaH 9 mUrkho hi jalpatAM puMsAM zrutvA vAcaH zubhAzubhAH azubhaM vAkyam Adatte purISam iva sUkaraH 10 prAjJas tu jalpatAM puMsAM zrutvA vAcaH zubhAzubhAH guNavad vAkyam Adatte haMsaH kSIram ivAmbhasaH 11 anyAn parivadan sAdhur yathA hi paritapyate tathA parivadann anyAMs tuSTo bhavati durjanaH 12 abhivAdya yathA vRddhAn santo gacchanti nirvRtim evaM sajjanam Akruzya mUrkho bhavati nirvRtaH 13 sukhaM jIvanty adoSajJA mUrkhA doSAnudarzinaH yatra vAcyAH paraiH santaH parAn Ahus tathAvidhAn 14 ato hAsyataraM loke kiM cid anyan na vidyate idaM durjana ity Aha durjanaH sajjanaM svayam 15 satyadharmacyutAt puMsaH kruddhAd AzIviSAd iva anAstiko 'py udvijate janaH kiM punar AstikaH 16 svayam utpAdya vai putraM sadRzaM yo 'vamanyate tasya devAH zriyaM ghnanti na ca lokAn upAznute 17 kulavaMzapratiSThAM hi pitaraH putram abruvan uttamaM sarvadharmANAM tasmAt putraM na saMtyajet 18 svapatnI prabhavAn paJca labdhAn krItAn vivardhitAn kRtAn anyAsu cotpannAn putrAn vai manur abravIt 19 dharmakIrty AvahA nRRNAM manasaH prItivardhanAH trAyante narakAj jAtAH putrA dharmaplavAH pitRRn 20 sa tvaM nRpatizArdUla na putraM tyaktum arhasi AtmAnaM satyadharmau ca pAlayAno mahIpate narendra siMhakapaTaM na voDhuM tvam ihArhasi 21 varaM kUpazatAd vApI varaM vApI zatAt kratuH varaM kratuzatAt putraH satyaM putrazatAd varam 22 azvamedha sahasraM ca satyaM ca tulayA dhRtam azvamedha sahasrAd dhi satyam eva viziSyate 23 sarvavedAdhigamanaM sarvatIrthAvagAhanam satyaM ca vadato rAjan samaM vA syAn na vA samam 24 nAsti satyAt paro dharmo na satyAd vidyate param na hi tIvrataraM kiM cid anRtAd iha vidyate 25 rAjan satyaM paraM brahmasatyaM ca samayaH paraH mA tyAkSIH samayaM rAjan satyaM saMgatam astu te 26 anRte cet prasaGgas te zraddadhAsi na cet svayam Atmano hanta gacchAmi tvAdRze nAsti saMgatam 27 Rte 'pi tvayi duHSanta zaula rAjAvataMsakAm caturantAm imAm urvIM putro me pAlayiSyati 28 [v] etAvad uktvA vacanaM prAtiSThata zakuntalA athAntarikSe duHSantaM vAg uvAcAzarIriNI Rtvik purohitAcAryair mantribhiz cAvRtaM tadA 29 bhastrA mAtA pituH putro yena jAtaH sa eva saH bharasva putraM duHSanta mAvamaMsthAH zakuntalAm 30 retodhAH putra unnayati naradeva yamakSayAt tvaM cAsya dhAtA garbhasya satyam Aha zakuntalA 31 jAyA janayate putram Atmano 'GgaM dvidhAkRtam tasmAd bharasva duHSanta putraM zAkuntalaM nRpa 32 abhUtir eSA kas tyajyAj jIvaJ jIvantam Atmajam zAkuntalaM mahAtmAnaM dauHSantiM bhara paurava 33 bhartavyo 'yaM tvayA yasmAd asmAkaM vacanAd api tasmAd bhavatv ayaM nAmnA bharato nAma te sutaH 34 tac chrutvA pauravo rAjA vyAhRtaM vai divaukasAm purohitam amAtyAMz ca saMprahRSTo 'bravId idam 35 zRNvantv etad bhavanto 'sya devadUtasya bhASitam aham apy evam evainaM jAnAmi svayam Atmajam 36 yady ahaM vacanAd eva gRhNIyAm imam Atmajam bhaved dhi zaGkA lokasya naivaM zuddho bhaved ayam 37 taM vizodhya tadA rAjA devadUtena bhArata hRSTaH pramuditaz cApi pratijagrAha taM sutam 38 mUrdhni cainam upAghrAya sasnehaM pariSasvaje sabhAjyamAno vipraiz ca stUyamAnaz ca bandibhiH sa mudaM paramAM lebhe putra saMsparzajAM nRpaH 39 tAM caiva bhAryAM dharmajJaH pUjayAm Asa dharmataH abravIc caiva tAM rAjA sAntvapUrvam idaM vacaH 40 kRto lokaparokSo 'yaM saMbandho vai tvayA saha tasmAd etan mayA devi tvac chuddhy arthaM vicAritam 41 manyate caiva lokas te strIbhAvAn mayi saMgatam putraz cAyaM vRto rAjye mayA tasmAd vicAritam 42 yac ca kopitayAtyarthaM tvayokto 'smy apriyaM priye praNayinyA vizAlAkSi tat kSAntaM te mayA zubhe 43 tAm evam uktvA rAjarSir duHSanto mahiSIM priyAm vAsobhir annapAnaiz ca pUjayAm Asa bhArata 44 duHSantaz ca tato rAjA putraM zAkuntalaM tadA bharataM nAmataH kRtvA yauvarAjye 'bhyaSecayat 45 tasya tat prathitaM cakraM prAvartata mahAtmanaH bhAsvaraM divyam ajitaM lokasaMnAdanaM mahat 46 sa vijitya mahIpAlAMz cakAra vazavartinaH cakAra ca satAM dharmaM prApa cAnuttamaM yazaH 47 sa rAjA cakravarty AsIt sArvabhaumaH pratApavAn Ije ca bahubhir yajJair yathA zakro marutpatiH 48 yAjayAm Asa taM kaNvo dakSavad bhUridakSiNam zrImAn govitataM nAma vAjimedham avApa saH yasmin sahasraM padmAnAM kaNvAya bharato dadau 49 bharatAd bhAratI kIrtir yenedaM bhArataM kulam apare ye ca pUrve ca bhAratA iti vizrutAH 50 bharatasyAnvavAye hi devakalpA mahaujasaH babhUvur brahmakalpAz ca bahavo rAjasattamaH 51 yeSAm aparimeyAni nAmadheyAni sarvazaH teSAM tu te yathAmukhyaM kIrtayiSyAmi bhArata mahAbhAgAn devakalpAn satyArjava parAyaNAn | | 1 [v] prajApates tu dakSasya manor vaivasvatasya ca bharatasya kuroH pUror ajamIDhasya cAnvaye 2 yAdavAnAm imaM vaMzaM pauravANAM ca sarvazaH tathaiva bhAratAnAM ca puNyaM svasty ayanaM mahat dhanyaM yazasyam AyuSyaM kIrtayiSyAmi te 'nagha 3 tejobhir uditAH sarve maharSisamatejasaH daza pracetasaH putrAH santaH pUrvajanAH smRtAH meghajenAgninA ye te pUrvaM dagdhA mahaujasaH 4 tebhyaH prAcetaso jajJe dakSo dakSAd imAH prajAH saMbhUtAH puruSavyAghra sa hi lokapitAmahaH 5 vIriNyA saha saMgamya dakSaH prAcetaso muniH AtmatulyAn ajanayat sahasraM saMzitavratAn 6 sahasrasaMkhyAn samitAn sutAn dakSasya nAradaH mokSam adhyApayAm Asa sAMkhyajJAnam anuttamam 7 tataH paJcAzataM kanyAH putrikA abhisaMdadhe prajApateH prajA dakSaH sisRkSur janamejaya 8 dadau sa daza dharmAya kazyapAya trayodaza kAlasya nayane yuktAH sapta viMzatim indave 9 trayodazAnAM patnInAM yA tu dAkSAyaNI varA mArIcaH kazyapas tasyAm AdityAn samajIjanat indrAdIn vIryasaMpannAn vivasvantam athApi ca 10 vivasvataH suto jajJe yamo vaivasvataH prabhuH mArtaNDaz ca yamasyApi putro rAjann ajAyata 11 mArtaNDasya manur dhImAn ajAyata sutaH prabhuH manor vaMzo mAnavAnAM tato 'yaM prathito 'bhavat brahmakSatrAdayas tasmAn manor jAtAs tu mAnavAH 12 tatrAbhavat tadA rAjan brahmakSatreNa saMgatam brAhmaNA mAnavAs teSAM sAGgaM vedam adIdharan 13 venaM dhRSNuM nariSyantaM nAbhAgekSvAkum eva ca karUSam atha zaryAtiM tatraivAtrASTamIm ilAm 14 pRSadhra navamAn AhuH kSatradharmaparAyaNAn nAbhAgAriSTa dazamAn manoH putrAn mahAbalAn 15 paJcAzataM manoH putrAs tathaivAnye 'bhavan kSitau anyonyabhedAt te sarve ninezur iti naH zrutam 16 purUravAs tato vidvAn ilAyAM samapadyata sA vai tasyAbhavan mAtA pitA ceti hi naH zrutam 17 trayodaza samudrasya dvIpAn aznan purUravAH amAnuSair vRtaH sattvair mAnuSaH san mahAyazAH 18 vipraiH sa vigrahaM cakre vIryonmattaH purUravAH jahAra ca sa viprANAM ratnAny utkrozatAm api 19 sanatkumAras taM rAjan brahmalokAd upetya ha anudarzayAM tataz cakre pratyagRhNAn na cApy asau 20 tato maharSibhiH kruddhaiH zaptaH sadyo vyanazyata lobhAnvito madabalAn naSTasaMjJo narAdhipaH 21 sa hi gandharvalokastha urvazyA sahito virAT AninAya kriyArthe 'gnIn yathAvad vihitAMs tridhA 22 SaT putrA jajJire 'thailAd Ayur dhImAn amAvasuH dRDhAyuz ca vanAyuz ca zrutAyuz corvazI sutAH 23 nahuSaM vRddhazarmANaM rajiM rambham anenasam svar bhAvanI sutAn etAn AyoH putrAn pracakSate 24 AyuSo nahuSaH putro dhImAn satyaparAkramaH rAjyaM zazAsa sumahad dharmeNa pRthivIpatiH 25 pitRRn devAn RSIn viprAn gandharvoragarAkSasAn nahuSaH pAlayAm Asa brahmakSatram atho vizaH 26 sa hatvA dasyu saMghAtAn RSIn karam adApayat pazuvac caiva tAn pRSThe vAhayAm Asa vIryavAn 27 kArayAm Asa cendratvam abhibhUya divaukasaH tejasA tapasA caiva vikrameNaujasA tathA 28 yatiM yayAtiM saMyAtim AyAtiM pAJcam uddhavam nahuSo janayAm Asa SaT putrAn priyavAsasi 29 yayAtir nAhuSaH samrAD AsIt satyaparAkramaH sa pAlayAm Asa mahIm Ije ca vividhaiH savaiH 30 atizaktyA pitRRn arcan devAMz ca prayataH sadA anvagRhNAt prajAH sarvA yayAtir aparAjitaH 31 tasya putrA maheSvAsAH sarvaiH samuditA guNaiH deva yAnyAM mahArAja zarmiSThAyAM ca jajJire 32 deva yAnyAm ajAyetAM yadus turvasur eva ca druhyuz cAnuz ca pUruz ca zarmiSThAyAM prajajJire 33 sa zAzvatIH samA rAjan prajA dharmeNa pAlayan jarAm Archan mahAghorAM nAhuSo rUpanAzinIm 34 jarAbhibhUtaH putrAn sa rAjA vacanam abravIt yaduM pUruM turvasuM ca druhyuM cAnuM ca bhArata 35 yauvanena caran kAmAn yuvA yuvatibhiH saha vihartum aham icchAmi sAhyaM kuruta putrakAH 36 taM putro devayAneyaH pUrvajo yadur abravIt kiM kAryaM bhavataH kAryam asmAbhir yauvanena ca 37 yayAtir abravIt taM vai jarA me pratigRhyatAm yauvanena tvadIyena careyaM viSayAn aham 38 yajato dIrghasatrair me zApAc cozanaso muneH kAmArthaH parihINo me tapye 'haM tena putrakAH 39 mAmakena zarIreNa rAjyam ekaH prazAstu vaH ahaM tanvAbhinavayA yuvA kAmAn avApnuyAm 40 na te tasya pratyagRhNan yaduprabhRtayo jarAm tam abravIt tataH pUruH kanIyAn satyavikramaH 41 rAjaMz carAbhinavayA tanvA yauvanagocaraH ahaM jarAM samAsthAya rAjye sthAsyAmi ta AjJayA 42 evam uktaH sa rAjarSir tapo vIryasamAzrayAt saMcArayAm Asa jarAM tadA putre mahAtmani 43 pauraveNAtha vayasA rAjA yauvanam AsthitaH yAyAtenApi vayasA rAjyaM pUrur akArayat 44 tato varSasahasrAnte yayAtir aparAjitaH atRpta eva kAmAnAM pUruM putram uvAca ha 45 tvayA dAyAdavAn asmi tvaM me vaMzakaraH sutaH pauravo vaMza iti te khyAtiM loke gamiSyati 46 tataH sa nRpazArdUlaH pUruM rAjye 'bhiSicya ca kAlena mahatA pazcAt kAladharmam upeyivAn | | 1 [j] yayAtiH pUrvako 'smAkaM dazamo yaH prajApateH kathaM sa zukratanayAM lebhe paramadurlabhAm 2 etad icchAmy ahaM zrotuM vistareNa dvijottama AnupUrvyA ca me zaMsa pUror vaMzakarAn pRthak 3 [v] yayAtir AsId rAjarSir devarAjasamadyutiH taM zukravRSa parvANau vavrAte vai yathA purA 4 tat te 'haM saMpravakSyAmi pRcchato janamejaya devayAnyAz ca saMyogaM yayAter nAhuSasya ca 5 surANAm asurANAM ca samajAyata vai mithaH aizvaryaM prati saMgharSas trailokye sacarAcare 6 jigISayA tato devA vavrira AGgirasaM munim paurohityena yAjyArthe kAvyaM tUzanasaM pare brAhmaNau tAv ubhau nityam anyonyaspardhinau bhRzam 7 tatra devA nijaghnur yAn dAnavAn yudhi saMgatAn tAn punar jIvayAm Asa kAvyo vidyA balAzrayAt tatas te punar utthAya yodhayAM cakrire surAn 8 asurAs tu nijaghnur yAn surAn samaramUrdhani na tAn saMjIvayAm Asa bRhaspatir udAradhIH 9 na hi veda sa tAM vidyAM yAM kAvyo veda vIryavAn saMjIvanIM tato devA viSAdam agaman param 10 te tu devA bhayodvignAH kAvyAd uzanasas tadA UcuH kacam upAgamya jyeSThaM putraM bRhaspateH 11 bhajamAnAn bhajasvAsmAn kuru naH sAhyam uttamam yAsau vidyA nivasati brAhmaNe 'mitatejasi zukre tAm Ahara kSipraM bhAgabhAn no bhaviSyasi 12 vRSaparva samIpe sa zakyo draSTuM tvayA dvijaH rakSate dAnavAMs tatra na sa rakSaty adAnavAn 13 tam ArAdhayituM zakto bhavAn pUrvavayAH kavim deva yAnIM ca dayitAM sutAM tasya mahAtmanaH 14 tvam ArAdhayituM zakto nAnyaH kaz cana vidyate zIladAkSiNya mAdhuryair AcAreNa damena ca deva yAnyAM hi tuSTAyAM vidyAM tAM prApsyasi dhruvam 15 tathety uktvA tataH prAyAd bRhaspatisutaH kacaH tadAbhipUjito devaiH samIpaM vRSaparvaNaH 16 sa gatvA tvarito rAjan devaiH saMpreSitaH kacaH asurendra pure zukraM dRSTvA vAkyam uvAca ha 17 RSer aGgirasaH pautraM putraM sAkSAd bRhaspateH nAmnA kaca iti khyAtaM ziSyaM gRhNAtu mAM bhavAn 18 brahmacaryaM cariSyAmi tvayy ahaM paramaM gurau anumanyasva mAM brahman sahasraM parivatsarAn 19 [Sukra] kaca susvAgataM te 'stu pratigRhNAmi te vacaH arcayiSye 'ham arcyaM tvAm arcito 'stu bRhaspatiH 20 [v] kacas tu taM tathety uktvA pratijagrAha tad vratam AdiSTaM kavi putreNa zukreNozanasA svayam 21 vratasya vratakAlaM sa yathoktaM pratyagRhNata ArAdhayann upAdhyAyaM deva yAnIM ca bhArata 22 nityam ArAdhayiSyaMs tAM yuvA yauvanaga Amukhe gAyan nRtyan vAdayaMz ca deva yAnIm atoSayat 23 saMzIlayan deva yAnIM kanyAM saMprAptayauvanAm puSpaiH phalaiH preSaNaiz ca toSayAm Asa bhArata 24 deva yAny api taM vipraM niyamavratacAriNam anugAyamAnA lalanA rahaH paryacarat tadA 25 paJcavarSazatAny evaM kacasya carato vratam tatrAtIyur atho buddhvA dAnavAs taM tataH kacam 26 gA rakSantaM vane dRSTvA rahasy ekam amarSitAH jaghnur bRhaspater dveSAd vidyA rakSArtham eva ca hatvA zAlA vRkebhyaz ca prAyacchaMs tilazaH kRtam 27 tato gAvo nivRttAs tA agopAH svaM nivezanam tA dRSTvA rahitA gAs tu kacenAbhyAgatA vanAt uvAca vacanaM kAle deva yAny atha bhArata 28 ahutaM cAgnihotraM te sUryaz cAstaM gataH prabho agopAz cAgatA gAvaH kacas tAta na dRzyate 29 vyaktaM hato mRto vApi kacas tAta bhaviSyati taM vinA na ca jIveyaM kacaM satyaM bravImi te 30 [Sukra] ayam ehIti zabdena mRtaM saMjIvayAmy aham 31 [v] tataH saMjIvanIM vidyAM prayujya kacam Ahvayat AhUtaH prAdurabhavat kaco 'riSTo 'tha vidyayA hato 'ham iti cAcakhyau pRSTo brAhmaNa kanyayA 32 sa punar deva yAnyoktaH puSpAhAro yadRcchayA vanaM yayau tato vipra dadRzur dAnavAz ca tam 33 tato dvitIyaM hatvA taM dagdhvA kRtvA ca cUrNazaH prAyacchan brAhmaNAyaiva surAyAm asurAs tadA 34 deva yAny atha bhUyo 'pi vAkyaM pitaram abravIt puSpAhAraH preSaNakRt kacas tAta na dRzyate 35 [Sukra] bRhaspateH sutaH putri kacaH pretagatiM gataH vidyayA jIvito 'py evaM hanyate karavANi kim 36 maivaM zuco mA ruda deva yAni; na tvAdRzI martyam anuprazocet surAz ca vizve ca jagac ca sarvam; upathitAM vaikRtim Anamanti 37 [dev] yasyAGgirA vRddhatamaH pitAmaho; bRhaspatiz cApi pitA tapodhanaH RSeH putraM tam atho vApi pautraM; kathaM na zoceyam ahaM na rudyAm 38 sa brahma cArI ca tapodhanaz ca; sadotthitaH karmasu caiva dakSaH kacasya mArgaM pratipatsye na bhokSye; priyo hi me tAta kaco 'bhirUpaH 39 [Sukra] asaMzayaM mAm asurA dviSanti; ye me ziSyaM nAgasaM sUdayanti abrAhmaNaM kartum icchanti raudrAs; te mAM yathA prastutaM dAnavair hi apy asya pApasya bhaved ihAntaH; kaM brahmahatyA na dahed apIndram 40 [v] saMcodito deva yAnyA maharSiH punar Ahvayat saMrambheNaiva kAvyo hi bRhaspatisutaM kacam 41 guror bhIto vidyayA copahUtaH; zanair vAcaM jaThare vyAjagAra tam abravIt kena pathopanIto; mamodare tiSThasi brUhi vipra 42 [k] bhavatprasAdAn na jahAti mAM smRtiH; smare ca sarvaM yac ca yathA ca vRttam na tv evaM syAt tapaso vyayo me; tataH klezaM ghoram imaM sahAmi 43 asuraiH surAyAM bhavato 'smi datto; hatvA dagdhvA cUrNayitvA ca kAvya brAhmIM mAyAm AsurI caiva mAyA; tvayi sthite katham evAtivartet 44 [S] kiM te priyaM karavANy adya vatse; vadhena me jIvitaM syAt kacasya nAnyatra kukSer mama bhedanena; dRzyet kaco madgato deva yAni 45 [dev] dvau mAM zokAv agnikalpau dahetAM; kacasya nAzas tava caivopaghAtaH kacasya nAze mama nAsti zarma; tavopaghAte jIvituM nAsmi zaktA 46 [S] saMsiddha rUpo 'si bRhaspateH suta; yat tvAM bhaktaM bhajate deva yAnI vidyAm imAM prApnuhi jIvanIM tvaM; na ced indraH kaca rUpI tvam adya 47 na nivartet punar jIvan kaz cid anyo mamodarAt brAhmaNaM varjayitvaikaM tasmAd vidyAm avApnuhi 48 putro bhUtvA bhAvaya bhAvito mAm; asmAd dehAd upaniSkramya tAta samIkSethA dharmavatIm avekSAM; guroH sakAzAt prApya vidyAM savidyaH 49 [v] guroH sakAzAt samavApya vidyAM; bhittvA kukSiM nirvicakrAma vipraH kaco 'bhirUpo dakSiNaM brAhmaNasya; zuklAtyaye paurNamAsyAm ivenduH 50 dRSTvA ca taM patitaM brahmarAzim; utthApayAm Asa mRtaM kaco 'pi vidyAM siddhAM tAm avApyAbhivAdya; tataH kacas taM gurum ity uvAca 51 Rtasya dAtAram anuttamasya; nidhiM nidhInAM caturanvayAnAm ye nAdriyante gurum arcanIyaM; pAlAm*l lokAMs te vrajanty apratiSThAn 52 [v] surA pAnAd vaJcanAM prApayitvA; saMjJA nAzaM caiva tathAtighoram dRSTvA kacaM cApi tathAbhirUpaM; pItaM tadA surayA mohitena 53 samanyur utthAya mahAnubhAvas; tadozanA viprahitaM cikIrSuH kAvyaH svayaM vAkyam idaM jagAda; surA pAnaM prati vai jAtazaGkaH 54 yo brAhmaNo 'dya prabhRtIha kaz cin; mohAt surAM pAsyati mandabuddhiH apetadharmo brahmahA caiva sa syAd; asmim*l loke garhitaH syAt pare ca 55 mayA cemAM vipra dharmokti sImAM; maryAdAM vai sthApitAM sarvaloke santo viprAH zuzruvAMso gurUNAM; devA lokAz copazRNvantu sarve 56 itIdam uktvA sa mahAnubhAvas; tapo nidhInAM nidhir aprameyaH tAn dAnavAn daivavimUDhabuddhIn; idaM samAhUya vaco 'bhyuvAca 57 AcakSe vo dAnavA bAlizAH stha; siddhaH kaco vatsyati matsakAze saMjIvanIM prApya vidyAM mahArthAM; tulyaprabhAvo brahmaNA brahmabhUtaH 58 guror uSya sakAze tu dazavarSazatAni saH anujJAtaH kaco gantum iyeSa tridazAlayam | | 1 [v] samAvRtta vrataM taM tu visRSTaM guruNA tadA prasthitaM tridazAvAsaM deva yAny abravId idam 2 RSer aGgirasaH pautra vRttenAbhijanena ca bhrAjase vidyayA caiva tapasA ca damena ca 3 RSir yathAGgirA mAnyaH pitur mama mahAyazAH tathA mAnyaz ca pUjyaz ca bhUyo mama bRhaspatiH 4 evaM jJAtvA vijAnIhi yad bravImi tapodhana vratasthe niyamopete yathA vartAmy ahaM tvayi 5 sa samAvRtta vidyo mAM bhaktAM bhajitum arhasi gRhANa pANiM vidhivan mama mantrapuraskRtam 6 [kaca] pUjyo mAnyaz ca bhagavAn yathA tava pitA mama tathA tvam anavadyAGgi pUjanIyatarA mama 7 AtmaprANaiH priyatamA bhArgavasya mahAtmanaH tvaM bhadre dharmataH pUjyA guruputrI sadA mama 8 yathA mama gurur nityaM mAnyaH zukraH pitA tava deva yAni tathaiva tvaM naivaM mAM vaktum arhasi 9 [dev] guruputrasya putro vai na tu tvam asi me pituH tasmAn mAnyaz ca pUjyaz ca mamApi tvaM dvijottama 10 asurair hanyamAne ca kaca tvayi punaH punaH tadA prabhRti yA prItis tAM tvam eva smarasva me 11 sauhArde cAnurAge ca vettha me bhaktim uttamAm na mAm arhasi dharmajJa tyaktuM bhaktAm anAgasam 12 [k] aniyojye niyoge mAM niyunakSi zubhavrate prasIda subhru tvaM mahyaM guror gurutarI zubhe 13 yatroSitaM vizAlAkSi tvayA candranibhAnane tatrAham uSito bhadre kukSau kAvyasya bhAmini 14 bhaginI dharmato me tvaM maivaM vocaH zubhAnane sukham asmy uSito bhadre na manyur vidyate mama 15 ApRcche tvAM gamiSyAmi zivam AzaMsa me pathi avirodhena dharmasya smartavyo 'smi kathAntare apramattotthitA nityam ArAdhaya guruM mama 16 [dev] yadi mAM dharmakAmArthe pratyAkhyAsyasi coditaH tataH kaca na te vidyA siddhim eSA gamiSyati 17 [k] guruputrIti kRtvAhaM pratyAcakSe na doSataH guruNA cAbhyanujJAtaH kAmam evaM zapasva mAm 18 ArSaM dharmaM bruvANo 'haM deva yAni yathA tvayA zapto nArho 'smi zApasya kAmato 'dya na dharmataH 19 tasmAd bhavatyA yaH kAmo na tathA sa bhaviSyati RSiputro na te kaz cij jAtu pANiM grahISyati 20 phaliSyati na te vidyA yat tvaM mAm Attha tat tathA adhyApayiSyAmi tu yaM tasya vidyA phaliSyati 21 [v] evam uktvA dvijazreSTho deva yAnIM kacas tadA tridazezAlayaM zIghraM jagAma dvijasattamaH 22 tam Agatam abhiprekSya devA indrapurogamAH bRhaspatiM sabhAjyedaM kacam Ahur mudAnvitAH 23 yat tvam asmaddhitaM karma cakartha paramAdbhutam na te yazaH praNazitA bhAgabhAn no bhaviSyasi | | 1 [v] kRtavidye kace prApte hRSTarUpA divaukasaH kacAd adhItya tAM vidyAM kRtArthA bharatarSabha 2 sarva eva samAgamya zatakratum athAbruvan kAlas te vikramasyAdya jahi zatrUn puraMdara 3 evam uktas tu sahitais tridazair maghavAMs tadA tathety uktvopacakrAma so 'pazyata vane striyaH 4 krIDantInAM tu kanyAnAM vane caitrarathopame vAyubhUtaH sa vastrANi sarvANy eva vyamizrayat 5 tato jalAt samuttIrya kanyAs tAH sahitAs tadA vastrANi jagRhus tAni yathAsannAny anekazaH 6 tatra vAso deva yAnyAH zarmiSThA jagRhe tadA vyatimizram ajAnantI duhitA vRSaparvaNaH 7 tatas tayor mithas tatra virodhaH samajAyata deva yAnyAz ca rAjendra zarmiSThAyAz ca tat kRte 8 [dev] kasmAd gRhNAsi me vastraM ziSyA bhUtvA mamAsuri samudAcAra hInAyA na te zreyo bhaviSyati 9 [Sar] AsInaM ca zayAnaM ca pitA te pitaraM mama stauti vandati cAbhIkSNaM nIcaiH sthitvA vinItavat 10 yAcatas tvaM hi duhitA stuvataH pratigRhNataH sutAhaM stUyamAnasya dadato 'pratigRhNataH 11 anAyudhA sAyudhAyA riktA kSubhyasi bhikSuki lapsyase pratiyoddhAraM na hi tvAM gaNayAmy aham 12 [v] samucchrayaM deva yAnIM gatAM saktAM ca vAsasi zarmiSThA prAkSipat kUpe tataH svapuram Avrajat 13 hateyam iti vijJAya zarmiSThA pApanizcayA anavekSya yayau vezma krodhavegaparAyaNAH 14 atha taM dezam abhyAgAd yayAtir nahuSAtmajaH zrAntayugyaH zrAntahayo mRgalipsuH pipAsitaH 15 sa nAhuSaH prekSamANa udapAnaM gatodakam dadarza kanyAM tAM tatra dIptAm agnizikhAm iva 16 tAm apRcchat sa dRSTvaiva kanyAm amara varNinIm sAntvayitvA nRpazreSThaH sAmnA paramavalgunA 17 kA tvaM tAmranakhI zyAmA sumRSTamaNikuNDalA dIrghaM dhyAyasi cAtyarthaM kasmAc chvasiSi cAturA 18 kathaM ca patitAsy asmin kUpe vIrut tRNAvRte duhitA caiva kasya tvaM vada sarvaM sumadhyame 19 [dev] yo 'sau devair hatAn daityAn utthApayati vidyayA tasya zukrasya kanyAhaM sa mAM nUnaM na budhyate 20 eSa me dakSiNo rAjan pANis tAmranakhAGguliH samuddhara gRhItvA mAM kulInas tvaM hi me mataH 21 jAnAmi hi tvAM saMzAntaM vIryavantaM yazasvinam tasmAn mAM patitAm asmAt kUpAd uddhartum arhasi 22 [v] tAm atha brAhmaNIM strIM ca vijJAya nahuSAtmajaH gRhItvA dakSiNe pANAv ujjahAra tato 'vaTAt 23 uddhRtya cainAM tarasA tasmAt kUpAn narAdhipaH AmantrayitvA suzroNIM yayAtiH svapuraM yayau 24 [dev] tvaritaM ghUrNike gaccha sarvam AcakSva me pituH nedAnIM hi pravekyAmi nagaraM vRSaparvaNaH 25 [v] sA tu vai tvaritaM gatvA ghUrNikAsuramandiram dRSTvA kAvyam uvAcedaM saMbhramAviSTacetanA 26 AcakSe te mahAprAjJa deva yAnI vane hatA zarmiSThayA mahAbhAga duhitrA vRSaparvaNaH 27 zrutvA duhitaraM kAvyas tatra zarmiSThayA hatAm tvarayA niryayau duHkhAn mArgamANaH sutAM vane 28 dRSTvA duhitaraM kAvyo deva yAnIM tato vane bAhubhyAM saMpariSvajya duHkhito vAkyam abravIt 29 AtmadoSair niyacchanti sarve duHkhasukhe janAH manye duzcaritaM te 'sti yasyeyaM niSkRtiH kRtA 30 [dev] niSkRtir me 'stu vA mAstu zRNuSvAvahito mama zarmiSThayA yad uktAsmi duhitrA vRSaparvaNaH satyaM kilaitat sA prAha daityAnAm asi gAyanaH 31 evaM hi me kathayati zarmiSThA vArSaparvaNI vacanaM tIkSNaparuSaM krodharaktekSaNA bhRzam 32 stuvato duhitA hi tvaM yAcataH pratigRhNataH sutAhaM stUyamAnasya dadato 'pratigRhNataH 33 iti mAm Aha zarmiSThA duhitA vRSaparvaNaH krodhasaMraktanayanA darpapUrNA punaH punaH 34 yady ahaM stuvatas tAta duhitA pratigRhNataH prasAdayiSye zarmiSThAm ity uktA hi sakhI mayA 35 [Sukra] stuvato duhitA na tvaM bhadre na pratigRhNataH astotuH stuyamAnasya duhitA deva yAny asi 36 vRSaparvaiva tad veda zakro rAjA ca nAhuSaH acintyaM brahma nirdvandvam aizvaraM hi balaM mama | | 1 [Su] yaH pareSAM naro nityam ativAdAMs titikSati deva yAni vijAnIhi tena sarvam idaM jitam 2 yaH samutpatitaM krodhaM nigRhNAti hayaM yathA sa yantety ucyate sadbhir na yo razmiSu lambate 3 yaH samutpatitaM krodham akrodhena nirasyati deva yAni vijAnIhi tena sarvam idaM jitam 4 yaH samutpatitaM krodhaM kSamayeha nirasyati yathoragas tvacaM jIrNAM sa vai puruSa ucyate 5 yaH saMdhArayate manyuM yo 'tivAdAMs titikSati yaz ca tapto na tapati dRDhaM so 'rthasya bhAjanam 6 yo yajed aparizrAnto mAsi mAsi zataM samAH na krudhyed yaz ca sarvasya tayor akrodhano 'dhikaH 7 yat kumArA kumAryaz ca vairaM kuryur acetasaH na tat prAjJo 'nukurvIta vidus te na balAbalam 8 [dev] vedAhaM tAta bAlApi dharmANAM yad ihAntaram akrodhe cAtivAde ca veda cApi balAbalam 9 ziSyasyAziSya vRtter hi na kSantavyaM bubhUSatA tasmAt saMkIrNa vRtteSu vAso mama na rocate 10 pumAMso ye hi nindanti vRttenAbhijanena ca na teSu nivaset prAjJaH zreyo 'rthI pApabuddhiSu 11 ye tv enam abhijAnanti vRttenAbhijanena ca teSu sAdhuSu vastavyaM sa vAsaH zreSTha ucyate 12 vAg duruktaM mahAghoraM duhitur vRSaparvaNaH na hy ato duSkarataraM manye lokeSv api triSu yaH sapatnazriyaM dIptAM hInazrIH paryupAsate | | 1 [v] tataH kAvyo bhRguzreSThaH samanyur upagamya ha vRSaparvANam AsInam ity uvAcAvicArayan 2 nAdharmaz carito rAjan sadyaH phalati gaur iva putreSu vA naptRSu vA na ced Atmani pazyati phalaty eva dhruvaM pApaM guru bhuktam ivodare 3 yad aghAtayathA vipraM kacam AGgirasaM tadA apApazIlaM dharmajJaM zuzrUSaM madgRhe ratam 4 vadhAd anarhatas tasya vadhAc ca duhitur mama vRSaparvan nibodhedaM tyakSyAmi tvAM sabAndhavam sthAtuM tvad viSaye rAjan na zakSyAmi tvayA saha 5 aho mAm abhijAnAsi daitya mithyA pralApinam yathemam Atmano doSaM na niyacchasy upekSase 6 [vR] nAdharmaM na mRSAvAdaM tvayi jAnAmi bhArgava tvayi dharmaz ca satyaM ca tat prasIdatu no bhavAn 7 yady asmAn apahAya tvam ito gacchasi bhArgava samudraM saMpraveSkyAmo nAnyad asti parAyaNam 8 [Su] samudraM pravizadhvaM vA dizo vA dravatAsurAH duhitur nApriyaM soDhuM zakto 'haM dayitA hi me 9 prasAdyatAM deva yAnI jIvitaM hy atra me sthitam yogakSema karas te 'ham indrasyeva bRhaspatiH 10 [vR] yat kiM cid asurendrANAM vidyate vasu bhArgava bhuvi hastigavAzvaM vA tasya tvaM mama cezvaraH 11 [Su] yat kiM cid asti draviNaM daityendrANAM mahAsura tasyezvaro 'smi yadi te deva yAnI prasAdyatAm 12 [dev] yadi tvam Izvaras tAta rAjJo vittasya bhArgava nAbhijAnAmi tat te 'haM rAjA tu vadatu svayam 13 [vR] yaM kAmam abhikAmAsi deva yAni zucismite tat te 'haM saMpradAsyAmi yadi ced api durlabham 14 [dev] dAsIM kanyA sahasreNa zarmiSThAm abhikAmaye anu mAM tatra gacchet sA yatra dAsyati me pitA 15 [vR] uttiSTha he saMgrahItri zarmiSThAM zIghram Anaya yaM ca kAmayate kAmaM deva yAnI karotu tam 16 [v] tato dhAtrI tatra gatvA zarmiSThAM vAkyam abravIt uttiSTha bhadre zarmiSThe jJAtInAM sukham Avaha 17 tyajati brAhmaNaH ziSyAn deva yAnyA pracoditaH sA yaM kAmayate kAmaM sa kAryo 'dya tvayAnaghe 18 [Sar] sA yaM kAmayate kAmaM karavANy aham adya tam mA tv evApagamac chukro deva yAnI ca matkRte 19 [v] tataH kanyA sahasreNa vRtA zibikayA tadA pitur niyogAt tvaritA nizcakrAma purottamAt 20 [Sar] ahaM kanyA sahasreNa dAsI te paricArikA anu tvAM tatra yAsyAmi yatra dAsyati te pitA 21 [dev] stuvato duhitA te 'haM bandinaH pratigRhNataH stUyamAnasya duhitA kathaM dAsI bhaviSyasi 22 [Sar] yena kena cid ArtAnAM jJAtInAM sukham Avahet atas tvAm anuyAsyAmi yatra dAsyati te pitA 23 [v] pratizrute dAsabhAve duhitrA vRSaparvaNaH deva yAnI nRpazreSTha pitaraM vAkyam abravIt 24 pravizAmi puraM tAta tuSTAsmi dvijasattama amoghaM tava vijJAnam asti vidyA balaM ca te 25 evam ukto duhitrA sa dvijazreSTho mahAyazAH praviveza puraM hRSTaH pUjitaH sarvadAnavaiH | | 1 [v] atha dIrghasya kAlasya deva yAnI nRpottama vanaM tad eva niryAtA krIDArthaM varavarNinI 2 tena dAsI sahasreNa sArdhaM zarmiSThayA tadA tam eva dezaM saMprAptA yathAkAmaM cacAra sA tAbhiH sakhIbhiH sahitA sarvAbhir muditA bhRzam 3 krIDantyo 'bhiratAH sarvAH pibantyo madhumAdhavIm khAdantyo vividhAn bhakSyAn vidazantyaH phalAni ca 4 punaz ca nAhuSo rAjA mRgalipsur yadRcchayA tam eva dezaM saMprApto jalArthI zramakarzitaH 5 dadRze deva yAnIM ca zarmiSThAM tAz ca yoSitaH pibantIr lalamAnAz ca divyAbharaNabhUSitAH 6 upaviSTAM ca dadRze deva yAnIM zucismitAm rUpeNApratimAM tAsAM strINAM madhye varAGganAm zarmiSThayA sevyamAnAM pAdasaMvAhanAdibhiH 7 [y] dvAbhyAM kanyA sahasrAbhyAM dve kanye parivArite gotre ca nAmanI caiva dvayoH pRcchAmi vAm aham 8 [dev] AkhyAsyAmy aham Adatsva vacanaM me narAdhipa zukro nAmAsuraguruH sutAM jAnIhi tasya mAm 9 iyaM ca me sakhI dAsI yatrAhaM tatra gAminI duhitA dAnavendrasya zarmiSThA vRSaparvaNaH 10 [y] kathaM nu te sakhI dAsI kanyeyaM varavarNinI asurendra sutA subhru paraM kautUhalaM hi me 11 [dev] sarva eva naravyAghra vidhAnam anuvartate vidhAnavihitaM matvA mA vicitrAH kathAH kRthAH 12 rAjavad rUpaveSau te brAhmIM vAcaM bibharSi ca kiMnAmA tvaM kutaz cAsi kasya putraz ca zaMsa me 13 [y] brahmacaryeNa kRtsno me vedaH zrutipathaM gataH rAjAhaM rAjaputraz ca yayAtir iti vizrutaH 14 [dev] kenAsy arthena nRpate imaM dezam upAgataH jighRkSur vArijaM kiM cid atha vA mRgalipsayA 15 [y] mRgalipsur ahaM bhadre pAnIyArtham upAgataH bahu cApy anuyukto 'smi tan mAnujJAtum arhasi 16 [dev] dvAbhyAM kanyA sahasrAbhyAM dAsyA zarmiSThayA saha tvadadhInAsmi bhadraM te sakhA bhartA ca me bhava 17 [y] viddhy auzanasi bhadraM te na tvAm arho 'smi bhAmini avivAhyA hi rAjAno deva yAni pitus tava 18 [dev] saMsRSTaM brahmaNA kSatraM kSatraM ca brahma saMhitam RSiz ca RSiputraz ca nAhuSAGga vadasva mAm 19 [y] ekadehodbhavA varNAz catvAro 'pi varAGgane pRthag dharmAH pRthak zaucAs teSAM tu brAhmaNo varaH 20 [dev] pANidharmo nAhuSAyaM na pumbhiH sevitaH purA taM me tvam agrahIr agre vRNomi tvAm ahaM tataH 21 kathaM nu me manasvinyAH pANim anyaH pumAn spRzet gRhItam RSiputreNa svayaM vApy RSiNA tvayA 22 [y] kruddhAd AzIviSAt sarpAj jvalanAt sarvato mukhAt durAdharSataro vipraH puruSeNa vijAnatA 23 [dev] katham AzIviSAt sarpAj jvalanAt sarvato mukhAt durAdharSataro vipra ity Attha puruSarSabha 24 [y] ekam AzIviSo hanti zastreNaikaz ca vadhyate hanti vipraH sarASTrANi purANy api hi kopitaH 25 durAdharSataro vipras tasmAd bhIru mato mama ato 'dattAM ca pitrA tvAM bhadre na vivahAmy aham 26 [dev] dattAM vahasva pitrA mAM tvaM hi rAjan vRto mayA ayAcato bhayaM nAsti dattAM ca pratigRhNataH 27 [v] tvaritaM deva yAnyAtha preSitaM pitur AtmanaH zrutvaiva ca sa rAjAnaM darzayAm Asa bhArgavaH 28 dRSTvaiva cAgataM zukraM yayAtiH pRthivIpatiH vavande brAhmaNaM kAvyaM prAJjaliH praNataH sthitaH 29 [dev] rAjAyaM nAhuSas tAta durge me pANim agrahIt namas te dehi mAm asmai nAnyaM loke patiM vRNe 30 [Su] vRto 'nayA patir vIra sutayA tvaM mameSTayA gRhANemAM mayA dattAM mahiSIM nahuSAtmaja 31 [y] adharmo na spRzed evaM mahAn mAm iha bhArgava varNasaMkarajo brahmann iti tvAM pravRNomy aham 32 [Su] adharmAt tvAM vimuJcAmi varayasva yathepSitam asmin vivAhe mA glAsIr ahaM pApaM nudAmi te 33 vahasva bhAryAM dharmeNa deva yAnIM sumadhyamAm anayA saha saMprItim atulAM samavApsyasi 34 iyaM cApi kumArI te zarmiSThA vArSaparvaNI saMpUjyA satataM rAjan mA cainAM zayane hvayeH 35 [v] evam ukto yayAtis tu zukraM kRtvA pradakSiNam jagAma svapuraM hRSTo anujJAto mahAtmanA | | 1 [v] yayAtiH svapuraM prApya mahendra purasaMnibham pravizyAntaHpuraM tatra deva yAnIM nyavezayat 2 deva yAnyAz cAnumate tAM sutAM vRSaparvaNaH azokavanikAbhyAze gRhaM kRtvA nyavezayat 3 vRtAM dAsI sahasreNa zarmiSThAm AsurAyaNIm vAsobhir annapAnaiz ca saMvibhajya susatkRtAm 4 deva yAnyA tu sahitaH sa nRpo nahuSAtmajaH vijahAra bahUn abdAn devavan mudito bhRzam 5 RtukAle tu saMprApte deva yAnI varAGganA lebhe garbhaM prathamataH kumAraM ca vyajAyata 6 gate varSasahasre tu zarmiSThA vArSaparvaNI dadarza yauvanaM prAptA RtuM sA cAnvacintayat 7 RtukAlaz ca saMprApto na ca me 'sti patir vRtaH kiM prAptaM kiM nu kartavyaM kiM vA kRtvA kRtaM bhavet 8 deva yAnI prajAtAsau vRthAhaM prAptayauvanA yathA tayA vRto bhartA tathaivAhaM vRNomi tam 9 rAjJA putraphalaM deyam iti me nizcitA matiH apIdAnIM sa dharmAtmA iyAn me darzanaM rahaH 10 atha niSkramya rAjAsau tasmin kAle yadRcchayA azokavanikAbhyAze zarmiSThAM prApya viSThitaH 11 tam ekaM rahite dRSTvA zarmiSThA cAruhAsinI pratyudgamyAJjaliM kRtvA rAjAnaM vAkyam abravIt 12 somasyendrasya viSNor vA yamasya varuNasya vA tava vA nAhuSa kule kaH striyaM spraSTum arhasi 13 rUpAbhijana zIlair hi tvaM rAjan vettha mAM sadA sA tvAM yAce prasAdyAham RtuM dehi narAdhipa 14 [y] vedmi tvAM zIlasaMpannAM daitya kanyAm aninditAm rUpe ca te na pazyAmi sUcy agram api ninditam 15 abravId uzanA kAvyo deva yAnIM yadAvaham na yam AhvayitavyA te zayane vArSaparvaNI 16 [Sar] na narma yuktaM vacanaM hinasti; na strISu rAjan na vivAha kAle prANAtyaye sarvadhanApahAre; paJcAnRtAny Ahur apAtakAni 17 pRSTaM tu sAkSye pravadantam anyathA; vadanti mithyopahitaM narendra ekArthatAyAM tu samAhitAyAM; mithyA vadantam anRtaM hinasti 18 [y] rAjA pramANaM bhUtAnAM sa nazyeta mRSA vadan arthakRcchram api prApya na mithyA kartum utsahe 19 [Sar] samAv etau matau rAjan patiH sakhyAz ca yaH patiH samaM vivAham ity AhuH sakhyA me 'si patir vRtaH 20 [y] dAtavyaM yAcamAnebhya iti me vratam Ahitam tvaM ca yAcasi mAM kAmaM brUhi kiM karavANi te 21 [Sar] adharmAt trAhi mAM rAjan dharmaM ca pratipAdaya tvatto 'patyavatI loke careyaM dharmam uttamam 22 traya evAdhanA rAjan bhAryA dAsas tathA sutaH yat te samadhipacchanti yasya te tasya tad dhanam 23 deva yAnyA bhujiSyAsmi vazyA ca tava bhArgavI sA cAhaM ca tvayA rAjan bharaNIye bhajasva mAm 24 [v] evam uktas tu rAjA sa tathyam ity eva jajJivAn pUjayAm Asa zarmiSThAM dharmaM ca pratyapAdayat 25 samAgamya ca zarmiSThAM yathAkAmam avApya ca anyonyam abhisaMpUjya jagmatus tau yathAgatam 26 tasmin samAgame subhrUH zarmiSThA cAru hAsinI lebhe garbhaM prathamatas tasmAn nRpatisattamAt 27 prajajJe ca tataH kAle rAjan rAjIvalocanA kumAraM devagarbhAbhaM rAjIvanibha locanam | | 1 [v] zrutvA kumAraM jAtaM tu deva yAnI zucismitA cintayAm Asa duHkhArtA zarmiSThAM prati bhArata 2 abhigamya ca zarmiSThAM deva yAny abravId idam kim idaM vRjinaM subhru kRtaM te kAmalubdhayA 3 [Sar] RSir abhyAgataH kaz cid dharmAtmA vedapAragaH sa mayA varadaH kAmaM yAcito dharmasaMhitam 4 nAham anyAyataH kAmam AcarAmi zucismite tasmAd RSer mamApatyam iti satyaM bravImi te 5 [dev] zobhanaM bhIru satyaM ced atha sa jJAyate dvijaH gotra nAmAbhijanato vettum icchAmi te dvijam 6 [Sar] ojasA tejasA caiva dIpyamAnaM raviM yathA taM dRSTvA mama saMpraSTuM zaktir nAsIc chuci smite 7 [dev] yady etad evaM zarmiSThe na manur vidyate mama apatyaM yadi te labdhaM jyeSThAc chreSThAc ca vai dvijAt 8 [v] anyonyam evam uktvA ca saMprahasya ca te mithaH jagAma bhArgavI vezma tathyam ity eva jajJuSI 9 yayAtir deva yAnyAM tu putrAv ajanayan nRpaH yaduM ca turvasuM caiva zakra viSNU ivAparau 10 tasmAd eva tu rAjarSeH zarmiSThA vArSaparvaNI druhyuM cAnuM ca pUruM ca trIn kumArAn ajIjanat 11 tataH kAle tu kasmiMz cid deva yAnI zucismitA yayAti sahitA rAjan nirjagAma mahAvanam 12 dadarza ca tadA tatra kumArAn devarUpiNaH krIDamAnAn suvizrabdhAn vismitA cedam abravIt 13 kasyaite dArakA rAjan devaputropamAH zubhAH varcasA rUpataz caiva sadRzA me matAs tava 14 evaM pRSTvA tu rAjAnaM kumArAn paryapRcchata kiMnAmadheya gotro vaH putrakA brAhmaNaH pitA vibrUta me yathAtathyaM zrotum icchAmi taM hy aham 15 te 'darzayan pradezinyA tam eva nRpasattamam zarmiSThAM mAtaraM caiva tasyAcakhyuz ca dArakAH 16 ity uktvA sahitAs te tu rAjAnam upacakramuH nAbhyanandata tAn rAjA deva yAnyAs tadAntike rudantas te 'tha zarmiSThAm abhyayur bAlakAs tataH 17 dRSTvA tu teSAM bAlAnAM praNayaM pArthivaM prati buddhvA ca tattvato devI zarmiSThAm idam abravIt 18 madadhInA satI kasmAd akArSIr vipriyaM mama tam evAsuradharmaM tvam AsthitA na bibheSi kim 19 [Sa] yad uktam RSir ity eva tat satyaM cAruhAsini nyAyato dharmataz caiva carantI na bibhemi te 20 yadA tvayA vRto rAjA vRta eva tadA mayA sakhI bhartA hi dharmeNa bhartA bhavati zobhane 21 pUjyAsi mama mAnyA ca jyeSThA zreSThA ca brAhmaNI tvatto 'pi me pUjyatamo rAjarSiH kiM na vettha tat 22 [v] zrutvA tasyAs tato vAkyaM deva yAny abravId idam rAjan nAdyeha vatsyAmi vipriyaM me kRtaM tvayA 23 sahasotpatitAM zyAmAM dRSTvA tAM sAzrulocanAm tvaritaM sakAzaM kAvyasya prasthitAM vyathitas tadA 24 anuvavrAja saMbhrAntaH pRSThataH sAntvayan nRpaH nyavartata na caiva sma krodhasaMraktalocanA 25 avibruvantI kiM cit tu rAjAnaM cArulocanA acirAd iva saMprAptA kAvyasyozanaso 'ntikam 26 sA tu dRSTvaiva pitaram abhivAdyAgrataH sthitA anantaraM yayAtis tu pUjayAm Asa bhArgavam 27 [dev] adharmeNa jito dharmaH pravRttam adharottaram zarmiSThayAtivRttAsmi duhitrA vRSaparvaNaH 28 trayo 'syAM janitAH putrA rAjJAnena yayAtinA durbhagAyA mama dvau tu putrau tAta bravImi te 29 dharmajJa iti vikhyAta eSa rAjA bhRgUdvaha atikrAntaz ca maryAdAM kAvyaitat kathayAmi te 30 [Su] dharmajJaH san mahArAja yo 'dharmam akRthAH priyam tasmAj jarA tvAm acirAd dharSayiSyati durjayA 31 [y] RtuM vai yAcamAnAyA bhagavan nAnyacetasA duhitur dAnavendrasya dharmyam etat kRtaM mayA 32 RtuM vai yAcamAnAyA na dadAti pumAn vRtaH bhrUNahety ucyate brahman sa iha brahmavAdibhiH 33 abhikAmAM striyaM yas tu gamyAM rahasi yAcitaH nopaiti sa ca dharmeSu bhrUNahety ucyate budhaiH 34 ity etAni samIkSyAhaM kAraNAni bhRgUdvaha adharmabhayasaMvignaH zarmiSThAm upajagmivAn 35 [Su] nanv ahaM pratyaveSkyas te madadhIno 'si pArthiva mithyAcArasya dharmeSu cauryaM bhavati nAhuSa 36 [v] kruddhenozanasA zapto yayAtir nAhuSas tadA pUrvaM vayaH parityajya jarAM sadyo 'nvapadyata 37 [y] atRpto yauvanasyAhaM deva yAnyAM bhRgUdvaha prasAdaM kuru me brahmaJ jareyaM mA vizeta mAm 38 [Su] nAhaM mRSA bravImy etaj jarAM prApto 'si bhUmipa jarAM tv etAM tvam anyasmai saMkrAmaya yadIcchasi 39 [y] rAjyabhAk sa bhaved brahman puNyabhAk kIrtibhAk tathA yo me dadyAd vayaH putras tad bhavAn anumanyatAm 40 [Su] saMkrAmayiSyasi jarAM yatheSTaM nahuSAtmaja mAm anudhyAya bhAvena na ca pApam avApsyasi 41 vayo dAsyati te putro yaH sa rAjA bhaviSyati AyuSmAn kIrtimAMz caiva bahv apatyas tathaiva ca | | 1 [v] jarAM prApya yayAtis tu svapuraM prApya caiva ha putraM jyeSThaM variSThaM ca yadum ity abravId vacaH 2 jarA valI ca mAM tAta palitAni ca paryaguH kAvyasyozanasaH zApAn na ca tRpto 'smi yauvane 3 tvaM yado pratipadyasva pApmAnaM jarayA saha yauvanena tvadIyena careyaM viSayAn aham 4 pUrNe varSasahasre tu punas te yauvanaM tv aham dattvA svaM pratipatsyAmi pApmAnaM jarayA saha 5 [yadu] sitazmazruzirA dIno jarayA zithilI kRtaH valI saMtatagAtraz ca durdarzo durbalaH kRzaH 6 azaktaH kAryakaraNe paribhUtaH sa yauvanaiH sahopajIvibhiz caiva tAM jarAM nAbhikAmaye 7 [y] yat tvaM me hRdayAj jAto vayaH svaM na prayacchasi tasmAd arAjyabhAk tAta prajA te vai bhaviSyati 8 turvaso pratipadyasva pApmAnaM jarayA saha yauvanena careyaM vai viSayAMs tava putraka 9 pUrNe varSasahasre tu punar dAsyAmi yauvanam svaM caiva pratipatsyAmi pApmAnaM jarayA saha 10 [tu] na kAmaye jarAM tAta kAmabhoga praNAzinIm balarUpAnta karaNIM buddhiprANavinAzinIm 11 [y] yat tvaM me hRdayAj jAto vayaH svaM na prayacchasi tasmAt prajA samucchedaM turvaso tava yAsyati 12 saMkIrNAcAra dharmeSu pratiloma careSu ca pizitAziSu cAntyeSu mUDha rAjA bhaviSyasi 13 guru dAraprasakteSu tiryagyonigateSu ca pazudharmiSu pApeSu mleccheSu prabhaviSyasi 14 [v] evaM sa turvasaM zaptvA yayAtiH sutam AtmanaH zarmiSThAyAH sutaM druhyum idaM vacanam abravIt 15 druhyo tvaM pratipadyasva varNarUpavinAzinIm jarAM varSasahasraM me yauvanaM svaM dadasva ca 16 pUrNe varSasahasre tu pratidAsyAmi yauvanam svaM cAdAsyAmi bhUyo 'haM pApmAnaM jarayA saha 17 [dru] na gajaM na rathaM nAzvaM jIrNo bhuGkte na ca striyam vAg bhaGgaz cAsya bhavati taj jarAM nAbhikAmaye 18 [y] yat tvaM me hRdayAj jAto vayaH svaM na prayacchasi tasmAd druhyo priyaH kAmo na te saMpatsyate kva cit 19 uDupa plava saMtAro yatra nityaM bhaviSyati arAjA bhojazambdaM tvaM tatrAvApsyasi sAnvayaH 20 ano tvaM pratipadyasva pApmAnaM jarayA saha ekaM varSasahasraM tu careyaM yauvanena te 21 [Anu] jIrNaH zizuvad Adatte 'kAle 'nnam azucir yathA na juhoti ca kAle 'gniM tAM jarAM nAbhikAmaye 22 [y] yat tvaM me hRdayAj jAto vayaH svaM na prayacchasi jarA doSas tvayokto 'yaM tasmAt tvaM pratipatsyase 23 prajAz ca yauvanaprAptA vinaziSyanty ano tava agnipraskandana paras tvaM cApy evaM bhaviSyasi 24 puro tvaM me priyaH putras tvaM varIyAn bhaviSyasi jarA valI ca me tAta palitAni ca paryaguH kAvyasyozanasaH zApAn na ca tRpto 'smi yauvane 25 puro tvaM pratipadyasva pApmAnaM jarayA saha kaM cit kAlaM careyaM vai viSayAn vayasA tava 26 pUrNe varSasahasre tu pratidAsyAmi yauvanam svaM caiva pratipatsyAmi pApmAnaM jarayA saha 27 [v] evam uktaH pratyuvAca pUruH pitaram aJjasA yathAttha mAM mahArAja tat kariSyAmi te vacaH 28 pratipatsyAmi te rAjan pApmAnaM jarayA saha gRhANa yauvanaM mattaz cara kAmAn yathepsitAn 29 jarayAhaM praticchanno vayo rUpadharas tava yauvanaM bhavate dattvA cariSyAmi yathAttha mAm 30 [y] pUro prIto 'smi te vatsa prItaz cedaM dadAmi te sarvakAmasamRddhA te prajA rAjye bhaviSyati | | 1 [v] pauraveNAtha vayasA yayAtir nahuSAtmajaH prItiyukto nRpazreSThaz cacAra viSayAn priyAn 2 yathAkAmaM yathotsAhaM yathAkAlaM yathAsukham dharmAviruddhAn rAjendro yathArhati sa eva hi 3 devAn atarpayad yajJaiH zrAddhais tadvat pitRRn api dInAn anugrahair iSTaiH kAmaiz ca dvijasattamAn 4 atithIn annapAnaiz ca vizaz ca paripAlanaiH AnRzaMsyena zUdrAMz ca dasyUn saMnigraheNa ca 5 dharmeNa ca prajAH sarvA yathAvad anuraJjayan yayAtiH pAlayAm Asa sAkSAd indra ivAparaH 6 sa rAjA siMhavikrAnto yuvA viSayagocaraH avirodhena dharmasya cacAra sukham uttamam 7 sa saMprApya zubhAn kAmAMs tRptaH khinnaz ca pArthivaH kAlaM varSasahasrAntaM sasmAra manujAdhipaH 8 parisaMkhyAya kAlajJaH kalAH kASThAz ca vIryavAn pUrNaM matvA tataH kAlaM pUruM putram uvAca ha 9 yathAkAmaM yathotsAhaM yathAkAlam ariMdama sevitA viSayAH putra yauvanena mayA tava 10 pUro prIto 'smi bhadraM te gRhANedaM svayauvanam rAjyaM caiva gRhANedaM tvaM hi me priyakRt sutaH 11 pratipede jarAM rAjA yayAtir nAhuSas tadA yauvanaM pratipede ca pUruH svaM punar AtmanaH 12 abhiSektu kAmaM nRpatiM pUruM putraM kanIyasam brAhmaNa pramukhA varNA idaM vacanam abruvan 13 kathaM zukrasya naptAraM deva yAnyAH sutaM prabho jyeSThaM yadum atikramya rAjyaM pUroH pradAsyasi 14 yadur jyeSThas tava suto jAtas tam anu turvasuH zarmiSThAyAH suto druhyus tato 'nuH pUrur eva ca 15 kathaM jyeSThAn atikramya kanIyAn rAjyam arhati etat saMbodhayAmas tvAM dharmaM tvam anupAlaya 16 [y] brAhmaNa pramukhA varNAH sarve zRNvantu me vacaH jyeSThaM prati yathA rAjyaM na deyaM me kathaM cana 17 mama jyeSThena yadunA niyogo nAnupAlitaH pratikUlaH pitur yaz ca na saputraH satAM mataH 18 mAtApitror vacanakRd dhitaH pathyaz ca yaH sutaH saputraH putravad yaz ca vartate pitRmAtRSu 19 yadunAham avajJAtas tathA turvasunApi ca druhyunA cAnunA caiva mayy avajJA kRtA bhRzam 20 pUruNA me kRtaM vAkyaM mAnitaz ca vizeSataH kanIyAn mama dAyAdo jarA yena dhRtA mama mama kAmaH sa ca kRtaH pUruNA putra rUpiNA 21 zukreNa ca varo dattaH kAvyenozanasA svayam putro yas tvAnuvarteta sa rAjA pRthivIpatiH bhavato 'nunayAmy evaM pUrU rAjye 'bhiSicyatAm 22 [prakRtayah] yaH putro guNasaMpanno mAtApitror hitaH sadA sarvam arhati kalyANaM kanIyAn api sa prabho 23 arhaH pUrur idaM rAjyaM yaH sutaH priyakRt tava varadAnena zukrasya na zakyaM vaktum uttaram 24 [v] paurajAnapadais tuSTair ity ukto nAhuSas tadA abhyaSiJcat tataH pUruM rAjye sve sutam Atmajam 25 dattvA ca pUrave rAjyaM vanavAsAya dIkSitaH purAt sa niryayau rAjA brAhmaNais tApasaiH saha 26 yados tu yAdavA jAtAs turvasor yavanAH sutAH druhyor api sutA bhojA anos tu mleccha jAtayaH 27 pUros tu pauravo vaMzo yatra jAto 'si pArthiva idaM varSasahasrAya rAjyaM kArayituM vazI | | 1 [v] evaM sa nAhuSo rAjA yayAtiH putram Ipsitam rAjye 'bhiSicya mudito vAnaprastho 'bhavan muniH 2 uSitvA ca vanevAsaM brAhmaNaiH saha saMzritaH phalamUlAzano dAnto yathA svargam ito gataH 3 sa gataH suravAsaM taM nivasan muditaH sukham kAlasya nAtimahataH punaH zakreNa pAtitaH 4 nipatan pracyutaH svargAd aprApto medinI talam sthita AsId antarikSe sa tadeti zrutaM mayA 5 tata eva punaz cApi gataH svargam iti zrutiH rAjJA vasumatA sArdham aSTakena ca vIryavAn pratardanena zibinA sametya kila saMsadi 6 [j] karmaNA kena sa divaM punaH prApto mahIpatiH sarvam etad azeSeNa zrotum icchAmi tattvataH kathyamAnaM tvayA vipra viprarSigaNasaMnidhau 7 devarAjasamo hy AsId yayAtiH pRthivIpatiH vardhanaH kuruvaMzasya vibhAvasu samadyutiH 8 tasya vistIrNayazasaH satyakIrter mahAtmanaH caritaM zrotum icchAmi divi ceha ca sarvazaH 9 [v] hanta te kathayiSyAmi yayAter uttarAM kathAm divi ceha ca puNyArthAM sarvapApapraNAzinIm 10 yayAtir nAhuSo rAjA pUruM putraM kanIyasam rAjye 'bhiSicya muditaH pravavrAja vanaM tadA 11 anteSu sa vinikSipya putrAn yadupurogamAn phalamUlAzano rAjA vane saMnyavasac ciram 12 saMzitAtmA jitakrodhas tarpayan pitRdevatAH agnIMz ca vidhivaj juhvan vAnaprasthavidhAnataH 13 atithIn pUjayAm Asa vanyena haviSA vibhuH ziloJcha vRttim AsthAya zeSAnna kRtabhojanaH 14 pUrNaM varSasahasraM sa evaMvRttir abhUn nRpaH abbhakSaH zaradas triMzad AsIn niyatavAn manAH 15 tataz ca vAyubhakSo 'bhUt saMvatsaram atandritaH paJcAgnimadhye ca tapas tepe saMvatsaraM nRpaH 16 ekapAdasthitaz cAsIt SaN mAsAn anilAzanaH puNyakIrtis tataH svargaM jagAmAvRtya rodasI | | 1 [v] svargataH sa tu rAjendro nivasan deva sadmani pUjitas tridazaiH sAdhyair marudbhir vasubhis tathA 2 devalokAd brahmalokaM saMcaran puNyakRd vazI avasat pRthivIpAlo dIrghakAlam iti zrutiH 3 sa kadA cin nRpazreSTho yayAtiH zakram Agamat kathAnte tatra zakreNa pRSTaH sa pRthivIpatiH 4 [Sakra] yadA sa pUrus tava rUpeNa rAjaJ; jarAM gRhItvA pracacAra bhUmau tadA rAjyaM saMpradAyaiva tasmai; tvayA kim uktaH kathayeha satyam 5 [y] gaGgAyamunayor madhye kRtsno 'yaM viSayas tava madhye pRthivyAs tvaM rAjA bhrAtaro 'ntyAdhipAs tava 6 akrodhanaH krodhanebhyo viziSTas; tathA titikSur atitikSor viziSTaH amAnuSebhyo mAnuSAz ca pradhAnA; vidvAMs tathaivAviduSaH pradhAnaH 7 AkruzyamAno nAkrozen manyur eva titikSataH AkroSTAraM nirdahati sukRtaM cAsya vindati 8 nAruM tudaH syAn na nRzaMsavAdI; na hInataH param abhyAdadIta yayAsya vAcA para udvijeta; na tAM vaded ruzatIM pApalokyam 9 aruM tudaM puruSaM rUkSavAcaM; vAk kaNTakair vitudantaM manuSyAn vidyAd alakSmIkatamaM janAnAM; mukhe nibaddhAM nirRtiM vahantam 10 sadbhiH purastAd abhipUjitaH syAt; sadbhis tathA pRSThato rakSitaH syAt sadAsatAm ativAdAMs titikSet; satAM vRttaM cAdadItArya vRttaH 11 vAk sAyakA vadanAn niSpatanti; yair AhataH zocati rArty ahAni parasya vA marmasu ye patanti; tAn paNDito nAvasRjet pareSu 12 na hIdRzaM saMvananaM triSu lokeSu vidyate yathA maitrI ca bhUteSu dAnaM ca madhurA ca vAk 13 tasmAt sAntvaM sadA vAcyaM na vAcyaM paruSaM kva cit pUjyAn saMpUjayed dadyAn na ca yAcet kadA cana | | 1 [Indra] sarvANi karmANi samApya rAjan; gRhAn parityajya vanaM gato 'si tat tvAM pRcchAmi nahuSasya putra; kenAsi tulyas tapasA yayAte 2 [y] nAhaM devamanuSyeSu na gandharvamaharSiSu Atmanas tapasA tulyaM kaM cit pazyAmi vAsava 3 [I] yadAvamaMsthAH sadRzaH zreyasaz ca; pApIyasaz cAvidita prabhAvaH tasmAl lokA antavantas taveme; kSINe puNye patitAsy adya rAjan 4 [y] surarSigandharvanarAvamAnAt; kSayaM gatA me yadi zakra lokAH iccheyaM vai suralokAd vihInaH; satAM madhye patituM devarAja 5 [I] satAM sakAze patitAsi rAjaMz; cyutaH pratiSThAM yatra labdhAsi bhUyaH evaM viditvA tu punar yayAte; na te 'vamAnyAH sadRzaH zreyasaz ca 6 [v] tataH prahAyAmara rAjajuSTAn; puNyAm*l lokAn patamAnaM yayAtim saMprekSya rAjarSivaro 'STakas tam; uvAca sad dharmavidhAnagoptA 7 kas tvaM yuvA vAsavatulyarUpaH; svatejasA dIpyamAno yathAgniH patasy udIrNAmbudharAndha kArAt khAt; khecarANAM pravaro yathArkaH 8 dRSTvA ca tvAM sUryapathAt patantaM; vaizvAnarArka dyutim aprameyam kiM nu svid etat patatIti sarve; vitarkayantaH parimohitAH smaH 9 dRSTvA ca tvAM viSThitaM devamArge; zakrArka viSNupratima prabhAvam abhyudgatAs tvAM vayam adya sarve; tattvaM pAte tava jijJAsamAnAH 10 na cApi tvAM dhRSNumaH praSTum agre; na ca tvam asmAn pRcchasi ye vayaM smaH tat tvAM pRcchAmaH spRhaNIya rUpaM; kasya tvaM vA kiMnimittaM tvam AgAH 11 bhayaM tu te vyetu viSAdamohau; tyajAzu devendra samAnarUpa tvAM vartamAnaM hi satAM sakAze; nAlaM prasoDhuM balahApi zakraH 12 santaH pratiSThA hi sukhacyutAnAM; satAM sadaivAmara rAjakalpa te saMgatAH sthavara jaGgamezAH; pratiSThitas tvaM sadRzeSu satsu 13 prabhur agniH pratapane bhUmir Avapane prabhuH prabhuH sUryaH prakAzitve satAM cAbhyAgataH prabhuH | | 1 [y] ahaM yayAtir nahuSasya putraH; pUroH pitA sarvabhUtAvamAnAt prabhraMzitaH surasiddharSilokAt; paricyutaH prapatAmy alpapuNyaH 2 ahaM hi pUrvo vayasA bhavadbhyas; tenAbhivAdaM bhavatAM na prayuJje yo vidyayA tapasA janmanA vA; vRddhaH sa pUjyo bhavati dvijAnAm 3 [AsTaka] avAdIz ced vayasA yaH sa vRddha; iti rAjan nAbhyavadaH kathaM cit yo vai vidvAn vayasA san sma vRddhaH; sa eva pUjyo bhavati dvijAnAm 4 [y] pratikUlaM karmaNAM pApam Ahus; tad vartate 'pravaNe pApalokyam santo 'satAM nAnuvartanti caitad; yathA AtmaiSAm anukUla vAdI 5 abhUd dhanaM me vipulaM mahad vai; viceSTamAno nAdhigantA tad asmi evaM pradhAryAtma hite niviSTo; yo vartate sa vijAnAti jIvan 6 nAnAbhAvA bahavo jIvaloke; daivAdhInA naSTaceSTAdhikArAH tat tat prApya na vihanyeta dhIro; diSTaM balIya iti matvAtma buddhyA 7 sukhaM hi jantur yadi vApi duHkhaM; daivAdhInaM vindati nAtma zaktyA tasmAd diSTaM balavan manyamAno; na saMjvaren nApi hRSyet kadA cit 8 duHkhe na tapyen na sukhena hRSyet; samena varteta sadaiva dhIraH diSTaM balIya iti manyamAno; na saMjvaren nApi hRSyet kadA cit 9 bhaye na muhyAmy aSTakAhaM kadA cit; saMtApo me mAnaso nAsti kaz cit dhAtA yathA mAM vidadhAti loke; dhruvaM tathAhaM bhaviteti matvA 10 saMsvedajA aNDajA udbhidAz ca; sarIsRpAH kRmayo 'thApsu matsyAH tathAzmAnas tRNakASThaM ca sarvaM; diSTa kSaye svAM prakRtiM bhajante 11 anityatAM sukhaduHkhasya buddhvA; kasmAt saMtApam aSTakAhaM bhajeyam kiM kuryAM vai kiM ca kRtvA na tapye; tasmAt saMtApaM varjayAmy apramattaH 12 [AsTaka] ye ye lokAH pArthivendra pradhAnAs; tvayA bhuktA yaM ca kAlaM yathA ca tan me rAjan brUhi sarvaM yathAvat; kSetrajJavad bhASase tvaM hi dharmAn 13 [y] rAjAham Asam iha sArvabhaumas; tato lokAn mahato ajayaM vai tatrAvasaM varSasahasramAtraM; tato lokaM param asmy abhyupetaH 14 tataH purIM puruhUtasya ramyAM; sahasradvArAM zatayojanAyatAm adhyAvasaM varSasahasramAtraM; tato lokaM param asmy abhyupetaH 15 tato divyam ajaraM prApya lokaM; prajApater lokapater durApam tatrAvasaM varSasahasramAtraM; tato lokaM param asmy abhyupetaH 16 devasya devasya nivezane ca; vijitya lokAn avasaM yatheSTam saMpUjyamAnas tridazaiH samastais; tulyaprabhAva dyutir IzvarANAm 17 tathAvasaM nandane kAmarUpI; saMvatsarANAm ayutaM zatAnAm sahApsarobhir viharan puNyagandhAn; pazyann nagAn puSpitAMz cArurUpAn 18 tatrasthaM mAM deva sukheSu saktaM; kAle 'tIte mahati tato 'timAtram dUto devAnAm abravId ugrarUpo; dhvaMsety uccais triH plutena svareNa 19 etAvan me viditaM rAjasiMha; tato bhraSTo 'haM nandanAt kSINapuNyaH vAco 'zrauSaM cAntarikSe surANAm; anukrozAc chocatAM mAnavendra 20 aho kaSTaM kSINapuNyo yayAtiH; pataty asau puNyakRt puNyakIrtiH tAn abruvaM patamAnas tato 'haM; satAM madhye nipateyaM kathaM nu 21 tair AkhyAtA bhavatAM yajJabhUmiH; samIkSya cainAM tvaritam upAgato 'smi havir gandhaM dezikaM yajJabhUmer; dhUmApAGgaM pratigRhya pratItaH | | 1 [A] yadAvaso nandane kAmarUpI; saMvatsarANAm ayutaM zatAnAm kiM kAraNaM kArtayugapradhAna; hitvA tattvaM vasudhAm anvapadyaH 2 [y] jJAtiH suhRt svajano yo yatheha; kSINe vitte tyajyate mAnavair hi tathA tatra kSINapuNyaM manuSyaM; tyajanti sadyaH sezvarA devasaMghAH 3 [A] kathaM tasmin kSINapuNyA bhavanti; saMmuhyate me 'tra mano 'timAtram kiM viziSTAH kasya dhAmopayAnti; tad vai brUhi kSetravit tvaM mato me 4 [y] imaM bhaumaM narakaM te patanti; lAlapyamAnA naradeva sarve te kaGkagomAyu balAzanArthaM; kSINA vivRddhiM bahudhA vrajanti 5 tasmAd etad varjanIyaM nareNa; duSTaM loke garhaNIyaM ca karma AkhyAtaM te pArthiva sarvam etad; bhUyaz cedAnIM vada kiM te vadAmi 6 [A] yadA tu tAn vitudante vayAMsi; tathA gRdhrAH zitikaNThAH pataMgAH kathaM bhavanti katham Abhavanti; na bhaumam anyaM narakaM zRNomi 7 [y] UrdhvaM dehAt karmaNo jRmbhamANAd; vyaktaM pRthivyAm anusaMcaranti imaM bhaumaM narakaM te patanti; nAvekSante varSapUgAn anekAn 8 SaSTiM sahasrANi patanti vyomni; tathA azItiM parivatsarANi tAn vai tudanti prapatataH prapAtaM; bhImA bhaumA rAkSasAs tIkSNadaMSTrAH 9 [A] yad enasas te patatas tudanti; bhImA bhaumA rAkSasAs tIkSNadaMSTrAH kathaM bhavanti katham Abhavanti; kathaM bhUtA garbhabhUtA bhavanti 10 [y] asraM retaH puSpaphalAnupRktam; anveti tad vai puruSeNa sRSTam sa vai tasyA raja Apadyate vai; sa garbhabhUtaH samupaiti tatra 11 vanaspatIMz cauSadhIz cAvizanti; apo vAyuM pRthivIM cAntarikSam catuSpadaM dvipadaM cApi sarvam; evaM bhUtA garbhabhUtA bhavanti 12 [A] anyad vapur vidadhAtIha garbha; utAho svit svena kAmena yAti ApadyamAno narayonim etAm; AcakSva me saMzayAt prabravImi 13 zarIradehAdi samucchrayaM ca; cakSuH zrotre labhate kena saMjJAm etat tattvaM sarvam AcakSva pRSTaH; kSetrajJaM tvAM tAta manyAma sarve 14 [y] vAyuH samutkarSati garbhayonim; Rtau retaH puSparasAnupRktam sa tatra tanmAtra kRtAdhikAraH; krameNa saMvardhayatIha garbham 15 sa jAyamAno vigRhIta gAtraH; SaD jJAnaniSThAyatano manuSyaH sa zrotrAbhyAM vedayatIha zabdaM; sarvaM rUpaM pazyati cakSuSA ca 16 ghrANena gandhaM jihvayAtho rasaM ca; tvacA sparzaM manasA veda bhAvam ity aSTakehopacitiM ca viddhi; mahAtmanaH prANabhRtaH zarIre 17 [A] yaH saMsthitaH puruSo dahyate vA; nikhanyate vApi nighRSyate vA abhAva bhUtaH sa vinAzam etya; kenAtmAnaM cetayate purastAt 18 [y] hitvA so 'sUn suptavan niSThanitvA; purodhAya sukRtaM duSkRtaM ca anyAM yoniM pavanAgrAnusArI; hitvA dehaM bhajate rAjasiMha 19 puNyAM yoniM puNyakRto vrajanti; pApAM yoniM pApakRto vrajanti kITAH pataMgAz ca bhavanti pApA; na me vivakSAsti mahAnubhAva 20 catuSpadA dvipadAH SaTpadAz ca; tathA bhUtA garbhabhUtA bhavanti AkhyAtam etan nikhilena sarvaM; bhUyas tu kiM pRcchasi rAjasiMha 21 [A] kiMsvit kRtvA labhate tAta lokAn; martyaH zreSThAMs tapasA vidyayA vA tan me pRSTaH zaMsa sarvaM yathAvac; chubhAm*l lokAn yena gacchet krameNa 22 [y] tapaz ca dAnaM ca zamo damaz ca; hrIr ArjavaM sarvabhUtAnukampA nazyanti mAnena tamo 'bhibhUtAH; puMsaH sadaiveti vadanti santaH 23 adhIyAnaH paNDitaM manyamAno; yo vidyayA hanti yazaH pareSAm tasyAntavantaz ca bhavanti lokA; na cAsya tad brahma phalaM dadAti 24 catvAri karmANy abhayaMkarANi; bhayaM prayacchanty ayathA kRtAni mAnAgnihotram uta mAnamaunaM; mAnenAdhItam uta mAnayajJaH 25 na mAnyamAno mudam AdadIta; na saMtApaM prApnuyAc cAvamAnAt santaH sataH pUjayantIha loke; nAsAdhavaH sAdhubuddhiM labhante 26 iti dadyAd iti yajed ity adhIyIta me vratam ity asminn abhayAny Ahus tAni varjyAni nityazaH 27 yenAzrayaM vedayante purANaM; manISiNo mAnasamAnabhaktam tan niHzreyas taijasaM rUpam etya; parAM zAntiM prApnuyuH pretya ceha | | 1 [A] caran gRhasthaH katham eti devAn; kathaM bhikSuH katham AcArya karmA vAnaprasthaH satpathe saMniviSTo; bahUny asmin saMprati vedayanti 2 [y] AhUtAdhyAyI guru karma svacodyaH; pUrvotthAyI caramaM copazAyI mRdur dAnto dhRtimAn apramattaH; svAdhyAyazIlaH sidhyati brahma cArI 3 dharmAgataM prApya dhanaM yajeta; dadyAt sadaivAtithIn bhojayec ca anAdadAnaz ca parair adattaM; saiSA gRhasthopaniSat purANI 4 svavIryajIvI vRjinAn nivRtto; dAtA parebhyo na paropatApI tAdRG muniH siddhim upaiti mukhyAM; vasann araNye niyatAhAra ceSTaH 5 azilpa jIvI nagRhaz ca nityaM; jitendriyaH sarvato vipramuktaH anoka sArI laghur alpacAraz; caran dezAn ekacaraH sa bhikSuH 6 rAtryA yayA cAbhijitAz ca lokA; bhavanti kAmA vijitAH sukhAz ca tAm eva rAtriM prayatena vidvAn; araNyasaMstho bhavituM yatAtmA 7 dazaiva pUrvAn daza cAparAMs tu; jJAtIn sahAtmAnam athaika viMzam araNyavAsI sukRte dadhAti; vimucyAraNye svazarIradhAtUn 8 [A] katisvid eva munayo maunAni kati cApy uta bhavantIti tad AcakSva zrotum icchAmahe vayam 9 [y] araNye vasato yasya grAmo bhavati pRSThataH grAme vA vasato 'raNyaM sa muniH syAj janAdhipa 10 [A] kathaMsvid vasato 'raNye grAmo bhavati pRSThataH grAme vA vasato 'raNyaM kathaM bhavati pRSThataH 11 [y] na grAmyam upayuJjIta ya AraNyo munir bhavet tathAsya vasato 'raNye grAmo bhavati pRSThataH 12 anagnir aniketaz ca agotra caraNo muniH kaupInAcchAdanaM yAvat tAvad icchec ca cIvaram 13 yAvat prANAbhisaMdhAnaM tAvad icchec ca bhojanam tathAsya vasato grAme 'raNyaM bhavati pRSThataH 14 yas tu kAmAn parityajya tyaktakarmA jitendriyaH AtiSTheta munir maunaM sa loke siddhim ApnuyAt 15 dhautadantaM kRttanakhaM sadA snAtam alaMkRtam asitaM sitakarmasthaM kas taM nArcitum arhati 16 tapasA karzitaH kSAmaH kSINamAMsAsthi zoNitaH yadA bhavati nirdvandvo munir maunaM samAsthitaH atha lokam imaM jitvA lokaM vijayate param 17 Asyena tu yadAhAraM govan mRgayate muniH athAsya lokaH pUrvo yaH so 'mRtatvAya kalpate | | 1 [A] kataras tv etayoH pUrvaM devAnAm eti sAtmyatAm ubhayor dhAvato rAjan sUryA candramasor iva 2 [y] aniketo gRhastheSu kAmavRtteSu saMyataH grAma eva vasan bhikSus tayoH pUrvataraM gataH 3 aprApya dIrgham Ayus tu yaH prApto vikRtiM caret tapyeta yadi tat kRtvA caret so 'nyat tatas tapaH 4 yad vai nRzaMsaM tad apathyam Ahur; yaH sevate dharmam anarthabuddhiH asvo 'py anIzaz ca tathaiva rAjaMs; tadArjavaM sa samAdhis tadAryam 5 [A] kenAsi dUtaH prahito 'dya rAjan; yuvA sragvI darzanIyaH suvarcAH kuta AgataH katarasyAM dizi tvam; utAho svit pArthivaM sthAnam asti 6 [y] imaM bhaumaM narakaM kSINapuNyaH; praveSTum urvIM gaganAd viprakIrNaH uktvAhaM vaH prapatiSyAmy anantaraM; tvaranti mAM brAhmaNA lokapAlAH 7 satAM sakAze tu vRtaH prapAtas; te saMgatA guNavantaz ca sarve zakrAc ca labdho hi varo mayaiSa; patiSyatA bhUmitale narendra 8 [A] pRcchAmi tvAM mA prapata prapAtaM; yadi lokAH pArthiva santi me 'tra yady antarikSe yadi vA divi zritAH; kSetrajJaM tvAM tasya dharmasya manye 9 [y] yAvat pRthivyAM vihitaM gavAzvaM; sahAraNyaiH pazubhiH parvataiz ca tAval lokA divi te saMsthitA vai; tathA vijAnIhi narendra siMha 10 [A] tAMs te dadAmi mA prapata prapAtaM; ye me lokA divi rAjendra santi yady antarikSe yadi vA divi zritAs; tAn Akrama kSipram amitrasAha 11 [y] nAsmad vidho 'brAhmaNo brahmavic ca; pratigrahe vartate rAjamukhya yathA pradeyaM satataM dvijebhyas; tathAdadaM pUrvam ahaM narendra 12 nAbrAhmaNaH kRpaNo jAtu jIved; yA cApi syAd brAhmaNI vIra patnI so 'haM yadaivAkRta pUrvaM careyaM; vivitsamAnaH kim u tatra sAdhu 13 [pratardana] pRcchAmi tvAM spRhaNIya rUpa; pratardano 'haM yadi me santi lokAH yady antarikSe yadi vA divi zritAH; kSetrajJaM tvAM tasya dharmasya manye 14 [y] santi lokA bahavas te narendra; apy ekaikaH sapta saptApy ahAni madhu cyuto ghRtapRktA vizokAs; te nAntavantaH pratipAlayanti 15 [pr] tAMs te dadAmi mA prapata prapAtaM; ye me lokAs tava te vai bhavantu yady antarikSe yadi vA divi zritAs; tAn Akrama kSipram apetamohaH 16 [y] na tulyatejAH sukRtaM kAmayeta; yogakSemaM pArthiva pArthivaH san daivAdezAd ApadaM prApya vidvAMz; caren nRzaMsaM na hi jAtu rAjA 17 dharmyaM mArgaM cetayAno yazasyaM; kuryAn nRpo dharmam avekSamANaH na madvidho dharmabuddhiH prajAnan; kuryAd evaM kRpaNaM mAM yathAttha 18 kuryAm apUrvaM na kRtaM yad anyair; vivitsamAnaH kim u tatra sAdhu bruvANam evaM nRpatiM yayAtiM; nRpottamo vasu manAbravIt tam | | 1 [vas] pRcchAmi tvAM vasu manA rauzadazvir; yady asti loko divi mahyaM narendra yady antarikSe prathito mahAtman; kSetrajJaM tvAM tasya dharmasya manye 2 [y] yad antarikSaM pRthivI dizaz ca; yat tejasA tapate bhAnumAMz ca lokAs tAvanto divi saMsthitA vai; te nAntavantaH pratipAlayanti 3 [vas] tAMs te dadAmi pata mA prapAtaM; ye me lokAs tava te vai bhavantu krINISvainAMs tRNakenApi rAjan; pratigrahas te yadi samyak praduSTaH 4 [y] na mithyAhaM vikrayaM vai smarAmi; vRthA gRhItaM zizukAc chaGkamAnaH kuryAM na caivAkRta pUrvam anyair; vivitsamAnaH kim u tatra sAdhu 5 [vas] tAMs tvaM lokAn pratipadyasva rAjan; mayA dattAn yadi neSTaH krayas te ahaM na tAn vai pratigantA narendra; sarve lokAs tava te vai bhavantu 6 [Sibi] pRcchAmi tvAM zibir auzInaro 'haM; mamApi lokA yadi santIha tAta yady antarikSe yadi vA divi zritAH; kSetrajJaM tvAM tasya dharmasya manye 7 [y] na tvaM vAcA hRdayenApi vidvan; parIpsamAnAn nAvamaMsthA narendra tenAnantA divi lokAH zritAs te; vidyudrUpAH svanavanto mahAntaH 8 [S] tAMs tvaM lokAn pratipadyasva rAjan; mayA dattAn yadi neSTaH krayas te na cAhaM tAn pratipatsyeha dattvA; yatra gatvA tvam upAsse ha lokAn 9 [y] yathA tvam indra pratimaprabhAvas; te cApy anantA naradeva lokAH tathAdya loke na rame 'nyadatte; tasmAc chibe nAbhinandAmi dAyam 10 [A] na ced ekaikazo rAjam*l lokAn naH pratinandasi sarve pradAya bhavate gantAro narakaM vayam 11 [y] yad arhAya dadadhvaM tat santaH satyAnRzaMsyataH ahaM tu nAbhidhRSNomi yatkRtaM na mayA purA 12 [A] kasyaite pratidRzyante rathAH paJca hiraNmayAH uccaiH santaH prakAzante jvalanto 'gnizikhA iva 13 [y] yuSmAn ete hi vakSyanti rathAH paJca hiraNmayAH uccaiH santaH prakAzante jvalanto 'gnizikhA iva 14 [A] AtiSThasva rathaM rAjan vikramasva vihAyasA vayam apy anuyAsyAmo yadA kAlo bhaviSyati 15 [y] sarvair idAnIM gantavyaM sahasvargajito vayam eSa no virajAH panthA dRzyate deva sadmanaH 16 [v] te 'dhiruhya rathAn sarve prayAtA nRpasattamAH Akramanto divaM bhAbhir dharmeNAvRtya rodasI 17 [A] ahaM manye pUrvam eko 'smi gantA; sakhA cendraH sarvathA me mahAtmA kasmAd evaM zibir auzInaro 'yam; eko 'tyagAt sarvavegena vAhAn 18 [y] adadAd deva yAnAya yAvad vittam avindata uzInarasya putro 'yaM tasmAc chreSTho hi naH zibiH 19 dAnaM tapaH satyam athApi dharmo hrIH; zrIH kSamA saumya tathA titikSA rAjann etAny apratimasya rAjJaH; zibeH sthitAny anRzaMsasya buddhyA evaMvRtto hrIniSedhaz ca yasmAt; tasmAc chibir atyagAd vai rathena 20 [v] athASTakaH punar evAnvapRcchan; mAtAmahaM kautukAd indrakalpam pRcchAmi tvAM nRpate brUhi satyaM; kutaz ca kasyAsi sutaz ca kasya kRtaM tvayA yad dhi na tasya kartA; loke tvadanyaH kSatriyo brAhmaNo vA 21 [y] yayAtir asmi nahuSasya putraH; pUroH pitA sArvabhaumas tv ihAsam guhyam arthaM mAmakebhyo bravImi; mAtAmaho 'haM bhavatAM prakAzaH 22 sarvAm imAM pRthivIM nirjigAya; prasthe baddhvA hy adadaM brAhmaNebhyaH medhyAn azvAn ekazaphAn surUpAMs; tadA devAH puNyabhAjo bhavanti 23 adAm ahaM pRthivIM brAhmaNebhyaH; pUrNAm imAm akhilAM vAhanasya gobhiH suvarNena dhanaiz ca mukhyais; tatrAsan gAH zatam arbudAni 24 satyena me dyauz ca vasuMdharA ca; tathaivAgnir jvalate mAnuSeSu na me pRthA vyAhRtam eva vAkyaM; satyaM hi santaH pratipUjayanti sarve ca devA munayaz ca lokAH; satyena pUjyA iti me manogatam 25 yo naH svargajitaH sarvAn yathAvRttaM nivedayet anasUyur dvijAgrebhyaH sa labhen naH salokatAm 26 [v] evaM rAjA sa mahAtmA hy atIva; svair dauhitrais tArito 'mitrasAhaH tyaktvA mahIM paramodArakarmA; svargaM gataH karmabhir vyApya pRthvIm | | 1 [j] bhagavaJ zrotum icchAmi pUror vaMzakarAn nRpAn yad vIryA yAdRzAz caiva yAvanto yat parAkramAH 2 na hy asmiJ zIlahIno vA nirvIryo vA narAdhipaH prajA virahito vApi bhUtapUrvaH kadA cana 3 teSAM prathitavRttAnAM rAjJAM vijJAnazAlinAm caritaM zrotum icchAmi vistareNa tapodhana 4 [v] hanta te kathayiSyAmi yan mAM tvaM paripRcchasi pUror vaMzadharAn vIrAJ zakra pratimatejasaH 5 pravIrezvara raudrAzvAs trayaH putrA mahArathAH pUroH pauSThyAm ajAyanta pravIras tatra vaMzakRt 6 manasyur abhavat tasmAc chUraH zyenI sutaH prabhuH pRthivyAz caturantAyA goptA rAjIvalocanaH 7 subhrUH saMhanano vAgmI sauvIrI tanayAs trayaH manasyor abhavan putrAH zUrAH sarve mahArathAH 8 raudrAzvasya maheSvAsA dazApsarasi sUnavaH yajvAno jajJire zUrAH prajAvanto bahuzrutAH sarve sarvAstravidvAMsaH sarve dharmaparAyaNAH 9 Rcepur atha kakSepuH kRkaNepuz ca vIryavAn sthaNDile pUrvanepuz ca sthalepuz ca mahArathaH 10 tejepur balavAn dhImAn satyepuz cendra vikramaH dharmepuH saMnatepuz ca dazamo deva vikramaH anAdhRSTi sutAs tAta rAjasUyAzvamedhinaH 11 matinAras tato rAjA vidvAMz carceputo 'bhavat matinAra sutA rAjaMz catvAro 'mitavikramAH taMsur mahAn atiratho druhyuz cApratimadyutiH 12 teSAM taMsur mahAvIryaH pauravaM vaMzam udvahan AjahAra yazo dIptaM jigAya ca vasuMdharAm 13 ilinaM tu sutaM taMsur janayAm Asa vIryavAn so 'pi kRtsnAm imAM bhUmiM vijigye jayatAM varaH 14 rathaMtaryAM sutAn paJca paJca bhUtopamAMs tataH ilino janayAm Asa duHSantaprabhRtIn nRpa 15 duHSantaM zUra bhImau ca prapUrvaM vasum eva ca teSAM jyeSTho 'bhavad rAjA duHSanto janamejaya 16 duHSantAd bharato jajJe vidvAJ zAkuntalo nRpaH tasmAd bharata vaMzasya vipratasthe mahad yazaH 17 bharatas tisRSu strISu nava putrAn ajIjanat nAbhyanandanta tAn rAjA nAnurUpA mamety uta 18 tato mahadbhiH kratubhir IjAno bharatas tadA lebhe putraM bharadvAjAd bhumanyuM nAma bhArata 19 tataH putriNam AtmAnaM jJAtvA pauravanandanaH bhumanyuM bharatazreSTha yauvarAjye 'bhyaSecayat 20 tatas tasya mahIndrasya vitathaH putrako 'bhavat tataH sa vitatho nAma bhumanyor abhavat sutaH 21 suhotraz ca suhotA ca suhaviH suyajus tathA puSkariNyAm RcIkasya bhumanyor abhavan sutAH 22 teSAM jyeSThaH suhotras tu rAjyam Apa mahIkSitAm rAjasUyAzvamedhAdyaiH so 'yajad bahubhiH savaiH 23 suhotraH pRthivIM sarvAM bubhuje sAgarAmbarAm pUrNAM hastigavAzvasya bahuratnasamAkulAm 24 mamajjeva mahI tasya bhUri bhArAvapIDitA hastyazvarathasaMpUrNA manuSyakalilA bhRzam 25 suhotre rAjani tadA dharmataH zAsati prajAH caityayUpAGkitA cAsId bhUmiH zatasahasrazaH pravRddhajanasasyA ca sahadevA vyarocata 26 aikSvAkI janayAm Asa suhotrAt pRthivIpateH ajamIDhaM sumIDhaM ca purumIDhaM ca bhArata 27 ajamIDho varas teSAM tasmin vaMzaH pratiSThitaH SaT putrAn so 'py ajanayat tisRSu strISu bhArata 28 RkSaM bhUminy atho nIlI duHSanta parameSThinau keziny ajanayaj jahnum ubhau ca janarUpiNau 29 tatheme sarvapAJcAlA duHSanta parameSThinoH anvayAH kuzikA rAjaJ jahnor amitatejasaH 30 janarUpiNayor jyeSTham RkSam Ahur janAdhipam RkSAt saMvaraNo jajJe rAjan vaMzakaras tava 31 ArkSe saMvaraNe rAjan prazAsati vasuMdharAm saMkSayaH sumahAn AsIt prajAnAm iti zuzrumaH 32 vyazIryata tato rASTraM kSayair nAnAvidhais tathA kSun mRtyubhyAm anAvRSTyA vyAdhibhiz ca samAhatam abhyaghnan bhAratAMz caiva sapatnAnAM balAni ca 33 cAlayan vasudhAM caiva balena caturaGgiNA abhyayAt taM ca pAJcAlyo vijitya tarasA mahIm akSauhiNIbhir dazabhiH sa enaM samare 'jayat 34 tataH sadAraH sAmAtyaH saputraH sasuhRjjanaH rAjA saMvaraNas tasmAt palAyata mahAbhayAt 35 sindhor nadasya mahato nikuJje nyavasat tadA nadI viSayaparyante parvatasya samIpataH tatrAvasan bahUn kAlAn bhAratA durgamAzritAH 36 teSAM nivasatAM tatra sahasraM parivatsarAn athAbhyagacchad bharatAn vasiSTho bhagavAn RSiH 37 tam AgataM prayatnena pratyudgamyAbhivAdya ca arghyam abhyAharaMs tasmai te sarve bhAratAs tadA nivedya sarvam RSaye satkAreNa suvarcase 38 taM samAm aSTamIm uSTaM rAjA vavre svayaM tadA purohito bhavAn no 'stu rAjyAya prayatAmahe om ity evaM vasiSTho 'pi bhAratAn pratyapadyata 39 athAbhyaSiJcat sAmrAjye sarvakSatrasya pauravam viSANa bhUtaM sarvasyAM pRthivyAm iti naH zrutam 40 bharatAdhyuSitaM pUrvaM so 'dhyatiSThat purottamam punar balibhRtaz caiva cakre sarvamahIkSitaH 41 tataH sa pRthivIM prApya punar Ije mahAbalaH AjamIDho mahAyajJair bahubhir bhUridakSiNaiH 42 tataH saMvaraNAt saurI suSuve tapatI kurum rAjatve taM prajAH sarvA dharmajJa iti vavrire 43 tasya nAmnAbhivikhyAtaM pRthivyAM kurujAGgalam kurukSetraM sa tapasA puNyaM cakre mahAtapAH 44 azvavantam abhiSvantaM tathA citrarathaM munim janamejayaM ca vikhyAtaM putrAMz cAsyAnuzuzrumaH paJcaitAn vAhinI putrAn vyajAyata manasvinI 45 abhiSvataH parikSit tu zabalAzvaz ca vIryavAn abhirAjo virAjaz ca zalmalaz ca mahAbalaH 46 uccaiHzravA bhadra kAro jitAriz cASTamaH smRtaH eteSAm anvavAye tu khyAtAs te karmajair guNaiH 47 janamejayAdayaH sapta tathaivAnye mahAbalAH parikSito 'bhavan putrAH sarve dharmArthakovidAH 48 kakSasenogra senau ca citrasenaz ca vIryavAn indrasenaH suSeNaz ca bhImasenaz ca nAmataH 49 janamejayasya tanayA bhuvi khyAtA mahAbalAH dhRtarASTraH prathamajaH pANDur bAhlIka eva ca 50 niSadhaz ca mahAtejAs tathA jAmbUnado balI kuNDodaraH padAtiz ca vasAtiz cASTamaH smRtaH sarve dharmArthakuzalAH sarve bhUtihite ratAH 51 dhRtarASTro 'tha rAjAsIt tasya putro 'tha kuNDikaH hastI vitarkaH krAthaz ca kuNDalaz cApi paJcamaH haviH zravAs tathendrAbhaH sumanyuz cAparAjitaH 52 pratIpasya trayaH putrA jajJire bharatarSabha devApiH zaMtanuz caiva bAhlIkaz ca mahArathaH 53 devApis tu pravavrAja teSAM dharmaparIpsayA zaMtanuz ca mahIM lebhe bAhlIkaz ca mahArathaH 54 bharatasyAnvaye jAtAH sattvavanto mahArathAH devarSikalpA nRpate bahavo rAjasattamAH 55 evaMvidhAz cApy apare devakalpA mahArathAH jAtA manor anvavAye aila vaMzavivardhanAH | | 1 [j] zrutas tvatto mayA vipra pUrveSAM saMbhavo mahAn udArAz cApi vaMze 'smin rAjAno me parizrutAH 2 kiM tu laghv arthasaMyuktaM priyAkhyAnaM na mAm ati prINAty ato bhavAn bhUyo vistareNa bravItu me 3 etAm eva kathAM divyAm AprajA patito manoH teSAm AjananaM puNyaM kasya na prItim Avahet 4 sad dharmaguNamAhAtmyair abhivardhitam uttamam viSTabhya lokAMs trIn eSAM yazaH sphItam avasthitam 5 guNaprabhAva vIryaujaH sattvotsAhavatAm aham na tRpyAmi kathAM zRNvann amRtAsvAda saMmitAm 6 [v] zRNu rAjan purA samyaG mayA dvaipAyanAc chrutam procyamAnam idaM kRtsnaM svavaMzajananaM zubham 7 dakSasyAditiH aditer vivasvAn vivasvato manuH manor ilA ilAyAH purUravAH purUravasa AyuH AyuSo nahuSaH nahuSasya yayAtiH 8 yayAter dve bhArye babhUvatuH uzanaso duhitA deva yAnI vRSaparvaNaz ca duhitA zarmiSThA nAma atrAnuvaMzo bhavati 9 yaduM ca turvasuM caiva deva yAnI vyajAyata druhyuM cAnuM ca pUruM ca zarmiSThA vArSaparvaNI 10 tatra yador yAdavAH pUroH pauravAH 11 pUror bhAryA kausalyA nAma tasyAm asya jajJe janamejayo nAma yas trIn azvamedhAn AjahAra vizvajitA ceSTvA vanaM praviveza 12 janamejayaH khalv anantAM nAmopayeme mAdhavIm tasyAm asya jajJe prAcinvAn yaH prAcIM dizaM jigAya yAvat sUryodayAt tatas tasya prAcinvatvam 13 prAcinvAn khalv azmakIm upayeme tasyAm asya jajJe saMyAtiH 14 saMyAtiH khalu dRSadvato duhitaraM varAGgIM nAmopayeme tasyAm asya jajJe ahaM pAtiH 15 ahaM pAtis tu khalu kRtavIryaduhitaram upayeme bhAnumatIM nAma tasyAm asya jajJe sArvabhaumaH 16 sArvabhaumaH khalu jitvAjahAra kaikeyIM sunandAM nAma tasyAm asya jajJe jayatsenaH 17 jayatsenaH khalu vaidarbhIm upayeme suSuvAM nAma tasyAm asya jajJe arAcInaH 18 arAcIno 'pi vaidarbhIm evAparAm upayeme maryAdAM nAma tasyAm asya jajJe mahAbhaumaH 19 mahAbhaumaH khalu prAsenajitIm upayeme suyajJAM nAma tasyAm asya jajJe ayuta nAyI yaH puruSamedhAnAm ayutam Anayat tad asyAyuta nAyitvam 20 ayutanAyI khalu pRthuzravaso duhitaram upayeme bhAsAM nAma tasyAm asya jajJe akrodhanaH 21 akrodhanaH khalu kAlinIM karaNDuM nAmopayeme tasyAm asya jajJe devAtithiH 22 devAtithiH khalu vaidehIm upayeme maryAdAM nAma tasyAm asya jajJe RcaH 23 RcaH khalv AGgeyIm upayeme sudevAM nAma tasyAM putram ajanayad RkSam 24 RkSaH khalu takSaka duhitaram upayeme jvAlAM nAma tasyAM putraM matinAraM nAmotpAdayAm Asa 25 matinAraH khalu sarasvatyAM dvAdaza vArSikaM satram AjahAra 26 nivRtte ca satre sarasvaty abhigamya taM bhartAraM varayAm Asa tasyAM putram ajanayat taMsuM nAma 27 atrAnuvaMzo bhavati 28 taMsuM sarasvatI putraM matinArAd ajIjanat ilinaM janayAm Asa kAlindyAM taMsur Atmajam 29 ilinas tu rathaMtaryAM duHSantAdyAn paJca putrAn ajanayat 30 duHSantaH khalu vizvAmitra duhitaraM zakuntalAM nAmopayeme tasyAm asya jajJe bharataH tatra zlokau bhavataH 31 mAtA bhastrA pituH putro yena jAtaH sa eva saH bharasva putraM duHSanta mAvamaMsthAH zakuntalAm 32 reto dhAH putra unnayati naradeva yamakSayAt tvaM cAsya dhAtA garbhasya satyAm Aha zakuntalA 33 tato 'sya bharatatvam 34 bharataH khalu kAzeyIm upayeme sArvasenIM sunandAM nAma tasyAm asya jajJe bhumanyuH 35 bhumanyuH khalu dAzArhIm upayeme jayAM nAma tasyAm asya jajJe suhotraH 36 suhotraH khalv ikSvAkukanyAm upayeme suvarNAM nAma tasyAm asya jajJe hastI ya idaM hAstinapuraM mApayAm Asa etad asya hAstinapuratvam 37 hastI khalu traigartIm upayeme yazodharAM nAma tasyAm asya jajJe vikuNThanaH 38 vikuNThanaH khalu dAzArhIm upayeme sudevAM nAma tasyAm asya jajJe 'jamIDhaH 39 ajamIDhasya caturviMzaM putrazataM babhUva kaikeyyAM nAgAyAM gAndharyAM vimalAyAm RkSAyAM ceti pRthakpRthag vaMzakarA nRpatayaH tatra vaMzakaraH saMvaraNaH 40 saMvaraNaH khalu vaivasvatIM tapatIM nAmopayeme tasyAm asya jajJe kuruH 41 kuruH khalu dAzArhIm upayeme zubhAGgIM nAma tasyAm asya jajJe viDUrathaH 42 viDUrathas tu mAgadhIm upayeme saMpriyAM nAma tasyAm asya jajJe 'rugvAn nAma 43 arugvAn khalu mAgadhIm upayeme 'mRtAM nAma tasyAm asya jajJe parikSit 44 parikSit khalu bAhudAm upayeme suyazAM nAma tasyAm asya jajJe bhImasenaH 45 bhImasenaH khalu kaikeyIm upayeme sukumArIM nAma tasyAm asya jajJe paryazravAH yam AhuH pratIpaM nAma 46 pratIpaH khalu zaibyAm upayeme sunanddAM nAma tasyAM putrAn utpAdayAm Asa devApiM zaMtanuM bAhlIkaM ceti 47 devApiH khalu bAla evAraNyaM praviveza zaMtanus tu mahIpAlo 'bhavat atrAnuvaMzo bhavati 48 yaM yaM karAbhyAM spRzati jIrNaM sa sukham aznute punar yuvA ca bhavati tasmAt taM zaMtanuM viduH 49 tad asya zaMtanutvam 50 zaMtanuH khalu ganAM bhAgIrathIm upayeme tasyAm asya jajJe devavrataH yam Ahur bhISma iti 51 bhISmaH khalu pituH priyacikIrSayA satyavatIm udavahan mAtaram yAm Ahur gandhakAlIti 52 tasyAM kAnIno garbhaH parAzarAd dvaipAyanaH tasyAm eva zaMtanor dvau putro babhUvatuH citrAGgado vicitravIryaz ca 53 tayor aprAptayauvana eva citrAGgado gandharveNa hataH vicitravIryas tu rAjA samabhavat 54 vicitravIryaH khalu kausalyAtmaje 'mbikAmbAlike kAzirAja duhitarAv upayeme 55 vicitravIryas tv anapatya eva videhatvaM prAptaH 56 tataH satyavatI cintayAm Asa dauHSanto vaMza ucchidyate iti 57 sA dvaipAyanam RSiM cintayAm Asa 58 sa tasyAH purataH sthitaH kiM karavANIti 59 sA tam uvAca bhrAtA tavAnapatya eva svaryAto vicitravIryaH sAdhv apatyaM tasyotpAdayeti 60 sa param ity uktvA trIn putrAn utpAdayAm Asa dhRtarASTraM pANDuM viduraM ceti 61 tatra dhRtarASTrasya rAjJaH putrazataM babhUva gAndhAryAM varadAnAd dvaipAyanasya 62 teSAM dhRtarASTrasya putrANAM catvAraH pradhAnA babhUvur duryodhano duHzAsano vikarNaz citraseneti 63 pANDos tu dve bhArye babhUvatuH kuntI mAdrI cety ubhe strIratne 64 atha pANDur mRgayAM caran maithuna gatam RSim apazyan mRgyAM vartamAnam tathaivApluta manAsAdita kAmarasam atRptaM bANenAbhijaghAna 65 sa bANaviddhovAca pANDum caratA dharmam iyaM yena tvayAbhijJena kAmarasasyAham anavAptakAmaraso 'bhihatas tasmAt tvam apy etAm avasthAm AsAdyAnavApta kAmarasaH paJcatvam Apsyasi kSipram eveti 66 sa vivarNarUpaH pANDuH zApaM pariharamANo nopAsarpata bhArye 67 vAkyaM covAca svacApalyAd idaM prAptavAn aham zRNomi ca nAnapatyasya lokA santIti 68 sA tvaM madarthe putrAn utpAdayeti kuntIm uvAca 69 sA tatra putrAn utpAdayAm Asa dharmAd yudhiSThiraM mArutAd bhImasenaM zakrAd arjunam iti 70 sa tAM hRSTarUpaH pANDur uvAca iyaM te sapatnyanapatyA sAdhv asyAm apatyam utpAdyatAm iti 71 saivam astv ity uktaH kuntyA 72 tato mAdryAm azvibhyAM nakula sahadevAv utpAditau 73 mAdrIM khalv alaMkRtAM dRSTvA pANDur bhAvaM cakre 74 sa tAM spRSTvaiva videhatvaM prAptaH 75 tatrainaM citAsthaM mAdrI samanvAruroha 76 uvAca kuntIm yamayor AryayApramattayA bhavitavyam iti 77 tatas te paJca pANDavAH kuntyA sahitA hAstinapuram AnIya tApasair bhISmasya vidurasya ca niveditAH 78 tatrApi jatu gRhe dagdhuM samArabdhA na zakitA vidura mantritena 79 tataz ca hiDimbam antarA hatvaika cakrAM gatAH 80 tasyAm apy ekacakrAyAM bakaM nAma rAkSasaM hatvA pAJcAla nagaram abhigatAH 81 tasmAd draupadIM bhAryAm avindan svaviSayaM cAjagmuH kuzalinaH 82 putrAMz cotpAdayAm AsuH prativindhyaM yudhiSThiraH suta somaM vRkodaraH zrutakIrtim arjunaH zatAnIkaM nakulaH zrutakarmANaM sahadeveti 83 yudhiSThiras tu govAsanasya zaibyasya devikAM nAma kanyAM svayaMvare lebhe tasyAM putraM janayAm Asa yaudheyaM nAma 84 bhImaseno 'pi kAzyAM baladharAM nAmopayeme vIryazulkAm tasyAM putraM sarvagaM nAmotpAdayAm Asa 85 arjunaH khalu dvAravatIM gatvA bhaginIM vAsudevasya subhadrAM nAma bhAryAm udavahat tasyAM putram abhimanyuM nAma janayAm Asa 86 nakulas tu caidyAM kareNuvatIM nAma bhAryAm udavahat tasyAM putraM niramitraM nAmAjanayat 87 sahadevo 'pi mAdrIm eva svayaMvare vijayAM nAmopayeme tasyAM putram ajanayat suhotraM nAma 88 bhImasenas tu pUrvam eva hiDimbAyAM rAkSasyAM ghaTotkacaM nAma putraM janayAm Asa 89 ity eta ekAdaza pANDavAnAM putrAH 90 virATasya duhitaram uttarAM nAmAbhimanyur upayeme tasyAm asya parAsur garbho 'jAyata 91 tam utsaGgena pratijagrAha pRthA niyogAt puruSottamasya vAsudevasya SANmAsikaM garbham aham enaM jIvayiSyAmIti 92 saMjIvayitvA cainam uvAca parikSINe kule jAto bhavatv ayaM parikSin nAmeti 93 parikSit tu khalu mAdravatIM nAmopayeme tasyAm asya janamejayaH 94 janamejayAt tu vapuSTamAyAM dvau putrau zatAnIkaH zaGkuz ca 95 zatAnIkas tu khalu vaidehIm upayeme tasyAm asya jajJe putro 'zvamedha dattaH 96 ity eSa pUror vaMzas tu pANDavAnAM ca kIrtitaH pUror vaMzam imaM zrutvA sarvapApaiH pramucyate | | 1 [v] ikSvAkuvaMzaprabhavo rAjAsIt pRthivIpatiH mahAbhiSa iti khyAtaH satyavAk satyavikramaH 2 so 'zvamedha sahasreNa vAjapeyazatena ca toSayAm Asa devendraM svargaM lebhe tataH prabhuH 3 tataH kadA cid brahmANam upAsAM cakrire surAH tatra rAjarSayo Asan sa ca rAjA mahAbhiSaH 4 atha gaGgA saricchreSThA samupAyAt pitAmaham tasyA vAsaH samudbhUtaM mArutena zaziprabham 5 tato 'bhavan suragaNAH sahasAvAGmukhAs tadA mahAbhiSas tu rAjarSir azaGko dRSTavAn nadIm 6 apadhyAto bhagavatA brahmaNA sa mahAbhiSaH uktaz ca jAto martyeSu punar lokAn avApsyasi 7 sa cintayitvA nRpatir nRpAn sarvAMs tapodhanAn pratIpaM rocayAm Asa pitaraM bhUri varcasam 8 mahAbhiSaM tu taM dRSTvA nadI dhairyAc cyutaM nRpam tam eva manasAdhyAyam upAvartat sarid varA 9 sA tu vidhvastavapuSaH kazmalAbhihataujasaH dadarza pathi gacchantI vasUn devAn divaukasaH 10 tathArUpAMz ca tAn dRSTvA papraccha saritAM varA kim idaM naSTarUpAH stha kac cit kSemaM divaukasAm 11 tAm Ucur vasavo devAH zaptAH smo vai mahAnadi alpe 'parAdhe saMrambhAd vasiSThena mahAtmanA 12 vimUDhA hi vayaM sarve pracchannam RSisattamam saMdhyAM vasiSTham AsInaM tam atyabhisRtAH purA 13 tena kopAd vayaM zaptA yonau saMbhavateti ha na zakyam anyathA kartuM yad uktaM brahmavAdinA 14 tvaM tasmAn mAnuSI bhUtvA sUSva putrAn vasUn bhuvi na mAnuSINAM jaTharaM pravizemAzubhaM vayam 15 ity uktA tAn vasUn gaGgA tathety uktvAbravId idam martyeSu puruSazreSThaH ko vaH kartA bhaviSyati 16 [vasavah] pratIpasya suto rAjA zaMtanur nAma dhArmikaH bhavitA mAnuSe loke sa naH kartA bhaviSyati 17 [gangA] mamApy evaM mataM devA yathAvad ata mAnaghAH priyaM tasya kariSyAmi yuSmAkaM caitad Ipzitam 18 [vasavah] jAtAn kumArAn svAn apsu prakSeptuM vai tvam arhasi yathA nacira kAlaM no niSkRtiH syAt trilokage 19 [g] evam etat kariSyAmi putras tasya vidhIyatAm nAsya moghaH saMgamaH syAt putra hetor mayA saha 20 [vasavah] turIyArdhaM pradAsyAmo vIryasyaikaikazo vayam tena vIryeNa putras te bhavitA tasya cepsitaH 21 na saMpatsyati martyeSu punas tasya tu saMtatiH tasmAd aputraH putras te bhaviSyati sa vIryavAn 22 [v] evaM te samayaM kRtvA gaGgayA vasavaH saha jagmuH prahRSTamanaso yathA saMkalpam aJjasA | | 1 [v] tataH pratIpo rAjA sa sarvabhUtahite rataH niSasAda samA bahvIr gaGgAtIragato japan 2 tasya rUpaguNopetA gaGgA zrIr iva rUpiNI uttIrya salilAt tasmAl lobhanIyatamAkRtiH 3 adhIyAnasya rAjarSer divyarUpA manasvinI dakSiNaM zAlasaMkAzam UruM bheje zubhAnanA 4 pratIpas tu mahIpAlas tAm uvAca manasvinIm karavANi kiM te kalyANi priyaM yat te 'bhikAGkSitam 5 [strI] tvAm ahaM kAmaye rAjan kuruzreSTha bhajasva mAm tyAgaH kAmavatInAM hi strINAM sadbhir vigarhitaH 6 [pr] nAhaM parastriyaM kAmAd gaccheyaM varavarNini na cAsavarNAM kalyANi dharmyaM tad viddhi me vratam 7 [strI] nAzreyasy asmi nAgamyA na vaktavyA ca karhi cit bhaja mmAM bhajamAnAM tvaM rAjan kanyAM varastriyam 8 [pr] mayAtivRttam etat te yan mAM codayasi priyam anyathA pratipannaM mAM nAzayed dharmaviplavaH 9 prApya dakSiNam UruM me tvam AzliSTA varAGgane apatyAnAM snuSANAM ca bhIru viddhy etad Asanam 10 savyataH kAminI bhAgas tvayA sa ca vivarjitaH tasmAd ahaM nAcariSye tvayi kAmaM varAGgane 11 snuSA me bhava kalyANi putrArthe tvAM vRNomy aham snuSApekSaM hi vAmoru tvam Agamya samAzritA 12 [strI] evam apy astu dharmajJa saMyujyeyaM sutena te tvadbhaktyaiva bhajiSyAmi prakhyAtaM bhArataM kulam 13 pRthivyAM pArthivA ye ca teSAM yUyaM parAyaNam guNA na hi mayA zakyA vaktuM varSazatair api kulasya ye vaH prathitAs tat sAdhutvam anuttamam 14 sa me nAbhijanajJaH syAd AcareyaM ca yad vibho tat sarvam eva putras te na mImAMseta karhi cit 15 evaM vasantI putre te vardhayiSyAmy ahaM priyam putraiH puNyaiH priyaiz cApi svargaM prApsyati te sutaH 16 [v] tathety uktvA tu sA rAjaMs tatraivAntaradhIyata putra janma pratIkSaMs tu sa rAjA tad adhArayat 17 etasminn eva kAle tu pratIpaH kSatriyarSabhaH tapas tepe sutasyArthe sabhAryaH kurunandana 18 tayoH samabhavat putro vRddhayoH sa mahAbhiSaH zAntasya jajJe saMtAnas tasmAd AsIt sa zaMtanuH 19 saMsmaraMz cAkSayAm*l lokAn vijitAn svena karmaNA puNyakarmakRd evAsIc chaMtanuH kuru sattama 20 pratIpaH zaMtanuM putraM yauvanasthaM tato 'nvazAt purA mAM strI samabhyAgAc chaMtano bhUtaye tava 21 tvAm Avrajed yadi rahaH sA putra varavarNinI kAmayAnAbhirUpADhyA divyA strI putrakAmyayA sA tvayA nAnuyoktavyA kAsi kasyAsi vAGgane 22 yac ca kuryAn na tat kAryaM praSTavyA sA tvayAnagha manniyogAd bhajantIM tAM bhajethA ity uvAca tam 23 evaM saMdizya tanayaM pratIpaH zaMtanuM tadA sve ca rAjye 'bhiSicyainaM vanaM rAjA viveza ha 24 sa rAjA zaMtanur dhImAn khyAtaH pRthvyAM dhanurdharaH babhUva mRgayA zIlaH satataM vanagocaraH 25 sa mRgAn mahiSAMz caiva vinighnan rAjasattamaH gaGgAm anucacAraikaH siddhacAraNasevitAm 26 sa kadA cin mahArAja dadarza paramastriyam jAjvalyamAnAM vapuSA sAkSAt padmAm iva zriyam 27 sarvAnavadyAM sudatIM divyAbharaNabhUSitAm sUkSmAmbaradharAm ekAM padmodara samaprabhAm 28 tAM dRSTvA hRSTaromAbhUd vismito rUpasaMpadA pibann iva ca netrAbhyAM nAtRpyata narAdhipaH 29 sA ca dRSTvaiva rAjAnaM vicarantaM mahAdyutim snehAd AgatasauhArdA nAtRpyata vilAsinI 30 tAm uvAca tato rAjA sAntvayaJ zlakSNayA girA devI vA dAnavI vA tvaM gandharvI yadi vApsarAH 31 yakSI vA pannagI vApi mAnuSI vA sumadhyame yA vA tvaM suragarbhAbhe bhAryA me bhava zobhane 32 etac chrutvA vaco rAjJaH sasmitaM mRdu valgu ca vasUnAM samayaM smRtvA abhyagacchad aninditA 33 uvAca caiva rAjJaH sA hlAdayantI mano girA bhaviSyAmi mahIpAla mahiSI te vazAnugA 34 yat tu kuryAm ahaM rAjaJ zubhaM vA yadi vAzubham na tad vArayitavyAsmi na vaktavyA tathApriyam 35 evaM hi vartamAne 'haM tvayi vatsyAmi pArthiva vAritA vipriyaM coktA tyajeyaM tvAm asaMzayam 36 tatheti rAjJA sA tUktA tadA bharatasattama praharSam atulaM lebhe prApya taM pArthivottamam 37 AsAdya zaMtanus tAM ca bubhuje kAmato vazI na praSTavyeti manvAno na sa tAM kiM cid UcivAn 38 sa tasyAH zIlavRttena rUpaudAryaguNena ca upacAreNa ca rahas tutoSa jagatIpatiH 39 divyarUpA hi sA devI gaGgA tripathagA nadI mAnuSaM vigrahaM zrImat kRtvA sA varavarNinI 40 bhAgyopanata kAmasya bhAryevopasthitAbhavat zaMtano rAjasiMhasya devarAjasamadyuteH 41 saMbhogasnehacAturyair hAva lAsyair manoharaiH rAjAnaM ramayAm Asa yathA reme tathaiva saH 42 sa rAjA ratisaktatvAd uttamastrI guNair hRtaH saMvatsarAn RtUn mAsAn na bubodha bahUn gatAn 43 ramamANas tayA sArdhaM yathAkAmaM janezvaraH aSTAv ajanayat putrAMs tasyAm amara varNinaH 44 jAtaM jAtaM ca sA putraM kSipaty ambhasi bhArata prINAmi tvAham ity uktvA gaGgA srotasy amajjayat 45 tasya tan na priyaM rAjJaH zaMtanor abhavat tadA na ca tAM kiM canovAca tyAgAd bhIto mahIpatiH 46 atha tAm aSTame putre jAte prahasitAm iva uvAca rAjA duHkhArtaH parIpsan putram AtmanaH 47 mA vadhIH kAsi kasyAsi kiM hiMsasi sutAn iti putraghni sumahat pApaM mA prApas tiSTha garhite 48 [strI] putra kAmana te hanmi putraM putravatAM vara jIrNas tu mama vAso 'yaM yathA sa samayaH kRtaH 49 ahaM gaGgA jahnusutA maharSigaNasevitA devakAryArtha siddhyartham uSiTAhaM tvayA saha 50 aSTame vasavo devA mahAbhAgA mahaujasaH vasiSTha zApadoSeNa mAnuSatvam upAgatAH 51 teSAM janayitA nAnyas tvadRte bhuvi vidyate madvidhA mAnuSI dhAtrI na caivAstIha kA cana 52 tasmAt taj jananI hetor mAnuSatvam upAgatA janayitvA vasUn aSTau jitA lokAs tvayAkSayAH 53 devAnAM samayas tv eSa vasUnAM saMzruto mayA jAtaM jAtaM mokSayiSye janmato mAnuSAd iti 54 tat te zApAd vinirmuktA Apavasya mahAtmanaH svasti te 'stu gamiSyAmi putraM pAhi mahAvratam 55 eSa paryAya vAso me vasUnAM saMnidhau kRtaH matprasUtaM vijAnIhi gaGgA dattam imaM sutam | | 1 [Samtanu] Apavo nAma ko nv eSa vasUnAM kiM ca duSkRtam yasyAbhizApAt te sarve mAnuSIM tanum AgatAH 2 anena ca kumAreNa gaGgA dattena kiM kRtam yasya caiva kRtenAyaM mAnuSeSu nivatsyati 3 IzAnAH sarvalokasya vasavas te ca vai kRtam mAnuSeSUdapadyanta tan mamAcakSva jAhnavi 4 [v] saivam uktA tato gaGgA rAjAnam idam abravIt bhartAraM jAhnavI devI zaMtanuM puruSarSabham 5 yaM lebhe varuNaH putraM purA bharatasattama vasiSTho nAma sa muniH khyAta Apava ity uta 6 tasyAzramapadaM puNyaM mRgapakSigaNAnvitam meroH pArzve nagendrasya sarvartukusumAvRtam 7 sa vAruNis tapas tepe tasmin bharatasattama vane puNyakRtAM zreSThaH svAdumUlaphalodake 8 dakSasya duhitA yA tu surabhIty atigarvitA gAM prajAtA tu sA devI kazyapAd bharatarSabha 9 anugrahArthaM jagataH sarvakAmadughAM varAm tAM lebhe gAM tu dharmAtmA homadhenuM sa vAruNiH 10 sA tasmiMs tApasAraNye vasantI munisevite cacAra ramye dharmye ca gaur apetabhayA tadA 11 atha tad vanam AjagmuH kadA cid bharatarSabha pRthv AdyA vasavaH sarve devadevarSisevitam 12 te sadArA vanaM tac ca vyacaranta samantataH remire ramaNIyeSu parvateSu vaneSu ca 13 tatraikasya tu bhAryA vai vasor vAsava vikrama sA carantI vane tasmin gAM dadarza sumadhyamA yA sA vasiSThasya muneH sarvakAmadhug uttamA 14 sA vismayasamAviSTA zIladraviNa saMpadA dive vai darzayAm Asa tAM gAM govRSabhekSaNa 15 svApInAM ca sudogdhrIM ca suvAladhi mukhAM zubhAm upapannAM guNaiH sarvaiH zIlenAnuttamena ca 16 evaMguNasamAyuktAM vasave vasu nandinI darzayAm Asa rAjendra purA pauravanandana 17 dyaus tadA tAM tu dRSTvaiva gAM gajendrendra vikrama uvAca rAjaMs tAM devIM tasyA rUpaguNAn vadan 18 eSA gaur uttamA devi vAruNer asitekSaNe RSes tasya varArohe yasyedaM vanam uttamam 19 asyAH kSIraM piben martyaH svAdu yo vai sumadhyame dazavarSasahasrANi sa jIvet sthirayauvanaH 20 etac chrutvA tu sA devI nRpottama sumadhyamA tam uvAcAnavadyAGgI bhartAraM dIptatejasam 21 asti me mAnuSe loke naradevAtmajA sakhI nAmnA jinavatI nAma rUpayauvana zAlinI 22 uzInarasya rAjarSeH satyasaMdhasya dhImataH duhitA prathitA loke mAnuSe rUpasaMpadA 23 tasyA hetor mahAbhAga savatsAM gAM mamepsitAm AnayasvAmara zreSTha tvaritaM puNyavardhana 24 yAvad asyAH payaH pItvA sA sakhI mama mAnada mAnuSeSu bhavatv ekA jarA rogavivarjitA 25 etan mama mahAbhAga kartum arhasy anindita priyaM priyataraM hy asmAn nAsi me 'nyat kathaM cana 26 etac chrutvA vacas tasyA devyAH priyacikIrSayA pRthv Adyair bhrAtRbhiH sArdhaM dyaus tadA tAM jahAra gAm 27 tayA kamalapatrAkSyA niyukto dyaus tadA nRpaH RSes tasya tapas tIvraM na zazAka nirIkSitum hRtA gauH sA tadA tena prapAtas tu na tarkitaH 28 athAzramapadaM prAptaH phalAny AdAya vAruNiH na cApazyata gAM tatra savatsAM kAnanottame 29 tataH sa mRgayAm Asa vane tasmiMs tapodhanaH nAdhyagacchac ca mRgayaMs tAM gAM munir udAradhIH 30 jJAtvA tathApanItAM tAM vasubhir divyadarzanaH yayau krodhavazaM sadyaH zazApa ca vasUMs tadA 31 yasmAn me vasavo jahrur gAM vai dogdhrIM suvAladhim tasmAt sarve janiSyanti mAnuSeSu na saMzayaH 32 evaM zazApa bhagavAn vasUMs tAn munisattamaH vazaM kopasya saMprApta Apavo bharatarSabha 33 zaptvA ca tAn mahAbhAgas tapasy eva mano dadhe evaM sa zaptavAn rAjan vasUn aSTau tapodhanaH mahAprabhAvo brahmarSir devAn roSasamanvitaH 34 athAzramapadaM prApya taM sma bhUyo mahAtmanaH zaptAH sma iti jAnanta RSiM tam upacakramuH 35 prasAdayantas tam RSiM vasavaH pArthivarSabha na lebhire ca tasmAt te prasAdam RSisattamAt ApavAt puruSavyAghra sarvadharmavizAradAt 36 uvAca ca sa dharmAtmA sapta yUyaM dharAdayaH anusaMvatsarAc chApamokSaM vai samavApsyatha 37 ayaM tu yatkRte yUyaM mayA zaptAH sa vatsyati dyaus tadA mAnuSe loke dIrghakAlaM svakarmaNA 38 nAnRtaM tac cikIrSAmi yuSmAn kruddho yad abruvam na prajAsyati cApy eSa mAnuSeSu mahAmanAH 39 bhaviSyati ca dharmAtmA sarvazAstravizAradaH pituH priyahite yuktaH strI bhogAn varjayiSyati evam uktvA vasUn sarvAJ jagAma bhagavAn RSiH 40 tato mAm upajagmus te samastA vasavas tadA ayAcanta ca mAM rAjan varaM sa ca mayA kRtaH jAtAJ jAtAn prakSipAsmAn svayaM gaGge tvam ambhasi 41 evaM teSAm ahaM samyak zaptAnAM rAjasattama mokSArthaM mAnuSAl lokAd yathAvat kRtavaty aham 42 ayaM zApAd RSes tasya eka eva nRpottama dyau rAjan mAnuSe loke ciraM vatsyati bhArata 43 etad AkhyAya sA devI tatraivAntaradhIyata AdAya ca kumAraM taM jagAmAtha yathepsitam 44 sa tu devavrato nAma gAGgeya iti cAbhavat dvinAmA zaMtanoH putraH zaMtanor adhiko guNaiH 45 zaMtanuz cApi zokArto jagAma svapuraM tataH tasyAhaM kIrtayiSyAmi zaMtanor amitAn guNAn 46 mahAbhAgyaM ca nRpater bhAratasya yazasvinaH yathetihAso dyutimAn mahAbhAratam ucyate | | 1 [v] sa evaM zaMtanur dhImAn devarAjarSisatkRtaH dharmAtmA sarvalokeSu satyavAg iti vizrutaH 2 damo dAnaM kSamA buddhir hrIr dhRtis teja uttamam nityAny Asan mahAsattve zaMtanau puruSarSabhe 3 evaM sa guNasaMpanno dharmArthakuzalo nRpaH AsId bharata vaMzasya goptA sAdhu janasya ca 4 kambugrIvaH pRthu vyaMso mattavAraNavikramaH dharma eva paraH kAmAd arthAc ceti vyavasthitaH 5 etAny Asan mahAsattve zaMtanau bharatarSabha na cAsya sadRzaH kaz cit kSatriyo dharmato 'bhavat 6 vartamAnaM hi dharme sve sarvadharmavidAM varam taM mahIpA mahIpAlaM rAjarAjye 'bhyaSecayan 7 vItazokabhayAbAdhAH sukhasvapnavibodhanAH prati bhArata goptAraM samapadyanta bhUmipAH 8 zaMtanu pramukhair gupte loke nRpatibhis tadA niyamAt sarvavarNAnAM brahmottaram avartata 9 brahma paryacarat kSatraM vizaH kSatram anuvratAH brahmakSatrAnuraktAz ca zUdrAH paryacaran vizaH 10 sa hAstinapure ramye kurUNAM puTabhedane vasan sAgaraparyantAm anvazAd vai vasuMdharAm 11 sa devarAjasadRzo dharmajJaH satyavAg RjuH dAnadharmatapo yogAc chriyA paramayA yutaH 12 arAgadveSasaMyuktaH somavat priyadarzanaH tejasA sUryasaMkAzo vAyuvegasamo jave antakapratimaH kope kSamayA pRthivIsamaH 13 vadhaH pazuvarAhANAM tathaiva mRgapakSiNAm zaMtanau pRthivIpAle nAvartata vRthA nRpaH 14 dharmabrahmottare rAjye zaMtanur vinayAtmavAn samaM zazAsa bhUtAni kAmarAgavivarjitaH 15 devarSipitRyajJArtham Arabhyanta tadA kriyAH na cAdharmeNa keSAM cit prANinAm abhavad vadhaH 16 asukhAnAm anAthAnAM tiryagyoniSu vartatAm sa eva rAjA bhUtAnAM sarveSAm abhavat pitA 17 tasmin kurupatizreSThe rAjarAjezvare sati zritA vAg abhavat satyaM dAnadharmAzritaM manaH 18 sa samAH SoDazASTau ca catasro 'STau tathAparAH ratim aprApnuvan strISu babhUva vanagocaraH 19 tathArUpas tathAcAras tathA vRttas tathA zrutaH gAGgeyas tasya putro 'bhUn nAmnA devavrato vasuH 20 sarvAstreSu sa niSNAtaH pArthiveSv itareSu ca mahAbalo mahAsattvo mahAvIryo mahArathaH 21 sa kadA cin mRgaM viddhvA gaGgAm anusaran nadIm bhAgIrathIm alpajalAM zaMtanur dRSTavAn nRpaH 22 tAM dRSTvA cintayAm Asa zaMtanuH puruSarSabhaH syandate kiM nv iyaM nAdya saricchreSThA yathA purA 23 tato nimittam anvicchan dadarza sa mahAmanAH kumAraM rUpasaMpannaM bRhantaM cArudarzanam 24 divyam astraM vikurvANaM yathA devaM puraMdaram kRtsnAM gaGgAM samAvRtya zarais tIkSNair avasthitam 25 tAM zarair AvRtAM dRSTvA nadIM gaGgAM tad antike abhavad vismito rAjA karma dRSTvAtimAnuSam 26 jAtamAtraM purA dRSTaM taM putraM zaMtanus tadA nopalebhe smRtiM dhImAn abhijJAtuM tam Atmajam 27 sa tu taM pitaraM dRSTvA mohayAm Asa mAyayA saMmohya tu tataH kSipraM tatraivAntaradhIyata 28 tad adbhutaM tadA dRSTvA tatra rAjA sa zaMtanuH zaGkamAnaH sutaM gaGgAm abravId darzayeti ha 29 darzayAm Asa taM gaGgA bibhratI rUpam uttamam gRhItvA dakSiNe pANau taM kumAram alaMkRtam 30 alaMkRtAm AbharaNair arajo 'mbaradhAriNIm dRSTapUrvAm api satIM nAbhyajAnAt sa zaMtanuH 31 [g] yaM putram aSTamaM rAjaMs tvaM purA mayy ajAyithAH sa te 'yaM puruSavyAghra nayasvainaM gRhAntikam 32 vedAn adhijage sAGgAn vasiSThAd eva vIryavAn kRtAstraH parameSvAso devarAjasamo yudhi 33 surANAM saMmato nityam asurANAM ca bhArata uzanA veda yac chAstram ayaM tad veda sarvazaH 34 tathaivAGgirasaH putraH surAsuranamaskRtaH yad veda zAstraM tac cApi kRtsnam asmin pratiSThitam tava putre mahAbAhau sAGgopAGgaM mahAtmani 35 RSiH parair anAdhRSyo jAmadagnyaH pratApavAn yad astraM veda rAmaz ca tad apy asmin pratiSThitam 36 maheSvAsam imaM rAjan rAjadharmArthakovidam mayA dattaM nijaM putraM vIraM vIra gRhAn naya 37 [v] tayaivaM samanujJAtaH putram AdAya zaMtanuH bhrAjamAnaM yathAdityam Ayayau svapuraM prati 38 pauravaH svapuraM gatvA puraMdara puropamam sarvakAmasamRddhArthaM mene AtmAnam AtmanA pauraveSu tataH putraM yauvarAjye 'bhyaSecayat 39 pauravAJ zaMtanoH putraH pitaraM ca mahAyazAH rASTraM ca raJjayAm Asa vRttena bharatarSabha 40 sa tathA saha putreNa ramamANo mahIpatiH vartayAm Asa varSANi catvAry amitavikramaH 41 sa kadA cid vanaM yAto yamunAm abhito nadIm mahIpatir anirdezyam Ajighrad gandham uttamam 42 tasya prabhavam anvicchan vicacAra samantataH sa dadarza tadA kanyAM dAzAnAM devarUpiNIm 43 tAm apRcchat sa dRSTvaiva kanyAm asitalocanAm kasya tvam asi kA cAsi kiM ca bhIru cikIrSasi 44 sAbravId dAzakanyAsmi dharmArthaM vAhaye tarIm pitur niyogAd bhadraM te dAzarAjJo mahAtmanaH 45 rUpamAdhurya gandhais tAM saMyuktAM devarUpiNIm samIkSya rAjA dAzeyIM kAmayAm Asa zaMtanuH 46 sa gatvA pitaraM tasyA varayAm Asa tAM tadA paryapRcchat tatas tasyAH pitaraM cAtmakAraNAt 47 sa ca taM pratyuvAcedaM dAzarAjo mahIpatim jAtamAtraiva me deyA varAya varavarNinI hRdi kAmas tu me kaz cit taM nibodha janezvara 48 yadImAM dharmapatnIM tvaM mattaH prArthayase 'nagha satyavAg asi satyena samayaM kuru me tataH 49 samayena pradadyAM te kanyAm aham imAM nRpa na hi me tvatsamaH kaz cid varo jAtu bhaviSyati 50 [S] zrutvA tava varaM dAzavyavasyeyam ahaM na vA dAtavyaM cet pradAsyAmi na tv adeyaM kathaM cana 51 [dASa] asyAM jAyeta yaH putraH sa rAjA pRthivIpatiH tvad Urdhvam abhiSektavyo nAnyaH kaz cana pArthiva 52 [v] nAkAmayata taM dAtuM varaM dAzAya zaMtanuH zarIrajena tIvreNa dahyamAno 'pi bhArata 53 sa cintayann eva tadA dAzakanyAM mahIpatiH pratyayAd dhAstina puraM zokopahatacetanaH 54 tataH kadA cic chocantaM zaMtanuM dhyAnam Asthitam putro devavrato 'bhyetya pitaraM vAkyam abravIt 55 sarvato bhavataH kSemaM vidheyAH sarvapArthivAH tat kimartham ihAbhIkSNaM parizocasi duHkhitaH dhyAyann iva ca kiM rAjan nAbhibhASasi kiM cana 56 evam uktaH saputreNa zaMtanuH pratyabhASata asaMzayaM dhyAnaparaM yathA mAttha tathAsmy uta 57 apatyaM nas tvam evaikaH kule mahati bhArata anityatA ca martyAnAm ataH zocAmi putraka 58 kathaM cit tava gAGgeya vipattau nAsti naH kulam asaMzayaM tvam evaikaH zatAd api varaH sutaH 59 na cApy ahaM vRthA bhUyo dArAn kartum ihotsahe saMtAnasyAvinAzAya kAmaye bhadram astu te anapatyataika putratvam ity Ahur dharmavAdinaH 60 agnihotraM trayo vedA yajJAz ca sahadakSiNAH sarvANy etAny apatyasya kalAM nArhanti SoDazIm 61 evam eva manuSyeSu syAc ca sarvaprajAsv api yad apatyaM mahAprAjJa tatra me nAsti saMzayaH eSA trayI purANAnAm uttamAnAM ca zAzvatI 62 tvaM ca zUraH sadAmarSI zastranityaz ca bhArata nAnyatra zastrAt tasmAt te nidhanaM vidyate 'nagha 63 so 'smi saMzayam Apannas tvayi zAnte kathaM bhavet iti te kAraNaM tAta duHkhasyoktam azeSataH 64 tatas tat kAraNaM jJAtvA kRtsnaM caivam azeSataH devavrato mahAbuddhiH prayayAv anucintayan 65 abhyagacchat tadaivAzu vRddhAmAtyaM pitur hitam tam apRcchat tadAbhyetya pitus tac chokakAraNam 66 tasmai sa kurumukhyAya yathAvat paripRcchate varaM zazaMsa kanyAM tAm uddizya bharatarSabha 67 tato devavrato vRddhaiH kSatriyaiH sahitas tadA abhigamya dAzarAjAnaM kanyAM vavre pituH svayam 68 taM dAzaH pratijagrAha vidhivat pratipUjya ca abravIc cainam AsInaM rAjasaMsadi bhArata 69 tvam eva nAthaH paryAptaH zaMtanoH puruSarSabha putraH putravatAM zreSThaH kiM nu vakSyAmi te vacaH 70 ko hi saMbandhakaM zlAghyam IpsitaM yaunam IdRzam atikrAman na tapyeta sAkSAd api zatakratuH 71 apatyaM caitad Aryasya yo yuSmAkaM samo guNaiH yasya zukrAt satyavatI prAdurbhUtA yazasvinI 72 tena me bahuzas tAta pitA te parikIrtitaH arhaH satyavatIM voDhuM sarvarAjasu bhArata 73 asito hy api devarSiH pratyAkhyAtaH purA mayA satyavatyA bhRzaM hy arthI sa AsId RSisattamaH 74 kanyApitRtvAt kiM cit tu vakSyAmi bharatarSabha balavat sapatnatAm atra doSaM pazyAmi kevalam 75 yasya hi tvaM sapatnaH syA gandharvasyAsurasya vA na sa jAtu sukhaM jIvet tvayi kruddhe paraMtapa 76 etAvAn atra doSo hi nAnyaH kaz cana pArthiva etaj jAnIhi bhadraM te dAnAdAne paraMtapa 77 evam uktas tu gAGgeyas tad yuktaM pratyabhASata zRNvatAM bhUmipAlAnAM pitur arthAya bhArata 78 idaM me matam Adatsva satyaM satyavatAM vara naiva jAto na vAjAta IdRzaM vaktum utsahet 79 evam etat kariSyAmi yathA tvam anubhASase yo 'syAM janiSyate putraH sa no rAjA bhaviSyati 80 ity uktaH punar evAtha taM dAzaH pratyabhASata cikIrSur duSkaraM karma rAjyArthe bharatarSabha 81 tvam eva nAthaH paryAptaH zaMtanor amitadyuteH kanyAyAz caiva dharmAtman prabhur dAnAya cezvaraH 82 idaM tu vacanaM saumya kAryaM caiva nibodha me kaumArikANAM zIlena vakSyAmy aham ariMdama 83 yat tvayA satyavaty arthe satyadharmaparAyaNa rAjamadhye pratijJAtam anurUpaM tavaiva tat 84 nAnyathA tan mahAbAho saMzayo 'tra na kaz cana tavApatyaM bhaved yat tu tatra naH saMzayo mahAn 85 tasya tan matam AjJAya satyadharmaparAyaNaH pratyajAnAt tadA rAjan pituH priyacikIrSayA 86 [devavrata] dAzarAjanibodhedaM vacanaM me nRpottama zRNvatAM bhUmipAlAnAM yad bravImi pituH kRte 87 rAjyaM tAvat pUrvam eva mayA tyaktaM narAdhipa apatyahetor api ca karomy eSa vinizcayam 88 adya prabhRti me dAzabrahmacaryaM bhaviSyati aputrasyApi me lokA bhaviSyanty akSayA divi 89 [v] tasya tad vacanaM zrutvA saMprahRSTatanU ruhaH dadAnIty eva taM dAzo dharmAtmA pratyabhASata 90 tato 'ntarikSe 'psaraso devAH sarSigaNAs tathA abhyavarSanta kusumair bhISmo 'yam iti cAbruvan 91 tataH sa pitur arthAya tAm uvAca yazasvinIm adhiroha rathaM mAtar gacchAvaH svagRhAn iti 92 evam uktvA tu bhISmas tAM ratham Aropya bhAminIm Agamya hAstinapuraM zaMtanoH saMnyavedayat 93 tasya tad duSkaraM karma prazazaMsur narAdhipAH sametAz ca pRthak caiva bhISmo 'yam iti cAbruvan 94 tad dRSTvA duSkaraM karmakRtaM bhISmeNa zaMtanuH svacchandamaraNaM tasmai dadau tuSTaH pitA svayam | | 1 [v] tato vivAhe nirvRtte sa rAjA zaMtanur nRpaH tAM kanyAM rUpasaMpannAM svagRhe saMnyavezayat 2 tataH zAMtanavo dhImAn satyavatyAm ajAyata vIraz citrAGgado nAma vIryeNa manujAn ati 3 athAparaM maheSvAsaM satyavatyAM punaH prabhuH vicitravIryaM rAjAnaM janayAm Asa vIryavAn 4 aprAptavati tasmiMz ca yauvanaM bharatarSabha sa rAjA zaMtanur dhImAn kAladharmam upeyivAn 5 svargate zaMtanau bhISmaz citrAGgadam ariMdamam sthApayAm Asa vai rAjye satyavatyA mate sthitaH 6 sa tu citrAGgadaH zauryAt sarvAMz cikSepa pArthivAn manuSyaM na hi mene sa kaM cit sadRzam AtmanaH 7 taM kSipantaM surAMz caiva manuSyAn asurAMs tathA gandharvarAjo balavAMs tulyanAmAbhyayAt tadA tenAsya sumahad yuddhaM kurukSetre babhUva ha 8 tayor balavatos tatra gandharvakurumukhyayoH nadyAs tIre hiraNvatyAH samAs tisro 'bhavad raNaH 9 tasmin vimarde tumule zastravRSTiM samAkule mAyAdhiko 'vadhId vIraM gandharvaH kurusattamam 10 citrAGgadaM kuruzreSThaM vicitrazarakArmukam antAya kRtvA gandharvo divam Acakrame tataH 11 tasmin nRpatizArdUle nihate bhUri varcasi bhISmaH zAMtanavo rAjan pretakAryANy akArayat 12 vicitravIryaM ca tadA bAlam aprAptayauvanam kururAjye mahAbAhur abhyaSiJcad anantaram 13 vicitravIryas tu tadA bhISmasya vacane sthitaH anvazAsan mahArAja pitRpaitAmahaM padam 14 sa dharmazAstrakuzalo bhISmaM zAMtanavaM nRpaH pUjayAm Asa dharmeNa sa cainaM pratyapAlayat | | 1 [v] hate citrAGgade bhISmo bAle bhrAtari cAnagha pAlayAm Asa tad rAjyaM satyavatyA mate sthitaH 2 saMprAptayauvanaM pazyan bhrAtaraM dhImatAM varam bhISmo vicitravIryasya vivAhAyAkaron matim 3 atha kAzipater bhISmaH kanyAs tisro 'psaraH samAH zuzrAva sahitA rAjan vRNvatIr vai svayaMvaram 4 tataH sa rathinAM zreSTho rathenaikena varma bhRt jagAmAnumate mAtuH purIM vArANasIM prati 5 tatra rAjJaH samuditAn sarvataH samupAgatAn dadarza kanyAs tAz caiva bhISmaH zaMtanunandanaH 6 kIrtyamAneSu rAjJAM tu nAmasv atha sahasrazaH bhISmaH svayaM tadA rAjan varayAm Asa tAH prabhuH 7 uvAca ca mahIpAlAn rAjaJ jaladaniHsvanaH ratham Aropya tAH kanyA bhISmaH praharatAM varaH 8 AhUya dAnaM kanyAnAM guNavadbhyaH smRtaM budhaiH alaMkRtya yathAzakti pradAya ca dhanAny api 9 prayacchanty apare kanyAM mithunena gavAm api vittena kathitenAnye balenAnye 'numAnya ca 10 pramattAm upayAnty anye svayam anye ca vindate aSTamaM tam atho vittavivAhaM kavibhiH smRtam 11 svayaMvaraM tu rAjanyAH prazaMsanty upayAnti ca pramathya tu hRtAm Ahur jyAyasIM dharmavAdinaH 12 tA imAH pRthivIpAlA jihIrSAmi balAd itaH te yatadhvaM paraM zaktyA vijayAyetarAya vA sthito 'haM pRthivIpAlA yuddhAya kRtanizcayaH 13 evam uktvA mahIpAlAn kAzirAjaM ca vIryavAn sarvAH kanyAH sa kauravyo ratham Aropayat svakam Amantrya ca sa tAn prAyAc chIghraM kanyAH pragRhya tAH 14 tatas te pArthivAH sarve samutpetur amarSitAH saMspRzantaH svakAn bAhUn dazanto dazanac chadAn 15 teSAm AbharaNAny Azu tvaritAnAM vimuJcatAm AmuJcatAM ca varmANi saMbhramaH sumahAn abhUt 16 tArANAm iva saMpAto babhUva janamejaya bhUSaNAnAM ca zubhrANAM kavacAnAM ca sarvazaH 17 savarmabhir bhUSaNais te drAg bhrAjadbhir itas tataH sakrodhAmarSa jihmabhrU sakaSAya dRzas tathA 18 sUtopaklRptAn rucirAn sadazvodyata dhUr gatAn rathAn AsthAya te vIrAH sarvapraharaNAnvitAH prayAntam ekaM kauravyam anusasrur udAyudhAH 19 tataH samabhavad yuddhaM teSAM tasya ca bhArata ekasya ca bahUnAM ca tumulaM lomaharSaNam 20 te tv iSUn dazasAhasrAMs tasmai yugapad AkSipan aprAptAMz caiva tAn Azu bhISmaH sarvAMs tadAcchinat 21 tatas te pArthivAH sarve sarvataH parivArayan vavarSuH zaravarSeNa varSeNevAdrim ambudAH 22 sa tad bANamayaM varSaM zarair AvArya sarvataH tataH sarvAn mahIpAlAn pratyavidhyat tribhis tribhiH 23 tasyAti puruSAn anyAm*l lAghavaM rathacAriNaH rakSaNaM cAtmanaH saMkhye zatravo 'py abhyapUjayan 24 tAn vinirjitya tu raNe sarvazAstravizAradaH kanyAbhiH sahitaH prAyAd bhArato bhAratAn prati 25 tatas taM pRSThato rAjaJ zAlvarAjo mahArathaH abhyAhanad ameyAtmA bhISmaM zAMtanavaM raNe 26 vAraNaM jaghane nighnan dantAbhyAm aparo yathA vAzitAm anusaMprApto yUthapo balinAM varaH 27 strI kAmatiSTha tiSTheti bhISmam Aha sa pArthivaH zAlvarAjo mahAbAhur amarSeNAbhicoditaH 28 tataH sa puruSavyAghro bhISmaH parabalArdanaH tad vAkyAkulitaH krodhAd vidhUmo 'gnir iva jvalan 29 kSatradharmaM samAsthAya vyapetabhayasaMbhramaH nivartayAm Asa rathaM zAlvaM prati mahArathaH 30 nivartamAnaM taM dRSTvA rAjAnaH sarva eva te prekSakAH samapadyanta bhISma zAlva samAgame 31 tau vRSAv iva nardantau balinau vAzitAntare anyonyam abhivartetAM balavikrama zAlinau 32 tato bhISmaM zAMtanavaM zaraiH zatasahasrazaH zAlvarAjo narazreSThaH samavAkirad AzugaiH 33 pUrvam abhyarditaM dRSTvA bhISmaM zAlvena te nRpAH vismitAH samapadyanta sAdhu sAdhv iti cAbhruvan 34 lAghavaM tasya te dRSTvA saMyuge sarvapArthivAH apUjayanta saMhRSTA vAgbhiH zAlvaM narAdhipAH 35 kSatriyANAM tadA vAcaH zrutvA parapuraMjayaH kruddhaH zAMtanavo bhISmas tiSTha tiSThety abhASata 36 sArathiM cAbravIt kruddho yAhi yatraiSa pArthivaH yAvad enaM nihanmy adya bhujaMgam iva pakSirAT 37 tato 'straM vAruNaM samyag yojayAm Asa kauravaH tenAzvAMz caturo 'mRdnAc chAlva rAjJo narAdhipa 38 astrair astrANi saMvArya zAlvarAjJaH sa kauravaH bhISmo nRpatizArdUla nyavadhIt tasya sArathim astreNa cApy athaikena nyavadhIt turagottamAn 39 kanyA hetor narazreSTha bhISmaH zAMtanavas tadA jitvA visarjayAm Asa jIvantaM nRpasattamam tataH zAlvaH svanagaraM prayayau bharatarSabha 40 rAjAno ye ca tatrAsan svayaMvaradidRkSavaH svAny eva te 'pi rASTrANi jagmuH parapuraMjaya 41 evaM vijitya tAH kanyA bhISmaH praharatAM varaH prayayau hAstinapuraM yatra rAjA sa kauravaH 42 so 'cireNaiva kAlena atyakrAman narAdhipa vanAni saritaz caiva zailAMz ca vividhadrumAn 43 akSataH kSapayitvArIn saMkhye 'saMkhyeyavikramaH AnayAm Asa kAzyasya sutAH sAgaragAsutaH 44 snuSA iva sa dharmAtmA bhaginya iva cAnujAH yathA duhitaraz caiva pratigRhya yayau kurUn 45 tAH sarvA guNasaMpannA bhrAtA bhrAtre yavIyase bhISmo vicitravIryAya pradadau vikramAhRtAH 46 satAM dharmeNa dharmajJaH kRtvA karmAtimAnuSam bhrAtur vicitravIryasya vivAhAyopacakrame satyavatyA saha mithaH kRtvA nizcayam AtmavAn 47 vivAhaM kArayiSyantaM bhISmaM kAzipateH sutA jyeSThA tAsAm idaM vAkyam abravId dhi satI tadA 48 mayA saubhapatiH pUrvaM manasAbhivRtaH patiH tena cAsmi vRtA pUrvam eSa kAmaz ca me pituH 49 mayA varayitavyo 'bhUc chAlvas tasmin svayaMvare etad vijJAya dharmajJa tatas tvaM dharmam Acara 50 evam uktas tayA bhISmaH kanyayA vipra saMsadi cintAm abhyagamad vIro yuktAM tasyaiva karmaNaH 51 sa vinizcitya dharmajJo brAhmaNair vedapAragaiH anujajJe tadA jyeSTAm ambAM kAzipateH sutAm 52 ambikAmbAlike bhArye prAdAd bhrAtre yavIyase bhISmo vicitravIryAya vidhidRSTena karmaNA 53 tayoH pANiM gRhItvA sa rUpayauvana darpitaH vicitravIryo dharmAtmA kAmAtmA samapadyata 54 te cApi bRhatI zyAme nIlakuJcita mUrdhaje raktatuGga nakhopete pInazreNi payodhare 55 AtmanaH pratirUpo 'sau labdhaH patir iti sthite vicitravIryaM kalyANaM pUjayAm Asatus tu te 56 sa cAzvi rUpasadRzo deva sattvaparAkramaH sarvAsAm eva nArINAM cittapramathano 'bhavat 57 tAbhyAM saha samAH sapta viharan pRthivIpatiH vicitravIryas taruNo yakSmANaM samapadyata 58 suhRdAM yatamAnAnAm AptaiH saha cikitsakaiH jagAmAstam ivAdityaH kauravyo yamasAdanam 59 pretakAryANi sarvANi tasya samyag akArayat rAjJo vicitravIryasya satyavatyA mate sthitaH RtvigbhiH sahito bhISmaH sarvaiz ca kurupuMgavaiH | | 1 [v] tataH satyavatI dInA kRpaNA putragRddhinI putrasya kRtvA kAryANi snuSAbhyAM saha bhArata 2 dharmaM ca pitRvaMzaM ca mAtRvaMzaM ca mAninI prasamIkSya mahAbhAgA gAGgeyaM vAkyam abravIt 3 zaMtanor dharmanityasya kauravyasya yazasvinaH tvayi piNDaz ca kIrtiz ca saMtAnaM ca pratiSThitam 4 yathA karma zubhaM kRtvA svargopagamanaM dhruvam yathA cAyur dhruvaM satye tvayi dharmas tathA dhruvaH 5 vettha dharmAMz ca dharmajJa samAsenetareNa ca vividhAs tvaM zrutIr vettha vettha vedAMz ca sarvazaH 6 vyavasthAnaM ca te dharme kulAcAraM ca lakSaye pratipattiM ca kRcchreSu zukrAGgirasayor iva 7 tasmAt subhRzam Azvasya tvayi dharmabhRtAM vara kArye tvAM viniyokSyAmi tac chrutvA kartum arhasi 8 mama putras tava bhrAtA vIryavAn supriyaz ca te bAla eva gataH svargam aputraH puruSarSabha 9 ime mahiSyau bhrAtus te kAzirAjasute zubhe rUpayauvana saMpanne putra kAme ca bhArata 10 tayor utpAdayApatyaM saMtAnAya kulasya naH manniyogAn mahAbhAga dharmaM kartum ihArhasi 11 rAjye caivAbhiSicyasva bhAratAn anuzAdhi ca dArAMz ca kuru dharmeNa mA nimajjIH pitAmahAn 12 tathocyamAno mAtrA ca suhRdbhiz ca paraMtapaH pratyuvAca sa dharmAtmA dharmyam evottaraM vacaH 13 asaMzayaM paro dharmas tvayA mAtar udAhRtaH tvam apatyaM prati ca me pratijJAM vettha vai parAm 14 jAnAsi ca yathAvRtthaM zulka hetos tvad antare sa satyavati satyaM te pratijAnAmy ahaM punaH 15 parityajeyaM trailokyaM rAjyaM deveSu vA punaH yad vApy adhikam etAbhyAM na tu satyaM kathaM cana 16 tyajec ca pRthivI gandham Apaz ca rasam AtmanaH jyotis tathA tyajed rUpaM vAyuH sparzaguNaM tyajet 17 prabhAM samutsRjed arko dhUmaketus tathoSNatAm tyajec chabdam athAkAzaH somaH zItAMzutAM tyajet 18 vikramaM vRtrahA jahyAd dharmaM jahyAc ca dharmarAT na tv ahaM satyam utsraSTuM vyavaseyaM kathaM cana 19 evam uktA tu putreNa bhUri draviNa tejasA mAtA satyavatI bhISmam uvAca tadanantaram 20 jAnAmi te sthitiM satye parAM satyaparAkrama icchan sRjethAs trIm*l lokAn anyAMs tvaM svena tejasA 21 jAnAmi caiva satyaM tan madarthaM yad abhASathAH Apad dharmam avekSasva vaha paitAmahIM dhuram 22 yathA te kulatantuz ca dharmaz ca na parAbhavet suhRdaz ca prahRSyeraMs tathA kuru paraMtapa 23 lAlapyamAnAM tAm evaM kRpaNAM putragRddhinIm dharmAd apetaM bruvatIM bhISmo bhUyo 'bravId idam 24 rAjJi dharmAn avekSasva mA naH sarvAn vyanInazaH satyAc cyutiH kSatriyasya na dharmeSu prazasyate 25 zaMtanor api saMtAnaM yathA syAd akSayaM bhuvi tat te dharmaM pravakSyAmi kSAtraM rAjJi sanAtanam 26 zrutvA taM pratipadyethAH prAjJaiH saha purohitaiH Apad dharmArthakuzalair lokatantram avekSya ca | | 1 [bhs] jAmadagnyena rAmeNa pitur vadham amRSyatA kruddhena ca mahAbhAge haihayAdhipatir hataH zatAni daza bAhUnAM nikRttAny arjunasya vai 2 punaz ca dhanur AdAya mahAstrANi pramuJcatA nirdagdhaM kSatram asakRd rathena jayatA mahIm 3 evam uccAvacair astrair bhArgaveNa mahAtmanA triH saptakRtvaH pRthivI kRtA niHkSatriyA purA 4 tataH saMbhUya sarvAbhiH kSatriyAbhiH samantataH utpAditAny apatyAni brAhmaNair niyatAtmabhiH 5 pANigrAhasya tanaya iti vedeSu nizcitam dharmaM manasi saMsthApya brAhmaNAMs tAH samabhyayuH loke 'py Acarito dRSTaH kSatriyANAM punar bhavaH 6 athotathya iti khyAta AsId dhImAn RSiH purA mamatA nAma tasyAsId bhAryA paramasaMmitA 7 utathyasya yavIyAMs tu purodhAs tridivaukasAm bRhaspatir bRhat tejA mamatAM so 'nvapadyata 8 uvAca mamatA taM tu devaraM vadatAM varam antarvatnI ahaM bhrAtrA jyeSThenAramyatAm iti 9 ayaM ca me mahAbhAga kukSAv eva bRhaspate autathyo vedam atraiva SaDaGgaM pratyadhIyata 10 amogharetAs tvaM cApi nUnaM bhavitum arhasi tasmAd evaMgate 'dya tvam upAramitum arhasi 11 evam uktas tayA samyag bRhat tejA bRhaspatiH kAmAtmAnaM tadAtmAnaM na zazAka niyacchitum 12 saMbabhUva tataH kAmI tayA sArdham akAmayA utsRjantaM tu taM retaH sa garbhastho 'bhyabhASata 13 bhos tAta kanyasa vade dvayor nAsty atra saMbhavaH amoghazukraz ca bhavAn pUrvaM cAham ihAgataH 14 zazApa taM tataH kruddha evam ukto bRhaspatiH utathya putraM garbhasthaM nirbhartsya bhagavAn RSiH 15 yasmAt tvam IdRze kAle sarvabhUtepsite sati evam Attha vacas tasmAt tamo dIrghaM pravekSyasi 16 sa vai dIrghatamA nAma zApAd RSir ajAyata bRhaspater bRhat kIrter bRhaspatir ivaujasA 17 saputrAJ janayAm Asa gautamAdIn mahAyazAH RSer utathyasya tadA saMtAnakulavRddhaye 18 lobhamohAbhibhUtAs te putrAs taM gautamAdayaH kASThe samudre prakSipya gaGgAyAM samavAsRjan 19 na syAd andhaz ca vRddhaz ca bhartavyo 'yam iti sma te cintayitvA tataH krUrAH pratijagmur atho gRhAn 20 so 'nusrotas tadA rAjan plavamAna RSis tataH jagAma subahUn dezAn andhas tenoDupena ha 21 taM tu rAjA balir nAma sarvadharmavizAradaH apazyan majjana gataH srotasAbhyAzam Agatam 22 jagrAha cainaM dharmAtmA baliH satyaparAkramaH jJAtvA cainaM sa vavre 'tha putrArthaM manujarSabha 23 saMtAnArthaM mahAbhAga bhAryAsu mama mAnada putrAn dharmArthakuzalAn utpAdayitum arhasi 24 evam uktaH sa tejasvI taM tathety uktavAn RSiH tasmai sa rAjA svAM bhAryAM sudeSNAM prAhiNot tadA 25 andhaM vRddhaM ca taM matvA na sA devI jagAma ha svAM tu dhAtreyikAM tasmai vRddhAya prAhiNot tadA 26 tasyAM kAkSIvad AdIn sa zUdrayonAv RSir vazI janayAm Asa dharmAtmA putrAn ekAdazaiva tu 27 kAkSIvad AdIn putrAMs tAn dRSTvA sarvAn adhIyataH uvAca tam RSiM rAjA mamaita iti vIryavAH 28 nety uvAca maharSis taM mamaivaita iti bruvan zUdrayonau mayA hIme jAtAH kAkSIvad AdayaH 29 andhaM vRddhaM ca mAM matvA sudeSNA mahiSI tava avamanya dadau mUDhA zUdrAM dhAtreyikAM hi me 30 tataH prasAdayAm Asa punas tam RSisattamam baliH sudeSNAM bhAryAM ca tasmai tAM prAhiNot punaH 31 tAM sa dIrghatamAGgeSu spRSTvA devIm athAbravIt bhaviSyati kumAras te tejasvI satyavAg iti 32 tatrAGgo nAma rAjarSiH sudeSNAyAm ajAyata evam anye maheSvAsA brAhmaNaiH kSatriyA bhuvi 33 jAtAH paramadharmajJA vIryavanto mahAbalAH etac chrutvA tvam apy atra mAtaH kuru yathepsitam | | 1 [bhs] punar bharata vaMzasya hetuM saMtAnavRddhaye vakSyAmi niyataM mAtas tan me nigadataH zRNu 2 brAhmaNo guNavAn kaz cid dhanenopanimantryatAm vicitravIryakSetreSu yaH samutpAdayet prajAH 3 [v] tataH satyavatI bhISmaM vAcA saMsajjamAnayA vihasantIva savrIDam idaM vacanam abravIt 4 satyam etan mahAbAho yathA vadasi bhArata vizvAsAt te pravakSyAmi saMtAnAya kulasya ca na te zakyam anAkhyAtum Apad dhIyaM tathAvidhA 5 tvam eva naH kule dharmas tvaM satyaM tvaM parA gatiH tasmAn nizamya vAkyaM me kuruSva yad anantaram 6 dharmayuktasya dharmAtman pitur AsIt tarI mama sA kadA cid ahaM tatra gatA prathamayauvane 7 atha dharmabhRtAM zreSThaH paramarSiH parAzaraH AjagAma tarIM dhImAMs tariSyan yamunAM nadIm 8 sa tAryamANo yamunAM mAm upetyAbravIt tadA sAntvapUrvaM munizreSThaH kAmArto madhuraM bahu 9 tam ahaM zApabhItA ca pitur bhItA ca bhArata varair asulabhair uktA na pratyAkhyAtum utsahe 10 abhibhUya sa mAM bAlAM tejasA vazam Anayat tamasA lokam AvRtya nau gatAm eva bhArata 11 matsyagandho mahAn AsIt purA mama jugupsitaH tam apAsya zubhaM gandham imaM prAdAt sa me muniH 12 tato mAm Aha sa munir garbham utsRjya mAmakam dvIpe 'syA eva saritaH kanyaiva tvaM bhaviSyasi 13 pArAzaryo mahAyogI sa babhUva mahAn RSiH kanyA putro mama purA dvaipAyana iti smRtaH 14 yo vyasya vedAMz caturas tapasA bhagavAn RSiH loke vyAsatvam Apede kArSNyAt kRSNatvam eva ca 15 satyavAdI zama paras tapasvI dagdhakilbiSaH sa niyukto mayA vyaktaM tvayA ca amitadyute bhrAtuH kSetreSu kalyANam apatyaM janayiSyati 16 sa hi mAm uktavAMs tatra smareH kRtyeSu mAm iti taM smariSye mahAbAho yadi bhISma tvam icchasi 17 tava hy anumate bhISma niyataM sa mahAtapAH vicitravIryakSetreSu putrAn utpAdayiSyati 18 maharSeH kIrtane tasya bhISmaH prAJjalir abravIt dharmam arthaM ca kAmaM ca trIn etAn yo 'nupazyati 19 artham arthAnubandhaM ca dharmaM dharmAnubandhanam kAmaM kAmAnubandhaM ca viparItAn pRthak pRthak yo vicintya dhiyA samyag vyavasyati sa buddhimAn 20 tad idaM dharmayuktaM ca hitaM caiva kulasya naH uktaM bhavatyA yac chreyaH paramaM rocate mama 21 tatas tasmin pratijJAte bhISmeNa kurunandana kRSNadvaipAyanaM kAlI cintayAm Asa vai munim 22 sa vedAn vibruvan dhImAn mAtur vijJAya cintitam prAdurbabhUvAviditaH kSaNena kurunandana 23 tasmai pUjAM tadA dattvA sutAya vidhipUrvakam pariSvajya ca bAhubhyAM prasnavair abhiSicya ca mumoca bASpaM dAzeyI putraM dRSTvA cirasya tam 24 tAm adbhiH pariSicyArtAM maharSir abhivAdya ca mAtaraM pUrvajaH putro vyAso vacanam abravIt 25 bhavatyA yad abhipretaM tad ahaM kartum AgataH zAdhi mAM dharmatattvajJe karavANi priyaM tava 26 tasmai pUjAM tato 'kArSIt purodhAH paramarSaye sa ca tAM pratijagrAha vidhivan mantrapUrvakam 27 tam AsanagataM mAtA pRSTvA kuzalam avyayam satyavaty abhivIkSyainam uvAcedam anantaram 28 mAtApitroH prajAyante putrAH sAdhAraNAH kave teSAM pitA yathA svAmI tathA mAtA na saMzayaH 29 vidhAtRvihitaH sa tvaM yathA me prathamaH sutaH vicitravIryo brahmarSe tathA me 'varajaH sutaH 30 yathaiva pitRto bhISmas tathA tvam api mAtRtaH bhrAtA vicitravIryasya yathA vA putra manyase 31 ayaM zAMtanavaH satyaM pAlayan satyavikramaH buddhiM na kurute 'patye tathA rAjyAnuzAsane 32 sa tvaM vyapekSayA bhrAtuH saMtAnAya kulasya ca bhISmasya cAsya vacanAn niyogAc ca mamAnagha 33 anukrozAc ca bhUtAnAM sarveSAM rakSaNAya ca AnRzaMsyena yad brUyAM tac chrutvA kartum arhasi 34 yavIyasas tava bhrAtur bhArye surasutopame rUpayauvana saMpanne putra kAme ca dharmataH 35 tayor utpAdayApatyaM samartho hy asi putraka anurUpaM kulasyAsya saMtatyAH prasavasya ca 36 [vy] vettha dharmaM satyavati paraM cAparam eva ca yathA ca tava dharmajJe dharme praNihitA matiH 37 tasmAd ahaM tvan niyogAd dharmam uddizya kAraNam IpsitaM te kariSyAmi dRSTaM hy etat purAtanam 38 bhrAtuH putrAn pradAsyAmi mitrA varuNayoH samAn vrataM caretAM te devyau nirdiSTam iha yan mayA 39 saMvatsaraM yathAnyAyaM tataH zuddhe bhaviSyataH na hi mAm avratopetA upeyAt kA cid aGganA 40 [s] yathA sadyaH prapadyeta devI garbhaM tathA kuru arAjakeSu rASTreSu nAsti vRSTir na devatAH 41 katham arAjakaM rASTraM zakyaM dhArayituM prabho tasmAd garbhaM samAdhatsva bhISmas taM vardhayiSyati 42 [vy] yadi putraH pradAtavyo mayA kSipram akAlikam virUpatAM me sahatAm etad asyAH paraM vratam 43 yadi me sahate gandhaM rUpaM veSaM tathA vapuH adyaiva garbhaM kausalyA viziSTaM pratipadyatAm 44 [v] samAgamanam AkAGkSann iti so 'ntarhito muniH tato 'bhigamya sA devI snuSAM rahasi saMgatAm dharmyam arthasamAyuktam uvAca vacanaM hitam 45 kausalye dharmatantraM yad bravImi tvAM nibodha me bharatAnAM samucchedo vyaktaM madbhAgyasaMkSayAt 46 vyathitAM mAM ca saMprekSya pitRvaMzaM ca pIDitam bhISmo buddhim adAn me 'tra dharmasya ca vivRddhaye 47 sA ca buddhis tavAdhInA putri jJAtaM mayeti ha naSTaM ca bhArataM vaMzaM punar eva samuddhara 48 putraM janaya suzroNi devarAjasamaprabham sa hi rAjyadhuraM gurvIm udvakSyati kulasya naH 49 sA dharmato 'nunIyainAM kathaM cid dharmacAriNIm bhojayAm Asa viprAMz ca devarSIn atithIMs tathA | | 1 [v] tataH satyavatI kAle vadhUM snAtAm Rtau tadA saMvezayantI zayane zanakair vAkyam abravIt 2 kausalye devaras te 'sti so 'dya tvAnupravekSyati apramattA pratIkSainaM nizIthe AgamiSyati 3 zvazrvAs tad vacanazrutvA zayAnA zayane zubhe sAcintayat tadA bhISmam anyAMz ca kurupuMgavAn 4 tato 'mbikAyAM prathamaM niyuktaH satyavAg RSiH dIpyamAneSu dIpeSu zayanaM praviveza ha 5 tasya kRSNasya kapilA jaTA dIpte ca locane babhrUNi caiva zmazrUNi dRSTvA devI nyamIlayat 6 saMbabhUva tayA rAtrau mAtuH priyacikIrSayA bhayAt kAzisutA taM tu nAzaknod abhivIkSitum 7 tato niSkrAntam AsAdya mAtAputram athAbravIt apy asyAM guNavAn putra rAjaputro bhaviSyati 8 nizamya tad vaco mAtur vyAsaH paramabuddhimAn provAcAtIndriya jJAno vidhinA saMpracoditaH 9 nAgAyuga samaprANo vidvAn rAjarSisattamaH mahAbhAgo mahAvIryo mahAbuddhir bhaviSyati 10 tasya cApi zataM putrA bhaviSyanti mahAbalAH kiM tu mAtuH sa vaiguNyAd andha eva bhaviSyati 11 tasya tad vacanaM zrutvA mAtAputram athAbravIt nAndhaH kurUNAM nRpatir anurUpas tapodhana 12 jJAtivaMzasya goptAraM pitRRNAM vaMzavardhanam dvitIyaM kuruvaMzasya rAjAnaM dAtum arhasi 13 sa tatheti pratijJAya nizcakrAma mahAtapAH sApi kAlena kausalyA suSuve 'ndhaM tam Atmajam 14 punar eva tu sA devI paribhASya snuSAM tataH RSim AvAhayat satyA yathApUrvam aninditA 15 tatas tenaiva vidhinA maharSis tAm apadyata ambAlikAm athAbhyAgAd RSiM dRSTvA ca sApi tam viSaNNA pANDusaMkAzA samapadyata bhArata 16 tAM bhItAM pANDusaMkAzAM viSaNNAM prekSya pArthiva vyAsaH satyavatI putra idaM vacanam abravIt 17 yasmAt pANDutvam ApannA virUpaM prekSya mAm api tasmAd eSa sutas tubhyaM pANDur eva bhaviSyati 18 nAma cAsya tad eveha bhaviSyati zubhAnane ity uktvA sa nirAkrAmad bhagavAn RSisattamaH 19 tato niSkrAntam Alokya satyA putram abhASata zazaMsa sa punar mAtre tasya bAlasya pANDutAm 20 taM mAtA punar evAnyam ekaM putram ayAcata tatheti ca maharSis tAM mAtaraM pratyabhASata 21 tataH kumAraM sA devI prAptakAlam ajIjanat pANDuM lakSaNasaMpannaM dIpyamAnam iva zriyA tasya putrA maheSvAsA jajJire paJca pANDavAH 22 RtukAle tato jyeSThAM vadhUM tasmai nyayojayat sA tu rUpaM ca gandhaM ca maharSeH pravicintya tam nAkarod vacanaM devyA bhayAt surasutopamA 23 tataH svair bhUSaNair dAsIM bhUSayitvApsara upamAm preSayAm Asa kRSNAya tataH kAzipateH sutA 24 dAsI RSim anuprAptaM pratyudgamyAbhivAdya ca saMvivezAbhyanujJAtA satkRtyopacacAra ha 25 kAmopabhogena tu sa tasyAM tuSTim agAd RSiH tayA sahoSito rAtriM maharSiH prIyamANayA 26 uttiSThann abravId enAm abhujiSyA bhaviSyasi ayaM ca te zubhe garbhaH zrImAn udaram AgataH dharmAtmA bhavitA loke sarvabuddhimatAM varaH 27 sa jajJe viduro nAma kRSNadvaipAyanAtmajaH dhRtarASTrasya ca bhrAtA pANDoz cAmitabuddhimAn 28 dharmo vidura rUpeNa zApAt tasya mahAtmanaH mANDavyasyArtha tattvajJaH kAmakrodhavivarjitaH 29 sa dharmasyAnRNo bhUtvA punar mAtrA sametya ca tasyai garbhaM samAvedya tatraivAntaradhIyata 30 evaM vicitravIryasya kSetre dvaipAyanAd api jajJire devagarbhAbhAH kuruvaMzavivardhanAH | | 1 [j] kiM kRtaM karma dharmeNa yene zApam upeyivAn kasya zApAc ca brahmarSe zUdrayonAv ajAyata 2 [v] babhUva brAhmaNaH kaz cin mANDavya iti vizrutaH dhRtimAn sarvadharmajJaH satye tapasi ca sthitaH 3 sa AzramapadadvAri vRkSamUle mahAtapAH UrdhvabAhur mahAyogI tasthau mauna vratAnvitaH 4 tasya kAlena mahatA tasmiMs tapasi tiSThataH tam AzramapadaM prAptA dasyavo loptra hAriNaH anusAryamANA bahubhI rakSibhir bharatarSabha 5 te tasyAvasathe loptraM nidadhuH kurusattama nidhAya ca bhayAl lInAs tatraivAnvAgate bale 6 teSu lIneSv atho zIghraM tatas tad rakSiNAM balam AjagAma tato 'pazyaMs tam RSiM taskarAnugAH 7 tam apRcchaMs tato rAjaMs tathA vRttaM tapodhanam katareNa pathA yAtA dasyavo dvijasattama tena gacchAmahe brahman pathA zIghrataraM vayam 8 tathA tu rakSiNAM teSAM bruvatAM sa tapodhanaH na kiM cid vacanaM rAjann avadat sAdhv asAdhu vA 9 tatas te rAjapuruSA vicinvAnAs tadAzramam dadRzus tatra saMlInAMs tAMz corAn dravyam eva ca 10 tataH zaGkA samabhavad rakSiNAM taM muniM prati saMyamyainaM tato rAjJe dasyUMz caiva nyavedayan 11 taM rAjA saha taiz corair anvazAd vadhyatAm iti sa vadhya ghAtair ajJAtaH zUle proto mahAtapAH 12 tatas te zUlam Aropya taM muniM rakSiNas tadA pratijagmur mahIpAlaM dhanAny AdAya tAny atha 13 zUlasthaH sa tu dharmAtmA kAlena mahatA tataH nirAhAro 'pi viprarSir maraNaM nAbhyupAgamat dhArayAm Asa ca prANAn RSIMz ca samupAnayat 14 zUlAgre tapyamAnena tapas tena mahAtmanA saMtApaM paramaM jagmur munayo 'tha paraMtapa 15 te rAtrau zakunA bhUtvA saMnyavartanta sarvataH darzayanto yathAzakti tam apRcchan dvijottamam zrotum icchAmahe brahman kiM pApaM kRtavAn asi 16 tataH sa munizArdUlas tAn uvAca tapodhanAn doSataH kaM gamiSyAmi na hi me 'nyo 'parAdhyati 17 rAjA ca tam RSiM zrutvA niSkramya saha mantribhiH prasAdayAm Asa tadA zUlastham RSisattamam 18 yan mayApakRtaM mohAd ajJAnAd RSisattama prasAdaye tvAM tatrAhaM na me tvaM kroddhum arhasi 19 evam uktas tato rAjJA prasAdam akaron muniH kRtaprasAdo rAjA taM tataH samavatArayat 20 avatArya ca zUlAgrAt tac chUlaM nizcakarSa ha azaknuvaMz ca niSkraSTuM zUlaM mUle sa cicchide 21 sa tathAntar gatenaiva zUlena vyacaran muniH sa tena tapasA lokAn vijigye durlabhAn paraiH aNI mANDavya iti ca tato lokeSu kathyate 22 sa gatvA sadanaM vipro dharmasya paramArthavit AsanasthaM tato dharmaM dRSTvopAlabhata prabhuH 23 kiM nu tad duSkRtaM karma mayA kRtam ajAnatA yasyeyaM phalanirvRttir IdRzy AsAditA mayA zIghram AcakSva me tattvaM pazya me tapaso balam 24 [dharma] pataMgakAnAM puccheSu tvayeSIkA pravezitA karmaNas tasya te prAptaM phalam etat tapodhana 25 [AN] alpe 'parAdhe vipulo mama daNDas tvayA kRtaH zUdrayonAv ato dharmamAnuSaH saMbhaviSyasi 26 maryAdAM sthApayAmy adya loke dharmaphalodayAm AcaturdazamAd varSAn na bhaviSyati pAtakam pareNa kurvatAm evaM doSa eva bhaviSyati 27 [v] etena tv aparAdhena zApAt tasya mahAtmanaH dharmo vidura rUpeNa zUdrayonAv ajAyata 28 dharme cArthe ca kuzalo lobhakrodhavivarjitaH dIrghadarzI zama paraH kurUNAM ca hite rataH | | 1 [v] teSu triSu kumAreSu jAteSu kurujAGgalam kuravo 'tha kurukSetraM trayam etad avardhata 2 UrdhvasasyAbhavad bhUmiH sasyAni phalavanti ca yathartu varSI parjanyo bahupuSpaphalA drumAH 3 vAhanAni prahRSTAni muditA mRgapakSiNaH gandhavanti ca mAlyAni rasavanti phalAni ca 4 vaNigbhiz cAvakIryanta nagarANy atha zilpibhiH zUrAz ca kRtavidyAz ca santaz ca sukhino 'bhavan 5 nAbhavan dasyavaH ke cin nAdharmarucayo janAH pradezeSv api rASTrANAM kRtaM yugam avartata 6 dAnakriyA dharmazIlA yajJavrataparAyaNAH anyonyaprItisaMyuktA vyavardhanta prajAs tadA 7 mAnakrodhavihInAz ca janA lobhavivarjitAH anyonyam abhyavardhanta dharmottaram avartata 8 tan mahodadhivat pUrNaM nagaraM vai vyarocata dvAratoraNa niryUhair yuktam abhracayopamaiH prAsAdazatasaMbAdhaM mahendra purasaMnibham 9 nadISu vanakhaNDeSu vApI palvala sAnuSu kAnaneSu ca ramyeSu vijahrur muditA janAH 10 uttaraiH kurubhir sArdhaM dakSiNAH kuravas tadA vispardhamAnA vyacaraMs tathA siddharSicAraNaiH nAbhavat kRpaNaH kaz cin nAbhavan vidhavAH striyaH 11 tasmiJ janapade ramye bahavaH kurubhiH kRtAH kUpArAma sabhA vApyo brAhmaNAvasathAs tathA bhISmeNa zAstrato rAjan sarvataH parirakSite 12 babhUva ramaNIyaz ca caityayUpa zatAGkitaH sa dezaH pararASTrANi pratigRhyAbhivardhitaH bhISmeNa vihitaM rASTre dharmacakram avartata 13 kriyamANeSu kRtyeSu kumArANAM mahAtmanAm paurajAnapadAH sarve babhUvuH satatotsavAH 14 gRheSu kurumukhyAnAM paurANAM ca narAdhipa dIyatAM bhujyatAM ceti vAco 'zrUyanta sarvazaH 15 dhRtarASTraz ca pANDuz ca viduraz ca mahAmatiH janmaprabhRti bhISmeNa putravat paripAlitAH 16 saMskAraiH saMskRtAs te tu vratAdhyayana saMyutAH zramavyAyAma kuzalAH samapadyanta yauvanam 17 dhanurvede 'zvapRSThe ca gadAyuddhe 'si carmaNi tathaiva gajazikSAyAM nItizAstre ca pAragAH 18 itihAsa purANeSu nAnA zikSAsu cAbhibho vedavedAGgatattvajJAH sarvatra kRtanizramAH 19 pANDur dhanuSi vikrAnto narebhyo 'bhyadhiko 'bhavat aty anyAn balavAn AsId dhRtarASTro mahIpatiH 20 triSu lokeSu na tv AsIt kaz cid vidura saMmitaH dharmanityas tato rAjan dharme ca paramaM gataH 21 pranaSTaM zaMtanor vaMzaM samIkSya punar uddhRtam tato nirvacanaM loke sarvarASTreSv avartata 22 vIrasUnAM kAzisute dezAnAM kurujAGgalam sarvadharmavidAM bhISmaH purANAM gajasAhvayam 23 dhRtarASTras tv acakSuSTvAd rAjyaM na pratyapadyata karaNatvAc ca viduraH pANDur AsIn mahIpatiH | | 1 [bhs] guNaiH samuditaM samyag idaM naH prathitaM kulam aty anyAn pRthivIpAlAn pRthivyAm adhirAjyabhAk 2 rakSitaM rAjabhiH pUrvair dharmavidbhir mahAtmabhiH notsAdam agamac cedaM kadA cid iha naH kulam 3 mayA ca satyavatyA ca kRSNena ca mahAtmanA samavasthApitaM bhUyo yuSmAsu kulatantuSu 4 vardhate tad idaM putra kulaM sAgaravad yathA tathA mayA vidhAtavyaM tvayA caiva vizeSataH 5 zrUyate yAdavI kanyA anurUpA kulasya naH subalasyAtmajA caiva tathA madrezvarasya ca 6 kulInA rUpavatyaz ca nAthavatyaz ca sarvazaH ucitAz caiva saMbandhe te 'smAkaM kSatriyarSabhAH 7 manye varayitavyAs tA ity ahaM dhImatAM vara saMtAnArthaM kulasyAsya yad vA vidura manyase 8 [v] bhavAn pitA bhavAn mAtA bhavAn naH paramo guruH tasmAt svayaM kulasyAsya vicArya kuru yad dhitam 9 [v] atha zuzrAva viprebhyo gAndhArIM subalAtmajAm ArAdhya varadaM devaM bhaga netraharaM haram gAndhArI kila putrANAM zataM lebhe varaM zubhA 10 iti zrutvA ca tattvena bhISmaH kurupitAmahaH tato gAndhArarAjasya preSayAm Asa bhArata 11 acakSur iti tatrAsIt subalasya vicAraNA kulaM khyAtiM ca vRttaM ca buddhyA tu prasamIkSya saH dadau tAM dhRtarASTrAya gAndhArIM dharmacAriNIm 12 gAndhArI tv api zuzrAva dhRtarASTram acakSuSam AtmAnaM ditsitaM cAsmai pitrA mAtrA ca bhArata 13 tataH sA paTTam AdAya kRtvA bahuguNaM zubhA babandha netre sve rAjan pativrataparAyaNA nAtyaznIyAM patim aham ity evaM kRtanizcayA 14 tato gAndhArarAjasya putraH zakunir abhyayAt svasAraM parayA lakSmyA yuktAm AdAya kauravAn 15 dattvA sa bhaginIM vIro yathArhaM ca paricchadam punar AyAt svanagaraM bhISmeNa pratipUjitaH 16 gAndhAry api varArohA zIlAcAra viceSTitaiH tuSTiM kurUNAM sarveSAM janayAm Asa bhArata 17 vRttenArAdhya tAn sarvAn pativrataparAyaNA vAcApi puruSAn anyAn suvratA nAnvakIrtayat | | 1 [v] zUro nAma yaduzreSTho vasudeva pitAbhavat tasya kanyA pRthA nAma rUpeNAsadRzI bhuvi 2 paitRSvaseyAya sa tAm anapatyAya vIryavAn agryam agre pratijJAya svasyApatyasya vIryavAn 3 agrajAteti tAM kanyAm agryAnugraha kAGkSiNe pradadau kuntibhojAya sakhA sakhye mahAtmane 4 sA niyuktA pitur gehe devatAtithipUjane ugraM paryacarad ghoraM brAhmaNaM saMzitavratam 5 nigUDha nizcayaM dharme yaM taM durvAsasaM viduH tam ugraM saMzitAtmAnaM sarvayatnair atoSayat 6 tasyai sa pradadau mantram Apad dharmAnvavekSayA abhicArAbhisaMyuktam abravIc caiva tAM muniH 7 yaM yaM devaM tvam etena mantreNAvAhayiSyasi tasya tasya prasAdena putras tava bhaviSyati 8 tathoktA sA tu vipreNa tena kautUhalAt tadA kanyA satI devam arkam AjuhAva yazasvinI 9 sA dadarza tam AyAntaM bhAskaraM lokabhAvanam vismitA cAnavadyAGgI dRSTvA tan mahad adbhutam 10 prakAzakarmA tapanas tasyAM garbhaM dadhau tataH ajIjanat tato vIraM sarvazastrabhRtAM varam AmuktakavacaH zrImAn devagarbhaH zriyAvRtaH 11 sahajaM kavacaM bibhrat kuNDaloddyotitAnanaH ajAyata sutaH karNaH sarvalokeSu vizrutaH 12 prAdAc ca tasyAH kanyAtvaM punaH sa paramadyutiH dattvA ca dadatAM zreSTho divam Acakrame tataH 13 gUhamAnApacAraM taM bandhupakSa bhayAt tadA utsasarja jale kuntI taM kumAraM salakSaNam 14 tam utsRSTaM tadA garbhaM rAdhA bhartA mahAyazAH putratve kalpayAm Asa sabhAryaH sUtanandanaH 15 nAmadheyaM ca cakrAte tasya bAlasya tAv ubhau vasunA saha jAto 'yaM vasu SeNo bhavatv iti 16 sa vardhAmAno balavAn sarvAstreSUdyato 'bhavat A pRSThatApAd Adityam upatasthe sa vIryavAn 17 yasmin kAle japann Aste sa vIraH satyasaMgaraH nAdeyaM brAhmaNeSv AsIt tasmin kAle mahAtmanaH 18 tam indro brAhmaNo bhUtvA bhikSArthaM bhUtabhAvanaH kuNDale prArthayAm Asa kavacaM ca mahAdyutiH 19 utkRtya vimanAH svAGgAt kavacaM rudhirasravam karNas tu kuNDale chittvA prAyacchat sa kRtAJjaliH 20 zaktiM tasmai dadau zakro vismito vAkyam abravIt devAsuramanuSyANAM gandharvoragarakSasAm yasmai kSepsyasi ruSTaH san so 'nayA na bhaviSyati 21 purA nAma tu tasyAsId vasu SeNa iti zrutam tato vaikartanaH karNaH karmaNA tena so 'bhavat | | 1 [v] rUpasattvaguNopetA dharmArAmA mahAvratA duhitA kuntibhojasya kRte pitrA svayaMvare 2 siMhadaMSTraM gajaskandham RSabhAkSaM mahAbalam bhUmipAla sahasrANAM madhye pANDum avindata 3 sa tayA kuntibhojasya duhitrA kurunandanaH yuyuje 'mitasaubhAgyaH paulomyA maghavAn iva 4 yAtvA devavratenApi madrANAM puTabhedanam vizrutA triSu lokeSu mAdrI madrapateH sutA 5 sarvarAjasu vikhyAtA rUpeNAsadRzI bhuvi pANDor arthe parikrItA dhanena mahatA tadA vivAhaM kArayAm Asa bhISmaH pANDor mahAtmanaH 6 siMhoraskaM gajaskandham RSabhAkSaM manasvinam pANDuM dRSTvA naravyAghraM vyasmayanta narA bhuvi 7 kRtodvAhas tataH pANDur balotsAha samanvitaH jigISamANo vasudhAM yayau zatrUn anekazaH 8 pUrvam AgaskRto gatvA dazArNAH samare jitAH pANDunA narasiMhena kauravANAM yazobhRtA 9 tataH senAm upAdAya pANDur nAnAvidha dhvajAm prabhUtahastyazvarathAM padAtigaNasaMkulAm 10 AgaskRt sarvavIrANAM vairI sarvamahIbhRtAm goptA magadha rASTrasya dArvo rAjagRhe hataH 11 tataH kozaM samAdAya vAhanAni balAni ca pANDunA mithilAM gatvA videhAH samare jitAH 12 tathA kAziSu suhmeSu puNDreSu bharatarSabha svabAhubalavIryeNa kurUNAm akarod yazaH 13 taM zaraughamahAjvAlam astrArciSam ariMdamam pANDupAvakam AsAdya vyadahyanta narAdhipAH 14 te sasenAH sasenena vidhvaMsitabalA nRpAH pANDunA vazagAH kRtvA karakarmasu yojitAH 15 tena te nirjitAH sarve pRthivyAM sarvapArthivAH tam ekaM menire zUraM deveSv iva puraMdaram 16 taM kRtAJjalayaH sarve praNatA vasudhAdhipAH upAjagmur dhanaM gRhya ratnAni vividhAni ca 17 maNimuktA pravAlaM ca suvarNaM rajataM tathA goratnAny azvaratnAni ratharatnAni kuJjarAn 18 kharoSTramahiSAMz caiva yac ca kiM cid ajAvikam tat sarvaM pratijagrAha rAjA nAgapurAdhipaH 19 tad AdAya yayau pANDuH punar muditavAhanaH harSayiSyan svarASTrANi puraM ca gajasAhvayam 20 zaMtano rAjasiMhasya bharatasya ca dhImataH pranaSTaH kIrtijaH zabdaH pANDunA punar uddhRtaH 21 ye purA kuru rASTrANi jahruH kuru dhanAni ca te nAgapurasiMhena pANDunA karadAH kRtAH 22 ity abhASanta rAjAno rAjAmAtyAz ca saMgatAH pratItamanaso hRSTAH paurajAnapadaiH saha 23 pratyudyayus taM saMprAptaM sarve bhISma purogamAH te nadUram ivAdhvAnaM gatvA nAgapurAlayAH AvRtaM dadRzur lokaM hRSTA bahuvidhair janaiH 24 nAnA yAnasamAnItai ratnair uccAvacais tathA hastyazvaratharatnaiz ca gobhir uSTrair athAvikaiH nAntaM dadRzur AsAdya bhISmeNa saha kauravAH 25 so 'bhivAdya pituH pAdau kausalyAnandavardhanaH yathArhaM mAnayAm Asa paurajAnapadAn api 26 pramRdya pararASTrANi kRtArthaM punarAgatam putram AsAdya bhISmas tu harSAd azrUNy avartayat 27 sa tUryazatasaMghAnAM bherINAM ca mahAsvanaiH harSayan sarvazaH paurAn viveza gajasAhvayam | | 1 [vai] dhRtarASTrAbhyanujJAtaH svabAhuvijitaM dhanam bhISmAya satyavatyai ca mAtre copajahAra saH 2 vidurAya ca vai pANDuH preSayAm Asa tad dhanam suhRdaz cApi dharmAtmA dhanena samatarpayat 3 tataH satyavatIM bhISmaH kausalyAM ca yazasvinIm zubhaiH pANDujitai ratnais toSayAm Asa bhArata 4 nananda mAtA kausalyA tam apratimatejasam jayantam iva paulomI pariSvajya nararSabham 5 tasya vIrasya vikrAntaiH sahasrazatadakSiNaiH azvamedha zatair Ije dhRtarASTro mahAmakhaiH 6 saMprayuktaz ca kuntyA ca mAdryA ca bharatarSabha jitatandrIs tadA pANDur babhUva vanagocaraH 7 hitvA prAsAdanilayaM zubhAni zayanAni ca araNyanityaH satataM babhUva mRgayA paraH 8 sa caran dakSiNaM pArzvaM ramyaM himavato gireH uvAsa giripRSTheSu mahAzAlavaneSu ca 9 rarAja kuntyA mAdryA ca pANDuH saha vane vasan kareNvor iva madhyasthaH zrImAn pauraMdaro gajaH 10 bhArataM saha bhAryAbhyAM bANakhaDgadhanurdharam vicitrakavacaM vIraM paramAstra vidaM nRpam devo 'yam ity amanyanta carantaM vanavAsinaH 11 tasya kAmAMz ca bhogAMz ca narA nityam atandritAH upajahrur vanAnteSu dhRtarASTreNa coditAH 12 atha pArazavIM kanyAM devalasya mahIpateH rUpayauvana saMpannAM sa zuzrAvApagA sutaH 13 tatas tu varayitvA tAm AnAyya puruSarSabhaH vivAhaM kArayAm Asa vidurasya mahAmateH 14 tasyAM cotpAdayAm Asa viduraH kurunandanaH putrAn vinayasaMpannAn AtmanaH sadRzAn guNaiH | | 1 [vai] tataH putrazataM jajJe gAndhAryAM janamejaya dhRtarASTrasya vaizyAyAm ekaz cApi zatAt paraH 2 pANDoH kuntyAM ca mAdryAM ca paJca putrA mahArathAH devebhyaH samapadyanta saMtAnAya kulasya vai 3 [j] kathaM putrazataM jajJe gAndhAryAM dvijasattama kiyatA caiva kAlena teSAm Ayuz ca kiM param 4 kathaM caikaH sa vaizyAyAM dhRtarASTra suto 'bhavat kathaM ca sadRzIM bhAryAM gAndhArIM dharmacAriNIm AnukUlye vartamAnAM dhRtarASTro 'tyavartata 5 kathaM ca zaptasya sataH pANDos tena mahAtmanA samutpannA daivatebhyaH paJca putrA mahArathAH 6 etad vidvan yathAvRtthaM vistareNa tapodhana kathayasva na me tRptiH kathyamAneSu bandhuSu 7 [v] kSuc chramAbhipariglAnaM dvaipAyanam upasthitam toSayAm Asa gAndhArI vyAsas tasyai varaM dadau 8 sA vavre sadRzaM bhartuH putrANAM zatam AtmanaH tataH kAlena sA garbhaM dhRtarASTrAd athAgrahIt 9 saMvatsaradvayaM taM tu gAndhArI garbham Ahitam aprajA dhArayAm Asa tatas tAM duHkham Avizat 10 zrutvA kuntIsutaM jAtaM bAlArkasamatejasam udarasyAtmanaH sthairyam upalabhyAnvacintayat 11 ajJAtaM dhRtarASTrasya yatnena mahatA tataH sodaraM pAtayAm Asa gAndhArI duHkhamUrcchitA 12 tato jajJe mAMsapezI lohASThIleva saMhatA dvivarSasaMbhRtAM kukSau tAm utsraSTuM pracakrame 13 atha dvaipAyano jJAtvA tvaritaH samupAgamat tAM sa mAMsamayIM pezIM dadarza japatAM varaH 14 tato 'bravIt saubaleyIM kim idaM te cikIrSitam sA cAtmano mataM satyaM zazaMsa paramarSaye 15 jyeSThaM kuntIsutaM jAtaM zrutvA ravisamaprabham duHkhena parameNedam udaraM pAtitaM mayA 16 zataM ca kila putrANAM vitIrNaM me tvayA purA iyaM ca me mAMsapezI jAtA putrazatAya vai 17 [vy] evam etat saubaleyi naitaj jAtv anyathA bhavet vitathaM noktapUrvaM me svaireSv api kuto 'nyathA 18 ghRtapUrNaM kuNDa zataM kSipram eva vidhIyatAm zItAbhir adbhir aSThIlAm imAM ca pariSiJcata 19 [v] sA sicyamAnA aSThIlA abhavac chatadhA tadA aGguSTha parva mAtrANAM garbhANAM pRthag eva tu 20 ekAdhika zataM pUrNaM yathAyogaM vizAM pate mAMsapezyAs tadA rAjan kramazaH kAlaparyayAt 21 tatas tAMs teSu kuNDeSu garbhAn avadadhe tadA svanugupteSu dezeSu rakSAM ca vyadadhAt tataH 22 zazAsa caiva bhagavAn kAlenaitAvatA punaH vighaTTanIyAny etAni kuNDAnIti sma saubalIm 23 ity uktvA bhagavAn vyAsas tathA pratividhAya ca jagAma tapase dhImAn himavantaM ziloccayam 24 jajJe krameNa caitena teSAM duryodhano nRpaH janmatas tu pramANena jyeSTho rAjA yudhiSThiraH 25 jAtamAtre sute tasmin dhRtarASTro 'bravId idam samAnIya bahUn viprAn bhISmaM viduram eva ca 26 yudhiSThiro rAjaputro jyeSTho naH kulavardhanaH prAptaH svaguNato rAjyaM na tasmin vAcyam asti naH 27 ayaM tv anantaras tasmAd api rAjA bhaviSyati etad dhi brUta me satyaM yad atra bhavitA dhruvam 28 vAkyasyaitasya nidhane dikSu sarvAsu bhArata kravyAdAH prANadan ghorAH zivAz cAziva zaMsinaH 29 lakSayitvA nimittAni tAni ghorANi sarvazaH te 'bruvan brAhmaNA rAjan viduraz ca mahAmatiH 30 vyaktaM kulAnta karaNo bhavitaiSa sutas tava tasya zAntiH parityAge puSTyA tv apanayo mahAn 31 zatam ekonam apy astu putrANAM te mahIpate ekena kuru vai kSemaM lokasya ca kulasya ca 32 tyajed ekaM kulasyArthe grAmasyArthe kulaM tyajet grAmaM janapadasyArthe AtmArthe pRthivIM tyajet 33 sa tathA vidureNoktas taiz ca sarvair dvijottamaiH na cakAra tathA rAjA putrasneha samanvitaH 34 tataH putrazataM sarvaM dhRtarASTrasya pArthiva mAsamAtreNa saMjajJe kanyA caikA zatAdhikA 35 gAndhAryAM klizyamAnAyAm udareNa vivardhatA dhRtarASTraM mahAbAhuM vaizyA paryacarat kila 36 tasmin saMvatsare rAjan dhRtarASTrAn mahAyazAH jajJe dhImAMs tatas tasyAM yuyutsuH karaNo nRpa 37 evaM putrazataM jajJe dhRtarASTrasya dhImataH mahArathAnAM vIrANAM kanyA caikAtha duHzalA | | 1 [j] jyeSThAnujyeSThatAM teSAM nAmadheyAni cAbhibho dhRtarASTrasya putrANAm AnupUrvyeNa kIrtaya 2 [v] duryodhano yuyutsuz ca rAjan duHzAsanas tathA duHsaho duHzalaz caiva jalasaMdhaH samaH sahaH 3 vindAnuvindau durdharSaH subAhur duSpradharSaNaH durmarSaNo durmukhaz ca duSkarNaH karNa eva ca 4 viviMzatir vikarNaz ca jalasaMdhaH sulocanaH citropacitrau citrAkSaz cAru citraH zarAsanaH 5 durmado duSpragAhaz ca vivitsur vikaTaH samaH UrNu nAbhaH sunAbhaz ca tathA nandopanandakau 6 senApatiH suSeNaz ca kuNDodara mahodarau citrabANaz citravarmA suvarmA durvimocanaH 7 ayo bAhur mahAbAhuz citrAGgaz citrakuNDalaH bhImavego bhImabalo balAkI balavardhanaH 8 ugrAyudho bhImakarmA kanakAyur dRDhAyudhaH dRDhavarmA dRDhakSatraH somakIrtir anUdaraH 9 dRDhasaMdho jarAsaMdhaH satyasaMdhaH sadaH suvAk ugrazravA azvasenaH senAnIr duSparAjayaH 10 aparAjitaH paNDitako vizAlAkSo durAvaraH dRDhahastaH suhastaz ca vAtavegasuvarcasau 11 Adityaketur bahv AzInAgadantogra yAyinau kavacI niSaGgI pAzI ca daNDadhAro dhanur grahaH 12 ugro bhIma ratho vIro vIrabAhur alolupaH abhayo raudrakarmA ca tathA dRDharathas trayaH 13 anAdhRSyaH kuNDa bhedI virAvI dIrghalocanaH dIrghabAhur mahAbAhur vyUDhorur kanakadhvajaH 14 kuNDAzI virajAz caiva duHzalA ca zatAdhikA etad ekazataM rAjan kanyA caikA prakIrtitA 15 nAmadheyAnupUrvyeNa viddhi janma kramaM nRpa sarve tv atirathAH zUrAH sarve yuddhavizAradAH 16 sarve vedavidaz caiva rAjazAstreSu kovidAH sarve saMsargavidyAsu vidyAbhijana zobhinaH 17 sarveSAm anurUpAz ca kRtA dArA mahIpate dhRtarASTreNa samaye samIkSya vidhivat tadA 18 duHzalAM samaye rAjA sindhurAjAya bhArata jayadrathAya pradadau saubalAnumate tadA | | 1 [j] kathito dhArtarASTrANAm ArSaH saMbhava uttamaH amAnuSo mAnuSANAM bhavatA brahma vittama 2 nAmadheyAni cApy eSAM kathyamAnAni bhAgazaH tvattaH zrutAni me brahman pANDavAnAM tu kIrtaya 3 te hi sarve mahAtmAno devarAjaparAkramAH tvayaivAMzAvataraNe deva bhAgAH prakIrtitAH 4 tasmAd icchAmy ahaM zrotum atimAnuSa karmaNAm teSAm AjananaM sarvaM vaizampAyana kIrtaya 5 [v] rAjA pANDur mahAraNye mRgavyAlaniSevite vane maithuna kAlasthaM dadarza mRgayUthapam 6 tatas tAM ca mRgIM taM ca rukmapuGkhaiH supatribhiH nirbibheda zarais tIkSNaiH pANDuH paJcabhir AzugaiH 7 sa ca rAjan mahAtejA RSiputras tapodhanaH bhAryayA saha tejasvI mRgarUpeNa saMgataH 8 saMsaktas tu tayA mRgyA mAnuSIm Irayan giram kSaNena patito bhUmau vilalApAkulendriyaH 9 [mRga] kAmamanyuparItApi buddhyaGga rahitApi ca varjayanti nRzaMsAni pApeSv abhiratA narAH 10 na vidhiM grasate prajJA prajJAM tu grasate vidhiH vidhiparyAgatAn arthAn prajJA na pratipadyate 11 zazvad dharmAtmanAM mukhye kule jAtasya bhArata kAmalobhAbhibhUtasya kathaM te calitA matiH 12 [p] zatrUNAM yA vadhe vRttiH sA mRgANAM vadhe smRtA rAjJAM mRgana mAM mohAt tvaM garhayitum arhasi 13 acchadmanAmAyayA ca mRgANAM vadha iSyate sa eva dharmo rAjJAM tu tad vidvAn kiM nu garhase 14 agastyaH satram AsInaz cacAra mRgayAm RSiH AraNyAn sarvadaivatyAn mRgAn prokSya mahAvane 15 pramANa dRSTadharmeNa katham asmAn vigarhase agastyasyAbhicAreNa yuSmAkaM vai vapA hutA 16 [mRga] na ripUn vai samuddizya vimuJcanti purA zarAn randhra eSAM vizeSeNa vadhakAlaH prazasyate 17 [p] pramattam apramattaM vA vivRtaM ghnanti caujasA upAyair iSubhis tIkSNaiH kasmAn mRgavigarhase 18 [m] nAhaM ghnantaM mRgAn rAjan vigarhe AtmakAraNAt maithunaM tu pratIkSyaM me syAt tvayehAnRzaMsataH 19 sarvabhUtahite kAle sarvabhUtepsite tathA ko hi vidvAn mRgaM hanyAc carantaM maithunaM vane puruSArtha phalaM kAntaM yat tvayA vitathaM kRtam 20 pauravANAm RSINAM ca teSAm akliSTakarmaNAm vaMze jAtasya kauravya nAnurUpam idaM tava 21 nRzaMsaM karma sumahat sarvalokavigarhitam asvargyam ayazasyaM ca adharmiSThaM ca bhArata 22 strI bhogAnAM vizeSajJaH zAstradharmArthatattvavit nArhas tvaM surasaMkAza kartum asvargyam IdRzam 23 tvayA nRzaMsakartAraH pApAcArAz ca mAnavAH nigrAhyAH pArthivazreSTha trivargaparivarjitAH 24 kiM kRtaM te narazreSTha nighnato mAm anAgasam muniM mUlaphalAhAraM mRgaveSa dharaM nRpa vasamAnam araNyeSu nityaM zama parAyaNam 25 tvayAhaM hiMsito yasmAt tasmAt tvAm apy asaMzayam dvayor nRzaMsakartAram avazaM kAmamohitam jIvitAntakaro bhAva evam evAgamiSyati 26 ahaM hi kiMdamo nAma tapasApratimo muniH vyapatrapan manuSyANAM mRgyAM maithunam Acaram 27 mRgo bhUtvA mRgaiH sArdhaM carAmi gahane vane na tu te brahmahatyeyaM bhaviSyaty avijAnataH mRgarUpadharaM hatvA mAm evaM kAmamohitam 28 asya tu tvaM phalaM mUDha prApsyasIdRzam eva hi priyayA saha saMvAsaM prApya kAmavimohitaH tvam apy asyAm avasthAyAM pretalokaM gamiSyasi 29 antakAle ca saMvAsaM yayA gantAsi kanyayA pretarAjavazaM prAptaM sarvabhUtaduratyayam bhaktyA matimatAM zreSTha saiva tvAm anuyAsyati 30 vartamAnaH sukhe duHkhaM yathAhaM prAptitas tvayA tathA sukhaM tvAM saMprAptaM duHkham abhyAgamiSyati 31 [v] evam uktvA suduHkhArto jIvitAt sa vyayujyata mRgaH pANDuz ca zokArtaH kSaNena samapadyata | | 1 [vai] taM vyatItam atikramya rAjA svam iva bAndhavam sabhAryaH zokaduHkhArtaH paryadevayad AturaH 2 [pANDu] satAm api kule jAtAH karmaNA bata durgatim prApnuvanty akRtAtmAnaH kAmajAlavimohitAH 3 zazvad dharmAtmanA jAto bAla eva pitA mama jIvitAntam anuprAptaH kAmAtmaiveti naH zrutam 4 tasya kAmAtmanaH kSetre rAjJaH saMyata vAg RSiH kRSNadvaipAyanaH sAkSAd bhagavAn mAm ajIjanat 5 tasyAdya vyasane buddhiH saMjAteyaM mamAdhamA tyaktasya devair anayAn mRgayAyAM durAtmanaH 6 mokSam eva vyavasyAmi bandho hi vyasanaM mahat suvRttim anuvartiSye tAm ahaM pitur avyayAm atIva tapasAtmAnaM yojayiSyAmy asaMzayam 7 tasmAd eko 'ham ekAham ekaikasmin vanaspatau caran bhaikSaM munir muNDaz cariSyAmi mahIm imAm 8 pAMsunA samavacchannaH zUnyAgAra pratizrayaH vRkSamUlaniketo vA tyaktasarvapriyApriyaH 9 na zocan na prahRSyaMz ca tulyanindAtmasaMstutiH nirAzIr nirnamaskAro nirdvandvo niSparigrahaH 10 na cApy avahasan kaM cin na kurvan bhrukuTIM kva cit prasannavadano nityaM sarvabhUtahite rataH 11 jaGgamAjaGgamaM sarvam avihiMsaMz caturvidham svAsu prajAsv iva sadA samaH prANabhRtAM prati 12 ekakAlaM caran bhaikSaM kulAni dve ca paJca ca asaMbhave vA bhaikSasya carann anazanAny api 13 alpam alpaM yathA bhojyaM pUrvalAbhena jAtucit nityaM nAticaram*l lAbhe alAbhe sapta pUrayan 14 vAsyaikaM takSato bAhuM candanenaikam ukSataH nAkalyANaM na kalyANaM pradhyAyann ubhayos tayoH 15 na jijIviSuvat kiM cin na mumUrSuvad Acaran maraNaM jIvitaM caiva nAbhinandan na ca dviSan 16 yAH kAz cij jIvatA zakyAH kartum abhyudaya kriyAH tAH sarvAH samatikramya nimeSAdiSv avasthitaH 17 tAsu sarvAsv avasthAsu tyaktasarvendriyakriyaH saMparityakta dharmAtmA sunirNiktAtma kalmaSaH 18 nirmuktaH sarvapApebhyo vyatItaH sarvavAgurAH na vaze kasya cit tiSThan sadharmA mAtarizvanaH 19 etayA satataM vRttyA carann evaM prakArayA dehaM saMdhArayiSyAmi nirbhayaM mArgam AsthitaH 20 nAhaM zvA carite mArge avIrya kRpaNocite svadharmAt satatApete rameyaM vIryavarjitaH 21 satkRto 'saktRto vApi yo 'nyAM kRpaNa cakSuSA upaiti vRttiM kAmAtmA sa zunAM vartate pathi 22 [v] evam uktvA suduHkhArto niHzvAsaparamo nRpaH avekSamANaH kuntIM ca mAdrIM ca samabhASata 23 kausalyA viduraH kSattA rAjA ca saha bandhubhiH AryA satyavatI bhISmas te ca rAjapurohitAH 24 brAhmaNAz ca mahAtmAnaH somapAH saMzitavratAH pauravRddhAz ca ye tatra nivasanty asmad AzrayAH prasAdya sarve vaktavyAH pANDuH pravrajito vanam 25 nizamya vacanaM bhartur vanavAse dhRtAtmanaH tat samaM vacanaM kuntI mAdrI ca samabhASatAm 26 anye 'pi hy AzramAH santi ye zakyA bharatarSabhaH AvAbhyAM dharmapatnIbhyAM saha taptvA tapo mahat tvam eva bhavitA sArthaH svargasyApi na saMzayaH 27 praNidhAyendriya grAmaM bhartRlokaparAyaNe tyaktakAmasukhe hy AvAM tapsyAvo vipulaM tapaH 28 yadi AvAM mahAprAjJa tyakSyasi tvaM vizAM pate adyaivAvAM prahAsyAvo jItivaM nAtra saMzayaH 29 [p] yadi vyavasitaM hy etad yuvayor dharmasaMhitam svavRttim anuvartiSye tAm ahaM pitur avyayAm 30 tyaktagrAmya sukhAcAras tapyamAno mahat tapaH valkalI phalamUlAzI cariSyAmi mahAvane 31 agniM juhvann ubhau kAlAv ubhau kAlAv upaspRzan kRzaH parimitArAhaz cIracarma jaTAdharaH 32 zItavAtAtapa sahaH kSutpipAsAzramAnvitaH tapasA duzcareNedaM zarIram upazoSayan 33 ekAntazIlI vimRzan pakvApakvena vartayan pitRRn devAMz ca vanyena vAgbhir adbhiz ca tarpayan 34 vAnaprasthajanasyApi darzanaM kulavAsinAm nApriyANy Acaraj jAtu kiM punar grAmavAsinAm 35 evam AraNya zAstrANAm ugram ugrataraM vidhim kAGkSamANo 'ham AsiSye dehasyAsya samApanAt 36 [v] ity evam uktvA bhArye te rAjA kauravavaMzajaH tataz cUDAmaNiM niSkam aGgade kuNDalAni ca vAsAMsi ca mahArhANi strINAm AbharaNAni ca 37 pradAya sarvaM viprebhyaH pANDuH punar abhASata gatvA nAgapuraM vAcyaM pANDuH pravrajito vanam 38 arthaM kAmaM sukhaM caiva ratiM ca paramAtmikAm pratasthe sarvam utsRjya sabhAryaH kurupuMgavaH 39 tatas tasyAnuyAtrANi te caiva paricArakAH zrutvA bharata siMhasya vividhAH karuNA giraH bhImam ArtasvaraM kRtvA hAheti paricukruzuH 40 uSNam azruvimuJcantas taM vihAya mahIpatim yayur nAgapuraM tUrNaM sarvam AdAya tad vacaH 41 zrutvA ca tebhyas tat sarvaM yathAvRttaM mahAvane dhRtarASTro narazreSThaH pANDum evAnvazocata 42 rAjaputras tu kauravyaH pANDur mUlaphalAzanaH jagAma saha bhAryAbhyAM tato nAgasabhaM girim 43 sa caitraratham AsAdya vAriSeNam atItya ca himavantam atikramya prayayau gandhamAdanam 44 rakSyamANo mahAbhUtaiH siddhaiz ca paramarSibhiH uvAsa sa tadA rAjA sameSu viSameSu ca 45 indra dyumna saraH prApya haMsakUTam atItya ca zatazRGge mahArAja tApasaH samapadyata | | 1 [v] tatrApi tapasi zreSThe vartamAnaH sa vIryavAn siddhacAraNasaMghAnAM babhUva priyadarzanaH 2 zuzrUSur anahaMvAdI saMyatAtmA jitendriyaH svargaM gantuM parAkrAntaH svena vIryeNa bhArata 3 keSAM cid abhavad bhrAtA keSAM cid abhavat sakhA RSayas tv apare cainaM putravat paryapAlayan 4 sa tu kAlena mahatA prApya niSkalmaSaM tapaH brahmarSisadRzaH pANDur babhUva bharatarSabha 5 svargapAraM titIrSan sa zatazRGgAd udaGmukhaH pratasthe saha patnIbhyAm abruvaMs tatra tApasAH upary upari gacchantaH zailarAjam udaGmukhAH 6 dRSTavanto girer asya durgAn dezAn bahUn vayam AkrIDabhUtAn devAnAM gandharvApsarasAM tathA 7 udyAnAni kuberasya samAni viSamANi ca mahAnadI nitambAMz ca durgAMz ca girigahvarAn 8 santi nityahimA dezA nirvRkSa mRgapakSiNaH santi ke cin mahAvarSA durgAH ke cid durAsadAH 9 atikrAmen na pakSI yAn kuta evetare mRgAH vAyur eko 'tigAd yatra siddhAz ca paramarSayaH 10 gacchantyau zailarAje 'smin rAjaputryau kathaM tv ime na sIdetAm aduHkhArhe mA gamo bharatarSabha 11 [p] aprajasya mahAbhAgA na dvAraM paricakSate svarge tenAbhitapto 'ham aprajas tad bravImi vaH 12 RNaiz caturbhiH saMyuktA jAyante manujA bhuvi pitRdevarSimanujadeyaiH zatasahasrazaH 13 etAni tu yathAkAlaM yo na budhyati mAnavaH na tasya lokAH santIti dharmavidbhiH pratiSThitam 14 yajJaiz ca devAn prINAti svAdhyAyatapasA munIn putraiH zrAddhaiz pitRRMz cApi AnRzaMsyena mAnavAn 15 RSideva manuSyANAM parimukto 'smi dharmataH pitryAd RNAd anirmuktas tena tapye tapodhanAH 16 dehanAze dhruvo nAzaH pitRRNAm eSa nizcayaH iha tasmAt prajA hetoH prajAyante narottamAH 17 yathaivAhaM pituH kSetre sRSTas tena mahAtmanA tathaivAsmin mama kSetre kathaM vai saMbhavet prajA 18 [tApasAh] asti vai tava dharmAtman vidma devopamaM zubham apatyam anaghaM rAjan vayaM divyena cakSuSA 19 daivadiSTaM naravyAghra karmaNehopapAdaya akliSTaM phalam avyagro vindate buddhimAn naraH 20 tasmin dRSTe phale tAta prayatnaM kartum arhasi apatyaM guNasaMpannaM labdhvA prItim apApsyasi 21 [v] tac chrutvA tApasa vacaH pANDuz cintAparo 'bhavat Atmano mRgazApena jAnann upahatAM kriyAm 22 so 'bravId vijane kuntIM dharmapatnIM yazasvinIm apatyotpAdane yogam Apadi prasamarthayan 23 apatyaM nAma lokeSu pratiSThA dharmasaMhitA iti kunti vidur dhIrAH zAzvataM dharmam AditaH 24 iSTaM dattaM tapas taptaM niyamaz ca svanuSThitaH sarvam evAnapatyasya na pAvanam ihocyate 25 so 'ham evaM viditvaitat prapazyAmi zucismite anapatyaH zubhAm*l lokAn nAvApsyAmIti cintayan 26 mRgAbhizApAn naSTaM me prajanaM hy akRtAtmanaH nRzaMsakAriNo bhIru yathaivopahataM tathA 27 ime vai bandhudAyAdAH SaT putrA dharmadarzane SaD evAbandhu dAyAdAH putrAs tAJ zRNu me pRthe 28 svayaM jAtaH praNItaz ca parikrItaz ca yaH sutaH paunarbhavaz ca kAnInaH svairiNyAM yaz ca jAyate 29 dattaH krItaH kRtrimaz ca upagacchet svayaM ca yaH sahoDho jAtaretAz ca hInayonidhRtaz ca yaH 30 pUrvapUrvatamAbhAve matvA lipseta vai sutam uttamAd avarAH puMsaH kAGkSante putram Apadi 31 apatyaM dharmaphaladaM zreSThaM vindanti sAdhavaH AtmazukrAd api pRthe manuH svAyambhuvo 'bravIt 32 tasmAt praheSyAmy adya tvAM hInaH prajananAt svayam sadRzAc chreyaso vA tvaM viddhy apatyaM yazasvini 33 zRNu kunti kathAM cemAM zAra daNDAyanIM prati yA vIra patnI gurubhir niyuktApatya janmani 34 puSpeNa prayatA snAtA nizi kunti catuSpathe varayitvA dvijaM siddhaM hutvA puMsavane 'nalam 35 karmaNy avasite tasmin sA tenaiva sahAvasat tatra trIJ janayAm Asa durjayAdIn mahArathAn 36 tathA tvam api kalyANi brAhmaNAt tapasAdhikAt manniyogAd yatakSipram apatyotpAdanaM prati | | 1 [v] evam uktA mahArAja kuntI pANDum abhASata kurUNAm RSabhaM vIraM tadA bhUmipatiM patim 2 na mAm arhasi dharmajJa vaktum evaM kathaM cana dharmapatnIm abhiratAM tvayi rAjIvalocana 3 tvam eva tu mahAbAho mayy apatyAni bhArata vIra vIryopapannAni dharmato janayiSyasi 4 svargaM manujazArdUla gaccheyaM sahitA tvayA apatyAya ca mAM gaccha tvam eva kurunandana 5 na hy ahaM manasApy anyaM gaccheyaM tvadRte naram tvattaH prativiziSTaz ca ko 'nyo 'sti bhuvi mAnavaH 6 imAM ca tAvad dharmyAM tvaM paurANIM zRNu me kathAm parizrutAM vizAlAkSa kIrtayiSyAmi yAm aham 7 vyuSitAzva iti khyAto babhUva kila pArthivaH purA paramadharmiSThaH pUror vaMzavivardhanaH 8 tasmiMz ca yajamAne vai dharmAtmani mahAtmani upAgamaMs tato devAH sendrAH saha maharSibhiH 9 amAdyad indraH somena dakSiNAbhir dvijAtayaH vyuSitAzvasya rAjarSes tato yajJe mahAtmanaH 10 vyuSitAzvas tato rAjann ati martyAn vyarocata sarvabhUtAny ati yathA tapanaH zizirAtyaye 11 sa vijitya gRhItvA ca nRpatIn rAjasattamaH prAcyAn udIcyAn madhyAMz ca dakSiNAtyAn akAlayat 12 azvamedhe mahAyajJe vyuSitAzvaH pratApavAn babhUva sa hi rAjendro dazanAgabalAnvitaH 13 apy atra gAthAM gAyanti ye purANavido janAH vyuSitAzvaH samudrAntAM vijityemAM vasuMdharAm apAlayat sarvavarNAn pitA putrAn ivaurasAn 14 yajamAno mahAyajJair brAhmaNebhyo dadau dhanam anantaratnAny AdAya AjahAra mahAkratUn suSAva ca bahUn somAn somasaMsthAs tatAna ca 15 AsIt kAkSIvatI cAsya bhAryA paramasaMmatA bhadrA nAma manuSyendra rUpeNAsadRzI bhuvi 16 kAmayAm Asatus tau tu parasparam iti zrutiH sa tasyAM kAmasaMmatto yakSmANaM samapadyata 17 tenAcireNa kAlena jagAmAstam ivAMzumAn tasmin prete manuSyendre bhAryAsya bhRzaduHkhitA 18 aputrA puruSavyAghra vilalApeti naH zrutam bhadrA paramaduHkhArtA tan nibodha narAdhipa 19 nArI paramadharmajJa sarvA putra vinAkRtA patiM vinA jIvati yA na sA jIvati duHkhitA 20 patiM vinA mRtaM zreyo nAryAH kSatriya puMgava tvadgatiM gantum icchAmi prasIdasva nayasva mAm 21 tvayA hInA kSaNam api nAhaM jIvitum utsahe prasAdaM kuru me rAjann itas tUrNaM nayasva mAm 22 pRSThato 'nugamiSyAmi sameSu viSameSu ca tvAm ahaM narazArdUla gacchantam anivartinam 23 chAyevAnapagA rAjan satataM vazavartinI bhaviSyAmi naravyAghra nityaM priyahite ratA 24 adya prabhRti mAM rAjan kaSTA hRdayazoSaNAH Adhayo 'bhibhaviSyanti tvadRte puSkarekSaNa 25 abhAgyayA mayA nUnaM viyuktAH sahacAriNaH saMyogA viprayuktA vA pUrvadeheSu pArthiva 26 tad idaM karmabhiH pApaiH pUrvadeheSu saMcitam duHkhaM mAm anusaMprAptaM rAjaMs tvad viprayogajam 27 adya prabhRty ahaM rAjan kuza prastarazAyinI bhaviSyAmy asukhAviSTA tvaddarzanaparAyaNA 28 darzayasva naravyAghra sAdhu mAm asukhAnvitAm dInAm anAthAM kRpaNAM vilapantIM narezvara 29 evaM bahuvidhaM tasyAM vilapantyAM punaH punaH taM zavaM saMpariSvajya vAk kilAntarhitAbravIt 30 uttiSTha bhadre gaccha tvaM dadAnIha varaM tava janayiSyAmy apatyAni tvayy ahaM cAruhAsini 31 AtmIye ca varArohe zayanIye caturdazIm aSTamIM vA RtusnAtA saMvizethA mayA saha 32 evam uktA tu sA devI tathA cakre pativratA yathoktam eva tad vAkyaM bhadrA putrArthinI tadA 33 sA tena suSuve devI zavena manujAdhipa trIJ zAlvAMz caturo madrAn sutAn bharatasattama 34 tathA tvam api mayy eva manasA bharatarSabha zakto janayituM putrAMs tapoyogabalAnvayAt | | 1 [v] evam uktas tayA rAjA tAM devIM punar abravIt dharmavid dharmasaMyuktam idaM vacanam uttamam 2 evam etat purA kunti vyuSitAzvaz cakAra ha yathA tvayoktaM kalyANi sa hy AsId amaropamaH 3 atha tv imaM pravakSyAmi dharmaM tv etaM nibodha me purANam RSibhir dRSTaM dharmavidbhir mahAtmabhiH 4 anAvRtAH kila purA striya Asan varAnane kAmacAravihAriNyaH svatantrAz cArulocane 5 tAsAM vyuccaramANAnAM kaumArAt subhage patIn nAdharmo 'bhUd varArohe sa hi dharmaH purAbhavat 6 taM caiva dharmaM paurANaM tiryagyonigatAH prajAH adyApy anuvidhIyante kAmadveSavivarjitAH purANadRSTo dharmo 'yaM pUjyate ca maharSibhiH 7 uttareSu ca rambhoru kuruSv adyApi vartate strINAm anugraha karaH sa hi dharmaH sanAtanaH 8 asmiMs tu loke nacirAn maryAdeyaM zucismite sthApitA yena yasmAc ca tan me vistarataH zRNu 9 babhUvoddAlako nAma maharSir iti naH zrutam zvetaketur iti khyAtaH putras tasyAbhavan muniH 10 maryAdeyaM kRtA tena mAnuSeSv iti naH zrutam kopAt kamalapatrAkSi yadarthaM tan nibodha me 11 zvetaketoH kila purA samakSaM mAtaraM pituH jagrAha brAhmaNaH pANau gacchAva iti cAbravIt 12 RSiputras tataH kopaM cakArAmarSitas tadA mAtaraM tAM tathA dRSTvA nIyamAnAM balAd iva 13 kruddhaM taM tu pitA dRSTvA zvetaketum uvAca ha mA tAta kopaM kArSIs tvam eSa dharmaH sanAtanaH 14 anAvRtA hi sarveSAM varNAnAm aGganA bhuvi yathA gAvaH sthitAs tAta sve sve varNe tathA prajAH 15 RSiputro 'tha taM dharmaM zvetaketur na cakSame cakAra caiva maryAdAm imAM strIpuMsayor bhuvi 16 mAnuSeSu mahAbhAge na tv evAnyeSu jantuSu tadA prabhRti maryAdA sthiteyam iti naH zrutam 17 vyuccarantyAH patiM nAryA adya prabhRti pAtakam bhrUNa hatyA kRtaM pApaM bhaviSyaty asukhAvaham 18 bhAryAM tathA vyuccarataH kaumArIM brahmacAriNIm pativratAm etad eva bhavitA pAtakaM bhuvi 19 patyA niyuktA yA caiva patny apatyArtham eva ca na kariSyati tasyAz ca bhaviSyaty etad eva hi 20 iti tena purA bhIru maryAdA sthApitA balAt uddAlakasya putreNa dharmyA vai zvetaketunA 21 saudAsena ca rambhoru niyuktApatya janmani madayantI jagAmarSiM vasiSTham iti naH zrutam 22 tasmAl lebhe ca sA putram azmakaM nAma bhAminI bhAryA kalmASapAdasya bhartuH priyacikIrSatA 23 asmAkam api te janma viditaM kamalekSaNe kRSNadvaipAyanAd bhIru kurUNAM vaMzavRddhaye 24 ata etAni sarvANi kAraNAni samIkSya vai mamaitad vacanaM dharmyaM kartum arhasy anindite 25 RtAv Rtau rAjaputri striyA bhartA yatavrate nAtivartavya ity evaM dharmaM dharmavido viduH 26 zeSeSv anyeSu kAleSu svAtantryaM strI kilArhati dharmam etaM janAH santaH purANaM paricakSate 27 bhartA bhAryAM rAjaputri dharmyaM vAdharmyam eva vA yad brUyAt tat tathA kAryam iti dharmavido viduH 28 vizeSataH putragRddhI hInaH prajananAt svayam yathAham anavadyAGgi putradarzanalAlasaH 29 tathA raktAGguli talaH padmapatra nibhaH zubhe prasAdArthaM mayA te 'yaM zirasy abhyudyato 'JjaliH 30 manniyogAt sukezAnte dvijAtes tapasAdhikAt putrAn guNasamAyuktAn utpAdayitum arhasi tvatkRte 'haM pRthuzroNigaccheyaM putriNAM gatim 31 evam uktA tataH kuntI pANDuM parapuraMjayam pratyuvAca varArohA bhartuH priyahite ratA 32 pitRvezmany ahaM bAlA niyuktAtithi pUjane ugraM paryacaraM tatra brAhmaNaM saMzitavratam 33 nigUDha nizcayaM dharme yaM taM durvAsasaM viduH tam ahaM saMzitAtmAnaM sarvayajJair atoSayam 34 sa me 'bhicAra saMyuktam AcaSTa bhagavAn varam mantragrAmaM ca me prAdAd abravIc caiva mAm idam 35 yaM yaM devaM tvam etena mantreNAvAhayiSyasi akAmo vA sakAmo vA sa te vazam upaiSyati 36 ity uktAhaM tadA tena pitRvezmani bhArata brAhmaNena vacas tathyaM tasya kAlo 'yam AgataH 37 anujJAtA tvayA devam Ahvayeyam ahaM nRpa tena mantreNa rAjarSe yathA syAn nau prajA vibho 38 AvAhayAmi kaM devaM brUhi tattvavidAM vara tvatto 'nujJA pratIkSAM mAM viddhy asmin karmaNi sthitAm 39 [p] adyaiva tvaM varArohe prayatasva yathAvidhi dharmam AvAhaya zubhe sa hi deveSu puNyabhAk 40 adharmeNa na no dharmaH saMyujyeta kathaM cana lokaz cAyaM varArohe dharmo 'yam iti maMsyate 41 dhArmikaz ca kurUNAM sa bhaviSyati na saMzayaH dattasyApi ca dharmeNa nAdharme raMsyate manaH 42 tasmAd dharmaM puraskRtya niyatA tvaM zucismite upacArAbhicArAbhyAM dharmam ArAdhayasva vai 43 [v] sA tathoktA tathety uktvA tena bhartrA varAGganA abhivAdyAbhyanujJAtA pradakSiNam avartata | | 1 [v] saMvatsarAhite garbhe gAndhAryA janamejaya AhvayAm Asa vai kuntI garbhArthaM dharmam acyutam 2 sA baliM tvaritA devI dharmAyopajahAra ha jajApa japyaM vidhivad dattaM durvAsasA purA 3 saMgamya sA tu dharmeNa yogamUrti dhareNa vai lebhe putraM varArohA sarvaprANabhRtAM varam 4 aindre candrasamAyukte muhUrte 'bhijite 'STame divA madhyagate sUrye tithau puNye 'bhipUjite 5 samRddhayazasaM kuntI suSAva samaye sutam jAtamAtre sute tasmin vAg uvAcAzarIriNI 6 eSa dharmabhRtAM zreSTho bhaviSyati na saMzayaH yudhiSThira iti khyAtaH pANDoH prathamajaH sutaH 7 bhavitA prathito rAjA triSu lokeSu vizrutaH yazasA tejasA caiva vRttena ca samanvitaH 8 dhArmikaM taM sutaM labdhvA pANDus tAM punar abravIt prAhuH kSatraM balajyeSThaM balajyeSThaM sutaM vRNu 9 tatas tathoktA patyA tu vAyum evAjuhAva sA tasmAj jajJe mahAbAhur bhImo bhImaparAkramaH 10 tam apy atibalaM jAtaM vAg abhyavadad acyutam sarveSAM balinAM zreSTho jAto 'yam iti bhArata 11 idam atyadbhutaM cAsIj jAtamAtre vRkodare yad aGkAt patito mAtuH zilAM gAtrair acUrNayat 12 kuntI vyAghrabhayodvignA sahasotpatitA kila nAnvabudhyata saMsuptam utsaGge sve vRkodaram 13 tataH sa varja saMghAtaH kumAro 'bhyapatad girau patatA tena zatadhA zilA gAtrair vicUrNitA tAM zilAM cUrNitAM dRSTvA pANDur vismayam Agamat 14 yasminn ahani bhImas tu jajJe bharatasattama duryodhano 'pi tatraiva prajajJe vasudhAdhipa 15 jAte vRkodare pANDur idaM bhUyo 'nvacintayat kathaM nu me varaH putro lokazreSTho bhaved iti 16 daive puruSakAre ca loko 'yaM hi pratiSThitaH tatra daivaM tu vidhinA kAlayuktena labhyate 17 indro hi rAjA devAnAM pradhAna iti naH zrutam aprameyabalotsAho vIryavAn amitadyutiH 18 taM toSayitvA tapasA putraM lapsye mahAbalam yaM dAsyati sa me putraM sa varIyAn bhaviSyati karmaNA manasA vAcA tasmAt tapsye mahat tapaH 19 tataH pANDur mahAtejA mantrayitvA maharSibhiH dideza kuntyAH kauravyo vrataM sAmvatsaraM zubham 20 AtmanA ca mahAbAhur ekapAdasthito 'bhavat ugraM sa tapa Atasthe parameNa samAdhinA 21 ArirAdhayiSur devaM tridazAnAM tam Izvaram sUryeNa sahadharmAtmA paryavartata bhArata 22 taM tu kAlena mahatA vAsavaH pratyabhASata putraM tava pradAsyAmi triSu lokeSu vizrutam 23 devAnAM brAhmaNAnAM ca suhRdAM cArthasAdhakam sutaM te 'gryaM pradAsyAmi sarvAmitra vinAzanam 24 ity uktaH kauravo rAjA vAsavena mahAtmanA uvAca kuntIM dharmAtmA devarAjavacaH smaran 25 nItimantaM mahAtmAnam Adityasamatejasam durAdharSaM kriyAvantam atIvAdbhuta darzanam 26 putraM janaya suzroNi dhAma kSatriya tejasAm labdhaH prasAdo devendrAt tam Ahvaya zucismite 27 evam uktA tataH zakram AjuhAva yazasvinI athAjagAma devendro janayAm Asa cArjunam 28 jAtamAtre kumAre tu vAg uvAcAzarIriNI mahAgambhIra nirghoSA nabho nAdayatI tadA 29 kArtavIrya samaH kunti zibitulyaparAkramaH eSa zakra ivAjeyo yazas te prathayiSyati 30 adityA viSNunA prItir yathAbhUd abhivardhitA tathA viSNusamaH prItiM vardhayiSyati te 'rjunaH 31 eSa madrAn vaze kRtvA kurUMz ca saha kekayaiH cedikAzikarUSAMz ca kuru lakSma sudhAsyati 32 etasya bhujavIryeNa khANDave havyavAhanaH medasA sarvabhUtAnAM tRptiM yAsyati vai parAm 33 grAmaNIz ca mahIpAlAn eSa jitvA mahAbalaH bhrAtRbhiH sahito vIras trIn medhAn AhariSyati 34 jAmadagnya samaH kunti viSNutulyaparAkramaH eSa vIryavatAM zreSTho bhaviSyaty aparAjitaH 35 tathA divyAni cAstrANi nikhilAny AhariSyati vipranaSTAM zriyaM cAyam AhartA puruSarSabhaH 36 etAm atyadbhutAM vAcaM kuntIputrasya sUtake uktavAn vAyur AkAze kuntI zuzrAva cAsya tAm 37 vAcam uccAritAm uccais tAM nizamya tapasvinAm babhUva paramo harSaH zatazRGganivAsinAm 38 tathA deva RSINAM ca sendrANAM ca divaukasAm AkAze dundubhInAM ca babhUva tumulaH svanaH 39 udatiSThan mahAghoSaH puSpavRSTibhir AvRtaH samavetya ca devAnAM gaNAH pArtham apUjayan 40 kAdraveyA vainateyA gandharvApsarasas tathA prajAnAM patayaH sarve sapta caiva maharSayaH 41 bharadvAjaH kazyapo gautamaz ca; vizvAmitro jamadagnir vasiSThaH yaz codito bhAskare 'bhUt pranaSTe; so 'py atrAtrir bhagavAn AjagAma 42 marIcir aGgirAz caiva pulastyaH pulahaH kratuH dakSaH prajApatiz caiva gandharvApsarasas tathA 43 divyamAlyAmbaradharAH sarvAlaMkAra bhUSitAH upagAyanti bIbhatsum upanRtyanti cApsarAH gandharvaiH sahitaH zrImAn prAgAyata ca tumburuH 44 bhImasenogra senau ca UrNAyur anaghas tathA gopatir dhRtarASTraz ca sUryavarcAz ca saptamaH 45 yugapas tRNapaH kArSNir nandiz citrarathas tathA trayodazaH zAlizirAH parjanyaz ca caturdazaH 46 kaliH paJcadazaz cAtra nAradaz caiva SoDazaH sad vA bRhad vA bRhakaH karAlaz ca mahAyazAH 47 brahma cArI bahuguNaH suparNaz ceti vizrutaH vizvAvasur bhumanyuz ca sucandro dazamas tathA 48 gItamAdhurya saMpannau vikhyAtau ca hahAhuhU ity ete devagandharvA jagus tatra nararSabham 49 tathaivApsaraso hRSTAH sarvAlaMkAra bhUSitAH nanRtur vai mahAbhAgA jaguz cAyatalocanAH 50 anUnA cAnavadyA ca priya mukhyA guNAvarA adrikA ca tathA sAcI mizrakezI alambusA 51 marIciH zicukA caiva vidyut parNA tilottamA agnikA lakSaNA kSemA devI rambhA manoramA 52 asitA ca subAhuz ca supriyA suvapus tathA puNDarIkA sugandhA ca surathA ca pramAthinI 53 kAmyA zAradvatI caiva nanRtus tatra saMghazaH menakA sahajanyA ca parNikA puJjikasthalA 54 RtusthalA ghRtAcI ca vizvAcI pUrvacitty api umlocety abhivikhyAtA pramloceti ca tA daza urvazy ekAdazIty etA jagur AyatalocanAH 55 dhAtAryamA ca mitraz ca varuNo 'Mzo bhagas tathA indro vivasvAn pUSA ca tvaSTA ca savitA tathA 56 parjanyaz caiva viSNuz ca AdityAH pAvakArciSaH mahimAnaM pANDavasya vardhayanto 'mbare sthitAH 57 mRgavyAdhaz ca zarvaz ca nirRtiz ca mahAyazAH ajaikapAd ahir budhnyaH pinAkI ca paraMtapaH 58 dahano 'thezvaraz caiva kapAlI ca vizAM pate sthANur bhavaz ca bhagavAn rudrAs tatrAvatasthire 59 azvinau vasavaz cASTau marutaz ca mahAbalAH vizve devAs tathA sAdhyAs tatrAsan parisaMsthitAH 60 karkoTako 'tha zeSaz ca vAsukiz ca bhujaMgamaH kacchapaz cApakuNDaz ca takSakaz ca mahoragaH 61 Ayayus tejasA yuktA mahAkrodhA mahAbalAH ete cAnye ca bahavas tatra nAgA vyavasthitAH 62 tArkSyaz cAriSTanemiz ca garuDaz cAsita dhvajaH aruNaz cAruNiz caiva vainateyA vyavasthitAH 63 tad dRSTvA mahad AzcaryaM vismitA munisattamAH adhikAM sma tato vRttim avartan pANDavAn prati 64 pANDus tu punar evainAM putra lobhAn mahAyazAH prAhiNod darzanIyAGgIM kuntI tv enam athAbravIt 65 nAtaz caturthaM prasavam Apatsv api vadanty uta ataH paraM cAriNI syAt paJcame bandhakI bhavet 66 sa tvaM vidvan dharmam imaM buddhigamyaM kathaM nu mAm apatyArthaM samutkramya pramAdAd iva bhASase | | 1 [v] kuntIputreSu jAteSu dhRtarASTrAtmajeSu ca madrarAjasutA pANDuM raho vacanam abravIt 2 na me 'sti tvayi saMtApo viguNe 'pi paraMtapa nAvaratve varArhAyAH sthitvA cAnagha nityadA 3 gAndhAryAz caiva nRpate jAtaM putrazataM tathA zrutvA na me tathA duHkham abhavat kurunandana 4 idaM tu me mahad duHkhaM tulyatAyAm aputratA diSTyA tv idAnIM bhartur me kuntyAm apy asti saMtatiH 5 yadi tv apatyasaMtAnaM kunti rAjasutA mayi kuryAd anugraho me syAt tava cApi hitaM bhavet 6 stambho hi me sapatnItvAd vaktuM kunti sutAM prati yadi tu tvaM prasanno me svayam enAM pracodaya 7 [p] mamApy eSa sadA mAdri hRdy arthaH parivartate na tu tvAM prasahe vaktum iSTAniSTa vivakSayA 8 tava tv idaM mataM jJAtvA prayatiSyAmy ataH param manye dhruvaM mayoktA sA vaco me pratipatsyate 9 [v] tataH kuntIM punaH pANDur vivikta idam abravIt kulasya mama saMtAnaM lokasya ca kuru priyam 10 mama cApiNDa nAzAya pUrveSAm api cAtmanaH matpriyArthaM ca kalyANi kuru kalyANam uttamam 11 yazaso 'rthAya caiva tvaM kuru karma suduSkaram prApyAdhipatyam indreNa yajJair iSTaM yazo'rthinA 12 tathA mantravido viprAs tapas taptvA suduSkaram gurUn abhyupagacchanti yazaso 'rthAya bhAmini 13 tathA rAjarSayaH sarve brAhmaNAz ca tapodhanAH cakrur uccAvacaM karma yazaso 'rthAya duSkaram 14 sA tvaM mAdrIM plaveneva tArayemAm anindite apatyasaMvibhAgena parAM kIrtim avApnuhi 15 evam uktAbravIn mAdrIM sakRc cintaya daivatam tasmAt te bhavitApatyam anurUpam asaMzayam 16 tato mAdrI vicAryaiva jagAma manasAzvinau tAv Agamya sutau tasyAM janayAm Asatur yamau 17 nakulaM sahadevaM ca rUpeNApratimau bhuvi tathaiva tAv api yamau vAg uvAcAzarIriNI 18 rUpasattvaguNopetAv etAv anyAJ janAn ati bhAsatas tejasAtyarthaM rUpadraviNa saMpadA 19 nAmAni cakrire teSAM zatazRGganivAsinaH bhaktyA ca karmaNA caiva tathAzIrbhir vizAM pate 20 jyeSThaM yudhiSThirety Ahur bhImaseneti madhyamam arjuneti tRtIyaM ca kuntIputrAn akalpayan 21 pUrvajaM nakulety evaM sahadeveti cAparam mAdrIputrAv akathayaMs te viprAH prItamAnasAH anusaMvatsaraM jAtA api te kurusattamAH 22 kuntIm atha punaH pANDur mAdry arthe samacodayat tam uvAca pRthA rAjan rahasy uktA satI sadA 23 uktA sakRd dvandvam eSA lebhe tenAsmi vaJcitA bibhemy asyAH paribhavAn nArINAM gatir IdRzI 24 nAjJAsiSam ahaM mUDhA dvandvAhvAne phaladvayam tasmAn nAhaM niyoktavyA tvayaiSo 'stu varo mama 25 evaM pANDoH sutAH paJca devadattA mahAbalAH saMbhUtAH kIrtimantas te kuruvaMzavivardhanAH 26 zubhalakSaNasaMpannAH somavat priyadarzanAH siMhadarpA maheSvAsAH siMhavikrAnta gAminaH siMhagrIvA manuSyendrA vavRdhur deva vikramAH 27 vivardhamAnAs te tatra puNye haimavate girau vismayaM janayAm Asur maharSINAM sameyuSAm 28 te ca paJcazataM caiva kuruvaMzavivardhanAH sarve vavRdhur alpena kAlenApsv iva nIrajAH | | 1 [vai] darzanIyAMs tataH putrAn pANDuH paJca mahAvane tAn pazyan parvate reme svabAhubalapAlitAn 2 supuSpita vane kAle kadA cin madhumAdhave bhUtasaMmohane rAjA sabhAryo vyacarad vanam 3 palAzais tilakaiz cUtaiz campakaiH pAribhadrakaiH anyaiz ca bahubhiz vRkSaiH phalapuSpasamRddhibhiH 4 jalasthAnaiz ca vividhaiH padminIbhiz ca zobhitam pANDor vanaM tu saMprekSya prajajJe hRdi manmathaH 5 prahRSTamanasaM tatra viharantaM yathAmaram taM mAdry anujagAmaikA vasanaM bibhratI zubham 6 samIkSamANaH sa tu tAM vayaHsthAM tanu vAsasam tasya kAmaH pravavRdhe gahane 'gnir ivotthitaH 7 rahasy AtmasamAM dRSTvA rAjA rAjIvalocanAm na zazAka niyantuM taM kAmaM kAmabalAt kRtaH 8 tata enAM balAd rAjA nijagrAha rahogatAm vAryamANas tayA devyA visphurantyA yathAbalam 9 sa tu kAmaparItAtmA taM zApaM nAnvabudhyata mAdrIM maithuna dharmeNa gacchamAno balAd iva 10 jIvitAntAya kauravyo manmathasya vazaMgataH zApajaM bhayam utsRjya jagAmaiva balAt priyAm 11 tasya kAmAtmano buddhiH sAkSAt kAlena mohitA saMpramathyendriya grAmaM pranaSTA saha cetasA 12 sa tayA saha saMgamya bhAryayA kurunandana pANDuH paramadharmAtmA yuyuje kAladharmaNA 13 tato mAdrI samAliGgya rAjAnaM gatacetasam mumoca duHkhajaM zabdaM punaH punar atIva ha 14 saha putrais tataH kuntI mAdrIputrau ca pANDavau AjagmuH sahitAs tatra yatra rAjA tathAgataH 15 tato mAdry abravId rAjann ArtA kuntIm idaM vacaH ekaiva tvam ihAgaccha tiSThantv atraiva dArakAH 16 tac chrutvA vacanaM tasyAs tatraivAvArya dArakAn hatAham iti vikruzya sahasopajagAma ha 17 dRSTvA pANDuM ca mAdrIM ca zayAnau dharaNItale kuntI zokaparItAGgI vilalApa suduHkhitA 18 rakSyamANo mayA nityaM vIraH satatam AtmavAn kathaM tvam abhyatikrAntaH zApaM jAnan vanaukasaH 19 nanu nAma tvayA mAdri rakSitavyo janAdhipaH sA kathaM lobhitavatI vijane tvaM narAdhipam 20 kathaM dInasya satataM tvAm AsAdya rahogatAm taM vicintayataH zApaM praharSaH samajAyata 21 dhanyA tvam asi bAhlIki matto bhAgyatarA tathA dRSTavaty asi yad vaktraM prahRSTasya mahIpateH 22 [m] vilobhyamAnena mayA vAryamANena cAsakRt AtmA na vArito 'nena satyaM diSTaM cikIrSuNA 23 [k] ahaM jyeSThA dharmapatnI jyeSThaM dharmaphalaM mama avazyaM bhAvino bhAvAn mA mAM mAdri nivartaya 24 anveSyAmIha bhartAram ahaM pretavazaM gatam uttiSTha tvaM visRjyainam imAn rakSasva dArakAn 25 [m] aham evAnuyAsyAmi bhartAram apalAyinam na hi tRptAsmi kAmAnAM taj jyeSThA anumanyatAm 26 mAM cAbhigamya kSINo 'yaM kAmAd bharatasattamaH tam ucchindyAm asya kAmaM kathaM nu yamasAdane 27 na cApy ahaM vartayantI nirvizeSaM suteSu te vRttim Arye cariSyAmi spRzed enas tathA hi mAm 28 tasmAn me sutayoH kunti vartitavyaM svaputravat mAM hi kAmayamAno 'yaM rAjA pretavazaM gataH 29 rAjJaH zarIreNa saha mamApIdaM kalevaram dagdhavyaM supraticchannam etad Arye priyaM kuru 30 dArakeSv apramattA ca bhavethAz ca hitA mama ato 'nyan na prapazyAmi saMdeSTavyaM hi kiM cana 31 [v] ity uktvA taM citAgnisthaM dharmapatnI nararSabham madrarAjAtmajA tUrNam anvArohad yazasvinI | | 1 [v] pANDor avabhRthaM kRtvA devakalpA maharSayaH tato mantram akurvanta te sametya tapasvinaH 2 hitvA rAjyaM ca rASTraM ca sa mahAtmA mahAtapAH asmin sthAne tapas taptuM tApasAJ zaraNaM gataH 3 sa jAtamAtrAn putrAMz ca dArAMz ca bhavatAm iha pradAyopanidhiM rAjA pANDuH svargam ito gataH 4 te parasparam Amantrya sarvabhUtahite ratAH pANDoH putrAn puraskRtya nagaraM nAgasAhvayam 5 udAramanasaH siddhA gamane cakrire manaH bhISmAya pANDavAn dAtuM dhRtarASTrAya caiva hi 6 tasminn eva kSaNe sarve tAn AdAya pratasthire pANDor dArAMz ca putrAMz ca zarIraM caiva tApasAH 7 sukhinI sA purA bhUtvA satataM putravatsalA prapannA dIrgham adhvAnaM saMkSiptaM tad amanyata 8 sA nadIrgheNa kAlena saMprAptA kurujAGgalam vardhamAnapuradvAram AsasAda yazasvinI 9 taM cAraNasahasrANAM munInAm AgamaM tadA zrutvA nAgapure nRRNAM vismayaH samajAyata 10 muhUrtodita Aditye sarve dharmapuraskRtAH sadArAs tApasAn draSTuM niryayuH puravAsinaH 11 strI saMghAH kSatrasaMghAz ca yAnasaMghAn samAsthitAH brAhmaNaiH saha nirjagmur brAhmaNAnAM ca yoSitaH 12 tathA viT zUdra saMghAnAM mahAn vyatikaro 'bhavat na kaz cid akarod IrSyAm abhavan dharmabuddhayaH 13 tathA bhISmaH zAMtanavaH somadatto 'tha bAhlikaH prajJA cakSuz ca rAjarSiH kSattA ca viduraH svayam 14 sA ca satyavatI devI kausalyA ca yazasvinI rAjadAraiH parivRtA gAndhArI ca viniryayau 15 dhRtarASTrasya dAyAdA duryodhana purogamAH bhUSitA bhUSaNaiz citraiH zatasaMkhyA viniryayuH 16 tAn maharSigaNAn sarvAJ zirobhir abhivAdya ca upopavivizuH sarve kauravyAH sapurohitAH 17 tathaiva zirasA bhUmAv abhivAdya praNamya ca upopavivizuH sarve paurajAnapadA api 18 tam akUjam ivAjJAya janaughaM sarvazas tadA bhISmo rAjyaM ca rASTraM ca maharSibhyo nyavedayat 19 teSAm atho vRddhatamaH pratyutthAya jaTAjinI maharSimatam AjJAya maharSir idam abravIt 20 yaH sa kauravya dAyAdaH pANDur nAma narAdhipaH kAmabhogAn parityajya zatazRGgam ito gataH 21 brahmacarya vratasthasya tasya divyena hetunA sAkSAd dharmAd ayaM putras tasya jAto yudhiSThiraH 22 tathemaM balinAM zreSThaM tasya rAjJo mahAtmanaH mAtarizvA dadau putraM bhImaM nAma mahAbalam 23 puruhUtAd ayaM jajJe kuntyAM satyaparAkramaH yasya kIritr maheSvAsAn sarvAn abhibhaviSyati 24 yau tu mAdrI maheSvAsAv asUta kurusattamau azvibhyAM manujavyAghrAv imau tAv api tiSThataH 25 caratA dharmanityena vanavAsaM yazasvinA eSa paitAmaho vaMzaH pANDunA punar uddhRtaH 26 putrANAM janma vRddhiM ca vaidikAdhyayanAni ca pazyataH satataM pANDoH zazvat prItir avardhata 27 vartamAnaH satAM vRtte putralAbham avApya ca pitRlokaM gataH pANDur itaH saptadaze 'hani 28 taM citA gatam AjJAya vaizvAnara mukhe hutam praviSTA pAvakaM mAdrI hitvA jIvitam AtmanaH 29 sA gatA saha tenaiva patilokam anuvratA tasyAs tasya ca yat kAryaM kriyatAM tadanantaram 30 ime tayoH zarIre dve sutAz ceme tayor varAH kriyAbhir anugRhyantAM saha mAtrA paraMtapAH 31 pretakArye ca nirvRtte pitRmedhaM mahAyazAH labhatAM sarvadharmajJaH pANDuH kurukulodvahaH 32 evam uktvA kurUn sarvAn kurUNAm eva pazyatAm kSaNenAntar hitAH sarve cAraNA guhyakaiH saha 33 gandharvanagarAkAraM tatraivAntarhitaM punaH RSisiddhagaNaM dRSTvA vismayaM te paraM yayuH | | 1 [dh] pANDor vidura sarvANi pretakAryANi kAraya rAjavad rAjasiMhasya mAdryAz caiva vizeSataH 2 pazUn vAsAMsi ratnAni dhanAni vividhAni ca pANDoH prayaccha mAdryAz ca yebhyo yAvac ca vAJchitam 3 yathA ca kuntI satkAraM kuryAn mAdhryAs tathA kuru yathA na vAyur nAdityaH pazyetAM tAM susaMvRtAm 4 na zocyaH pANDur anaghaH prazasyaH sa narAdhipaH yasya paJca sutA vIrA jAtAH surasutopamAH 5 [v] viduras taM tathety uktvA bhISmeNa saha bhArata pANDuM saMskArayAm Asa deze paramasaMvRte 6 tatas tu nagarAt tUrNam AjyahomapuraskRtAH nirhRtAH pAvakA dIptAH pANDo rAjapurohitaiH 7 athainam Artavair gandhair mAlyaiz ca vividhair varaiH zibikAM samalaMcakrur vAsasAcchAdya sarvazaH 8 tAM tathA zobhitAM mAlyair vAsobhiz ca mahAdhanaiH amAtyA jJAtayaz caiva suhRdaz copatasthire 9 nRsiMhaM narayuktena paramAlaMkRtena tam avahan yAnamukhyena saha mAdryA susaMvRtam 10 pANDureNAtapatreNa cAmaravyajanena ca sarvavAditra nAdaiz ca samalaMcakrire tataH 11 ratnAni cApy upAdAya bahUni zatazo narAH pradaduH kAGkSamANebhyaH pANDos tatraurdhvadekikam 12 atha chatrANi zubhrANi pANDurANi bRhanti ca AjahruH kauravasyArthe vAsAMsi rucirANi ca 13 jAyakaiH zuklavAsobhir hUyamAnA hutAzanAH agacchann agratas tasya dIpyamAnAH svalaMkRtAH 14 brAhmaNAH kSatriyA vaizyAH zUdrAz caiva sahasrazaH rudantaH zokasaMtaptA anujagmur narAdhipam 15 ayam asmAn apAhAya duHkhe cAdhAya zAzvate kRtvAnAthAn paro nAthaH kva yAsyati narAdhipaH 16 krozantaH pANDavAH sarve bhISmo vidura eva ca ramaNIye vanoddeze gaGgAtIre same zubhe 17 nyAsayAm Asur atha tAM zibikAM satyavAdinaH sabhAryasya nRsiMhasya pANDor akliSTakarmaNaH 18 tatas tasya zarIraM tat sarvagandhaniSevitam zuci kAlIyakAdigdhaM mukhyasnAnAdhivAsitam paryaSiJcaj jalenAzu zAtakumbhamayair ghaTaiH 19 candanena ca mukhyena zuklena samalepayan kAlAguruvimizreNa tathA tuGgarasena ca 20 athainaM dezajaiH zuklair vAsobhiH samayojayan AcchannaH sa tu vAsobhir jIvann iva nararSabhaH zuzubhe puruSavyAghro mahArhazayanocitaH 21 yAjakair abhyanujJAtaM pretakarmaNi niSThitaiH ghRtAvasiktaM rAjAnaM saha mAdryA svalaMkRtam 22 tuGgapadmakamizreNa candanena sugandhinA anyaiz ca vividhair gandhair analpaiH samadAhayan 23 tatas tayoH zarIre te dRSTvA mohavazaM gatA hAhA putreti kausalyA papAta sahasA bhuvi 24 tAM prekSya patitAm ArtAM paurajAnapado janaH ruroda sasvanaM sarvo rAjabhaktyA kRpAnvitaH 25 klAntAnIvArtanAdena sarvANi ca vicukruzuH mAnuSaiH saha bhUtAni tiryagyonigatAny api 26 tathA bhISmaH zAMtanavo viduraz ca mahAmatiH sarvazaH kauravAz caiva prANadan bhRzaduHkhitAH 27 tato bhISmo 'tha viduro rAjA ca saha bandhubhiH udakaM cakrire tasya sarvAz ca kuru yoSitaH 28 kRtodakAMs tAn AdAya pANDavAJ zokakarzitAn sarvAH prakRtayo rAjaJ zocantyaH paryavArayan 29 yathaiva pANDavA bhUmau suSupuH saha bAndhavaiH tathaiva nAgarA rAjaJ zizyire brAhmaNAdayaH 30 tad anAnandam asvastham AkumAram ahRSTavat babhUva pANDavaiH sArdhaM nagaraM dvAdaza kSapAH | | 1 [v] tataH kSattA ca rAjA ca bhISmaz ca saha bandhubhiH daduH zrAddhaM tadA pANDoH svadhAmRtamayaM tadA 2 kurUMz ca vipramukhyAMz ca bhojayitvA sahasrazaH ratnaughAn dvijamukhyebhyo dattvA grAmavarAn api 3 kRtazaucAMs tatas tAMs tu pANDavAn bharatarSabhAn AdAya vivizuH paurAH puraM vAraNasAhvayam 4 satataM smAnvatapyanta tam eva bharatarSabham paurajAnapadAH sarve mRtaM svam iva bAndhavam 5 zrAddhAvasAne tu tadA dRSTvA taM duHkhitaM janam saMmUDhAM duHkhazokArtAM vyAso mAtaram abravIt 6 atikrAnta sukhAH kAlAH pratyupasthita dAruNAH zvaH zvaH pApIya divasAH pRthivI gatayauvanA 7 bahu mAyA samAkIrNo nAnA doSasamAkulaH luptadharmakriyAcAro ghoraH kAlo bhaviSyati 8 gaccha tvaM tyAgam AsthAya yuktA vasa tapovane mA drakSyasi kulasyAsya ghoraM saMkSayam AtmanaH 9 tatheti samanujJAya sA pravizyAbravIt snuSAm ambike tava putrasya durnayAt kila bhAratAH sAnubandhA vinaGkSyanti paurAz caiveti naH zrutam 10 tat kausalyAm imAm ArtAM putrazokAbhipIDitAm vanam AdAya bhadraM te gacchAvo yadi manyase 11 tathety ukte ambikayA bhISmam Amantrya suvratA vanaM yayau satyavatI snuSAbhyAM saha bhArata 12 tAH sughoraM tapaH kRtvA devyo bharatasattama dehaM tyaktvA mahArAja gatim iSTAM yayus tadA 13 avApnuvanta vedoktAn saMskArAn pANDavAs tadA avardhanta ca bhogAMs te bhuJjAnAH pitRvezmani 14 dhArtarASTraiz ca sahitAH krIDantaH pitRvezmani bAla krIDAsu sarvAsu viziSTAH pANDavAbhavan 15 jave lakSyAbhiharaNe bhojye pAMsuvikarSaNe dhArtarASTrAn bhImasenaH sarvAn sa parimardati 16 harSAd etAn krIDamAnAn gRhya kAkanilIyane ziraHsu ca nigRhyainAn yodhayAm Asa pANDavaH 17 zatam ekottaraM teSAM kumArANAM mahaujasAm eka eva vimRdnAti nAtikRcchrAd vRkodaraH 18 pAdeSu ca nigRhyainAn vinihatya balAd balI cakarSa krozato bhUmau ghRSTa jAnu ziro 'kSikAn 19 daza bAlAJ jale krIDan bhujAbhyAM parigRhya saH Aste sma salile magnaH pramRtAMz ca vimuJcati 20 phalAni vRkSam Aruhya pracinvanti ca te yadA tadA pAdaprahAreNa bhImaH kampayate drumam 21 prahAra vegAbhihatAd drumAd vyAghUrNitAs tataH saphalAH prapatanti sma drutaM srastAH kumArakAH 22 na te niyuddhe na jave na yogyAsu kadA cana kumArA uttaraM cakruH spardhamAnA vRkodaram 23 evaM sa dhArtarASTrANAM spardhamAno vRkodaraH apriye 'tiSThad atyantaM bAlyAn na droha cetasA 24 tato balam atikhyAtaM dhArtarASTraH pratApavAn bhImasenasya tajjJAtvA duSTabhAvam adarzayat 25 tasya dharmAd apetasya pApAni paripazyataH mohAd aizvaryalobhAc ca pApA matir ajAyata 26 ayaM balavatAM zreSThaH kuntIputro vRkodaraH madhyamaH pANDuputrANAM nikRtyA saMnihanyatAm 27 atha tasmAd avarajaM jyeSThaM caiva yudhiSThiram prasahya bandhane baddhvA prazAsiSye vasuMdharAm 28 evaM sa nizcayaM pApaH kRtvA duryodhanas tadA nityam evAntara prekSI bhImasyAsIn mahAtmanaH 29 tato jalavihArArthaM kArayAm Asa bhArata cela kambalavezmAni vicitrANi mahAnti ca 30 pramANa koTyAm uddezaM sthalaM kiM cid upetya ca krIDAvasAne sarve te zuci vastrAH svalaMkRtAH sarvakAmasamRddhaM tadannaM bubhujire zanaiH 31 divasAnte parizrAntA vihRtya ca kurUdvahAH vihArAvasatheSv eva vIrA vAsam arocayan 32 khinnas tu balavAn bhImo vyAyAmAbhyadhikas tadA vAhayitvA kumArAMs tAJ jalakrIDA gatAn vibhuH pramANa koTyAM vAsArthI suSvApAruhya tat sthalam 33 zItaM vAsaM samAsAdya zrAnto madavimohitaH nizceSTaH pANDavo rAjan suSvApa mRtakalpavat 34 tato baddhvA latA pAzair bhImaM duryodhanaH zanaiH gambhIraM bhImavegaM ca sthalAj jalam apAtayat 35 tataH prabuddhaH kaunteyaH sarvaM saMchidya bandhanam udatiSThaj jalAd bhUyo bhImaH praharatAM varaH 36 suptaM cApi punaH sarpais tIkSNadaMSTrair mahAviSaiH kupitair daMzayAm Asa sarveSv evAGgamarmasu 37 daMSTrAz ca daMSTriNAM teSAM marmasv api nipAtitAH tvacaM naivAsya bibhiduH sAratvAt pRthuvakSasaH 38 pratibuddhas tu bhImas tAn sarvAn sarpAn apothayat sArathiM cAsya dayitam apahastena jaghnivAn 39 bhojane bhImasenasya punaH prAkSepayad viSam kAlakUTaM navaM tIkSNaM saMbhRtaM lomaharSaNam 40 vaizyAputras tadAcaSTa pArthAnAM hitakAmyayA tac cApi bhuktvAjarayad avikAro vRkodaraH 41 vikAraM na hy ajanayat sutIkSNam api tad viSam bhIma saMhanano bhImas tad apy ajarayat tataH 42 evaM duryodhanaH karNaH zakuniz cApi saubalaH anekair abhyupAyais tAJ jighAMsanti sma pANDavAn 43 pANDavAz cApi tat sarvaM pratyajAnann ariMdamAH udbhAvanam akurvanto vidurasya mate sthitAH | | 1 [j] kRpasyApi mahAbrahman saMbhavaM vaktum arhasi zarastambhAt kathaM jajJe kathaM cAstrANy avAptavAn 2 [vai] maharSer gatamasyAsIc charadvAn nAma nAmataH putraH kila mahArAja jAtaH saha zarair vibho 3 na tasya vedAdhyayane tathA buddhir ajAyata yathAsya buddhir abhavad dhanurvede paraMtapa 4 adhijagmur yathA vedAMs tapasA brahmavAdinaH tathA sa tapasopetaH sarvANy astrANy avApa ha 5 dhanurveda paratvAc ca tapasA vipulena ca bhRzaM saMtApayAm Asa devarAjaM sa gautamaH 6 tato jAlapadIM nAma devakanyAM surezvaraH prAhiNot tapaso vighnaM kuru tasyeti kaurava 7 sAbhigamyAzramapadaM ramaNIyaM zaradvataH dhanur bANadharaM bAlA lobhayAm Asa gautamam 8 tAm ekavasanAM dRSTvA gautamo 'psarasaM vane loke 'pratimasaMsthAnAm utphullanayano 'bhavat 9 dhanuz ca hi zarAz cAsya karAbhyAM prApatan bhuvi vepathuz cAsya tAM dRSTvA zarIre samajAyata 10 sa tu jJAnagarIyastvAt tapasaz ca samanvayAt avatasthe mahAprAjJo dhairyeNa parameNa ha 11 yas tv asya sahasA rAjan vikAraH samapadyata tena susrAva reto 'sya sa ca tan nAvabudhyata 12 sa vihAyAzramaM taM ca tAM caivApsarasaM muniH jagAma retas tat tasya zarastambe papAta ha 13 zarastambe ca patitaM dvidhA tad abhavan nRpa tasyAtha mithunaM jajJe gautamasya zaradvataH 14 mRgayAM carato rAjJaH zaMtanos tu yadRcchayA kaz cit senA caro 'raNye mithunaM tad apazyata 15 dhanuz ca sazaraM dRSTvA tathA kRSNAjinAni ca vyavasya brAhmaNApatyaM dhanurvedAntagasya tat sa rAjJe darzayAm Asa mithunaM sazaraM tadA 16 sa tad AdAya mithunaM rAjAtha kRpayAnvitaH AjagAma gRhAn eva mama putrAv iti bruvan 17 tataH saMvardhayAm Asa saMskAraiz cApy ayojayat gautamo 'pi tadApetya dhanurveda paro 'bhavat 18 kRpayA yan mayA bAlAv imau saMvardhitAv iti tasmAt tayor nAma cakre tad eva sa mahIpatiH 19 nihitau gautamas tatra tapasA tAv avindata Agamya cAsmai gotrAdi sarvam AkhyAtavAMs tadA 20 caturvidhaM dhanurvedam astrANi vividhAni ca nikhilenAsya tat sarvaM guhyam AkhyAtavAMs tadA so 'cireNaiva kAlena paramAcAryatAM gataH 21 tato 'dhijagmuH sarve te dhanurvedaM mahArathAH dhRtarASTrAtmajAz caiva pANDavAz ca mahAbalAH vRSNayaz ca nRpAz cAnye nAnAdezasamAgatAH | | 1 [vai] vizeSArthI tato bhISmaH pautrANAM vinayepsayA iSvastrajJAn paryapRcchad AcAryAn vIryasaMmatAn 2 nAlpadhIr nAmahA bhAgas tathAnAnAstra kovidaH nAdeva sattvo vinayet kurUn astre mahAbalAn 3 maharSis tu bharadvAjo havirdhAne caran purA dadarzApsarasaM sAkSAd ghRtAcIm AplutAm RSiH 4 tasyA vAyuH samuddhUto vasanaM vyapakarSata tato 'sya retaz caskanda tad RSir droNa Adadhe 5 tasmin samabhavad droNaH kalaze tasya dhImataH adhyagISTa sa vedAMz ca vedAGgAni ca sarvazaH 6 agnivezyaM mahAbhAgaM bharadvAjaH pratApavAn pratyapAdayad Agneyam astradharmabhRtAM varaH 7 agniSTuj jAtaH sa munis tato bharatasattama bhAradvAjaM tadAgneyaM mahAstraM pratyapAdayat 8 bharadvAja sakhA cAsIt pRSato nAma pArthivaH tasyApi drupado nAma tadA samabhavat sutaH 9 sa nityam AzramaM gatvA droNena saha pArSataH cikrIDAdhyayanaM caiva cakAra kSatriyarSabhaH 10 tato vyatIte pRSate sa rAjA drupado 'bhavat pAJcAleSu mahAbAhur uttareSu narezvaraH 11 bharadvAjo 'pi bhagavAn Aruroha divaM tadA tataH pitRniyuktAtmA putra lobhAn mahAyazAH zAradvatIM tato droNaH kRpIM bhAryAm avindata 12 agnihotre ca dharme ca dame ca satataM ratA alabhad gautamI putram azvatthAmAnam eva ca 13 sa jAtamAtro vyanadad yathaivoccaiH zravA hayaH tac chrutvAntarhitaM bhUtam antarikSastham abravIt 14 azvasyevAsya yat sthAma nadataH pradizo gatam azvatthAmaiva bAlo 'yaM tasmAn nAmnA bhaviSyati 15 sutena tena suprIto bhAradvAjas tato 'bhavat tatraiva ca vasan dhImAn dhanurveda paro 'bhavat 16 sa zuzrAva mahAtmAnaM jAmadagnyaM paraMtapam brAhmaNebhyas tadA rAjan ditsantaM vasu sarvazaH 17 vanaM tu prasthitaM rAmaM bhAradvAjas tadAbravIt AgataM vittakAmaM mAM viddhi droNaM dvijarSabham 18 [rAma] hiraNyaM mama yac cAnyad vasu kiM cana vidyate brAhmaNebhyo mayA dattaM sarvam eva tapodhana 19 tathaiveyaM dharA devI sAgarAntA sapattanA kazyapAya mayA dattA kRtsnA nagaramAlinI 20 zarIramAtram evAdya mayedam avazeSitam astrANi ca mahArhANi zastrANi vividhAni ca vRNISva kiM prayacchAmi tubhyaM droNa vadAzu tat 21 [droNa] astrANi me samagrANi sasaMhArANi bhArgava saprayoga rahasyAni dAtum arhasy azeSataH 22 [vai] tathety uktvA tatas tasmai prAdAd astrANi bhArgavaH sarahasya vrataM caiva dhanurvedam azeSataH 23 pratigRhya tu tat sarvaM kRtAstro dvijasattamaH priyaM sakhAyaM suprIto jagAma drupadaM prati | | 1 [vai] tato drupadam AsAdya bharadvAjaH pratApavAn abravIt pArSataM rAjan sakhAyaM viddhi mAm iti 2 [drupada] akRteyaM tava prajJA brahman nAtisamaJjasI yan mAM bravISi prasabhaM sakhA te 'ham iti dvija 3 na hi rAjJAm udIrNAnAm evaM bhUtair naraiH kva cit sakhyaM bhavati mandAtmaJ zriyA hInair dhanacyutaiH 4 sauhRdAny api jIryante kAlena parijIryatAm sauhRdaM me tvayA hy AsIt pUrvaM sAmarthya bandhanam 5 na sakhyam ajaraM loke jAtu dRzyeta karhi cit kAmo vainaM viharati krodhaz cainaM pravRzcati 6 maivaM jIrNam upAsiSThAH sakhyaM navam upAkuru AsIt sakhyaM dvijazreSTha tvayA me 'rthanibandhanam 7 na daridro vasumato nAvidvAn viduSaH sakhA zUrasya na sakhA klIbaH sakhipUrvaM kim iSyate 8 yayor eva samaM vittaM yayor eva samaM kulam tayoH sakhyavivAhaz ca na tu puSTavipuSTayoH 9 nAzrotriyaH zrotriyasya nArathI rathinaH sakhA nArAjJA saMgataM rAjJaH sakhipUrvaM kim iSyate 10 [vai] drupadenaivam uktas tu bhAradvAjaH pratApavAn muhUrtaM cintayAm Asa manyunAbhipariplutaH 11 sa vinizcitya manasA pAJcAlaM prati buddhimAn jagAma kurumukhyAnAM nagaraM nAgasAhvayam 12 kumArAs tv atha niSkramya sametA gajasAhvayAt krIDanto vITayA tatra vIrAH paryacaran mudA 13 papAta kUpe sA vITA teSAM vai krIDatAM tadA na ca te pratyapadyanta karma vITopalabdhaye 14 atha droNaH kumArAMs tAn dRSTvA kRtyavatas tadA prahasya mandaM paizalyAd abhyabhASata vIryavAn 15 aho nu dhig balaM kSAtraM dhig etAM vaH kRtAstratAm bharatasyAnvaye jAtA ye vITAM nAdhigacchata 16 eSa muSTir iSIkANAM mayAstreNAbhimantritaH asya vIryaM nirIkSadhvaM yad anyasya na vidyate 17 vetsyAmISIkayA vITAM tAm iSIkAm athAnyayA tAm anyayA samAyogo vITAyA grahaNe mama 18 tad apazyan kumArAs te vismayotphullalocanAH aveSkya coddhRtAM vITAM vITA veddhAram abruvan 19 abhivAdayAmahe brahman naitad anyeSu vidyate ko 'si kaM tvAbhijAnImo vayaM kiM karavAmahe 20 [droNa] AcakSvadhvaM ca bhISmAya rUpeNa ca guNaiz ca mAm sa eva sumahAbuddhiH sAMprataM pratipatsyate 21 [vai] tathety uktvA tu te sarve bhISmam UcuH pitAmaham brAhmaNasya vacas tathyaM tac ca karmavizeSavat 22 bhISmaH zrutvA kumArANAM droNaM taM pratyajAnata yuktarUpaH sa hi gurur ity evam anucintya ca 23 athainam AnIya tadA svayam eva susatkRtam paripapraccha nipuNaM bhISmaH zastrabhRtAM varaH hetum Agamane tasya droNaH sarvaM nyavedayat 24 maharSer agnivezyasya sakAzam aham acyuta astrArtham agamaM pUrvaM dhanurveda jighRkSayA 25 brahma cArI vinItAtmA jaTilo bahulAH samAH avasaM tatra suciraM dhanurveda cikIrSayA 26 pAJcAlarAjaputras tu yajJaseno mahAbalaH mayA sahAkarod vidyAM guroH zrAmyan samAhitaH 27 sa me tatra sakhA cAsId upakArI priyaz ca me tenAhaM saha saMgamya ratavAn suciraM bata bAlyAt prabhRti kauravya sahAdhyayanam eva ca 28 sa samAsAdya mAM tatra priyakArI priyaMvadaH abravId iti mAM bhISma vacanaM prItivardhanam 29 ahaM priyatamaH putraH pitur droNa mahAtmanaH abhiSekSyati mAM rAjye sapAJcAlyo yadA tadA 30 tvad bhojyaM bhavitA rAjyaM sakhe satyena te zape mama bhogAz ca vittaM ca tvadadhInaM sukhAni ca 31 evam uktaH pravavrAja kRtAstro 'haM dhanepsayA abhiSiktaM ca zrutvainaM kRtArtho 'smIti cintayan 32 priyaM sakhAyaM suprIto rAjyasthaM punar Avrajam saMsmaran saMgamaM caiva vacanaM caiva tasya tat 33 tato drupadam Agamya sakhipUrvam ahaM prabho abruvaM puruSavyAghra sakhAyaM viddhi mAm iti 34 upasthitaM tu drupadaH sakhivac cAbhisaMgatam sa mAM nirAkAram iva prahasann idam abravIt 35 akRteyaM tava prajJA brahman nAtisamaJjasI yad Attha mAM tvaM prasabhaM sakhA te 'ham iti dvija 36 na hi rAjJAm udIrNAnAm evaM bhUtair naraiH kva cit sakhyaM bhavati mandAtmaJ zriyA hInair dhanacyutaiH 37 nAzrotriyaH zrotriyasya nArathI rathinaH sakhA nArAjA pArthivasyApi sakhipUrvaM kim iSyate 38 drupadenaivam ukto 'haM manyunAbhipariplutaH abhyAgacchaM kurUn bhISma ziSyair arthI guNAnvitaiH 39 pratijagrAha taM bhISmo guruM pANDusutaiH saha pautrAn AdAya tAn sarvAn vasUni vividhAni ca 40 ziSyA iti dadau rAjan droNAya vidhipUrvakam sa ca ziSyAn maheSvAsaH pratijagrAha kauravAn 41 pratigRhya ca tAn sarvAn droNo vacanam abravIt rahasy ekaH pratItAtmA kRtopasadanAMs tadA 42 kAryaM me kAGkSitaM kiM cid dhRdi saMparivartate kRtAstrais tat pradeyaM me tad RtaM vadatAnaghAH 43 tac chrutvA kauraveyAs te tUSNIm Asan vizAM pate arjunas tu tataH sarvaM pratijajJe paraMtapaH 44 tato 'rjunaM mUrdhni tadA samAghrAya punaH punaH prItipUrvaM pariSvajya praruroda mudA tadA 45 tato droNaH pANDuputrAn astrANi vividhAni ca grAhayAm Asa divyAni mAnuSANi ca vIryavAn 46 rAjaputrAs tathaivAnye sametya bharatarSabha abhijagmus tato droNam astrArthe dvijasattamam vRSNayaz cAndhakAz caiva nAnAdezyAz ca pArthivAH 47 sUtaputraz ca rAdheyo guruM droNam iyAt tadA spardhamAnas tu pArthena sUtaputro 'tyamarSaNaH duryodhanam upAzritya pANDavAn atyamanyata | | 1 [vai] arjunas tu paraM yatnam Atasthe guru pUjane astre ca paramaM yogaM priyo droNasya cAbhavat 2 droNena tu tadAhUya rahasy ukto 'nnasAdhakaH andhakAre 'rjunAyAnnaM na deyaM te kathaM cana 3 tataH kadA cid bhuJjAne pravavau vAyur arjune tena tatra pradIptaH sa dIpyamAno nivApitaH 4 bhuGkta evArjuno bhaktaM na cAsyAsyAd vyamuhyata hastas tejasvino nityam annagrahaNa kAraNAt tad abhyAsakRtaM matvA rAtrAv abhyasta pANDavaH 5 tasya jyAtalanirghoSaM droNaH zuzrAva bhArata upetya cainam utthAya pariSvajyedam abravIt 6 prayatiSye tathA kartuM yathA nAnyo dhanurdharaH tvatsamo bhavitA loke satyam etad bravImi te 7 tato droNo 'rjunaM bhUyo ratheSu ca gajeSu ca azveSu bhUmAv api ca raNazikSAm azikSayat 8 gadAyuddhe 'si caryAyAM tomaraprAsazaktiSu droNaH saMkIrNa yuddheSu zikSayAm Asa pANDavam 9 tasya tat kauzalaM dRSTvA dhanurveda jighRkSavaH rAjAno rAjaputrAz ca samAjagmuH sahasrazaH 10 tato niSAdarAjasya hiraNyadhanuSaH sutaH ekalabyo mahArAja droNam abhyAjagAma ha 11 na sa taM pratijagrAha naiSAdir iti cintayan ziSyaM dhanuSi dharmajJas teSAm evAnvavekSayA 12 sa tu droNasya zirasA pAdau gRhya paraMtapaH araNyam anusaMprAptaH kRtvA droNaM mahI mayam 13 tasminn AcArya vRttiM ca paramAm Asthitas tadA iSvastre yogam Atasthe paraM niyamam AsthitaH 14 parayA zraddhayA yukto yogena parameNa ca vimokSAdAna saMdhAne laghutvaM param Apa saH 15 atha droNAbhyanujJAtAH kadA cit kurupANDavAH rathair viniryayuH sarve mRgayAm arimardanAH 16 tatropakaraNaM gRhya naraH kaz cid yadRcchayA rAjann anujagAmaikaH zvAnam AdAya pANDavAn 17 teSAM vicaratAM tatra tat tat karma cikIrSatAm zvA caran sa vane mUDho naiSAdiM prati jagmivAn 18 sa kRSNaM maladigdhAGgaM kRSNAjinadharaM vane naiSAdiM zvA samAlakSya bhaSaMs tasthau tad antike 19 tadA tasyAtha bhaSataH zunaH saptazarAn mukhe lAghavaM darzayann astre mumoca yugapad yathA 20 sa tu zvA zarapUrNAsyaH pANDavAn AjagAma ha taM dRSTvA pANDavA vIrA vismayaM paramaM yayuH 21 lAghavaM zabdavedhitvaM dRSTvA tatparamaM tadA prekSya taM vrIDitAz cAsan prazazaMsuz ca sarvazaH 22 taM tato 'nveSamANAs te vane vananivAsinam dadRzuH pANDavA rAjann asyantam anizaM zarAn 23 na cainam abhyajAnaMs te tadA vikRtadarzanam athainaM paripapracchuH ko bhavAn kasya vety uta 24 [ekalavya] niSAdAdhipater vIrA hiraNyadhanuSaH sutam droNaziSyaM ca mAM vittadhanurveda kRtazramam 25 [vai] te tam AjJAya tattvena punar Agamya pANDavAH yathAvRttaM ca te sarvaM droNAyAcakhyur adbhutam 26 kaunteyas tv arjuno rAjann ekalavyam anusmaran raho droNaM samAgamya praNayAd idam abravIt 27 nanv ahaM parirabhyaikaH prItipUrvam idaM vacaH bhavatokto na me ziSyas tvad viziSTo bhaviSyati 28 atha kasmAn madviziSTo lokAd api ca vIryavAn asty anyo bhavataH ziSyo niSAdAdhipateH sutaH 29 muhUrtam iva taM droNaz cintayitvA vinizcayam savyasAcinam AdAya naiSAdiM prati jagmivAn 30 dadarza maladigdhAGgaM jaTilaM cIravAsasam ekalavyaM dhanuSpANim asyantam anizaM zarAn 31 ekalavyas tu taM dRSTvA droNam AyAntam antikAt abhigamyopasaMgRhya jagAma zirasA mahIm 32 pUjayitvA tato droNaM vidhivat sa niSAdajaH nivedya ziSyam AtmAnaM tasthau prAJjalir agrataH 33 tato droNo 'bravId rAjann ekalavyam idaM vacaH yadi ziSyo 'si me tUrNaM vetanaM saMpradIyatAm 34 ekalavyas tu tac chrutvA prIyamANo 'bravId idam kiM prayacchAmi bhagavann AjJApayatu mAM guruH 35 na hi kiM cid adeyaM me gurave brahmavittama tam abravIt tvayAGguSTho dakSiNo dIyatAM mama 36 ekalavyas tu tac chrutvA vaco droNasya dAruNam pratijJAm Atmano rakSan satye ca nirataH sadA 37 tathaiva hRSTavadanas tathaivAdIna mAnasaH chittvAvicArya taM prAdAd droNAyAGguSTham AtmanaH 38 tataH paraM tu naiSAdir aGgulIbhir vyakarSata na tathA sa tu zIghro 'bhUd yathApUrvaM narAdhipa 39 tato 'rjunaH prItamanA babhUva vigatajvaraH droNaz ca satyavAg AsIn nAnyo 'bhyabhavad arjunam 40 droNasya tu tadA ziSyau gadA yogyAM vizeSataH duryodhanaz ca bhImaz ca kurUNAm abhyagacchatAm 41 azvatthAmA rahasyeSu sarveSv abhyadhiko 'bhavat tathAti puruSAn anyAn sArukau yamajAv ubhau yudhiSThiro rathazreSThaH sarvatra tu dhanaMjayaH 42 prasthitaH sAgarAntAyAM rathayUthapa yUthapaH buddhiyogabalotsAhaiH sarvAstreSu ca pANDavaH 43 astre gurv anurAge ca viziSTo 'bhavad arjunaH tulyeSv astropadezeSu sauSThavena ca vIryavAn ekaH sarvakumArANAM babhUvAtiratho 'rjunaH 44 prANAdhikaM bhImasenaM kRtavidyaM dhanaMjayam dhArtarASTrA durAtmAno nAmRSyanta narAdhipa 45 tAMs tu sarvAn samAnIya sarvavidyAsu niSThitAn droNaH praharaNa jJAne jijJAsuH puruSarSabha 46 kRtrimaM bhAsam Aropya vRkSAgre zilpibhiH kRtam avijJAtaM kumArANAM lakSyabhUtam upAdizat 47 [droNa] zIghraM bhavantaH sarve vai dhanUMSy AdAya satvarAH bhAsam etaM samuddizya tiSThantAM saMhiteSavaH 48 madvAkyasamakAlaM ca ziro 'sya vinipAtyatAm ekaikazo niyokSyAmi tathA kuruta putrakAH 49 [vai] tato yudhiSThiraM pUrvam uvAcAGgirasAM varaH saMdhatsva bANaM durdharSaM madvAkyAnte vimuJca ca 50 tato yudhiSThiraH pUrvaM dhanur gRhya mahAravam tasthau bhAsaM samuddizya guruvAkyapracoditaH 51 tato vitatadhanvAnaM droNas taM kurunandanam sa muhUrtAd uvAcedaM vacanaM bharatarSabha 52 pazyasy enaM drumAgrasthaM bhAsaM naravarAtmaja pazyAmIty evam AcAryaM pratyuvAca yudhiSThiraH 53 sa muhUrtAd iva punar droNas taM pratyabhASata atha vRkSam imaM mAM vA bhrAtRRn vApi prapazyasi 54 tam uvAca sa kaunteyaH pazyAmy enaM vanaspatim bhavantaM ca tathA bhrAtRRn bhAsaM ceti punaH punaH 55 tam uvAcApasarpeti droNo 'prIta manA iva naitac chakyaM tvayA veddhuM lakSyam ity eva kutsayan 56 tato duryodhanAdIMs tAn dhArtarASTrAn mahAyazAH tenaiva kramayogena jijJAsuH paryapRcchata 57 anyAMz ca ziSyAn bhImAdIn rAjJaz caivAnya dezajAn tathA ca sarve sarvaM tat pazyAma iti kutsitAH 58 tato dhanaMjayaM droNaH smayamAno 'bhyabhASata tvayedAnIM prahartavyam etal lakSyaM nizamyatAm 59 madvAkyasamakAlaM te moktavyo 'tra bhavec charaH vitatya kArmukaM putra tiSTha tAvan muhUrtakam 60 evam uktaH savyasAcI maNDalIkRtakArmukaH tasthau lakSyaM samuddizyA guruvAkyapracoditaH 61 muhUrtAd iva taM droNas tathaiva samabhASata pazyasy enaM sthitaM bhAsaM drumaM mAm api vety uta 62 pazyAmy enaM bhAsam iti droNaM pArtho 'bhyabhASata na tu vRkSaM bhavantaM vA pazyAmIti ca bhArata 63 tataH prItamanA droNo muhUrtAd iva taM punaH pratyabhASata durdharSaH pANDavAnAM ratharSabham 64 bhAsaM pazyasi yady enaM tathA brUhi punar vacaH ziraH pazyAmi bhAsasya na gAtram iti so 'bravIt 65 arjunenaivam uktas tu droNo hRSTatanU ruhaH muJcasvety abravIt pArthaM sa mumocAvicArayan 66 tatas tasya nagasthasya kSureNa nizitena ha zira utkRtya tarasA pAtayAm Asa pANDavaH 67 tasmin karmaNi saMsiddhe paryazvajata phalgunam mene ca drupadaM saMkhye sAnubandhaM parAjitam 68 kasya cit tv atha kAlasya saziSyo 'GgirasAM varaH jagAma gaGgAm abhito majjituM bharatarSabha 69 avagADham atho droNaM salile salile caraH grAho jagrAha balavAJ jaGghAnte kAlacoditaH 70 sa samartho 'pi mokSAya ziSyAn sarvAn acodayat grAhaM hatvA mokSayadhvaM mAm iti tvarayann iva 71 tad vAkyasamakAlaM tu bIbhatsur nizitaiH zaraiH AvApaiH paJcabhir grAhaM magnam ambhasy atADayat itare tu visaMmUDhAs tatra tatra prapedire 72 taM ca dRSTvA kriyopetaM droNo 'manyAta pANDavam viziSTaM sarvaziSyebhyaH prItimAMz cAbhavat tadA 73 sa pArtha bANair bahudhA khaNDazaH parikalpitaH grAhaH paJcatvam Apede jaGghAM tyaktvA mahAtmanaH 74 athAbravIn mahAtmAnaM bhAradvAjo mahAratham gRhANedaM mahAbAho viziSTam atidurdharam astraM brahmaziro nAma saprayoga nivartanam 75 na ca te mAnuSeSv etat prayoktavyaM kathaM cana jagad vinirdahed etad alpatejasi pAtitam 76 asAmAnyam idaM tAta lokeSv astraM nigadyate tad dhArayethAH prayataH zRNu cedaM vaco mama 77 bAdhetAmAnuSaH zatrur yadA tvAM vIra kaz cana tad vadhAya prayuJjIthAs tadAstram idam Ahave 78 tatheti tat pratizrutya bIbhatsuH sa kRtAJjaliH jagrAha paramAstraM tadAha cainaM punar guruH bhavitA tvatsamo nAnyaH pumAm*l loke dhanurdharaH | | 1 [vai] kRtAstrAn dhArtarASTrAMz ca pANDuputrAMz ca bhArata dRSTvA droNo 'bravId rAjan dhRtarASTraM janezvaram 2 kRpasya somadattasya bAhlIkasya ca dhImataH gAGgeyasya ca sAMnidhye vyAsasya vidurasya ca 3 rAjan saMprAptavidhyAs te kumarAH kurusattama te darzayeyuH svAM zikSAM rAjann anumate tava 4 tato 'bravIn mahArAjaH prahRSTenAntarAtmanA bhAradvAja mahat karmakRtaM te dvijasattama 5 yadA tu manyase kAlaM yasmin deze yathA yathA tathA tathAvidhAnAya svayam AjJApayasva mAm 6 spRhayAmy adya nirvedAt puruSANAM sacakSuSAm astrahetoH parAkrAntAnye me drakSyanti putrakAn 7 kSattar yad gurur AcAryo bravIti kuru tat tathA na hIdRzaM priyaM manye bhavitA dharmavatsalaH 8 tato rAjAnam Amantrya vidurAnugato bahiH bhAradvAjo mahAprAjJo mApayAm Asa medinIm samAm avRkSAM nirgulmAm udak pravaNa saMsthitAm 9 tasyAM bhUmau baliM cakre tithau nakSatrapUjite avaghuSTaM pure cApi tadarthaM vadatAM vara 10 raGga bhUmau suvipulaM zAstradRSTaM yathAvidhi prekSAgAraM suvihitaM cakrus tatra ca zilpinaH rAjJaH sarvAyudhopetaM strINAM caiva nararSabha 11 maJcAMz ca kArayAm Asus tatra jAnapadA janAH vipulAn ucchrayopetAJ zibikAz ca mahAdhanAH 12 tasmiMs tato 'hani prApte rAjA sasacivas tadA bhISmaM pramukhataH kRtvA kRpaM cAcArya sattamam 13 muktAjAlaparikSiptaM vaiDUrya maNibhUSitam zAtakumbhamayaM divyaM prekSAgAram upAgamat 14 gAndhArI ca mahAbhAgA kuntI ca jayatAM vara striyaz ca sarvA yA rAjJaH sapreSyAH saparicchadAH harSAd Aruruhur maJcAn meruM deva striyo yathA 15 brAhmaNakSatriyAdyaM ca cAturvarNyaM purAd drutam darzanepsu samabhyAgAt kumArANAM kRtAstratAm 16 pravAditaiz ca vAditrair janakautUhalena ca mahArNava iva kSubdhaH samAjaH so 'bhavat tadA 17 tataH zuklAmbara dharaH zuklayajJopavItavAn zuklakezaH sitazmazruH zuklamAlyAnulepanaH 18 raGgamadhyaM tadAcAryaH saputraH praviveza ha nabho jaladharair hInaM sAGgAraka ivAMzumAn 19 sa yathA samayaM cakre baliM balavatAM varaH brAhmaNAMz cAtra mantrajJAn vAcayAm Asa maGgalam 20 atha puNyAhaghoSasya puNyasya tadanantaram vivizur vividhaM gRhya zastropakaraNaM narAH 21 tato baddhatanu trANA baddhakakSyA mahAbalAH baddhatUNAH sadhanuSo vivizur bharatarSabhAH 22 anujyeSThaM ca te tatra yudhiSThirapurogamAH cakrur astraM mahAvIryAH kumArAH paramAdbhutam 23 ke cic charAkSepa bhayAc chirAMsy avananAmire manujA dhRSTam apare vIkSAM cakruH savismayAH 24 te sma lakSyANi vividhur bANair nAmAGka zobhitaiH vividhair lAghavotsRSTair uhyanto vAjibhir drutam 25 tat kumAra balaM tatra gRhItazarakArmukam gandharvanagarAkAraM prekSya te vismitAbhavan 26 sahasA cukruzus tatra narAH zatasahasrazaH vismayotphullanayanAH sAdhu sAdhv iti bhArata 27 kRtvA dhanuSi te mArgAn rathacaryAsu cAsakRt gajapRSThe 'zvapRSThe ca niyuddhe ca mahAbalAH 28 gRhItakhaDgacarmANas tato bhUyaH prahAriNaH tsarumArgAn yathoddiSTAMz ceruH sarvAsu bhUmiSu 29 lAghavaM sauSThavaM zobhAM sthiratvaM dRDhamuSTitAm dadRzus tatra sarveSAM prayoge khaDgacarmaNAm 30 atha tau nityasaMhRSTau suyodhana vRkodarau avatIrNau gadAhastAv ekazRGgAv ivAcalau 31 baddhakakSyau mahAbAhU pauruSe paryavasthitau bRhantau vAzitA hetoH samadAv iva kuJjarau 32 tau pradakSiNasavyAni maNDalAni mahAbalau ceratur nirmalagadau samadAv iva govRSau 33 viduro dhRtarASTrAya gAndhArye pANDavAraNiH nyavedayetAM tat sarvaM kumArANAM viceSTitam | | 1 [vai] kururAje ca raGgasthe bhIme ca balinAM vare pakSapAta kRtasnehaH sa dvidhevAbhavaj janaH 2 hA vIra kururAjeti hA bhImeti ca nardatAm puruSANAM suvipulAH praNAdAH sahasotthitAH 3 tataH kSubdhArNava nibhaM raGgam Alokya buddhimAn bhAradvAjaH priyaM putram azvatthAmAnam abravIt 4 vArayaitau mahAvIryau kRtayogyAv ubhAv api mA bhUd raGga prakopo 'yaM bhIma duryodhanodbhavaH 5 tatas tAv udyatagadau guruputreNa vAritau yugAntAnila saMkSubdhau mahAvegAv ivArNavau 6 tato raGgAGgaNa gato droNo vacanam abravIt nivArya vAditragaNaM mahAmeghasamasvanam 7 yo me putrAt priyataraH sarvAstraviduSAM varaH aindrir indrAnuja samaH sa pArtho dRzyatAm iti 8 AcArya vacanenAtha kRtasvastyayano yuvA baddhagodhAGguli trANaH pUrNatUNaH sakArmukaH 9 kAJcanaM kavacaM bibhrat pratyadRzyata phalgunaH sArkaH sendrAyudha taDit sasaMdhya iva toyadaH 10 tataH sarvasya raGgasya samutpiJjo 'bhavan mahAn pravAdyanta ca vAdyAni sazaGkhAni samantataH 11 eSa kuntIsutaH zrImAn eSa pANDavamadhyamaH eSa putro mahendrasya kurUNAm eSa rakSitA 12 eSo 'straviduSAM zreSTha eSa dharmabhRtAM varaH eSa zIlavatAM cApi zIlajJAnanidhiH paraH 13 ity evam atulA vAcaH zRNvantyAH prekSa keritAH kuntyAH prasnava saMmizrair asraiH klinnam uro 'bhavat 14 tena zabdena mahatA pUrNazrutir athAbravIt dhRtarASTro narazreSTho viduraM hRSTamAnasaH 15 kSattaH kSubdhArNava nibhaH kim eSa sumahAsvanaH sahasaivotthito raGge bhindann iva nabhastalam 16 [vidura] eSa pArtho mahArAja phalgunaH pANDunandanaH avatIrNaH sakavacas tatraiSa sumahAsvanaH 17 [dhR] dhanyo 'smy anugRhIto 'smi rakSito 'smi mahAmate pRthAraNi samudbhUtais tribhiH pANDava vahnibhiH 18 [vai] tasmin samudite raGge kathaM cit paryavasthite darzayAm Asa bIbhatsur AcAryAd astralAghavam 19 AgneyenAsRjad vahniM vAruNenAsRjat payaH vAyavyenAsRjad vAyuM pArjanyenAsRjad dhanAn 20 bhaumena prAvizad bhUmiM pArvatenAsRjad girIn antardhAnena cAstreNa punar antarhito 'bhavat 21 kSaNAt prAMzuH kSaNAd dhrasvaH kSaNAc ca rathadhUr gataH kSaNena rathamadhyasthaH kSaNenAvApatan mahIm 22 sukumAraM ca sUkSmaM ca guruM cApi gurupriyaH sauSThavenAbhisaMyuktaH so 'vidhyad vividhaiH zaraiH 23 bhramataz ca varAhasya lohasya pramukhe samam paJcabANAn asaMsaktAn sa mumocaika bANavat 24 gavye viSANa koze ca cale rajjvavalambite nicakhAna mahAvIryaH sAyakAn ekaviMzatim 25 ity evamAdi sumahat khaDge dhanuSi cAbhavat gadAyAM zastrakuzalo darzanAni vyadarzayat 26 tataH samAptabhUyiSThe tasmin karmANi bhArata mandI bhUte samAje ca vAditrasya ca nisvane 27 dvAradezAt samudbhUto mAhAtmya balasUcakaH vajraniSpeSa sadRzaH zuzruve bhujanisvanaH 28 dIryante kiM nu girayaH kiMsvid bhUmir vidIryate kiMsvid ApUryate vyoma jalabhAra ghanair ghanaiH 29 raGgasyaivaM matir abhUt kSaNena vasudhAdhipa dvAraM cAbhimukhAH sarve babhUvuH prekSakAs tadA 30 paJcabhir bhrAtRbhiH pArthair droNaH parivRto babhau paJca tAreNa saMyuktaH sAvitreNeva candramAH 31 azvatthAmnA ca sahitaM bhrAtRRNAM zatam Urjitam duryodhanaMm amitraghnam utthitaM paryavArayat 32 sa tais tadA bhrAtRbhir udyatAyudhair; vRto gadApANir avasthitaiH sthitaH babhau yathA dAnava saMkSaye purA; puraMdaro devagaNaiH samAvRtaH | | 1 [vai] datte 'vakAze puruSair vismayotphullalocanaiH viveza raGgaM vistIrNaM karNaH parapuraMjayaH 2 sahajaM kavacaM bibhrat kuNDaloddyotitAnanaH sadhanur baddhanistriMzaH pAdacArIva parvataH 3 kanyA garbhaH pRthu yazAH pRthAyAH pRthulocanaH tIkSNAMzor bhAskarasyAMzaH karNo 'rigaNasUdanaH 4 siMharSabha gajendrANAM tulyavIryaparAkramaH dIptikAnti dyutiguNaiH sUryendu jvalanopamaH 5 prAMzuH kanakatAlAbhaH siMhasaMhanano yuvA asaMkhyeyaguNaH zrImAn bhAskarasyAtmasaMbhavaH 6 sa nirIkSya mahAbAhuH sarvato raGga maNDalam praNAmaM droNa kRpayor nAtyAdRtam ivAkarot 7 sa sAmAja janaH sarvo nizcalaH sthiralocanaH ko 'yam ity AgatakSobhaH kautUhalaparo 'bhavat 8 so 'bravIn meghadhIreNa svareNa vadatAM varaH bhrAtA bhrAtaram ajJAtaM sAvitraH pAkazAsanim 9 pArtha yat te kRtaM karmavizeSavad ahaM tataH kariSye pazyatAM nRRNAM mAtmanA vismayaM gamaH 10 asamApte tatas tasya vacane vadatAM vara yantrotkSipta iva kSipram uttasthau sarvato janaH 11 prItiz ca puruSavyAghra duryodhanam athAspRzat hrIz ca krodhaz ca bIbhatsuM kSaNenAnvavizac ca ha 12 tato droNAbhyanujJAtaH karNaH priyaraNaH sadA yatkRtaM tatra pArthena tac cakAra mahAbalaH 13 atha duryodhanas tatra bhrAtRbhiH saha bhArata karNaM pariSvajya mudA tato vacanam abravIt 14 svAgataM te mahAbAho diSTyA prApto 'si mAnada ahaM ca kururAjyaM ca yatheSTam upabhujyatAm 15 [karNa] kRtaM sarveNa me 'nyena sakhitvaM ca tvayA vRNe dvandvayuddhAM ca pArthena kartum icchAmi bhArata 16 [dur] bhuGkSva bhogAn mayA sArdhaM bandhUnAM priyakRd bhava durhRdAM kuru sarveSAM mUrdhni pAdam ariMdama 17 [vai] tataH kSiptam ivAtmAnaM matvA pArtho 'bhyabhASata karNaM bhrAtRsamUhasya madhye 'calam iva sthitam 18 anAhUtopasRptAnAm anAhUtopajalpinAm ye lokAs tAn hataH karNa mayA tvaM pratipatsyase 19 [karNa] raGgo 'yaM sarvasAmAnyaH kim atra tava phalguna vIryazreSThAz ca rAjanyA balaM dharmo 'nuvartate 20 kiM kSepair durbalAzvAsaiH zaraiH kathaya bhArata guroH samakSaM yAvat te harAmy adya ziraH zaraiH 21 [vai] tato droNAbhyanujJAtaH pArthaH parapuraMjayaH bhrAtRbhis tvarayAzliSTo raNAyopajagAma tam 22 tato duryodhanenApi sabhrAtrA samarodyataH pariSvaktaH sthitaH karNaH pragRhya sazaraM dhanuH 23 tataH savidyutstanitaiH sendrAyudha puro javaiH AvRtaM gaganaM meghair balAkApaGktihAsibhiH 24 tataH snehAd dhari hayaM dRSTvA raGgAvalokinam bhAskAro 'py anayan nAzaM samIpopagatAn ghanAn 25 meghac chAyopagUDhas tu tato 'dRzyata pANDavaH sUryAtapaparikSiptaH karNo 'pi samadRzyata 26 dhArtarASTrA yataH karNas tasmin deze vyavasthitAH bhAradvAjaH kRpo bhISmo yataH pArthas tato 'bhavan 27 dvidhA raGgaH samabhavat strINAM dvaidham ajAyata kuntibhojasutA mohaM vijJAtArthA jagAma ha 28 tAM tathA mohasAmpannAM viduraH sarvadharmavit kuntIm AzvAsayAm Asa prokSyAdbhiz candanokSitaiH 29 tataH pratyAgataprANA tAv ubhAv api daMzitau putrau dRSTvA susaMtaptA nAnvapadyata kiM cana 30 tAv udyatamahAcApau kRpaH zAradvato 'bravIt tAv udyatasamAcAre kuzalaH sarvadharmavit 31 ayaM pRthAyAs tanayaH kanIyAn pANDunandanaH kauravo bhavatAM sArdhaM dvandvayuddhaM kariSyati 32 tvam apy evaM mahAbAho mAtaraM pitaraM kulam kathayasva narendrANAM yeSAM tvaM kulavardhanaH tato viditvA pArthas tvAM pratiyotsyati vA na vA 33 evam uktasya karNasya vrIDAvanatam Ananam babhau varSAmbubhiH klinnaM padmam AgalitaM yathA 34 [dur] AcArya trividhA yonI rAjJAM zAstravinizcaye tat kulInaz ca zUraz ca senAM yaz ca prakarSati 35 yady ayaM phalguno yuddhe nArAjJA yoddhum icchati tasmAd eSo 'GgaviSaye mayA rAjye 'bhiSicyate 36 [vai] tatas tasmin kSaNe karNaH salAja kusumair ghaTaiH kAJcanaiH kAJcane pIThe mantravidbhir mahArathaH abhiSikto 'GgarAjye sa zriyA yukto mahAbalaH 37 sacchatravAlavyajano jayazabdAntareNa ca uvAca kauravaM rAjA rAjAnaM taM vRSas tadA 38 asya rAjyapradAnasya sadRzaM kiM dadAni te prabrUhi rAjazArdUla kartA hy asmi tathA nRpa atyantaM sakhyam icchAmIty Aha taM sa suyodhanaH 39 evam uktas tataH karNas tatheti pratyabhASata harSAc cobhau samAzliSya parAM mudam avApatuH | | 1 [vai] tataH srastottara paTaH saprasvedaH savepathuH vivezAdhiratho raGgaM yaSTiprANo hvayann iva 2 tam Alokya dhanus tyaktvA pitRgauravayantritaH karNo 'bhiSekArdra zirAH zirasA samavandata 3 tataH pAdAv avacchAdya paTAntena sasaMbhramaH putreti paripUrNArtham abravId rathasArathiH 4 pariSvajya ca tasyAtha mUrdhAnaM snehaviklavaH aGgarAjyAbhiSekArdram azrubhiH siSice punaH 5 taM dRSTvA sUtaputro 'yam iti nizcitya pANDavaH bhImasenas tadA vAkyam abravIt prahasann iva 6 na tvam arhasi pArthena sUtaputra raNe vadham kulasya sadRzas tUrNaM pratodo gRhyatAM tvayA 7 aGgarAjyaM ca nArhas tvam upabhoktuM narAdhama zvA hutAzasamIpasthaM puroDAzam ivAdhvare 8 evam utkas tataH karNaH kiM cit prasphuritAdharaH gaganasthaM viniHzvasya divAkaram udaikSata 9 tato duryodhanaH kopAd utpapAta mahAbalaH bhrAtRpadmavanAt tasmAn madotkaTa iva dvipaH 10 so 'bravId bhImakarmANaM bhImasenam avasthitam vRkodara na yuktaM te vacanaM vaktum IdRzam 11 kSatriyANAM balaM jyeSThaM yoddhavyaM kSatrabandhunA zUrANAM ca nadInAM ca prabhavA durvidAH kila 12 salilAd utthito vahnir yena vyAptaM carAcaram dadhIcasyAsthito vajraM kRtaM dAnava sUdanam 13 AgneyaH kRttikA putro raudro gAGgeya ity api zrUyate bhagavAn devaH sarvaguhya mayo guhaH 14 kSatriyAbhyaz ca ye jAtA brAhmaNAs te ca vizrutAH AcAryaH kalazAj jAtaH zarastambAd guruH kRpaH bhavatAM ca yathA janma tad apy AgamitaM nRpaiH 15 sakuNDalaM sakavacaM divyalakSaNalakSitam katham AdityasaMkAzaM mRgI vyAghraM janiSyati 16 pRthivI rAjyam arho 'yaM nAGgarAjyaM narezvaraH anena bAhuvIryeNa mayA cAjJAnuvartinA 17 yasya vA manujasyedaM na kSAntaM mad viceSTitam ratham Aruhya padbhyAM vA vinAmayatu kArmukam 18 tataH sarvasya raGgasyA hAhAkAro mahAn abhUt sAdhuvAdAnusaMbaddhaH sUryaz cAstam upAgamat 19 tato duryodhanaH karNam AlambyAtha kare nRpa dIpikAgnikRtAlokas tasmAd raGgAd viniryayau 20 pANDavAz ca sahadroNAH sakRpAz ca vizAM pate bhISmeNa sahitAH sarve yayuH svaM svaM nivezanam 21 arjuneti janaH kaz cit kAz cit karNeti bhArata kaz cid duryodhanety evaM bruvantaH prathitAs tadA 22 kuntyAz ca pratyabhijJAya divyalakSaNasUcitam putram aGgezvaraM snehAc channA prItir avardhata 23 duryodhanasyApi tadA karNam AsAdya pArthiva bhayam arjuna sAMjAtaM kSipram antaradhIyata 24 sa cApi vIraH kRtazastranizramaH; pareNa sAmnAbhyavadat suyodhanam yudhiSThirasyApy abhavat tadA matir; na karNa tulyo 'sti dhanurdharaH kSitau | | 1 [vai] tataH ziSyAn samAnIya AcAryArtham acodayat droNaH sarvAn azeSeNa dakSiNArthaM mahIpate 2 pAJcAlarAjaM drupadaM gRhItvA raNamUrdhani paryAnayata bhadraM vaH sA syAt paramadakSiNA 3 tathety uktvA tu te sarve rathais tUrNaM prahAriNaH AcArya dhanadAnArthaM droNena sahitA yayuH 4 tato 'bhijagmuH pAJcAlAn nighnantas te nararSabhAH mamRdus tasya nagaraM drupadasya mahaujasaH 5 te yajJasenaM drupadaM gRhItvA raNamUrdhani upAjahruH sahAmAtyaM droNAya bharatarSabhAH 6 bhagnadarpaM hRtadhanaM tathA ca vazam Agatam sa vairaM manasA dhyAtvA droNo drupadam abravIt 7 pramRdya tarasA rASTraM puraM te mRditaM mayA prApya jIvan ripuvazaM sakhipUrvaM kim iSyate 8 evam uktvA prahasyainaM nizcitya punar abravIt mA bhaiH prANabhayAd rAjan kSamiNo brAhmaNA vayam 9 Azrame krIDitaM yat tu tvayA bAlye mayA saha tena saMvardhitaH snehas tvayA me kSatriyarSabha 10 prArthayeyaM tvayA sakhyaM punar eva nararSabha varaM dadAmi te rAjan rAjyasyArdham avApnuhi 11 arAjA kila no rAjJAM sakhA bhavitum arhati ataH prayatitaM rAjye yajJasena mayA tava 12 rAjAsi dakSiNe kUle bhAgIrathyAham uttare sakhAyaM mAM vijAnIhi pAJcAla yadi manyase 13 [drupada] anAzcaryam idaM brahman vikrAnteSu mahAtmasu prIye tvayAhaM tvattaz ca prItim icchAmi zAzvatIm 14 [vai] evam uktas tu taM droNo mokSayAm Asa bhArata satkRtya cainaM prItAtmA rAjyArdhaM pratyapAdayat 15 mAkandIm atha gaGgAyAs tIre janapadAyutAm so 'dhyAvasad dInamanAH kAmpilyaM ca purottamam dakSiNAMz caiva pAJcAlAn yAvac carmaNvatI nadI 16 droNena vairaM drupadaH saMsmaran na zazAma ha kSAtreNa ca balenAsya nApazyat sa parAjayam 17 hInaM viditvA cAtmAnaM brAhmaNena balena ca putra janma parIpsan vai sa rAjA tad adhArayat ahic chatraM ca viSayaM droNaH samabhipadyata 18 evaM rAjann ahic chatrA purI janapadAyutA yudhi nirjitya pArthena droNAya pratipAditA | | 1 [vai] prANAdhikaM bhImasenaM kRtavidyaM dhanaMjayam duryodhano lakSayitva paryatapyata durmatiH 2 tato vaikartanaH karNaH zakuniz cApi saubalaH anekair abhyupAyais tAJ jighAMsanti sma pANDavAn 3 pANDavAz cApi tat sarvaM pratyajAnann ariMdamAH udbhAvanam akurvanto vidurasya mate sthitAH 4 guNaiH samuditAn dRSTvA paurAH pANDusutAMs tadA kathayanti sma saMbhUya catvareSu sabhAsu ca 5 prajJA cakSur acakSuSTvAd dhRtarASTro janezvaraH rAjyam aprAptavAn pUrvaM sA kathaM nRpatir bhavet 6 tathA bhISmaH zAMtanavaH satyasaMdho mahAvrataH pratyAkhyAya purA rAjyaM nAdya jAtu grahISyati 7 te vayaM pANDavaM jyeSThaM taruNaM vRddhazIlinam abhiSiJcAma sAdhv adya satyaM karuNavedinam 8 sa hi bhISmaM zAMtanavaM dhRtarASTraM ca dharmavit saputraM vividhair bhogair yojayiSyati pUjayan 9 teSAM duryodhanaH zrutvA tAni vAkyAni bhASatAm yudhiSThirAnuraktAnAM paryatapyata durmatiH 10 sa tapyamAno duSTAtmA teSAM vAco na cakSame IrSyayA cAbhisaMtapto dhRtarASTram upAgamat 11 tato virahitaM dRSTvA pitaraM pratipUjya saH paurAnurAga saMtaptaH pazcAd idam abhASata 12 zrutA me jalpatAM tAta praurANAm azivA giraH tvAm anAdRtya bhISmaM ca patim icchanti pANDavam 13 matam etac ca bhISmasya na sa rAjyaM bubhUSati asmAkaM tu parAM pIDAM cikIrSanti pure janAH 14 pitRtaH prAptavAn rAjyaM pANDur AtmaguNaiH purA tvam apy aguNa saMyogAt prAptaM rAjyaM na labdhavAn 15 sa eSa pANDor dAyAdyaM yadi prApnoti pANDavaH tasya putro dhruvaM prAptas tasya tasyeti cAparaH 16 te vayaM rAjavaMzena hInAH saha sutair api avajJAtA bhaviSyAmo lokasya jagatIpate 17 satataM nirayaM prAptAH parapiNDopajIvinaH na bhavema yathA rAjaMs tathA zIghraM vidhIyatAm 18 abhaviSyaH sthiro rAjye yadi hi tvaM purA nRpa dhruvaM prApsyAma ca vayaM rAjyam apy avaze jane | | 1 [vai] dhRtarASTras tu putrasya zrutvA vacanam IdRzam muhUrtam iva saMcintya duryodhanam athAbravIt 2 dharmanityaH sadA pANDur mamAsIt priyakRd dhitaH sarveSu jJAtiSu tathA mayi tv AsId vizeSataH 3 nAsya kiM cin na jAnAmi bhojanAdi cikIrSitam nivedayati nityaM hi mama rAjyaM dhRtavrataH 4 tasya putro yathA pANDus tathA dharmaparAyaNaH guNavAm*l lokavikhyAtaH paurANAM ca susaMmataH 5 sa kathaM zakyam asmAbhir apakraSTuM balAd itaH pitRpaitAmahAd rAjyAt sasahAyo vizeSataH 6 bhRtA hi pANDunAmAtyA balaM ca satataM bhRtam bhRtAH putrAz ca pautrAz ca teSAm api vizeSataH 7 te purA satkRtAs tAta pANDunA pauravA janAH kathaM yudhiSThirasyArthe na no hanyuH sabAndhavAn 8 [dur] evam etan mayA tAta bhAvitaM doSam Atmani dRSTvA prakRtayaH sarvA arthamAnena yojitAH 9 dhruvam asmat sahAyAs te bhaviSyanti pradhAnataH arthavargaH sahAmAtyo matsaMstho 'dya mahIpate 10 sa bhavAn pANDavAn Azu vivAsayitum arhati mRdunaivAbhyupAyena nagaraM vAraNAvatam 11 yadA pratiSThitaM rAjyaM mayi rAjan bhaviSyati tadA kuntI sahApatyA punar eSyati bhArata 12 [dhR] duryodhana mamApy etad dhRdi saMparivartate abhiprAyasya pApatvAn naitat tu vivRNomy aham 13 na ca bhISmo na ca droNo na kSattA na ca gautamaH vivAsyamAnAn kaunteyAn anumaMsyanti karhi cit 14 samA hi kauraveyANAM vayam ete ca putraka naite viSamam iccheyur dharmayuktA manasvinaH 15 te vayaM kauraveyANAm eteSAM ca mahAtmanAm kathaM na vadhyatAM tAta gacchema jagatas tathA 16 [dur] madhyasthaH satataM bhISmo droNaputro mayi sthitaH yataH putras tato droNo bhavitA nAtra sAMzayaH 17 kRpaH zAradvataz caiva yata ete trayas tataH droNaM ca bhAgineyaM ca na sa tyakSyati karhi cit 18 kSattArtha baddhas tv asmAkaM pracchannaM tu yataH pare na caikaH sa samartho 'smAn pANDavArthe prabAdhitum 19 sa vizrabdhaH pANDuputrAn saha mAtrA vivAsaya vAraNAvatam adyaiva nAtra doSo bhaviSyati 20 vinidra karaNaM ghoraM hRdi zalyam ivArpitam zokapAvakam udbhUtaM karmaNaitena nAzaya | | 1 [vai] tato duryodhano rAjA sarvAs tAH prakRtIH zanaiH arthamAnapradAnAbhyAM saMjahAra sahAnujaH 2 dhRtarASTra prayuktAs tu ke cit kuzalamantriNaH kathayAM cakrire ramyaM nagaraM vAraNAvatam 3 ayaM samAjaH sumahAn ramaNIyatamo bhuvi upasthitaH pazupater nagare vAraNAvate 4 sarvaratnasamAkIrNe puMsAM deze manorame ity evaM dhRtarASTrasya vacanAc cakrire kathAH 5 kathyamAne tathA ramye nagare vAraNAvate gamane pANDuputrANAM jajJe tatra matir nRpa 6 yadA tv amanyata nRpo jAtakautUhalA iti uvAcainAn atha tadA pANDavAn ambikA sutaH 7 mameme puruSA nityaM kathayanti punaH punaH ramaNIyataraM loke nagaraM vAraNAvatam 8 te tAta yadi manyadhvam utsavaM vAraNAvate sagaNAH sAnuyAtrAz ca viharadhvaM yathAmarAH 9 brAhmaNebhyaz ca ratnAni gAyanebhyaz ca sarvazaH prayacchadhvaM yathAkAmaM devA iva suvarcasaH 10 kaM cit kAlaM vihRtyaivam anubhUya parAM mudam idaM vai hAstinapuraM sukhinaH punar eSyatha 11 dhRtarASTrasya taM kAmam anubuddhvA yudhiSThiraH Atmanaz cAsahAyatvaM tatheti pratyuvAca tam 12 tato bhISmaM mahAprAjJaM viduraM ca mahAmatim droNaM ca bAhlikaM caiva somadattaM ca kauravam 13 kRpam AcArya putraM ca gAndhArIM ca yazasvinIm yudhiSThiraH zanair dInam uvAcedaM vacas tadA 14 ramaNIye janAkIrNe nagare vAraNAvate sagaNAs tAta vatsyAmo dhRtarASTrasya zAsanAt 15 prasannamanasaH sarve puNyA vAco vimuJcata AzIrbhir vardhitAn asmAn na pApaM prasahiSyati 16 evam uktAs tu te sarve pANDuputreNa kauravAH prasannavadanA bhUtvA te 'bhyavartanta pANDavAn 17 svasty astu vaH pathi sadA bhUtebhyaz caiva sarvazaH mA ca vo 'stv azubhaM kiM cit sarvataH pANDunandanAH 18 tataH kRtasvasty ayanA rAjyalAbhAya pANDavAH kRtvA sarvANi kAryANi prayayur vAraNAvatam | | 1 [vai] evam ukteSu rAjJA tu pANDaveSu mahAtmasu duryodhanaH paraM harSam AjagAma durAtmavAn 2 sa purocanam ekAntam AnIya bharatarSabha gRhItvA dakSiNe pANau sacivaM vAkyam abravIt 3 mameyaM vasusaMpUrNA purocana vasuMdharA yatheyaM mama tadvat te sa tAM rakSitum arhasi 4 na hi me kaz cid anyo 'sti vaizvAsikataras tvayA sahAyo yena saMdhAya mantrayeyaM yathA tvayA 5 saMrakSa tAta mantraM ca sapatnAMz ca mamoddhara nipuNenAbhyupAyena yad bravImi tathA kuru 6 pANDavA dhRtarASTreNa preSitA vAraNAvatam utsave vihariSyanti dhRtarASTrasya zAsanAt 7 sa tvaM rAsabha yuktena syandanenAzu gAminA vAraNAvatam adyaiva yathA yAsi tathA kuru 8 tatra gatvA catuHzAlaM gRhaM paramasaMvRtam AyudhAgAram Azritya kArayethA mahAdhanam 9 zaNasarjarasAdIni yAni dravyANi kAni cit AgneyAny uta santIha tAni sarvANi dApaya 10 sarpiSA ca satailena lAkSayA cApy analpayA mRttikAM mizrayitvA tvaM lepaM kuDyeSu dApayeH 11 zaNAn vaMzaM ghRtaM dAru yantrANi vividhAni ca tasmin vezmani sarvANi nikSipethAH samantataH 12 yathA ca tvaM na zaGkeran parIkSanto 'pi pANDavAH Agneyam iti tat kAryam iti cAnye ca mAnavAH 13 vezmany evaM kRte tatra kRtvA tAn paramArcitAn vAsayeH pANDaveyAMz ca kuntIM ca sasuhRjjanAm 14 tatrAsanAni mukhyAni yAnAni zayanAni ca vidhAtavyAni pANDUnAM yathA tuSyeta me pitA 15 yathA rameran vizrabdhA nagare vAraNAvate tathA sarvaM vidhAtavyaM yAvat kAlasya paryayaH 16 jJAtvA tu tAn suvizvastAJ zayAnAn akutobhayAn agnis tatas tvayA deyo dvAratas tasya vezmanaH 17 dagdhAn evaM svake gehe dagdhA iti tato janAH jJAtayo vA vadiSyanti pANDavArthAya karhi cit 18 tat tatheti pratijJAya kauravAya purocanaH prAyAd rAsabha yuktena nagaraM vAraNAvatam 19 sa gatvA tvarito rAjan duryodhana mate sthitaH yathoktaM rAjaputreNa sarvaM cakre purocanaH | | 1 [vai] pANDavAs tu rathAn yuktvA sadazvair anilopamaiH ArohamANA bhISmasya pAdau jagRhur Artavat 2 rAjJaz ca dhRtarASTrasya droNasya ca mahAtmanaH anyeSAM caiva vRddhAnAM vidurasya kRpasya ca 3 evaM sarvAn kurUn vRddhAn abhivAdya yatavratAH samAliGgya samAnAMz ca balaiz cApy abhivAditAH 4 sarvA mAtRRs tathApRSTvA kRtvA caiva pradakSiNam sarvAH prakRtayaz caiva prayayur vAraNA vatam 5 viduraz ca mahAprAjJas tathAnye kurupuMgavAH paurAz ca puruSavyAghrAn anvayuH zokakarzitAH 6 tatra kec cid bruvanti sma brAhmaNA nirbhayAs tadA zocamAnAH pANDuputrAn atIva bharatarSabha 7 viSamaM pazyate rAjA sarvathA tamasAvRtaH dhRtarASTraH sudurbuddhir na ca dharmaM prapazyati 8 na hi pApam apApAtmA rocayiSyati pANDavaH bhImo vA balinAM zreSThaH kaunteyo vA dhanaMjayaH kuta eva mahAprAjJau mAdrIputrau kariSyataH 9 tad rAjyaM pitRtaH prAptaM dhRtarASTro na mRSyate adharmam akhilaM kiM nu bhISmo 'yam anumanyate vivAsyamAnAn asthAne kauneyAn bharatarSabhAn 10 piteva hi nRpo 'smAkam abhUc chAMtanavaH purA vicitravIryo rAjarSiH pANDuz ca kurunandanaH 11 sa tasmin puruSavyAghre diSTa bhAvaM gate sati rAjaputrAn imAn bAlAn dhRtarASTro na mRSyate 12 vayam etad amRSyantaH sarva eva purottamAt gRhAn vihAya gacchAmo yatra yAti yuthiSThiraH 13 tAMs tathA vAdinaH paurAn duHkhitAn duHkhakarzitaH uvAca paramaprIto dharmarAjo yudhiSThiraH 14 pitA mAnyo guruH zreSTho yad Aha pRthivIpatiH azaGkamAnais tat kAryam asmAbhir iti no vratam 15 bhavantaH suhRdo 'smAkam asmAn kRtvA pradakSiNam AzIrbhir abhinandyAsmAn nivartadhvaM yathA gRham 16 yadA tu kAryam asmAkaM bhavadbhir upapatsyate tadA kariSyatha mama priyANi ca hitAni ca 17 te tatheti pratijJAya kRtvA caitAn pradakSiNam AzIrbhir abhinandyainAJ jagmur nagaram eva hi 18 paureSu tu nivRtteSu viduraH sarvadharmavit bodhayan pANDavazreSTham idaM vacanam abravIt prAjJaH prAjJaM pralApajJaH samyag dharmArthadarzivAn 19 vijJAyedaM tathA kuryAd ApadaM nistared yathA alohaM nizitaM zastraM zarIraparikartanam yo vetti na tam Aghnanti pratighAtavidaM dviSaH 20 kakSaghnaH ziziraghnaz ca mahAkakSe bilaukasaH na dahed iti cAtmAnaM yo rakSati sa jIvati 21 nAcakSur vetti panthAnaM nAcakSur vindate dizaH 22 nAdhRtir bhUtim Apnoti budhyasvaivaM prabodhitaH anAptair dattam Adatte naraH zastram alohajam zvAvic charaNam AsAdya pramucyeta hutAzanAt 23 caran mArgAn vijAnAti nakSatrair vindate dizaH AtmanA cAtmanaH paJca pIDayan nAnupIDyate 24 anuziSTvAnugatvA ca kRtvA cainAM pradakSiNam pANDavAn abhyanujJAya viduraH prayayau gRhAn 25 nivRtte vidure caiva bhISme paurajane gRhAn ajAtazatrum Amantrya kuntI vacanam abravIt 26 kSattA yad abravId vAkyaM janamadhye 'bruvann iva tvayA ca tat tathety ukto jAnImo na ca tad vayam 27 yadi tac chakyam asmAbhiH zrotuM na ca sadoSavat zrotum icchAmi tat sarvaM saMvAdaM tava tasya ca 28 [y] viSAd agnez ca boddhavyam iti mAM viduro 'bravIt panthAz ca vo nAviditaH kaz cit syAd iti cAbravIt 29 jitendriyaz ca vasudhAM prApsyasIti ca mAbravIt vijJAtam iti tat sarvam ity ukto viduro mayA 30 [vai] aSTame 'hani rohiNyAM prayAtAH phalgunasya te vAraNAvatam AsAdya dadRzur nAgaraM janam | | 1 [vai] tataH sarvAH prakRtayo nagarAd vAraNAvatAt sarvamaGgala saMyuktA yathAzAstram atandritAH 2 zrutvAgatAn pANDuputrAn nAnA yAnaiH sahasrazaH abhijagmur narazreSThAJ zrutvaiva parayA mudA 3 te samAsAdya kaunteyAn vAraNAvatakA janAH kRtvA jayAziSaH sarve parivAryopatasthire 4 tair vRtaH puruSavyAghro dharmarAjo yudhiSThiraH vibabhau devasaMkAzo vajrapANir ivAmaraiH 5 satkRtAs te tu pauraiz ca paurAn satkRtya cAnaghAH alaMkRtaM janAkIrNaM vivizur vAraNAvatam 6 te pravizya puraM vIrAs tUrNaM jagmur atho gRhAn brAhmaNAnAM mahIpAla ratAnAM sveSu karmasu 7 nagarAdhikRtAnAM ca gRhANi rathinAM tathA upatasthur narazreSThA vaizyazUdra gRhAn api 8 arcitAz ca naraiH pauraiH pANDavA bharatarSabhAH jagmur AvasathaM pazcAt purocana puraskRtAH 9 tebhyo bhakSyAnnapAnAni zayanAni zubhAni ca AsanAni ca mukhyAni pradadau sa purocanaH 10 tatra te satkRtAs tena sumahArha paricchadAH upAsyamAnAH puruSair USuH puranivAsibhiH 11 dazarAtroSitAnAM tu tatra teSAM purocanaH nivedayAm Asa gRhaM zivAkhyam azivaM tadA 12 tatra te puruSavyAghrA vivizuH saparicchadAH purocanasya vacanAt kailAsam iva guhyakAH 13 tat tv agAram abhiprekSya sarvadharmavizAradaH uvAcAgneyam ity evaM bhImasenaM yudhiSThiraH jighran somya vasA gandhaM sarpir jatu vimizritam 14 kRtaM hi vyaktam Agneyam idaM vezma paraMtapa zaNasarjarasaM vyaktam AnItaM gRhakarmaNi muJja balvaja vaMzAdi dravyaM sarvaM ghRtokSitam 15 zilpibhiH sukRtaM hy Aptair vinItair vezma karmaNi vizvastaM mAm ayaM pApo dagdhakAmaH purocanaH 16 imAM tu tAM mahAbuddhir viduro dRSTavAMs tadA imAM tu tAM mahAbuddhir viduro dRSTavAn purA 17 te vayaM bodhitAs tena buddhavanto 'zivaM gRham AcAryaiH sukRtaM gUDhair duryodhana vazAnugaiH 18 [bhm] yad idaM gRham AgneyaM vihitaM manyate bhavAn tatraiva sAdhu gacchAmo yatra pUrvoSitA vayam 19 [y] iha yat tair nirAkArair vastavyam iti rocaye naSTair iva vicinvadbhir gatim iSTAM dhruvAm itaH 20 yadi vindeta cAkAram asmAkaM hi purocanaH zIghrakArI tato bhUtvA prasahyApi daheta naH 21 nAyaM bibhety upakrozAd adharmAd vA purocanaH tathA hi vartate mandaH suyodhana mate sthitaH 22 api ceha pradagdheSu bhISmo 'smAsu pitAmahaH kopaM kuryAt kimarthaM vA kauravAn kopayeta saH dharma ity eva kupyeta tathAnye kurupuMgavAH 23 vayaM tu yadi dAhasya bibhyataH pradravema hi spazair no ghAtayet sArvAn rAjyalubdhaH suyodhanaH 24 apadasthAn pade tiSThann apakSAn pakSasaMsthitaH hInakozAn mahAkozaH prayogair ghAtayed dhruvam 25 tad asmAbhir imaM pApaM taM ca pApaM suyodhanam vaJcayadbhir nivastavyaM channavAsaM kva cit kva cit 26 te vayaM mRgayA zIlAz carAma vasudhAm imAm tathA no viditA mArgA bhaviSyanti palAyatAm 27 bhaumaM ca bilam adyaiva karavAma susaMvRtam gUDhocchvasAn na nas tatra hutAzaH saMpradhakSyati 28 vasato 'tra yathA cAsmAn na budhyeta purocanaH pauro vApi janaH kaz cit tathA kAryam atandritaiH | | 1 [vai] vidurasya suhRt kaz cit khanakaH kuzalaH kva cit vivikte pANDavAn rAjann idaM vacanam abravIt 2 prahito vidureNAsmi khanakaH kuzalo bhRzam pANDavAnAM priyaM kAryam iti kiM karavANi vaH 3 pracchannaM vidureNoktaH zreyas tvam iha pANDavAn pratipAdaya vizvAsAd iti kiM karavANi vaH 4 kRSNapakSe caturdazyAM rAtrAv asya purocanaH bhavanasya tava dvAri pradAsyati hutAzanam 5 mAtrA saha pradagdhavyAH pANDavAH puruSarSabhAH iti vyavasitaM pArtha dhArtarASTrasya me zrutam 6 kiM cic ca vidureNokto mleccha vAcAsi pANDava tvayA ca tat tathety uktam etad vizvAsakAraNam 7 uvAca taM satyadhRtiH kuntIputro yudhiSThiraH abhijAnAmi saumya tvAM suhRdaM vidurasya vai 8 zucim AptaM priyaM caiva sadA ca dRDhabhaktikam na vidyate kaveH kiM cid abhijJAnaprayojanam 9 yathA naH sa tathA nas tvaM nirvizeSA vayaM tvayi bhavataH sma yathA tasya pAlayAsmAn yathA kaviH 10 idaM zaraNam AgneyaM madartham iti me matiH purocanena vihitaM dhArtarASTrasya zAsanAt 11 sa pApaH kozavAMz caiva sasahAyaz ca durmatiH asmAn api ca duSTAtmA nityakAlaM prabAdhate 12 sa bhavAn mokSayatv asmAn yatnenAsmAd dhutAzanAt asmAsv iha hi dagdheSu sakAmaH syAt suyodhanaH 13 samRddham AyudhAgAram idaM tasya durAtmanaH vaprAnte niSpratIkAram AzliSyedaM kRtaM mahat 14 idaM tad azubhaM nUnaM tasya karma cikIrSitam prAg eva viduro veda tenAsmAn anvabodhayat 15 seyam Apad anuprAptA kSattA yAM dRSTavAn purA purocanasyAviditAn asmAMs tvaM vipramocaya 16 sa tatheti pratizrutya khanako yatnam AsthitaH parikhAm utkiran nAma cakAra sumahad bilam 17 cakre ca vezmanas tasya madhye nAtimahan mukham kapATayuktam ajJAtaM samaM bhUmyA ca bhArata 18 purocana bhayAc caiva vyadadhAt saMvRtaM mukham sa tatra ca gRhadvAri vasaty azubha dhIH sadA 19 tatra te sAyudhAH sarve vasanti sma kSapAM nRpa divA caranti mRgayAM pANDaveyA vanAd vanam 20 vizvastavad avizvastA vaJcayantaH purocanam atuSTAs tuSTavad rAjann USuH paramaduHkhitAH 21 na cainAn anvabudhyanta narA nagaravAsinaH anyatra vidurAmAtyAt tasmAt khanaka sattamAt | | 1 [vai] tAMs tu dRSTvA sumanasaH parisaMvatsaroSitAn vizvastAn iva saMlakSya harSaM cakre purocanaH 2 purocane tathA hRSTe kaunteyo 'tha yudhiSThiraH bhImasenArjunau caiva yamau covAca dharmavit 3 asmAn ayaM suvizvastAn vetti pApaH purocanaH vaJcito 'yaM nRzaMsAtmA kAlaM manye palAyane 4 AyudhAgAram AdIpya dagdhvA caiva purocanam SaT prANino nidhAyeha dravAmo 'nabhilakSitAH 5 atha dAnApadezena kuntI brAhmaNa bhojanam cakre nizi mahad rAjann Ajagmus tatra yoSitaH 6 tA vihRtya yathAkAmaM bhuktvA pItvA ca bhArata jagmur nizi gRhAn eva samanujJApya mAdhavIm 7 niSAdI paJca putrA tu tasmin bhojye yadRcchayA annArthinI samabhyAgAt saputrA kAlacoditA 8 sA pItvA madirAM mattA saputrA madavihvalA saha sarvaiH sutai rAjaMs tasminn eva nivezane suSvApa vigatajJAnA mRtakalpA narAdhipa 9 atha pravAte tumule nizi supte jane vibho tad upAdIpayad bhImaH zete yatra purocanaH 10 tataH pratApaH sumahAJ zabdaz caiva vibhAvasoH prAdurAsIt tadA tena bubudhe sajanavrajaH 11 [paurAh] duryodhana prayuktena pApenAkRtabuddhinA gRham AtmavinAzAya kAritaM dAhitaM ca yat 12 aho dhig dhRtarASTrasya buddhir nAtisamaJjasI yaH zucIn pANDavAn bAlAn dAhayAm Asa mantriNA 13 diSTyA tv idAnIM pApAtmA dagdho 'yam atidurmatiH anAgasaH suvizvastAn yo dadAha narottamAn 14 [vai] evaM te vilapanti sma vAraNAvatakA janAH parivArya gRhaM tac ca tasthU rAtrau samantataH 15 pANDavAz cApi te rAjan mAtrA saha suduHkhitAH bilena tena nirgatya jagmur gUDham alakSitAH 16 tena nidroparodhena sAdhvasena ca pANDavAH na zekuH sahasA gantuM saha mAtrA paraMtapAH 17 bhImasenas tu rAjendra bhImavegaparAkramaH jagAma bhrAtRRn AdAya sarvAn mAtaram eva ca 18 skandham Aropya jananIM yamAv aGkena vIryavAn pArthau gRhItvA pANibhyAM bhrAtarau sumahAbalau 19 tarasA pAdapAn bhaJjan mahIM padbhyAM vidArayan sa jagAmAzu tejasvI vAtaraMhA vRkodaraH | | 1 [vai] atha rAtryAM vyatItAyAm azoSo nAgaro janaH tatrAjagAma tvarito didRkSuH pANDunandanAn 2 nirvApayanto jvalanaM te janA dadRzus tataH jAtuSaM tadgRhaM dagdham amAtyaM ca purocanam 3 nUnaM duryodhanenedaM vihitaM pApakarmaNA pANDavAnAM vinAzAya ity evaM cukruSur janAH 4 vidite dhRtarASTrasya dhArtarASTro na saMzayaH dagdhavAn pANDudAyAdAn na hy enaM pratiSiddhavAn 5 nUnaM zAMtanavo bhISmo na dharmam anuvartate droNaz ca viduraz caiva kRpaz cAnye ca kauravAH 6 te vayaM dhRtarASTrasya preSayAmo durAtmanaH saMvRttas te paraH kAmaH pANDavAn dagdhavAn asi 7 tato vyapohamAnAs te pANDavArthe hutAzanam niSAdIM dadRzur dagdhAM paJca putrAm anAgasam 8 khanakena tu tenaiva vezma zodhayatA bilam pAMsubhiH pratyapihitaM puruSais tair alakSitam 9 tatas te preSayAm Asur dhRtarASTrasya nAgarAH pANDavAn agninA dagdhAn amAtyaM ca purocanam 10 zrutvA tu dhRtarASTras tad rAjA sumahad apriyam vinAzaM pANDuputrANAM vilalApa suduHkhitaH 11 adya pANDur mRto rAjA bhrAtA mama sudurlabhaH teSu vIreSu dagdheSu mAtrA saha vizeSataH 12 gacchantu puruSAH zIghraM nagaraM vAraNAvatam satkArayantu tAn vIrAn kunti rAjasutAM ca tAm 13 kArayantu ca kulyAni zubhrANi ca mahAnti ca ye ca tatra mRtAs teSAM suhRdo 'rcantu tAn api 14 evaMgate mayA zakyaM yad yat kArayituM hitam pANDavAnAM ca kuntyAz ca tat sarvaM kriyatAM dhanaiH 15 evam uktvA tataz cakre jJAtibhiH parivAritaH udakaM pANDuputrANAM dhRtarASTro 'mbikA sutaH 16 cukruzuH kauravAH sarve bhRzaM zokaparAyaNAH viduras tv alpazaz cakre zokaM veda paraM hi saH 17 pANDavAz cApi nirgatya nagarAd vAraNAvatAt javena prayayU rAjan dakSiNAM dizam AzritAH 18 vijJAya nizi panthAnaM nakSatrair dakSiNAmukhAH yatamAnA vanaM rAjan gahanaM pratipedire 19 tataH zrAntAH pipAsArtA nidrAndhAH pANDunandanAH punar Ucur mahAvIryaM bhImasenam idaM vacaH 20 itaH kaSTataraM kiM nu yad vayaM gahane vane dizaz ca na prajAnImo gantuM caiva na zakrumaH 21 taM ca pApaM na jAnImo yadi dagdhaH purocanaH kathaM nu vipramucyema bhayAd asmAd alakSitAH 22 punar asmAn upAdAya tathaiva vraja bhArata tvaM hi no balavAn eko yathA satatagas tathA 23 ity ukto dharmarAjena bhImaseno mahAbalaH AdAya kuntIM bhrAtRRMz ca jagAmAzu mahAbalaH | | 1 [vai] tena vikramatA tUrNam UruvegasamIritam pravavAv anilo rAjaJ zuci zukrAgame yathA 2 sa mRdnan puSpitAMz caiva phalitAMz ca vanaspatIn Arujan dAru gulmAMz ca pathas tasya samIpajAn 3 tathA vRkSAn bhaJjamAno jagAmAmita vikramaH tasya vegena pANDUnAM mUrccheva samajAyata 4 asakRc cApi saMtIrya dUrapAraM bhujaplavaiH pathi pracchannam Asedur dhArtarASTra bhayAt tadA 5 kRcchreNa mAtaraM tv ekAM sukumArIM yazasvinIm avahat tatra pRSThena rodhaHsu viSameSu ca 6 AgamaMs te vanoddezam alpamUlaphalodakam krUra pakSimRgaM ghoraM sAyAhne bharatarSabhAH 7 ghorA samabhavat saMdhyA dAruNA mRgapakSiNaH aprakAzA dizaH sarvA vAtair Asann anArtavaiH 8 te zrameNa ca kauravyAs tRSNayA ca prapIDitAH nAzaknuvaMs tadA gantuM nidrayA ca pravRddhayA 9 tato bhImo vanaM ghoraM pravizya vijanaM mahat nyagrodhaM vipulac chAyaM ramaNIyam upAdravat 10 tatra nikSipya tAn sarvAn uvAca bharatarSabhaH pAnIyaM mRgayAmIha vizramadhvam iti prabho 11 ete ruvanti madhuraM sArasA jalacAriNaH dhruvam atra jalasthAyo mahAn iti matir mama 12 anujJAtaH sa gaccheti bhrAtrA jyeSThena bhArata jagAma tatra yatra sma ruvanti jalacAriNaH 13 sa tatra pItvA pAnIyaM snAtvA ca bharatarSabha uttarIyeNa pAnIyam AjahAra tadA nRpa 14 gavyUti mAtrAd Agatya tvarito mAtaraM prati sa suptAM mAtaraM dRSTvA bhrAtRRMz ca vasudhAtale bhRzaM duHkhaparItAtmA vilalApa vRkodaraH 15 zayaneSu parArdhyeSu ye purA vAraNAvate nAdhijagmus tadA nidrAM te 'dya suptA mahItale 16 svasAraM vasudevasya zatrusaMghAvamardinaH kuntibhojasutAM kuntIM sarvalakSaNapUjitAm 17 snuSAM vicitravIryasya bhAryAM pANDor mahAtmanaH prAsAdazayanAM nityaM puNDarIkAntara prabhAm 18 sukumAratarAM strINAM mahArhazayanocitAm zayAnAM pazyatAdyeha pRthivyAm atathocitAm 19 dharmAd indrAc ca vAyoz ca suSuve yA sutAn imAn seyaM bhUmau parizrAntA zete hy adyAtathocitA 20 kiM nu duHkhataraM zakyaM mayA draSTum ataH param yo 'ham adya naravyAghrAn suptAn pazyAmi bhUtale 21 triSu lokeSu yad rAjyaM dharmavidyo 'rhate nRpaH so 'yaM bhUmau parizrAntaH zete prAkRtavat katham 22 ayaM nIlAmbudazyAmo nareSv apratimo bhuvi zete prAkRtavad bhUmAv ato duHkhataraM nu kim 23 azvinAv iva devAnAM yAv imau rUpasaMpadA tau prAkRtavad adyemau prasuptau dharaNItale 24 jJAtayo yasya naiva syur viSamAH kulapAMsanAH sa jIvet susukhaM loke grAme druma ivaikajaH 25 eko vRkSo hi yo grAme bhavet parNaphalAnvitaH caityo bhavati nirjJAtir arcanIyaH supUjitaH 26 yeSAM ca bahavaH zUrA jJAtayo dharmasaMzritAH te jIvanti sukhaM loke bhavanti ca nirAmayAH 27 balavantaH samRddhArthA mitra bAndhavanandanAH jIvanty anyonyam Azritya drumAH kAnanajA iva 28 vayaM tu dhRtarASTreNa saputreNa durAtmanA vivAsitA na dagdhAz ca kathaM cit tasya zAsanAt 29 tasmAn muktA vayaM dAhAd imaM vRkSam upAzritAH kAM dizaM pratipatsyAmaH prAptAH klezam anuttamam 30 nAtidUre ca nagaraM vanAd asmAd dhi lakSaye jAgartavye svapantIme hanta jAgarmy ahaM svayam 31 pAsyantIme jalaM pazcAt pratibuddhA jitaklamAH iti bhImo vyavasyaiva jajAgAra svayaM tadA | | 1 [vai] tatra teSu zayAneSu hiDimbo nAma rAkSasaH avidUre vanAt tasmAc chAla vRkSam upAzritaH 2 krUro mAnuSamAMsAdo mahAvIryo mahAbalaH virUparUpaH piGgAkSaH karAlo ghoradarzanaH pizitepsuH kSudhArtas tAn apazyata yadRcchayA 3 UrdhvAGguliH sa kaNDUyan dhunvan rUkSAJ ziroruhAn jRmbhamANo mahAvakraH punaH punar avekSya ca 4 duSTo mAnuSamAMsAdo mahAkAyo mahAbalaH AghrAya mAnuSaM gandhaM bhaginIm idam abravIt 5 upapannaz cirasyAdya bhakSo mama manaHpriyaH snehasravAn prasravati jihvA paryeti me mukham 6 aSTau daMSTrAH sutIkSNAgrAz cirasyApAta duHsahAH deheSu majjayiSyAmi snigdheSu piziteSu ca 7 Akramya mAnuSaM kaNTham Acchidya dhamanIm api uSNaM navaM prapAsyAmi phenilaM rudhiraM bahu 8 gaccha jAnIhi ke tv ete zerate vanam AzritAH mAnuSo balavAn gandho ghrANaM tarpayatIva me 9 hatvaitAn mAnuSAn sarvAn Anayasva mamAntikam asmad viSayasuptebhyo naitebhyo bhayam asti te 10 eSAM mAMsAni saMskRtya mAnuSANAM yatheSTataH bhakSayiSyAva sahitau kuru tUrNaM vaco mama 11 bhrAtur vacanam AjJAya tvaramANeva rAkSasI jagAma tatra yatra sma pANDavA bharatarSabha 12 dadarza tatra gatvA sA pANDavAn pRthayA saha zayAnAn bhImasenaM ca jAgrataM tv aparAjitam 13 dRSTvaiva bhImasenaM sA zAlaskandham ivodgatam rAkSasI kAmayAm Asa rUpeNApratimaM bhuvi 14 ayaM zyAmo mahAbAhuH siMhaskandho mahAdyutiH kambugrIvaH puSkarAkSo bhartA yukto bhaven mama 15 nAhaM bhrAtRvaco jAtu kuryAM krUropasaMhitam patisneho 'tibalavAn na tathA bhrAtRsauhRdam 16 muhUrtam iva tRptiz ca bhaved bhrAtur mamaiva ca hatair etair ahatvA tu modiSye zAzvatiH samAH 17 sA kAmarUpiNI rUpaM kRtvA mAnuSam uttamam upatasthe mahAbAhuM bhImasenaM zanaiH zanaiH 18 vilajjamAneva latA divyAbharaNabhUSitA smitapUrvam idaM vAkyaM bhImasenam athAbravIt 19 kutas tvam asi saMprAptaH kaz cAsi puruSarSabha ka ime zerate ceha puruSA devarUpiNaH 20 keyaM ca bRhatI zyAmA sukumArI tavAnagha zete vanam idaM prApya vizvastA svagRhe yathA 21 nedaM jAnAti gahanaM vanaM rAkSasasevitam vasati hy atra pApAtmA hiDimbo nAma rAkSasaH 22 tenAhaM preSitA bhrAtrA duSTabhAvena rakSasA bibhakSayiSatA mAMsaM yusmAkam amaropama 23 sAhaM tvAm abhisaMprekSya devagarbhasamaprabham nAnyaM bhartAram icchAmi satyam etad bravImi te 24 etad vijJAya dharmajJa yuktaM mayi samAcara kAmopahata cittAGgIM bhajamAnAM bhajasva mAm 25 trAsye 'haM tvAM mahAbAho rAkSasAt puruSAdakAt vatsyAvo giridurgeSu bhartA bhava mamAnagha 26 antarikSacarA hy asmi kAmato vicarAmi ca atulAm Apnuhi prItiM tatra tatra mayA saha 27 [bhm] mAtaraM bhrAtaraM jyeSThaM kaniSThAn aparAn imAn parityajeta ko nv adya prabhavann iva rAkSasi 28 ko hi suptAn imAn bhrAtRRn dattvA rAkSasa bhojanam mAtaraM ca naro gacchet kAmArta iva madvidhaH 29 [rAks] yat te priyaM tat kariSye sarvAn etAn prabodhaya mokSayiSyAmi vaH kAmaM rAkSasAt puruSAdakAt 30 [bhm] sukhasuptAn vane bhrAtRRn mAtaraM caiva rAkSasi na bhayAd bodhayiSyAmi bhrAtus tava durAtmanaH 31 na hi me rAkSasA bhIru soDhuM zaktAH parAkramam na manuSyA na gandharvA na yakSAz cArulocane 32 gaccha vA tiSTha vA bhadre yad vApIcchasi tat kuru taM vA preSaya tanv aGgi bhrAtaraM puruSAdakam | | 1 [vai] tAM viditvA ciragatAM hiDimbo rAkSasezvaraH avatIrya drumAt tasmAd AjagAmAtha pANDavAn 2 lohitAkSo mahAbAhur Urdhvakezo mahAbalaH meghasaMghAta varSmA ca tISkNadaMSTrojjvalAnanaH 3 tam ApatantaM dRTvaiva tathA vikRtadarzanam hiDimbovAca vitrastA bhImasenam idaM vacaH 4 Apataty eSa duSTAtmA saMkruddhaH puruSAdakaH tvAm ahaM bhrAtRbhiH sArdhaM yad bravImi tathA kuru 5 ahaM kAmagamA vIra rakSobalasamanvitA AruhemAM mama zroNIM neSyAmi tvAM vihAyasA 6 prabodhayainAn saMsuptAn mAtaraM ca paraMtapa sarvAn eva gamiSyAmi gRhItvA vo vihAyasA 7 [bhm] mA bhais tvaM vipulazroNinaiSa kaz cin mayi sthite aham enaM haniSyAmi prekSantyAs te sumadhyame 8 nAyaM pratibalo bhIru rAkSasApasado mama soDhuM yudhi parispandam atha vA sarvarAkSasAH 9 pazya bAhU suvRttau me hastihastanibhAv imau UrU parighasaMkAzau saMhataM cApy uro mama 10 vikramaM me yathendrasya sAdya drakSyasi zobhane mAvamaMsthAH pRthuzroNimatvA mAm iha mAnuSam 11 [hi] nAvamanye naravyAghra tAm ahaM devarUpiNam dRSTApadAnas tu mayA mAnuSeSv eva rAkSasaH 12 [vai] tathA saMjalpatas tasya bhImasenasya bhArata vAcaH zuzrAva tAH kruddho rAkSasaH puruSAdakaH 13 avekSamANas tasyAz ca hiDimbo mAnuSaM vapuH sragdAma pUritazikhaM samagrendu nibhAnanam 14 subhrU nAsAkSi kezAntaM sukumAranakha tvacam sarvAbharaNasaMyuktaM susUkSmAmbara vAsasam 15 tAM tathA mAnuSaM rUpaM bibhratIM sumanoraham puMskAmAM zaGkamAnaz ca cukrodha puruSAdakaH 16 saMkruddho rAkSasas tasyA bhaginyAH kurusattama utphAlya vipule netre tatas tAm idam abravIt 17 ko hi me bhoktukAmasyA vighnaM carati durmatiH na bibheSi hiDimbe kiM mat kopAd vipramohitA 18 dhik tvAm asati puMskAme mama vipriyakAriNi pUrveSAM rAkSasendrANAM sarveSAm ayazaH kari 19 yAn imAn AzritAkArSIr apriyaM sumahan mama eSa tAn adya vai sarvAn haniSyAmi tvayA saha 20 evam uktvA hiDimbAM sa hiDimbo lohitekSaNaH vadhAyAbhipapAtainAM dantair dantAn upaspRzan 21 tam ApatantaM saMprekSya bhImaH praharatAM varaH bhartsayAm Asa tejasvI tiSTha tiSTheti cAbravIt | | 1 [vai] bhImasenas tu taM dRSTvA rAkSasaM prahasann iva bhaginIM prati saMkruddham idaM vacanam abravIt 2 kiM te hiDimba etair vA sukhasuptaiH prabodhitaiH mAm AsAdaya durbuddhe tarasA tvaM narAzana 3 mayy eva praharaihi tvaM na striyaM hantum arhasi vizeSato 'napakRte pareNApakRte sati 4 na hIyaM svavazA bAlA kAmayaty adya mAm iha coditaiSA hy anaGgena zarIrAntara cAriNA bhaginI tava durbuddhe rAkSasAnAM yazohara 5 tvan niyogena caiveyaM rUpaM mama samIkSya ca kAmayaty adya mAM bhIrur naiSA dUSayate kulam 6 anaGgena kRte doSe nemAM tvam iha rAkSasa mayi tiSThati duSTAtman na striyaM hantum arhasi 7 samAgaccha mayA sArdham ekenaiko narAzana aham eva nayiSyAmi tvAm adya yamasAdanam 8 adya te talaniSpiSTaM ziro rAkSasa dIryatAm kuJjarasyeva pAdena viniSpiSTaM balIyasaH 9 adya gAtrANi kravyAdAH zyenA gomAyavaz ca te karSantu bhuvi saMhRSTA nihatasya mayA mRdhe 10 kSaNenAdya kariSye 'ham idaM vanam akaNTakam purastAd dUSitaM nityaM tvayA bhakSayatA narAn 11 adya tvAM bhaginI pApakRSyamANaM mayA bhuvi drakSaty adripratIkAzaM siMheneva mahAdvipam 12 nirAbAdhAs tvayi hate mayA rAkSasapAMsana vanam etac cariSyanti puruSA vanacAriNaH 13 [hi] garjitena vRthA kiM te katthitena ca mAnuSa kRtvaitat karmaNA sarvaM katthethA mAciraM kRthAH 14 balinaM manyase yac ca AtmAnam aparAkramam jJAsyasy adya samAgamya mayAtmAnaM balAdhikam 15 na tAvad etAn hiMsiSye svapantv ete yathAsukham eSa tvAm eva durbuddhe nihanmy adyApriyaM vadam 16 pItvA tavAsRg gAtrebhyas tataH pazcAd imAn api haniSyAmi tataH pazcAd imAM vipriyakAriNIm 17 [vai] evam uktvA tato bAhuM pragRhyA puruSAdakaH abhyadhAvata saMkruddho bhImasenam ariMdamam 18 tasyAbhipatatas tUrNaM bhImo bhImaparAkramaH vegena prahRtaM bAhuM nijagrAha hasann iva 19 nigRhya taM balAd bhImo visphurantaM cakarSa ha tasmAd dezAd dhanUMSy aSTau siMhaH kSudramRgaM yathA 20 tataH sa rAkSasaH kruddhaH pANDavena balAd dhRtaH bhImasenaM samAliGgya vyanadad bhairavaM ravam 21 punar bhImo balAd enaM vicakarSa mahAbalaH mA zabdaH sukhasuptAnAM bhrAtRRNAM me bhaved iti 22 anyonyaM tau samAsAdya vicakarSatur ojasA rAkSaso bhImasenaz ca vikramaM cakratuH param 23 babhaJjatur mahAvRkSAm*l latAz cAkarSatus tataH mattAv iva susaMrabdhau vAraNau SaSTihAyanau 24 tayoH zabdena mahatA vibuddhAs te nararSabhAH saha mAtrA tu dadRzur hiDimbAm agrataH sthitAm | | 1 [vai] prabuddhAs te hiDimbAyA rUpaM dRSTvAtimAnuSam vismitAH puruSA vyAghrA babhUvuH pRthayA saha 2 tataH kuntI samIkSyainAM vismitA rUpasaMpadA uvAca madhuraM vAkyaM sAntvapUrvam idaM zanaiH 3 kasya tvaM suragarbhAbhe kA cAsi varavarNini kena kAryeNa suzroNi kutaz cAgamanaM tava 4 yadi vAsya vanasyAsi devatA yadi vApsarAH AcakSva mama tat sarvaM kimarthaM ceha tiSThasi 5 [hiDimbA] yad etat pazyasi vanaM nIlameghanibhaM mahat nivAso rAkSasasyaitad dhiDimbasya mamaiva ca 6 tasya mAM rAkSasendrasya bhaginIM viddhi bhAmini bhrAtrA saMpreSitAm Arye tvAM saputrAM jighAMsatA 7 krUra buddher ahaM tasya vacanAd AgatA iha adrAkSaM hemavarNAbhaM tava putraM mahaujasam 8 tato 'haM sarvabhUtAnAM bhAve vicaratA zubhe coditA tava putrasya manmathena vazAnugA 9 tato vRto mayA bhartA tava putro mahAbalaH apanetuM ca yatito na caiva zakito mayA 10 cirAyamANAM mAM jJAtvA tataH sa puruSAdakaH svayam evAgato hantum imAn sarvAMs tavAtmajAn 11 sa tena mama kAntena tava putreNa dhImatA balAd ito viniSpiSya vyapakRSTo mahAtmanA 12 vikarSantau mahAvegau garjamAnau parasparam pazyadhvaM yudhi vikrAntAv etau tau nararAkSasau 13 [vai] tasyA zrutvaiva vacanam utpapAta yudhiSThiraH arjuno nakulaz caiva sahadevaz ca vIryavAn 14 tau te dadRzur Asaktau vikarSantau parasparam kAGkSamANau jayaM caiva siMhAv iva raNotkaTau 15 tAv anyonyaM samAzliSya vikarSantau parasparam dAvAgnidhUmasadRzaM cakratuH pArthivaM rajaH 16 vasudhA reNusaMvItau vasudhAdharasaMnibhau vibhrAjetAM yathA zailau nIhAreNAbhisaMvRtau 17 rAkSasena tathA bhImaM klizyamAnaM nirIkSya tu uvAcedaM vacaH pArthaH prahasaJ zanakair iva 18 bhIma mA bhair mahAbAho na tvAM budhyAmahe vayam sametaM bhImarUpeNa prasuptAH zramakarzitAH 19 sAhAyye 'smi sthitaH pArtha yodhayiSyAmi rAkSasam nakulaH sahadevaz ca mAtaraM gopayiSyati 20 [bhm] udAsIno nirIkSasva na kAryaH saMbhramas tvayA na jAtv ayaM punar jIven madbAhvantaram AgataH 21 [Arj] kim anena ciraM bhIma jIvatA pAparakSasA gantavyaM naciraM sthAtum iha zakyam ariMdama 22 purA saMrajyate prAcI purA saMdhyA pravartate raudre muhUrte rakSAMsi prabalAni bhavanti ca 23 tvarasva bhIma mA krIDa jahi rakSo vibhISaNam purA vikurute mAyAM bhujayoH sAram arpaya 24 [vai] arjunenaivam uktas tu bhImo bhImasya rakSasaH utkSipyAbhrAmayad dehaM tUrNaM guNazatAdhikam 25 [bhm] vRthA mAMsair vRthA puSTo vRthA vRddho vRthA matiH vRthA maraNam arhas tvaM vRthAdya na bhaviSyasi 26 [Arj] atha vA manyase bhAraM tvam imaM rAkSasaM yudhi karomi tava sAhAyyaM zIghram eva nihanyatAm 27 atha vApy aham evainaM haniSyAmi vRkodara kRtakarmA parizrAntaH sAdhu tAvad upArama 28 [vai] tasya tad vacanaM zrutvA bhImaseno 'tyamarSaNaH niSpiSyainaM balAd bhUmau pazumAram amArayat 29 sa mAryamANo bhImena nanAda vipulaM svanam pUrayaMs tad vanaM sarvaM jalArdra iva dundubhiH 30 bhujAbhyAM yoktrayitvA taM balavAn pANDunandanaH madhye bhaGktvA sabalavAn harSayAm Asa pANDavAn 31 hiDimbaM nihataM dRSTvA saMhRSTAs te tarasvinaH apUjayan naravyAghraM bhImasenam ariMdamam 32 abhipUjya mahAtmAnaM bhImaM bhImaparAkramam punar evArjuno vAkyam uvAcedaM vRkodaram 33 nadUre nagaraM manye vanAd asmAd ahaM prabho zIghraM gacchAma bhadraM te na no vidyAt suyodhanaH 34 tataH sarve tathety uktvA saha mAtrA paraMtapAH prayayuH puruSavyAghrA hiDimbA caiva rAkSasI | | 1 [bhm] smaranti vairaM rakSAMsi mAyAm Azritya mohinIm hiDimbe vraja panthAnaM tvaM vai bhrAtRniSevitam 2 [y] kruddho 'pi puruSavyAghra bhIma mA sma striyaM vadhIH zarIraguptyAbhyadhikaM dharmaM gopaya pANDava 3 vadhAbhiprAyam AyAntam avadhIs tvaM mahAbalam rakSasas tasyA bhaginI kiM naH kruddhA kariSyati 4 [vai] hiDimbA tu tataH kuntIm abhivAdya kRtAJjaliH yudhiSThiraM ca kaunteyam idaM vacanam abravIt 5 Arye jAnAsi yad duHkham iha strINAm anaGgajam tad idaM mAm anuprAptaM bhImasenakRtaM zubhe 6 soDhuM tatparamaM duHkhaM mayA kAlapratIkSayA so 'yam abhyAgataH kAlo bhavitA me sukhAya vai 7 mayA hy utsRjya suhRdaH svadharmaM svajanaM tathA vRto 'yaM puruSavyAghras tava putraH patiH zubhe 8 vareNApi tathAnena tvayA cApi yazasvini tathA bruvantI hi tadA pratyAkhyAtA kriyAM prati 9 tvaM mAM mUDheti vA matvA bhaktA vAnugateti vA bhartrAnena mahAbhAge saMyojaya sutena te 10 tam upAdAya gaccheyaM yatheSTaM devarUpiNam punaz caivAgamiSyAmi vizrambhaM kuru me zubhe 11 ahaM hi manasA dhyAtA sarvAn neSyAmi vaH sadA vRjine tArayiSyAmi durgeSu ca nararSabhAn 12 pRSThena vo vahiSyAmi zIghrAM gatim abhIpsataH yUyaM prasAdaM kuruta bhImaseno bhajeta mAm 13 Apadas taraNe prANAn dhArayed yena yena hi sarvam AdRtya kartavyaM tad dharmam anuvartatA 14 Apatsu yo dhArayati dhramaM dharmavid uttamaH vyasanaM hy eva dharmasya dharmiNAm Apad ucyate 15 puNyaM prANAn dhArayati puNyaM prANadam ucyate yena yenAcared dharmaM tasmin garhA na vidyate 16 [y] evam etad yathAttha tvaM hiDimbe nAtra saMzayaH sthAtavyaM tu tvayA dharme yathA brUyAM sumadhyame 17 snAtaM kRtAhnikaM bhadre kRtakautuka maGgalam bhImasenaM bhajethAs tvaM prAg astagamanAd raveH 18 ahaHsu viharAnena yathAkAmaM manojavA ayaM tv Anayitavyas te bhImasenaH sadA nizi 19 [vai] tatheti tat pratijJAya hiDimbA rAkSasI tadA bhImasenam upAdAya Urdhvam Acakrame tataH 20 zailazRGgeSu ramyeSu devatAyataneSu ca mRgapakSivighuSTeSu ramaNIyeSu sarvadA 21 kRtvA ca paramaM rUpaM sarvAbharaNabhUSitA saMjalpantI sumadhuraM ramayAm Asa pANDavam 22 tathaiva vanadurgeSu puSpitadrumasAnuSu saraHsu ramaNIyeSu padmotpalayuteSu ca 23 nadI dvIpapradezeSu vaiDUrya sikatAsu ca sutIrtha vanatoyAsu tathA girinadISu ca 24 sagarasya pradezeSu maNihemaciteSu ca pattaneSu ca ramyeSu mahAzAlavaneSu ca 25 devAraNyeSu puNyeSu tathA parvatasAnuSu guhyakAnAM nivAseSu tApasAyataneSu ca 26 sarvartuphalapuSpeSu mAnaseSu saraHsu ca bibhratI paramaM rUpaM ramayAm Asa pANDavam 27 ramayantI tathA bhImaM tatra tatra manojavA prajajJe rAkSasI putraM bhImasenAn mahAbalam 28 virUpAkSaM mahAvaktraM zaGkukarNaM vibhISaNam bhImarUpaM sutAmrauSThaM tIkSNadaMSTraM mahAbalam 29 maheSvAsaM mahAvIryaM mahAsattvaM mahAbhujam mahAjavaM mahAkAyaM mahAmAyam ariMdamam 30 amAnuSAM mAnuSajaM bhImavegaM mahAbalam yaH pizAcAn atIvAnyAn babhUvAti sa mAnuSAn 31 bAlo 'pi yauvanaM prApto mAnuSeSu vizAM pate sarvAstreSu paraM vIraH prakarSam agamad balI 32 sadyo hi garbhaM rAkSasyo labhante prasavanti ca kAmarUpadharAz caiva bhavanti bahurUpiNaH 33 praNamya vikacaH pAdAv agRhNAt sa pitus tadA mAtuz ca parameSvAsas tau ca nAmAsya cakratuH 34 ghaTabhAsotkaca iti mAtaraM so 'bhyabhASata abhavat tena nAmAsya ghaTotkaca iti sma ha 35 anuraktaz ca tAn AsIt pANDavAn sa ghaTotkacaH teSAM ca dayito nityam AtmabhUto babhUva saH 36 saMvAsasamayo jIrNa ity abhASata taM tataH hiDimbA samayaM kRtvA svAM gatiM pratyapadyata 37 kRtyakAla upasthAsye pitRRn iti ghaTotkacaH Amantrya rAkSasazreSThaH pratasthe cottarAM dizam 38 sa hi sRSTo maghavatA zaktihetor mahAtmanA karNasyAprativIryasya vinAzAya mahAtmanaH | | 1 [vai] te vanena vanaM vIrA ghnanto mRgagaNAn bahUn apakramya yayU rAjaMs tvaramANA mahArathAH 2 matsyAMs trigartAn pAJcAlAn kIcakAn antareNa ca ramaNIyAn vanoddezAn prekSamANAH sarAMsi ca 3 jaTAH kRtvAtmanaH sarve valkalAjinavAsasaH saha kuntyA mahAtmAno bibhratas tApasaM vapuH 4 kva cid vahanto jananIM tvaramANA mahArathAH kva cic chandena gacchantas te jagmuH prasabhaM punaH 5 brAhmaM vedam adhIyAnA vedAGgAni ca sArvazaH nItizAstraM ca dhArmajJA dadRzus te pitAmaham 6 te 'bhivAdya mahAtmAnaM kRSNadvaipAyanaM tadA tasthuH prAJjalayaH sarve saha mAtrA paraMtapAH 7 [vyAsa] mayedaM manasA pUrvaM viditaM bharatarSabhAH yathA sthitair adharmeNa dhArtarASTrair vivAsitAH 8 tad viditvAsmi saMprAptaz cikIrSuH paramaM hitam na viSAdo 'tra kartavyaH sarvam etat sukhAya vaH 9 samAs te caiva me sarve yUyaM caiva na saMzayaH dInato bAlataz caiva snehaM kurvanti bAndhavAH 10 tasmAd abhyadhikaH sneho yuSmAsu mama sAMpratam snehapUrvaM cikIrSAmi hitaM vas tan nibodhata 11 idaM nagaram abhyAze ramaNIyaM nirAmayam vasateha praticchannA mamAgamanakAGkSiNaH 12 [vai] evaM sa tAn samAzvAsya vyAsaH pArthAn ariMdamAn ekacakrAm abhigataH kuntIm AzvAsayat prabhuH 13 jIvaputri sutas te 'yaM dharmaputro yudhiSThiraH pRthivyAM pArthivAn sarvAn prazAsiSyati dharmarAT 14 dharmeNa jitvA pRthivIm akhilAM dharmavid vazI bhImasenArjuna balAd bhokSyaty ayam asaMzayaH 15 putrAs tava ca mAdryAz ca sarva eva mahArathAH svarASTre vihariSyanti sukhaM sumanasas tadA 16 yakSyanti ca naravyAghrA vijitya pRthivIm imAm rAjasUyAzvamedhAdyaiH kratubhir bhUridakSiNaiH 17 anugRhya suhRdvargaM dhanena ca sukhena ca pitRpaitAmahaM rAjyam iha bhokSyanti te sutAH 18 evam uktvA nivezyainAn brAhmaNasya nivezane abravIt pArthivazreSTham RSir dvaipAyanas tadA 19 iha mAM saMpratIkSadhvam AgamiSyAmy ahaM punaH dezakAlau viditvaiva vetsyadhvaM paramAM mudam 20 sa taiH prAJjalibhiH sarvais tathety ukto narAdhipa jagAma bhagavAn vyAso yathAkAmam RSiH prabhuH | | 1 [j] ekacakrAM gatAs te tu kuntIputrA mahArathAH ataH paraM dvijazreSTha kim akurvata pANDavAH 2 [vai] ekacakrAM gatAs te tu kuntIputrA mahArathAH USur nAticiraM kAlaM brAhmaNasya nivezane 3 ramaNIyAni pazyanto vanAni vividhAni ca pArthivAn api coddezAn saritaz ca sarAMsi ca 4 cerur bhaikSaM tadA te tu sarva eva vizAM pate babhUvur nAgarANAM ca svair guNaiH priyadarzanAH 5 nivedayanti sma ca te bhaikSaM kuntyAH sadA nizi tayA vibhaktAn bhAgAMs te bhuJjate sma pRthak pRthak 6 ardhaM te bhuJjate vIrAH saha mAtrA paraMtapAH ardhaM bhaikSasya sarvasya bhImo bhuGkte mahAbalaH 7 tathA tu teSAM vasatAM tatra rAjan mahAtmanAm aticakrAma sumahAn kAlo 'tha bharatarSabha 8 tataH kadA cid bhaikSAya gatAs te bharatarSabhAH saMgatyA bhImasenas tu tatrAste pRthayA saha 9 athArtijaM mahAzabdaM brAhmaNasya nivezane bhRzam utpatitaM ghoraM kuntI zuzrAva bhArata 10 rorUyamANAMs tAn sarvAn paridevayataz ca sA kAruNyAt sAdhubhAvAc ca devI rAjan na cakSame 11 mathyamAneva duHkhena hRdayena pRthA tataH uvAca bhImaM kalyANI kRpAnvitam idaM vacaH 12 vasAmaH susukhaM putra brAhmaNasya nivezane ajJAtA dhArtarASTrANAM satkRtA vItamanyavaH 13 sA cintaye sadA putra brAhmaNasyAsya kiM nv aham priyaM kuryAm iti gRhe yat kuryur uSitAH sukham 14 etAvAn puruSas tAta kRtaM yasmin na nazyati yAvac ca kuryAd anyo 'sya kuryAd abhyadhikaM tataH 15 tad idaM brAhmaNasyAsya duHkham ApatitaM dhruvam tatrAsyA yadi sAhAyyaM kuryAma sukRtaM bhavet 16 [bhm] jJAyatAm asya yad duHkhaM yataz caiva samutthitam vidite vyavasiSyAmi yady api syAt suduSkaram 17 [vai] tathA hi kathayantau tau bhUyaH zuzruvatuH svanam ArtijaM tasya viprasya sabhAryasya vizAM pate 18 antaHpuraM tatas tasya brAhmaNasya mahAtmanaH viveza kuntI tvaritA baddhavatseva saurabhI 19 tatas taM brAhmaNaM tatra bhAryayA ca sutena ca duhitrA caiva sahitaM dadarza vikRtAnanam 20 [br] dhig idaM jIvitaM loke 'nala sAram anarthakam duHkhamUlaM parAdhInaM bhRzam apriyabhAgi ca 21 jIvite paramaM duHkhaM jIvite paramo jvaraH jIvite vartamAnasya dvandvAnAm Agamo dhruvaH 22 ekAtmApi hi dharmArthau kAmaM ca na niSevate etaiz ca viprayogo 'pi duHkhaM paramakaM matam 23 AhuH ke cit paraM mokSaM sa ca nAsti kathaM cana arthaprAptau ca narakaH kRtsna evopapadyate 24 arthepsutA paraM duHkham arthaprAptau tato 'dhikam jAtasnehasya cArtheSu viprayoge mahattaram 25 na hi yogaM prapazyAmi yena mucyeyam ApadaH putradAreNa vA sArdhaM prAdraveyAm anAmayam 26 yatitaM vai mayA pUrvaM yathA tvaM vettha brAhmaNi yataH kSemaM tato gantuM tvayA tu mama na zrutam 27 iha jAtA vivRddhAsmi pitA ceha mameti ca uktavaty asi durmedhe yAcyamAnA mayAsakRt 28 svargato hi pitA vRddhas tathA mAtA ciraM tava bAndhavA bhUtapUrvAz ca tatra vAse tu kA ratiH 29 so 'yaM te bandhukAmAyA azRNvantyA vaco mama bandhupraNAzaH saMprApto bhRzaM duHkhakaro mama 30 atha vA mad vinAzo 'yaM na hi zakSyAmi kaM cana parityaktum ahaM bandhuM svayaM jIvan nRzaMsavat 31 sahadharmacarIM dAntAM nityaM mAtRsamAM mama sakhAyaM vihitAM devair nityaM paramikAM gatim 32 mAtrA pitrA ca vihitAM sadA gArhasthya bhAginIm varayitvA yathAnyAyaM mantravat pariNIya ca 33 kulInAM zIlasaMpannAm apatyajananIM mama tvAm ahaM jIvitasyArthe sAdhvIm anapakAriNIm parityaktuM na zakSyAmi bhAryAM nityam anuvratAm 34 kuta eva parityaktuM sutAM zakSyAmy ahaM svaham bAlAm aprAptavayasam ajAtavyaJjanAkRtim 35 bhartur arthAya nikSiptAM nyAsaM dhAtrA mahAtmanA yasyAM dauhitrajAm*l lokAn AzaMse pitRbhiH saha svayam utpAdya tAM bAlAM katham utsraSTum utsahe 36 manyante ke cid adhikaM snehaM putre pitur narAH kanyAyAM naiva tu punar mama tulyAv ubhau matau 37 yasmim*l lokAH prasUtiz ca sthitA nityam atho sukham apApAM tAm ahaM bAlAM katham utsraSTum utsahe 38 AtmAnam api cotsRjya tapsye pretavazaM gataH tyaktA hy ete mayA vyaktaM neha zakSyanti jIvitum 39 eSAM cAnyatama tyAgo nRzaMso garhito budhaiH AtmatyAge kRte ceme mariSyanti mayA vinA 40 sa kRcchrAm aham Apanno na zaktas tartum Apadam aho dhik kAM gatiM tv adya gamiSyAmi sabAndhavaH sarvaiH saha mRtaM zreyo na tu me jIvituM kSamam | | 1 [brAhmaNI] na saMtApas tvayA kAryaH prAkRteneva karhi cit na hi saMtApakAlo 'yaM vaidyasya tava vidyate 2 avazyaM nidhanaM sarvair gantavyam iha mAnavaiH avazya bhAviny arthe vai saMtApo neha vidyate 3 bhAryA putro 'tha duhitA sarvam AtmArtham iSyate vyathAM jahi subuddhyA tvaM svayaM yAsyAmi tatra vai 4 etad dhi paramaM nAryAH kAryaM loke sanAtanam prANAn api parityajya yad bhartRhitam Acaret 5 tac ca tatra kRtaM karma tavApIha sukhAvaham bhavaty amutra cAkSayyaM loke 'smiMz ca yazaH karam 6 eSa caiva gurur dharmo yaM pravakSAmy ahaM tava arthaz ca tava dharmaz ca bhUyAn atra pradRzyate 7 yadartham iSyate bhAryA prAptaH so 'rthas tvayA mayi kanyA caiva kumAraz ca kRtAham anRNA tvayA 8 samarthaH poSaNe cAsi sutayo rakSaNe tathA na tv ahaM sutayoH zaktA tathA rakSaNapoSaNe 9 mama hi tvadvihInAyAH sarvakAmA na ApadaH kathaM syAtAM sutau bAlau bhaveyaM ca kathaM tv aham 10 kathaM hi vidhavA nAthA bAla putrA vinA tvayA mithunaM jIvayiSyAmi sthitA sAdhu gate pathi 11 ahaM kRtAvaliptaiz ca prArthyamAnAm imAM sutAm ayuktais tava saMbandhe kathaM zakSyAmi rakSitum 12 utsRSTam AmiSaM bhUmau prArthayanti yathA khagAH prArthayanti janAH sarve vIra hInAM tathA striyam 13 sAhaM vicAlyamAnA vai prArthyamAnA durAtmabhiH sthAtuM pathi na zakSyAmi sajjaneSTe dvijottama 14 kathaM tava kulasyaikAm imAM bAlAm asaMskRtAm pitRpaitAmahe mArge niyoktum aham utsahe 15 kathaM zakSyAmi bAle 'smin guNAn AdhAtum IpSitAn anAthe sarvato lupte yathA tvaM dharmadarzivAn 16 imAm api ca te bAlAm anAthAM paribhUya mAm anarhAH prArthayiSyanti zUdrA vedazrutiM yathA 17 tAM ced ahaM na ditseyaM tvad guNair upabRMhitAm pramathyainAM hareyus te havir dhvAGkSA ivAdhvarAt 18 saMprekSamANA putraM te nAnurUpam ivAtmanaH anarha vazam ApannAm imAM cApi sutAM tava 19 avajJAtA ca lokasya tathAtmAnam ajAnatI avaliptair narair brahman mariSyAmi na saMzayaH 20 tau vihInau mayA bAlau tvayA caiva mamAtmajau vinazyetAM na saMdeho matsyAv iva jalakSaye 21 tritayaM sarvathApy evaM vinaziSyaty asaMzayam tvayA vihInaM tasmAt tvaM mAM parityaktum arhasi 22 vyuSTir eSA parA strINAM pUrvaM bhartuH parA gatiH na tu brAhmaNa putrANAM viSaye parivartitum 23 parityaktaH sutaz cAyaM duhiteyaM tathA mayA bandhavAz ca parityaktAs tvadarthaM jIvitaM ca me 24 yajJais tapobhir niyamair dAnaiz ca vividhais tathA viziSyate striyA bhartur nit