| 0 na#ra#yan%am% namaskr%tya naram% caiva narottamam devi#m% sarasvati#m% caiva tato jayam udi#rayet 1 lomahars%an%aputra ugrashrava#h% su#tah% paura#n%iko naimis%a#ran%ye shaunakasya kulapater dva#dashava#rs%ike satre 2 sama#si#na#n abhyagacchad brahmars%i#n sam%shitavrata#n vinaya#vanato bhu#tva# kada# cit su#tanandanah% 3 tam a#shramam anupra#ptam% naimis%a#ran%yava#sinah% citra#h% shrotum% katha#s tatra parivavrus tapasvinah% 4 abhiva#dya muni#m%s ta#m%s tu sarva#n eva kr%ta#n~jalih% apr%cchat sa tapovr%ddhim% sadbhish caiva#bhinanditah% 5 atha tes%u#pavis%t%es%u sarves%v eva tapasvis%u nirdis%t%am a#sanam% bheje vinaya#l lomahars%an%ih% 6 sukha#si#nam% tatas tam% tu vishra#ntam upalaks%ya ca atha#pr%cchad r%s%is tatra kash cit prasta#vayan katha#h% 7 kr%ta a#gamyate saute kva ca#yam% vihr%tas tvaya# ka#lah% kamalapatra#ks%a sham%saitat pr%cchato mama 8 [su#ta] janamejayasya ra#jars%eh% sarpasatre maha#tmanah% sami#pe pa#rthivendrasya samyak pa#riks%itasya ca 9 kr%s%n%advaipa#yana prokta#h% supun%ya# vividha#h% katha#h% kathita#sh ca#pi vidhivad ya# vaishampa#yanena vai 10 shrutva#ham% ta# vicitra#rtha# maha#bha#rata sam%shrita#h% bahu#ni sam%parikramya ti#rtha#ny a#yatana#ni ca 11 samantapan~cakam% na#ma pun%yam% dvijanis%evitam gatava#n asmi tam% desham% yuddham% yatra#bhavat pura# pa#n%d%ava#na#m% kuru#n%a#m% ca sarves%a#m% ca mahi#ks%ita#m 12 didr%ks%ur a#gatas tasma#t sami#pam% bhavata#m iha a#yus%mantah% sarva eva brahmabhu#ta# hi me mata#h% 13 asmin yajn~e maha#bha#ga#h% su#ryapa#vaka varcasah% kr%ta#bhis%eka#h% shucayah% kr%tajapya# huta#gnayah% bhavanta a#sate svastha# bravi#mi kim aham% dvija#h% 14 pura#n%asam%shrita#h% pun%ya#h% katha# va# dharmasam%shrita#h% itivr%ttam% narendra#n%a#m r%s%i#n%a#m% ca maha#tmana#m 15 [rsayah] dvaipa#yanena yat proktam% pura#n%am% paramars%in%a# surair brahmars%ibhish caiva shrutva# yad abhipu#jitam 16 tasya#khya#na varis%t%hasya vicitrapadaparvan%ah% su#ks%ma#rtha nya#yayuktasya veda#rthair bhu#s%itasya ca 17 bha#ratasyetiha#sasya pun%ya#m% grantha#rtha sam%yuta#m sam%ska#ropagata#m% bra#hmi#m% na#na#sha#stropabr%m%hita#m 18 janamejayasya ya#m% ra#jn~o vaishampa#yana uktava#n yatha#vat sa r%s%is tus%t%ya# satre dvaipa#yana#jn~aya# 19 vedaish caturbhih% samita#m% vya#sasya#dbhuta karman%ah% sam%hita#m% shrotum iccha#mo dharmya#m% pa#pabhaya#paha#m 20 [su#ta] a#dyam% purus%am i#sha#nam% puruhu#tam% puru s%t%utam r%tam eka#ks%aram% brahma vyakta#vyaktam% sana#tanam 21 asac ca sac caiva ca yad vishvam% sad asatah% param para#vara#n%a#m% sras%t%a#ram% pura#n%am% param avyayam 22 man*galyam% man*galam% vis%n%um% varen%yam anagham% shucim namaskr%tya hr%s%i#kesham% cara#caragurum% harim 23 mahars%eh% pu#jitasyeha sarvaloke maha#tmanah% pravaks%ya#mi matam% kr%tsnam% vya#sasya#mita tejasah% 24 a#cakhyuh% kavayah% ke cit sam%pratya#caks%ate pare a#khya#syanti tathaiva#nye itiha#sam imam% bhuvi 25 idam% tu tris%u lokes%u mahaj jn~a#nam% pratis%t%hitam vistaraish ca sama#saish ca dha#ryate yad dvija#tibhih% 26 alam%kr%tam% shubhaih% shabdaih% samayair divyama#nus%aih% chando vr%ttaish ca vividhair anvitam% vidus%a#m% priyam 27 nis%prabhe 'smin nira#loke sarvatas tamasa#vr%te br%had an%d%am abhu#d ekam% praja#na#m% bi#jam aks%ayam 28 yugasya#dau nimittam% tan mahad divyam% pracaks%ate yasmim%s tac chru#yate satyam% jyotir brahma sana#tanam 29 adbhutam% ca#py acintyam% ca sarvatra samata#m% gatam avyaktam% ka#ran%am% su#ks%mam% yat tat sadasad a#tmakam 30 yasma#t pita#maho jajn~e prabhur ekah% praja#patih% brahma# suraguruh% stha#n%ur manuh% kah% parames%t%hy atha 31 pra#cetasas tatha# daks%o das%ka putra#sh ca sapta ye tatah% praja#na#m% patayah% pra#bhavann ekavim%shatih% 32 purus%ash ca#prameya#tma# yam% sarvam r%s%ayo viduh% vishve deva#s tatha#ditya# vasavo 'tha#shvina#v api 33 yaks%a#h% sa#dhya#h% pisha#ca#sh ca guhyaka#h% pitaras tatha# tatah% prasu#ta# vidva#m%sah% shis%t%a# brahmars%ayo 'mala#h% 34 ra#jars%ayash ca bahavah% sarvaih% samudita# gun%aih% a#po dyauh% pr%thivi# va#yur antariks%am% dishas tatha# 35 sam%vatsarartavo ma#sa#h% paks%a#ho ra#trayah% krama#t yac ca#nyad api tat sarvam% sam%bhu#tam% lokasa#ks%ikam 36 yad idam% dr%shyate kim% cid bhu#tam% stha#varajan*gamam punah% sam%ks%ipyate sarvam% jagat pra#pte yugaks%aye 37 yatharta#v r%tulin*ga#ni na#na#ru#pa#n%i paryaye dr%shyante ta#ni ta#ny eva tatha# bha#va# yuga#dis%u 38 evam etad ana#dy antam% bhu#tasam%ha#ra ka#rakam ana#di nidhanam% loke cakram% sam%parivartate 39 trayas trim%shat sahasra#n%i trayas trim%shac chata#ni ca trayas trim%shac ca deva#na#m% sr%s%t%ih% sam%ks%epa laks%an%a# 40 divah% putro br%had bha#nush caks%ur a#tma# vibha#vasuh% savita# ca r%ci#ko 'rko bha#nur a#sha# vaho ravih% 41 putra# vivasvatah% sarve mahyas tes%a#m% tatha#varah% deva bhra#t% tanayas tasya tasma#t subhra#d% iti smr%tah% 42 subhra#jas tu trayah% putra#h% praja#vanto bahushruta#h% dasha jyotih% shatajyotih% sahasrajyotir a#tmava#n 43 dasha putrasahasra#n%i dasha jyoter maha#tmanah% tato dashagun%a#sh ca#nye shatajyoter iha#tmaja#h% 44 bhu#yas tato dashagun%a#h% sahasrajyotis%ah% suta#h% tebhyo 'yam% kuruvam%shash ca yadu#na#m% bharatasya ca 45 yaya#ti#ks%va#ku vam%shash ca ra#jars%i#n%a#m% ca sarvashah% sam%bhu#ta# bahavo vam%sha# bhu#tasarga#h% savistara#h% 46 bhu#tastha#na#ni sarva#n%i rahasyam% vividham% ca yat veda yogam% savijn~a#nam% dharmo 'rthah% ka#ma eva ca 47 dharmaka#ma#rtha sha#stra#n%i sha#stra#n%i vividha#ni ca lokaya#tra# vidha#nam% ca sam%bhu#tam% dr%s%t%ava#n r%s%ih% 48 itiha#sa#h% savaiya#khya# vividha#h% shrutayo 'pi ca iha sarvam anukra#ntam uktam% granthasya laks%an%am 49 visti#ryaitan mahaj jn~a#nam r%s%ih% sam%ks%epam abravi#t is%t%am% hi vidus%a#m% loke sama#sa vya#sa dha#ran%am 50 manva#di bha#ratam% ke cid a#sti#ka#di tatha#pare tathoparicara#dy anye vipra#h% samyag adhi#yate 51 vividham% sam%hita# jn~a#nam% di#payanti mani#s%in%ah% vya#khya#tum% kushala#h% ke cid grantham% dha#rayitum% pare 52 tapasa# brahmacaryen%a vyasya vedam% sana#tanam itiha#sam imam% cakre pun%yam% satyavati# sutah% 53 para#shara#tmajo vidva#n brahmars%ih% sam%shitavratah% ma#tur niyoga#d dharma#tma# ga#n*geyasya ca dhi#matah% 54 ks%etre vicitravi#ryasya kr%s%n%advaipa#yanah% pura# tri#n agni#n iva kauravya#n~ janaya#m a#sa vi#ryava#n 55 utpa#dya dhr%tara#s%t%ram% ca pa#n%d%um% viduram eva ca jaga#ma tapase dhi#ma#n punar eva#shramam% prati 56 tes%u ja#tes%u vr%ddhes%u gates%u parama#m% gatim abravi#d bha#ratam% loke ma#nus%e 'smin maha#n r%s%ih% 57 janamejayena pr%s%t%ah% san bra#hman%aish ca sahasrashah% shasha#sa shis%yam a#si#nam% vaishampa#yanam antike 58 sa sadasyaih% saha#si#nah% shra#vaya#m a#sa bha#ratam karma#ntares%u yajn~asya codyama#nah% punah% punah% 59 vistaram% kuruvam%shasya ga#ndha#rya# dharmashi#lata#m ks%attuh% prajn~a#m% dhr%tim% kuntya#h% samyag dvaipa#yano 'bravi#t 60 va#sudevasya ma#ha#tmyam% pa#n%d%ava#na#m% ca satyata#m durvr%ttam% dha#rtara#s%t%ra#n%a#m uktava#n bhagava#n r%s%ih% 61 caturvim%shatisa#hasri#m% cakre bha#rata sam%hita#m upa#khya#nair vina# ta#vad bha#ratam% procyate budhaih% 62 tato 'dhyardhashatam% bhu#yah% sam%ks%epam% kr%tava#n r%s%ih% anukraman%im adhya#yam% vr%tta#nta#na#m% saparvan%a#m 63 idam% dvaipa#yanah% pu#rvam% putram adhya#payac chukam tato 'nyebhyo 'nuru#pebhyah% shis%yebhyah% pradadau prabhuh% 64 na#rado 'shra#vayad deva#n asito devalah% pitr%#n gandharvayaks%araks%a#m%si shra#vaya#m a#sa vai shukah% 65 duryodhano manyumayo maha#drumah%; skandhah% karn%ah% shakunis tasya sha#kha#h% duh%sha#sanah% pus%paphale samr%ddhe; mu#lam% ra#ja# dhr%tara#s%t%ro 'mani#s%i# 66 yudhis%t%hiro dharmamayo maha#drumah%; skandho 'rjuno bhi#maseno 'sya sha#kha#h% ma#dri# sutau pus%paphale samr%ddhe; mu#lam% kr%s%n%o brahma ca bra#hman%a#sh ca 67 pa#n%d%ur jitva# bahu#n desha#n yudha# vikraman%ena ca aran%ye mr%gaya# shi#lo nyavasat sajanas tada# 68 mr%gavyava#ya nidhane kr%cchra#m% pra#pa sa a#padam janmaprabhr%ti pa#rtha#na#m% tatra#ca#ra vidhikramah% 69 ma#tror abhyupapattish ca dharmopanis%adam% prati dharmasya va#yoh% shakrasya devayosh ca tatha#shvinoh% 70 ta#pasaih% saha sam%vr%ddha# ma#tr%bhya#m% pariraks%ita#h% medhya#ran%yes%u pun%yes%u mahata#m a#shrames%u ca 71 r%s%ibhish ca tada#ni#ta# dha#rtara#s%t%ra#n prati svayam shishavash ca#bhiru#pa#sh ca jat%ila# brahmaca#rin%ah% 72 putra#sh ca bhra#tarash ceme shis%ya#sh ca suhr%dash ca vah% pa#n%d%ava# eta ity uktva# munayo 'ntarhita#s tatah% 73 ta#m%s tair nivedita#n dr%s%t%va# pa#n%d%ava#n kaurava#s tada# shis%t%a#sh ca varn%a#h% paura# ye te hars%a#c cukrushur bhr%sham 74 a#huh% ke cin na tasyaite tasyaita iti ca#pare yada# ciramr%tah% pa#n%d%uh% katham% tasyeti ca#pare 75 sva#gatam% sarvatha# dis%t%ya# pa#n%d%oh% pashya#ma sam%tatim ucyata#m% sva#gatam iti va#co 'shru#yanta sarvashah% 76 tasminn uparate shabde dishah% sarva# vina#dayan antarhita#na#m% bhu#ta#na#m% nisvanas tumulo 'bhavat 77 pus%pavr%s%t%im% shubha# gandha#h% shan*khadundubhinisvana#h% a#san praveshe pa#rtha#na#m% tad adbhutam iva#bhavat 78 tat pri#tya# caiva sarves%a#m% paura#n%a#m% hars%asam%bhavah% shabda a#si#n maha#m%s tatra divaspr%k ki#rtivardhanah% 79 te 'py adhi#tya#khila#n veda#n~ sha#stra#n%i vividha#ni ca nyavasan pa#n%d%ava#s tatra pu#jita# akutobhaya#h% 80 yudhis%t%hirasya shaucena pri#ta#h% prakr%tayo 'bhavan dhr%tya# ca bhi#masenasya vikramen%a#rjunasya ca 81 gurushushru#s%aya# kuntya# yamayor vinayena ca tutos%a lokah% sakalas tes%a#m% shauryagun%ena ca 82 samava#ye tato ra#jn~a#m% kanya#m% bhartr%svayam%vara#m pra#ptava#n arjunah% kr%s%n%a#m% kr%tva# karma sudus%karam 83 tatah% prabhr%ti loke 'smin pu#jyah% sarvadhanus%mata#m a#ditya iva dus%preks%yah% samares%v api ca#bhavat 84 sa sarva#n pa#rthiva#n~ jitva# sarva#m%sh ca mahato gan%a#n a#jaha#ra#rjuno ra#jn~e ra#jasu#yam% maha#kratum 85 annava#n daks%in%a#va#m%sh ca sarvaih% samudito gun%aih% yudhis%t%hiren%a sam%pra#pto ra#jasu#yo maha#kratuh% 86 sunaya#d va#sudevasya bhi#ma#rjunabalena ca gha#tayitva# jara#sam%dham% caidyam% ca balagarvitam 87 duryodhanam upa#gacchann arhan%a#ni tatas tatah% man%ika#n~canaratna#ni gohastyashvadhana#ni ca 88 samr%ddha#m% ta#m% tatha# dr%s%t%va# pa#n%d%ava#na#m% tada# shriyam i#rs%ya# samutthah% sumaha#m%s tasya manyur aja#yata 89 vima#napratima#m% ca#pi mayena sukr%ta#m% sabha#m pa#n%d%ava#na#m upahr%ta#m% sa dr%s%t%va# paryatapyata 90 yatra#vahasitash ca#si#t praskandann iva sam%bhrama#t pratyaks%am% va#sudevasya bhi#mena#nabhija#tavat 91 sa bhoga#n vividha#n bhun~jan ratna#ni vividha#ni ca kathito dhr%tara#s%t%rasya vivarn%o harin%ah% kr%shah% 92 anvaja#na#d ato dyu#tam% dhr%tara#s%t%rah% sutapriyah% tac chrutva# va#sudevasya kopah% samabhavan maha#n 93 na#tipri#ti mana#sh ca#si#d viva#da#m%sh ca#nvamodata dyu#ta#di#n anaya#n ghora#n pravr%ddha#m%sh ca#py upaiks%ata 94 nirasya viduram% dron%am% bhi#s%mam% sha#radvatam% kr%pam vigrahe tumule tasminn ahan ks%atram% parasparam 95 jayatsu pa#n%d%uputres%u shrutva# sumahad apriyam duryodhana matam% jn~a#tva# karn%asya shakunes tatha# dhr%tara#s%t%rash ciram% dhya#tva# sam%jayam% va#kyam abravi#t 96 shr%n%u sam%jaya me sarvam% na me 'su#yitum arhasi shrutava#n asi medha#vi# buddhima#n pra#jn~asam%matah% 97 na vigrahe mama matir na ca pri#ye kuru ks%aye na me vishes%ah% putres%u sves%u pa#n%d%usutes%u ca 98 vr%ddham% ma#m abhyasu#yanti putra# manyupara#yan%a#h% aham% tv acaks%uh% ka#rpan%ya#t putra pri#tya# saha#mi tat muhyantam% ca#numuhya#mi duryodhanam acetanam 99 ra#jasu#ye shriyam% dr%s%t%va# pa#n%d%avasya mahaujasah% tac ca#vahasanam% pra#pya sabha#rohan%a darshane 100 amars%itah% svayam% jetum ashaktah% pa#n%d%ava#n ran%e nirutsa#hash ca sam%pra#ptum% shriyam aks%atriyo yatha# ga#ndha#rara#jasahitash chadma dyu#tam amantrayat 101 tatra yad yad yatha# jn~a#tam% maya# sam%jaya tac chr%n%u shrutva# hi mama va#kya#ni buddhya# yukta#ni tattvatah% tato jn~a#syasi ma#m% saute prajn~a# caks%us%am ity uta 102 yada#shraus%am% dhanur a#yamya citram%; viddham% laks%yam% pa#titam% vai pr%thivya#m kr%s%n%a#m% hr%ta#m% pashyata#m% sarvara#jn~a#m%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 103 yada#shraus%am% dva#raka#ya#m% subhadra#m%; prasahyod%ha#m% ma#dhavi#m arjunena indraprastham% vr%s%n%ivi#rau ca ya#tau; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 104 yada#shraus%am% devara#jam% pravr%s%t%am%; sharair divyair va#ritam% ca#rjunena agnim% tatha# tarpitam% kha#n%d%ave ca; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 105 yada#shraus%am% hr%tara#jyam% yudhis%t%hiram%; para#jitam% saubalena#ks%avatya#m anva#gatam% bhra#tr%bhir aprameyais; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 106 yada#shraus%am% draupadi#m ashrukan%t%hi#m%; sabha#m% ni#ta#m% duh%khita#m ekavastra#m rajasvala#m% na#thavati#m ana#thavat; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 107 yada#shraus%am% vividha#s ta#ta ces%t%a#; dharma#tmana#m% prasthita#na#m% vana#ya jyes%t%hapri#tya# klishyata#m% pa#n%d%ava#na#m%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 108 yada#shraus%am% sna#taka#na#m% sahasrair; anva#gatam% dharmara#jam% vanastham bhiks%a#bhuja#m% bra#hman%a#na#m% maha#tmana#m%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 109 yada#shraus%am arjuno devadevam%; kira#ta ru#pam% tryambakam% tos%ya yuddhe ava#pa tat pa#shupatam% maha#stram%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 110 yada#shraus%am% tridivastham% dhanam%jayam%; shakra#t sa#ks%a#d divyam astram% yatha#vat adhi#ya#nam% sham%sitam% satyasam%dham%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 111 yada#shraus%am% vaishravan%ena sa#rdham%; sama#gatam% bhi#mam anya#m%sh ca pa#rtha#n tasmin deshe ma#nus%a#n%a#m agamye; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 112 yada#shraus%am% ghos%aya#tra# gata#na#m%; bandham% gandharvair moks%an%am% ca#rjunena sves%a#m% suta#na#m% karn%a buddhau rata#na#m%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 113 yada#shraus%am% yaks%aru#pen%a dharmam%; sama#gatam% dharmara#jena su#ta prashna#n ukta#n vibruvantam% ca samyak; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 114 yada#shraus%am% ma#maka#na#m% varis%t%ha#n; dhanam%jayenaika rathena bhagna#n vira#t%a ra#s%t%re vasata# maha#tmana#; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 115 yada#shraus%am% satkr%ta#m% matsyara#jn~a#; suta#m% datta#m uttara#m arjuna#ya ta#m% ca#rjunah% pratyagr%hn%a#t suta#rthe; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 116 yada#shraus%am% nirjitasya#dhanasya; pravra#jitasya svajana#t pracyutasya aks%auhin%i#h% sapta yudhis%t%hirasya; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 117 yada#shraus%am% narana#ra#yan%au tau; kr%s%n%a#rjunau vadato na#radasya aham% dras%t%a# brahmaloke sadeti; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 118 yada#shraus%am% ma#dhavam% va#sudevam%; sarva#tmana# pa#n%d%ava#rthe nivis%t%am yasyema#m% ga#m% vikramam ekam a#hus; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 119 yada#shraus%am% karn%aduryodhana#bhya#m%; buddhim% kr%ta#m% nigrahe keshavasya tam% ca#tma#nam% bahudha# darshaya#nam%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 120 yada#shraus%am% va#sudeve praya#te; rathasyaika#m agratas tis%t%hama#na#m a#rta#m% pr%tha#m% sa#ntvita#m% keshavena; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 121 yada#shraus%am% mantrin%am% va#sudevam%; tatha# bhi#s%mam% sha#m%tanavam% ca tes%a#m bha#radva#jam% ca#shis%o 'nubruva#n%am%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 122 yada#shraus%am% karn%a uva#ca bhi#s%mam%; na#ham% yotsye yudhyama#ne tvayi#ti hitva# sena#m apacakra#ma caiva; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 123 yada#shraus%am% va#sudeva#rjunau tau; tatha# dhanur ga#n%d%ivam aprameyam tri#n%y ugravi#rya#n%i sama#gata#ni; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 124 yada#shraus%am% kashmalena#bhipanne; rathopasthe si#dama#ne 'rjune vai kr%s%n%am% loka#n darshaya#nam% shari#re; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 125 yada#shraus%am% bhi#s%mam amitrakarshanam%; nighnantam a#ja#v ayutam% ratha#na#m nais%a#m% kash cid vadhyate dr%shyaru#pas; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 126 yada#shraus%am% bhi#s%mam atyantashu#ram%; hatam% pa#rthena#haves%v apradhr%s%yam shikhan%d%inam% puratah% stha#payitva#; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 127 yada#shraus%am% sharatalpe shaya#nam%; vr%ddham% vi#ram% sa#ditam% citrapun*khaih% bhi#s%mam% kr%tva# somaka#n alpashes%a#m%s; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 128 yada#shraus%am% sha#m%tanave shaya#ne; pa#ni#ya#rthe coditena#rjunena bhu#mim% bhittva# tarpitam% tatra bhi#s%mam%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 129 yada#shraus%am% shukrasu#ryau ca yuktau; kaunteya#na#m anulomau jaya#ya nityam% ca#sma#n~ shva#pada# vya#bhas%antas; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 130 yada# dron%o vividha#n astrama#rga#n; vidarshayan samare citrayodhi# na pa#n%d%ava#n~ shres%t%hatama#n nihanti; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 131 yada#shraus%am% ca#smadi#ya#n maha#ratha#n; vyavasthita#n arjunasya#ntaka#ya sam%saptaka#n nihata#n arjunena; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 132 yada#shraus%am% vyu#ham abhedyam anyair; bha#radva#jena#tta shastren%a guptam bhittva# saubhadram% vi#ram ekam% pravis%t%am%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 133 yada#bhimanyum% pariva#rya ba#lam%; sarve hatva# hr%s%t%aru#pa# babhu#vuh% maha#ratha#h% pa#rtham ashaknuvantas; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 134 yada#shraus%am abhimanyum% nihatya; hars%a#n mu#d%ha#n kroshato dha#rtara#s%t%ra#n krodham% muktam% saindhave ca#rjunena; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 135 yada#shraus%am% saindhava#rthe pratijn~a#m%; pratijn~a#ta#m% tad vadha#ya#rjunena satya#m% nisti#rn%a#m% shatrumadhye ca; tena tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 136 yada#shraus%am% shra#ntahaye dhanam%jaye; muktva# haya#n pa#yayitvopavr%tta#n punar yuktva# va#sudevam% praya#tam%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 137 yada#shraus%am% va#hanes%v a#shvasatsu; rathopasthe tis%t%hata# ga#n%d%ivena sarva#n yodha#n va#rita#n arjunena; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 138 yada#shraus%am% na#gabalair durutsaham%; dron%a#ni#kam% yuyudha#nam% pramathya ya#tam% va#rs%n%eyam% yatra tau kr%s%n%a pa#rthau; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 139 yada#shraus%am% karn%am a#sa#dya muktam%; vadha#d bhi#mam% kutsayitva# vacobhih% dhanus%kot%ya# tudya karn%ena vi#ram%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 140 yada# dron%ah% kr%tavarma# kr%pash ca; karn%o draun%ir madrara#jash ca shu#rah% amars%ayan saindhavam% vadhyama#nam%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 141 yada#shraus%am% devara#jena datta#m%; divya#m% shaktim% vyam%sita#m% ma#dhavena ghat%otkace ra#ks%ase ghoraru#pe; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 142 yada#shraus%am% karn%a ghat%otkaca#bhya#m%; yuddhe mukta#m% su#taputren%a shaktim yaya# vadhyah% samare savyasa#ci#; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 143 yada#shraus%am% dron%am a#ca#ryam ekam%; dhr%s%t%adyumnena#bhyatikramya dharmam rathopasthe pra#yagatam% vishastam%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 144 yada#shraus%am% draun%ina# dvairathastham%; ma#dri#putram% nakulam% lokamadhye samam% yuddhe pa#n%d%avam% yudhyama#nam%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 145 yada# dron%e nihate dron%aputro; na#ra#yan%am% divyam astram% vikurvan nais%a#m antam% gatava#n pa#n%d%ava#na#m%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 146 yada#shraus%am% karn%am atyantashu#ram%; hatam% pa#rthena#haves%v apradhr%s%yam tasmin bhra#tr%#n%a#m% vigrahe deva guhye; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 147 yada#shraus%am% dron%aputram% kr%pam% ca; duh%sha#sanam% kr%tavarma#n%am ugram yudhis%t%hiram% shu#nyam adhars%ayantam%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 148 yada#shraus%am% nihatam% madrara#jam%; ran%e shu#ram% dharmara#jena su#ta sada# sam%gra#me spardhate yah% sa kr%s%n%am%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 149 yada#shraus%am% kalahadyu#tamu#lam%; ma#ya#balam% saubalam% pa#n%d%avena hatam% sam%gra#me sahadevena pa#pam%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 150 yada#shraus%am% shra#ntam ekam% shaya#nam%; hradam% gatva# stambhayitva# tad ambhah% duryodhanam% viratham% bhagnadarpam%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 151 yada#shraus%am% pa#n%d%ava#m%s tis%t%hama#na#n; gan*ga# hrade va#sudevena sa#rdham amars%an%am% dhars%ayatah% sutam% me; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 152 yada#shraus%am% vividha#m%s ta#ta ma#rga#n; gada#yuddhe man%d%alam% sam%carantam mithya# hatam% va#sudevasya buddhya#; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 153 yada#shraus%am% dron%aputra#dibhis tair; hata#n pa#n~ca#la#n draupadeya#m%sh ca supta#n kr%tam% bi#bhatsamaya shasyam% ca karma; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 154 yada#shraus%am% bhi#masena#nuya#tena; ashvattha#mna# parama#stram% prayuktam kruddhenais%i#kam avadhi#d yena garbham%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 155 yada#shraus%am% brahmashiro 'rjunena muktam%; svasti#ty astram astren%a sha#ntam ashvattha#mna# man%iratnam% ca dattam%; tada# na#sham%se vijaya#ya sam%jaya 156 yada#shraus%am% dron%aputren%a garbhe; vaira#t%ya# vai pa#tyama#ne maha#stre dvaipa#yanah% keshavo dron%aputram%; parasparen%a#bhisha#paih% shasha#pa 157 shocya# ga#ndha#ri# putrapautrair vihi#na#; tatha# vadhvah% pitr%bhir bhra#tr%bhish ca kr%tam% ka#ryam% dus%karam% pa#n%d%aveyaih%; pra#ptam% ra#jyam asapatnam% punas taih% 158 kas%t%am% yuddhe dasha shes%a#h% shruta# me; trayo 'sma#kam% pa#n%d%ava#na#m% ca sapta dvyu#na# vim%shatir a#hata#ks%auhin%i#na#m%; tasmin sam%gra#me vigrahe ks%atriya#n%a#m 159 tamasa# tv abhyavasti#rn%o moha a#vishati#va ma#m sam%jn~a#m% nopalabhe su#ta mano vihvalati#va me 160 ity uktva# dhr%tara#s%t%ro 'tha vilapya bahuduh%khitah% mu#rcchitah% punar a#shvastah% sam%jayam% va#kyam abravi#t 161 sam%jayaivam% gate pra#n%a#m%s tyaktum iccha#mi ma#ciram stokam% hy api na pashya#mi phalam% ji#vitadha#ran%e 162 tam% tatha# va#dinam% di#nam% vilapantam% mahi#patim ga#valgan%ir idam% dhi#ma#n maha#rtham% va#kyam abravi#t 163 shrutava#n asi vai ra#jn~o mahotsa#ha#n maha#bala#n dvaipa#yanasya vadato na#radasya ca dhi#matah% 164 mahatsu ra#javam%shes%u gun%aih% samudites%u ca ja#ta#n divya#stravidus%ah% shakra pratimatejasah% 165 dharmen%a pr%thivi#m% jitva# yajn~air is%t%va#pta daks%in%aih% asmim*l loke yashah% pra#pya tatah% ka#lavasham% gata#h% 166 vainyam% maha#ratham% vi#ram% sr%n~jayam% jayata#m% varam suhotram% ranti devam% ca kaks%i#vantam% tathaushijam 167 ba#hli#kam% damanam% shaibyam% sharya#tim ajitam% jitam vishva#mitram amitraghnam ambari#s%am% maha#balam 168 maruttam% manum iks%va#kum% gayam% bharatam eva ca ra#mam% da#sharathim% caiva shashabindum% bhagi#ratham 169 yaya#tim% shubhakarma#n%am% devair yo ya#jitah% svayam caityayu#pa#n*kita# bhu#mir yasyeyam% savana#kara# 170 iti ra#jn~a#m% caturvim%shan na#radena surars%in%a# putrashoka#bhitapta#ya pura# shaibya#ya ki#rtita#h% 171 tebhyash ca#nye gata#h% pu#rvam% ra#ja#no balavattara#h% maha#ratha# maha#tma#nah% sarvaih% samudita# gun%aih% 172 pu#ruh% kurur yaduh% shu#ro vis%vag ashvo maha#dhr%tih% anena# yuvana#shvash ca kakutstho vikrami# raghuh% 173 vijiti# vi#ti hotrash ca bhavah% shveto br%had guruh% ushi#narah% shatarathah% kan*ko duliduho drumah% 174 dambhodbhavah% paro venah% sagarah% sam%kr%tir nimih% ajeyah% parashuh% pun%d%rah% shambhur deva#vr%dho 'naghah% 175 deva#hvayah% supratimah% suprati#ko br%hadrathah% mahotsa#ho vini#ta#tma# sukratur nais%adho nalah% 176 satyavratah% sha#ntabhayah% sumitrah% subalah% prabhuh% ja#nu jan*gho 'naran%yo 'rkah% priya bhr%tyah% shubhavratah% 177 balabandhur nira#mardah% ketushr%n*go br%hadbalah% dhr%s%t%aketur br%hat ketur di#ptaketur nira#mayah% 178 aviks%it prabalo dhu#rtah% kr%tabandhur dr%d%hes%udhih% maha#pura#n%ah% sam%bha#vyah% pratyan*gah% paraha# shrutih% 179 ete ca#nye ca bahavah% shatasho 'tha sahasrashah% shru#yante 'yutashash ca#nye sam%khya#ta#sh ca#pi padmashah% 180 hitva# suvipula#n bhoga#n buddhimanto maha#bala#h% ra#ja#no nidhanam% pra#pta#s tava putrair mahattama#h% 181 yes%a#m% divya#ni karma#n%i vikramas tya#ga eva ca ma#ha#tmyam api ca#stikyam% satyata# shaucam a#rjavam 182 vidvadbhih% kathyate loke pura#n%aih% kavi sattamaih% sarvarddhi gun%asam%panna#s te ca#pi nidhanam% gata#h% 183 tava putra# dura#tma#nah% pratapta#sh caiva manyuna# lubdha# durvr%tta bhu#yis%t%ha# na ta#n~ shocitum arhasi 184 shrutava#n asi medha#vi# buddhima#n pra#jn~asam%matah% yes%a#m% sha#stra#nuga# buddhir na te muhyanti bha#rata 185 nigraha#nugrahau ca#pi viditau te nara#dhipa na#tyantam eva#nuvr%ttih% shru#yate putra raks%an%e 186 bhavitavyam% tatha# tac ca na#tah% shocitum arhasi daivam% prajn~a# vishes%en%a ko nivartitum arhati 187 vidha#tr%vihitam% ma#rgam% na kash cid ativartate ka#lamu#lam idam% sarvam% bha#va#bha#vau sukha#sukhe 188 ka#lah% pacati bhu#ta#ni ka#lah% sam%harati praja#h% nirdahantam% praja#h% ka#lam% ka#lah% shamayate punah% 189 ka#lo vikurute bha#va#n sarva#m*l loke shubha#shubha#n ka#lah% sam%ks%ipate sarva#h% praja# visr%jate punah% ka#lah% sarves%u bhu#tes%u caraty avidhr%tah% samah% 190 ati#ta#na#gata# bha#va# ye ca vartanti sa#m%pratam ta#n ka#lanirmita#n buddhva# na sam%jn~a#m% ha#tum arhasi 191 [s] atropanis%adam% pun%ya#m% kr%s%n%advaipa#yano 'bravi#t bha#rata#dhyayana#t pun%ya#d api pa#dam adhi#yatah% shraddadha#nasya pu#yante sarvapa#pa#ny ashes%atah% 192 devars%ayo hy atra pun%ya# brahma ra#jars%ayas tatha# ki#rtyante shubhakarma#n%as tatha# yaks%amahoraga#h% 193 bhagava#n va#sudevash ca ki#rtyate 'tra sana#tanah% sa hi satyam r%tam% caiva pavitram% pun%yam eva ca 194 sha#shvatam% brahma paramam% dhruvam% jyotih% sana#tanam yasya divya#ni karma#n%i kathayanti mani#s%in%ah% 195 asat sat sad asac caiva yasma#d deva#t pravartate sam%tatish ca pravr%ttish ca janmamr%tyuh% punarbhavah% 196 adhya#tmam% shru#yate yac ca pan~ca bhu#tagun%a#tmakam avyakta#di param% yac ca sa eva parigi#yate 197 yat tad yati vara# yukta# dhya#nayogabala#nvita#h% pratibimbam iva#darshe pashyanty a#tmany avasthitam 198 shraddadha#nah% sadodyuktah% satyadharmapara#yan%ah% a#sevann imam adhya#yam% narah% pa#pa#t pramucyate 199 anukraman%im adhya#yam% bha#ratasyemam a#ditah% a#stikah% satatam% shr%n%van na kr%cchres%v avasi#dati 200 ubhe sam%dhye japan kim% cit sadyo mucyeta kilbis%a#t anukraman%ya# ya#vat sya#d ahna# ra#trya# ca sam%citam 201 bha#ratasya vapur hy etat satyam% ca#mr%tam eva ca nava ni#tam% yatha# dadhno dvipada#m% bra#hman%o yatha# 202 hrada#na#m udadhih% shres%t%ho gaur varis%t%ha# catus%pada#m yathaita#ni varis%t%ha#ni tatha# bharatam ucyate 203 yash cainam% shra#vayec chra#ddhe bra#hman%a#n pa#dam antatah% aks%ayyam annapa#nam% tat pitr%#m%s tasyopatis%t%hati 204 itiha#sa pura#n%a#bhya#m% vedam% samupabr%m%hayet bibhety alpashruta#d vedo ma#m ayam% prataris%yati 205 ka#rs%n%am% vedam imam% vidva#n~ shra#vayitva#rtham ashnute bhru#n%a hatya# kr%tam% ca#pi pa#pam% jahya#n na sam%shayah% 206 ya imam% shucir adhya#yam% pat%het parvan%i parvan%i adhi#tam% bha#ratam% tena kr%tsnam% sya#d iti me matih% 207 yash cemam% shr%n%uya#n nityam a#rs%am% shraddha#samanvitah% sa di#rgham a#yuh% ki#rtim% ca svargatim% ca#pnuya#n narah% 208 catva#ra ekato veda# bha#ratam% caikam ekatah% sama#gataih% surars%ibhis tula#m a#ropitam% pura# mahattve ca gurutve ca dhriyama#n%am% tato 'dhikam 209 mahattva#d bha#ravattva#c ca maha#bha#ratam ucyate niruktam asya yo veda sarvapa#paih% pramucyate 210 tapo na kalko 'dhyayanam% na kalkah%; sva#bha#viko veda vidhir na kalkah% prasahya vitta#haran%am% na kalkas; ta#ny eva bha#vopahata#ni kalkah% | | 1 [rsayag] samantapan~cakam iti yad uktam% su#tanandana etat sarvam% yatha#nya#yam% shrotum iccha#mahe vayam 2 [s] shushru#s%a# yadi vo vipra# bruvatash ca katha#h% shubha#h% samantapan~caka#khyam% ca shrotum arhatha sattama#h% 3 treta# dva#parayoh% sam%dhau ra#mah% shastrabhr%ta#m% varah% asakr%t pa#rthivam% ks%atram% jagha#na#mars%a coditah% 4 sa sarvam% ks%atram utsa#dya svavi#ryen%a#nala dyutih% samantapan~cake pan~ca caka#ra rudhirahrada#n 5 sa tes%u rudhira#mbhah%su hrades%u krodhamu#rcchitah% pitr%#n sam%tarpaya#m a#sa rudhiren%eti nah% shrutam 6 atharci#ka#dayo 'bhyetya pitaro bra#hman%ars%abham tam% ks%amasveti sis%idhus tatah% sa virara#ma ha 7 tes%a#m% sami#pe yo desho hrada#na#m% rudhira#mbhasa#m samantapan~cakam iti pun%yam% tatpariki#rtitam 8 yena lin*gena yo desho yuktah% samupalaks%yate tenaiva na#mna# tam% desham% va#cyam a#hur mani#s%in%ah% 9 antare caiva sam%pra#pte kalidva#parayor abhu#t samantapan~cake yuddham% kurupa#n%d%avasenayoh% 10 tasmin paramadharmis%t%he deshe bhu#dos%avarjite as%t%a#dasha sama#jagmur aks%auhin%yo yuyutsaya# 11 evam% na#ma#bhinirvr%ttam% tasya deshasya vai dvija#h% pun%yash ca raman%i#yash ca sa desho vah% praki#rtitah% 12 tad etat kathitam% sarvam% maya# vo munisattama#h% yatha# deshah% sa vikhya#tas tris%u lokes%u vishrutah% 13 [rsayag] aks%auhin%ya iti proktam% yat tvaya# su#tanandana etad iccha#mahe shrotum% sarvam eva yatha#tatham 14 aks%auhin%ya#h% pari#ma#n%am% ratha#shvanaradantina#m yatha#vac caiva no bru#hi sarvam% hi viditam% tava 15 [s] eko ratho jagash caiko nara#h% pan~ca pada#tayah% trayash ca turaga#s tajjn~aih% pattir ity abhidhi#yate 16 pattim% tu trigun%a#m eta#m a#huh% sena#mukham% budha#h% tri#n%i sena#mukha#ny eko gulma ity abhidhi#yate 17 trayo gulma# gan%o na#ma va#hini# tu gan%a#s trayah% smr%ta#s tisras tu va#hinyah% pr%taneti vicaks%an%aih% 18 camu#s tu pr%tana#s tisras tisrash camvas tv ani#kini# ani#kini#m% dashagun%a#m% pra#hur aks%auhin%i#m% budha#h% 19 aks%auhin%ya#h% prasam%khya#nam% ratha#na#m% dvijasattama#h% sam%khya# gan%ita tattvajn~aih% sahasra#n%y ekavim%shatih% 20 shata#ny upari caiva#s%t%au tatha# bhu#yash ca saptatih% gaja#na#m% tu pari#ma#n%am etad eva#tra nirdishet 21 jn~eyam% shatasahasram% tu sahasra#n%i tatha# nava nara#n%a#m api pan~ca#shac chata#ni tri#n%i ca#nagha#h% 22 pan~ca s%as%t%isahasra#n%i tatha#shva#na#m% shata#ni ca dashottara#n%i s%at% pra#hur yatha#vad iha sam%khyaya# 23 eta#m aks%auhin%i#m% pra#huh% sam%khya# tattvavido jana#h% ya#m% vah% kathitava#n asmi vistaren%a dvijottama#h% 24 etaya# sam%khyaya# hy a#san kurupa#n%d%avasenayoh% aks%auhin%yo dvijashres%t%ha#h% pin%d%ena#s%t%a#dashaiva ta#h% 25 sameta#s tatra vai deshe tatraiva nidhanam% gata#h% kaurava#n ka#ran%am% kr%tva# ka#lena#dbhuta karman%a# 26 aha#ni yuyudhe bhi#s%mo dashaiva parama#stravit aha#ni pan~ca dron%as tu raraks%a kuru va#hini#m 27 ahani# yuyudhe dve tu karn%ah% parabala#rdanah% shalyo 'rdhadivasam% tv a#si#d gada#yuddham atah% param 28 tasyaiva tu dinasya#nte ha#rdikya draun%igautama#h% prasuptam% nishi vishvastam% jaghnur yaudhis%t%hiram% balam 29 yat tu shaunaka satre tu bha#rata#khya#na vistaram a#khya#sye tatra paulomam a#khya#nam% ca#ditah% param 30 vicitra#rthapada#khya#nam anekasamaya#nvitam abhipannam% naraih% pra#jn~air vaira#gyam iva moks%ibhih% 31 a#tmeva veditavyes%u priyes%v iva ca ji#vitam itiha#sah% pradha#na#rthah% shres%t%hah% sarva#games%v ayam 32 itiha#sottame hy asminn arpita# buddhir uttama# kharavyan~janayoh% kr%tsna# lokaveda#shrayeva va#k 33 asya prajn~a#bhipannasya vicitrapadaparvan%ah% bha#ratasyetiha#sasya shru#yata#m% parva sam%grahah% 34 parva#nukraman%i# pu#rvam% dviti#yam% parva sam%grahah% paus%yam% paulomam a#sti#kam a#divam%sha#vata#ran%am 35 tatah% sam%bhava parvoktam adbhutam% devanirmitam da#ho jatu gr%hasya#tra haid%imbam% parva cocyate 36 tato bakavadhah% parva parva caitraratham% tatah% tatah% svayam%varam% devya#h% pa#n~ca#lya#h% parva cocyate 37 ks%atradharmen%a nirmitya tato vaiva#hikam% smr%tam vidura#gamanam% parva ra#jyalambhas tathaiva ca 38 arjunasya vaneva#sah% subhadra#haran%am% tatah% subhadra#haran%a#d u#rdhvam% jn~eyam% haran%aha#rikam 39 tatah% kha#n%d%ava da#ha#khyam% tatraiva maya darshanam sabha# parva tatah% proktam% mantraparva tatah% param 40 jara#sam%dha vadhah% parva parva dig vijayas tatha# parva dig vijaya#d u#rdhvam% ra#jasu#yikam ucyate 41 tatash ca#rgha#bhiharan%am% shishupa#la vadhas tatah% dyu#taparva tatah% proktam anudyu#tam atah% param 42 tata a#ran%yakam% parva kirmi#ravadha eva ca i#shvara#rjunayor yuddham% parva kaira#ta sam%jn~itam 43 indraloka#bhigamanam% parva jn~eyam atah% param ti#rthaya#tra# tatah% parva kurura#jasya dhi#matah% 44 jat%a#suravadhah% parva yaks%ayuddham atah% param tathaiva#jagaram% parva vijn~eyam% tadanantaram 45 ma#rkan%d%eya samasya# ca parvoktam% tadanantaram sam%va#dash ca tatah% parva draupadi# satyabha#mayoh% 46 ghos%aya#tra# tatah% parva mr%gasvapnabhayam% tatah% vri#hi draun%ikam a#khya#nam% tato 'nantaram ucyate 47 draupadi# haran%am% parva saindhavena vana#t tatah% kun%d%ala#haran%am% parva tatah% param ihocyate 48 a#ran%eyam% tatah% parva vaira#t%am% tadanantaram ki#caka#na#m% vadhah% parva parva gograhan%am% tatah% 49 abhimanyuna# ca vaira#t%ya#h% parva vaiva#hikam% smr%tam udyogaparva vijn~eyam ata u#rdhvam% maha#dbhutam 50 tatah% sam%jaya ya#na#khyam% parva jn~eyam atah% param praja#garam% tatah% parva dhr%tara#s%t%rasya cintaya# 51 parva sa#natsuja#tam% ca guhyam adhya#tmadarshanam ya#nasam%dhis tatah% parva bhagavad ya#nam eva ca 52 jn~eyam% viva#da parva#tra karn%asya#pi maha#tmanah% nirya#n%am% parva ca tatah% kurupa#n%d%avasenayoh% 53 ratha#tiratha sam%khya# ca parvoktam% tadanantaram ulu#ka du#ta#gamanam% parva#mars%a vivardhanam 54 ambopa#khya#nam api ca parva jn~eyam atah% param bhi#s%ma#bhis%ecanam% parva jn~eyam adbhutaka#ran%am 55 jambu# khan%d%a vinirma#n%am% parvoktam% tadanantaram bhu#miparva tato jn~eyam% dvi#pavistara ki#rtanam 56 parvoktam% bhagavad gi#ta# parva bhi#sma vadhas tatah% dron%a#bhis%ekah% parvoktam% sam%shaptaka vadhas tatah% 57 abhimanyuvadhah% parva pratijn~a# parva cocyate jayadrathavadhah% parva ghat%otkaca vadhas tatah% 58 tato dron%a vadhah% parva vijn~eyam% lomahars%an%am moks%o na#ra#yan%a#strasya parva#nantaram ucyate 59 karn%a parva tato jn~eyam% shalya parva tatah% param hrada praveshanam% parva gada#yuddham atah% param 60 sa#rasvatam% tatah% parva ti#rthavam%shagun%a#nvitam ata u#rdhvam% tu bi#bhatsam% parva sauptikam ucyate 61 ais%i#kam% parva nirdis%t%am ata u#rdhvam% suda#run%am jalaprada#nikam% parva stri# parva ca tatah% param 62 shra#ddhaparva tato jn~eyam% kuru#n%a#m aurdhvadehikam a#bhis%ecanikam% parva dharmara#jasya dhi#matah% 63 ca#rva#ka nigrahah% parva raks%aso brahmaru#pin%ah% pravibha#go gr%ha#n%a#m% ca parvoktam% tadanantaram 64 sha#nti parva tato yatra ra#jadharma#nuki#rtanam a#pad dharmash ca parvoktam% moks%adharmas tatah% param 65 tatah% parva parijn~eyam a#nusha#sanikam% param svarga#rohan%ikam% parva tato bhi#s%masya dhi#matah% 66 tata a#shvamedhikam% parva sarvapa#papran%a#shanam anugi#ta# tatah% parva jn~eyam adhya#tmava#cakam 67 parva ca#shramava#sa#khyam% putradarshanam eva ca na#rada#gamanam% parva tatah% param ihocyate 68 mausalam% parva ca tato ghoram% samanuvarn%yate maha#prastha#nikam% parva svarga#rohan%ikam% tatah% 69 hari vam%shas tatah% parva pura#n%am% khila sam%jn~itam bhavis%yat parva ca#py uktam% khiles%v eva#dbhutam% mahat 70 etat parva shatam% pu#rn%am% vya#senoktam% maha#tmana# yatha#vat su#taputren%a lomahars%an%ina# punah% 71 kathitam% naimis%a#ran%ye parva#n%y as%t%a#dashaiva tu sama#so bha#ratasya#yam% tatroktah% parva sam%grahah% 72 paus%ye parvan%i ma#ha#tmyam uttan*kasyopavarn%itam paulome bhr%guvam%shasya vista#rah% pariki#rtitah% 73 a#sti#ke sarvana#ga#na#m% garud%asya ca sam%bhavah% ks%i#rodamathanam% caiva janmocchaih% shravasas tatha# 74 yajatah% sarpasatren%a ra#jn~ah% pa#riks%itasya ca katheyam abhinirvr%tta# bha#rata#na#m% maha#tmana#m 75 vividha#h% sam%bhava# ra#jn~a#m ukta#h% sam%bhava parvan%i anyes%a#m% caiva vipra#n%a#m r%s%er dvaipa#yanasya ca 76 am%sha#vataran%am% ca#tra deva#na#m% pariki#rtitam daitya#na#m% da#nava#na#m% ca yaks%a#n%a#m% ca mahaujasa#m 77 na#ga#na#m atha sarpa#n%a#m% gandharva#n%a#m% patatrin%a#m anyes%a#m% caiva bhu#ta#na#m% vividha#na#m% samudbhavah% 78 vasu#na#m% punar utpattir bha#gi#rathya#m% maha#tmana#m sham%tanor veshmani punas tes%a#m% ca#rohan%am% divi 79 tejo 'm%sha#na#m% ca sam%gha#ta#d bhi#s%masya#py atra sam%bhavah% ra#jya#n nivartanam% caiva brahmacarya vrate sthitih% 80 pratijn~a# pa#lanam% caiva raks%a# citra#n*gadasya ca hate citra#n*gade caiva raks%a# bhra#tur yavi#yasah% 81 vicitravi#ryasya tatha# ra#jye sam%pratipa#danam dharmasya nr%s%u sam%bhu#tir an%i# ma#n%d%avya sha#paja# 82 kr%s%n%advaipa#yana#c caiva prasu#tir varada#naja# dhr%tara#s%t%rasya pa#n%d%osh ca pa#n%d%ava#na#m% ca sam%bhavah% 83 va#ran%a#vata ya#tra# ca mantro duryodhanasya ca vidurasya ca va#kyena surun*gopakrama kriya# 84 pa#n%d%ava#na#m% vane ghore hid%imba#ya#sh ca darshanam ghat%otkacasya cotpattir atraiva pariki#rtita# 85 ajn~a#tacarya# pa#n%d%u#na#m% va#so bra#hman%a veshmani bakasya nidhanam% caiva na#gara#n%a#m% ca vismayah% 86 an*ga#raparn%am% nirjitya gan*ga#ku#le 'rjunas tada# bhra#tr%bhih% sahitah% sarvaih% pa#n~ca#la#n abhito yayau 87 ta#patyam atha va#sis%t%ham aurvam% ca#khya#nam uttamam pan~cendra#n%a#m upa#khya#nam atraiva#dbhutam ucyate 88 pan~ca#na#m ekapatni#tve vimarsho drupadasya ca draupadya# deva vihito viva#hash ca#py ama#nus%ah% 89 vidurasya ca sam%pra#ptir darshanam% keshavasya ca kha#n%d%ava prasthava#sash ca tatha# ra#jya#rdha sha#sanam 90 na#radasya#jn~aya# caiva draupadya#h% samayakriya# sundopasundayos tatra upa#khya#nam% praki#rtitam 91 pa#rthasya vanava#sash ca ulu#pya# pathi sam%gamah% pun%yati#rtha#nusam%ya#nam% babhru va#hana janma ca 92 dva#raka#ya#m% subhadra# ca ka#maya#nena ka#mini# va#sudevasya#numate pra#pta# caiva kiri#t%ina# 93 haran%am% gr%hya sam%pra#pte kr%s%n%e devakinandane sam%pra#ptish cakradhanus%oh% kha#n%d%avasya ca da#hanam 94 abhimanyoh% subhadra#ya#m% janma cottamatejasah% mayasya moks%o jvalana#d bhujam%gasya ca moks%an%am mahars%er mandapa#lasya sha#rn*gyam% tanayasam%bhavah% 95 ity etad a#dhi parvoktam% prathamam% bahuvistaram adhya#ya#na#m% shate dve tu sam%kha#te paramars%in%a# as%t%a#dashaiva ca#dhya#ya# vya#senottama tejasa# 96 sapta shlokasahasra#n%i tatha# nava shata#ni ca shloka#sh ca catura#shi#tir dr%s%t%o grantho maha#tmana# 97 dviti#yam% tu sabha# parva bahu vr%tta#ntam ucyate sabha# kriya# pa#n%d%ava#na#m% kim%kara#n%a#m% ca darshanam 98 lokapa#la sabha#khya#nam% na#rada#d deva darshana#t ra#jasu#yasya ca#rambho jara#sam%dha vadhas tatha# 99 girivraje niruddha#na#m% ra#jn~a#m% kr%s%n%ena moks%an%am ra#jasu#ye 'rgha sam%va#de shishupa#la vadhas tatha# 100 yajn~e vibhu#tim% ta#m% dr%s%t%va# duh%kha#mars%a#nvitasya ca duryodhanasya#vaha#so bhi#mena ca sabha# tale 101 yatra#sya manyur udbhu#to yena dyu#tam aka#rayat yatra dharmasutam% dyu#te shakunih% kitavo 'jayat 102 yatra dyu#ta#rn%ave magna#n draupadi# naur iva#rn%ava#t ta#raya#m a#sa ta#m%s ti#rn%a#n~ jn~a#tva# duryodhano nr%pah% punar eva tato dyu#te sama#hvayata pa#n%d%ava#n 103 etat sarvam% sabha# parva sama#khya#tam% maha#tmana# adhya#ya#h% saptatir jn~eya#s tatha# dvau ca#tra sam%khyaya# 104 shloka#na#m% dve sahasre tu pan~ca shlokashata#ni ca shloka#sh caika#dasha jn~eya#h% parvan%y asmin praki#rtita#h% 105 atah% param% tr%ti#yam% tu jn~eyam a#ran%yakam% mahat paura#nugamanam% caiva dharmaputrasya dhi#matah% 106 vr%s%n%i#na#m a#gamo yatra pa#n~ca#la#na#m% ca sarvashah% yatra saubhavadha#khya#nam% kirmi#ravadha eva ca astrahetor viva#sash ca pa#rthasya#mita tejasah% 107 maha#devena yuddham% ca kira#ta vapus%a# saha darshanam% lokapa#la#na#m% svarga#rohan%am eva ca 108 darshanam% br%hadashvasya mahars%er bha#vita#tmanah% yudhis%t%hirasya ca#rtasya vyasane paridevanam 109 nalopa#khya#nam atraiva dharmis%t%ham% karun%odayam damayantya#h% sthitir yatra nalasya vyasana#game 110 vanava#sa gata#na#m% ca pa#n%d%ava#na#m% maha#tmana#m svarge pravr%ttir a#khya#ta# lomashena#rjunasya vai 111 ti#rthaya#tra# tathaiva#tra pa#n%d%ava#na#m% maha#tmana#m jat%a#surasya tatraiva vadhah% samupavarn%yate 112 niyukto bhi#masenash ca draupadya# gandhama#dane yatra manda#rapus%pa#rtham% nalini#m% ta#m adhars%ayat 113 yatra#sya sumahad yuddham abhavat saha ra#ks%asaih% yaks%aish ca#pi maha#vi#ryair man%imat pramukhais tatha# 114 a#gastyam api ca#khya#nam% yatra va#ta#pi bhaks%an%am lopa#mudra#bhigamanam apatya#rtham r%s%er api 115 tatah% shyenakapoti#yam upa#khya#nam anantaram indro 'gnir yatra dharmash ca ajijn~a#san~ shibim% nr%pam 116 r%shya shr%n*gasya caritam% kauma#ra brahmaca#rin%ah% ja#madagnyasya ra#masya caritam% bhu#ri tejasah% 117 ka#rtavi#rya vadho yatra haihaya#na#m% ca varn%yate saukanyam api ca#khya#nam% cyavano yatra bha#rgavah% 118 sharya#ti yajn~e na#satyau kr%tava#n somapi#thinau ta#bhya#m% ca yatra sa munir yauvanam% pratipa#ditah% 119 jantu#pa#khya#nam atraiva yatra putren%a somakah% putra#rtham ayajad ra#ja# lebhe putrashatam% ca sah% 120 as%t%a#vakri#yam atraiva viva#de yatra bandinam vijitya sa#garam% pra#ptam% pitaram% labdhava#n r%s%ih% 121 ava#pya divya#ny astra#n%i gurvarthe savyasa#cina# niva#takavacair yuddham% hiran%yapurava#sibhih% 122 sama#gamash ca pa#rthasya bhra#tr%bhir gandhama#dane ghos%aya#tra# ca gandharvair yatra yuddham% kiri#t%inah% 123 punara#gamanam% caiva tes%a#m% dvaitavanam% sarah% jayadrathena#paha#ro draupadya#sh ca#shrama#ntara#t 124 yatrainam anvaya#d bhi#mo va#yuvegasamo jave ma#rkan%d%eya samasya#ya#m upa#khya#na#ni bha#gashah% 125 sam%darshanam% ca kr%s%n%asya sam%va#dash caiva satyaya# vri#hi draun%ikam a#khya#nam aindradyumnam% tathaiva ca 126 sa#vitry audda#laki#yam% ca vainyopa#khya#nam eva ca ra#ma#yan%am upa#khya#nam atraiva bahuvistaram 127 karn%asya parimos%o 'tra kun%d%ala#bhya#m% puram%dara#t a#ran%eyam upa#khya#nam% yatra dharmo 'nvasha#t sutam jagmur labdhavara# yatra pa#n%d%ava#h% pashcima#m% disham 128 etad a#ran%yakam% parva tr%ti#yam% pariki#rtitam atra#dhya#ya shate dve tu sam%khya#te paramars%in%a# ekona saptatish caiva tatha#dhya#ya#h% praki#rtita#h% 129 eka#dasha sahasra#n%i shloka#na#m% s%at%shata#ni ca catuh%s%as%t%is tatha# shloka#h% parvaitat pariki#rtitam 130 atah% param% nibodhedam% vaira#t%am% parva vistaram vira#t%anagaram% gatva# shmasha#ne vipula#m% shami#m dr%s%t%va# sam%nidadhus tatra pa#n%d%ava# a#yudha#ny uta 131 yatra pravishya nagaram% chadmabhir nyavasanta te dura#tmano vadho yatra ki#cakasya vr%kodara#t 132 gograhe yatra pa#rthena nirjita#h% kuravo yudhi godhanam% ca vira#t%asya moks%itam% yatra pa#n%d%avaih% 133 vira#t%enottara# datta# snus%a# yatra kiri#t%inah% abhimanyum% samuddishya saubhadram arigha#tinam 134 caturtham etad vipulam% vaira#t%am% parva varn%itam atra#pi parisam%khya#tam adhya#ya#na#m% maha#tmana# 135 saptas%as%t%iratho pu#rn%a# shloka#gram api me shr%n%u shloka#na#m% dve sahasre tu shloka#h% pan~ca#shad eva tu parvan%y asmin sama#khya#ta#h% sam%khyaya# paramars%in%a# 136 udyogaparva vijn~eyam% pan~camam% shr%n%vatah% param upaplavye nivis%t%es%u pa#n%d%aves%u jigi#s%aya# duryodhano 'rjunash caiva va#sudevam upasthitau 137 sa#ha#yyam asmin samare bhava#n nau kartum arhati ity ukte vacane kr%s%n%o yatrova#ca maha#matih% 138 ayudhyama#nam a#tma#nam% mantrin%am% purus%ars%abhau aks%auhin%i#m% va# sainyasya kasya va# kim% dada#my aham 139 vavre duryodhanah% sainyam% manda#tma# yatra durmatih% ayudhyama#nam% sacivam% vavre kr%s%n%am% dhanam%jayah% 140 sam%jayam% pres%aya#m a#sa shama#rtham% pa#n%d%ava#n prati yatra du#tam% maha#ra#jo dhr%tara#s%t%rah% prata#pava#n 141 shrutva# ca pa#n%d%ava#n yatra va#sudeva purogama#n praja#garah% sam%prajajn~e dhr%tara#s%t%rasya cintaya# 142 viduro yatra va#kya#ni vicitra#n%i hita#ni ca shra#vaya#m a#sa ra#ja#nam% dhr%tara#s%t%ram% mani#s%in%am 143 tatha# sanatsuja#tena yatra#dhya#tmam anuttamam manasta#pa#nvito ra#ja# shra#vitah% shokala#lasah% 144 prabha#te ra#jasamitau sam%jayo yatra ca#bhibhoh% aika#tmyam% va#sudevasya proktava#n arjunasya ca 145 yatra kr%s%n%o daya#pannah% sam%dhim icchan maha#yasha#h% svayam a#ga#c chamam% kartum% nagaram% na#gasa#hvayam 146 pratya#khya#nam% ca kr%s%n%asya ra#jn~a# duryodhanena vai shama#rtham% ya#cama#nasya paks%ayor ubhayor hitam 147 karn%aduryodhana#di#na#m% dus%t%am% vijn~a#ya mantritam yogeshvaratvam% kr%s%n%ena yatra ra#jasu darshitam 148 ratham a#ropya kr%s%n%ena yatra karn%o 'numantritah% upa#yapu#rvam% shaun%d%i#rya#t pratya#khya#tash ca tena sah% 149 tatash ca#py abhinirya#tra# ratha#shvanaradantina#m nagara#d dha#stina pura#d balasam%khya#nam eva ca 150 yatra ra#jn~a# ulu#kasya pres%an%am% pa#n%d%ava#n prati shvo bha#vini maha#yuddhe du#tyena kru#ra va#dina# ratha#tiratha sam%khya#nam ambopa#khya#nam eva ca 151 etat subahu vr%tta#ntam% pan~camam% parva bha#rate udyogaparva nirdis%t%am% sam%dhivigrahasam%shritam 152 adhya#ya#h% sam%khyaya# tv atra s%ad% ashi#ti shatam% smr%tam shloka#na#m% s%at% sahasra#n%i ta#vanty eva shata#ni ca 153 shloka#sh ca navatih% prokta#s tathaiva#s%t%au maha#tmana# vya#senoda#ra matina# parvan%y asmim%s tapodhana#h% 154 ata u#rdhvam% vicitra#rtham% bhi#s%ma parva pracaks%ate jambu# khan%d%a vinirma#n%am% yatroktam% sam%jayena ha 155 yatra yuddham abhu#d ghoram% dasha#ha#ny atida#run%am yatra yaudhis%t%hiram% sainyam% vis%a#dam agamat param 156 kashmalam% yatra pa#rthasya va#sudevo maha#matih% mohajam% na#shaya#m a#sa hetubhir moks%adarshanaih% 157 shikhan%d%inam% puraskr%tya yatra pa#rtho maha#dhanuh% vinighnan nishitair ba#n%ai ratha#d bhi#s%mam apa#tayat 158 s%as%t%ham etan maha#parva bha#rate pariki#rtitam adhya#ya#na#m% shatam% proktam% sapta dasha tatha#pare 159 pan~ca shlokasahasra#n%i sam%khyaya#s%t%au shata#ni ca shloka#sh ca catura#shi#tih% parvan%y asmin praki#rtita#h% vya#sena vedavidus%a# sam%khya#ta# bhi#s%ma parvan%i 160 dron%a parva tatash citram% bahu vr%tta#ntam ucyate yatra sam%shaptaka#h% pa#rtham apaninyu# ran%a#jira#t 161 bhagadatto maha#ra#jo yatra shakrasamo yudhi suprati#kena na#gena saha shastah% kiri#t%ina# 162 yatra#bhimanyum% bahavo jaghnur lokamaha#ratha#h% jayadrathamukha# ba#lam% shu#ram apra#ptayauvanam 163 hate 'bhimanyau kruddhena yatra pa#rthena sam%yuge aks%auhin%i#h% sapta hatva# hato ra#ja# jayadrathah% sam%shaptaka#vashes%am% ca kr%tam% nih%shes%am a#have 164 alambusah% shruta#yush ca jalasam%dhash ca vi#ryava#n saumadattir vira#t%ash ca drupadash ca maha#rathah% ghat%otkaca#dayash ca#nye nihata# dron%a parvan%i 165 ashvattha#ma#pi ca#traiva dron%e yudhi nipa#tite astram% pra#dushcaka#rogram% na#ra#yan%am amars%itah% 166 saptamam% bha#rate parva mahad etad uda#hr%tam atra te pr%thivi#pa#la#h% pra#yasho nidhanam% gata#h% dron%a parvan%i ye shu#ra# nirdis%t%a#h% purus%ars%abha#h% 167 adhya#ya#na#m% shatam% proktam adhya#ya#h% saptatis tatha# as%t%au shlokasahasra#n%i tatha# nava shata#ni ca 168 shloka# nava tathaiva#tra sam%khya#ta#s tattvadarshina# pa#ra#sharyen%a munina# sam%cintya dron%a parvan%i 169 atah% param% karn%a parva procyate parama#dbhutam sa#rathye viniyogash ca madrara#jasya dhi#matah% a#khya#tam% yatra paura#n%am% tripurasya nipa#tanam 170 praya#n%e parus%ash ca#tra sam%va#dah% karn%a shalyayoh% ham%saka#ki#yam a#khya#nam atraiva#ks%epa sam%hitam 171 anyonyam% prati ca krodho yudhis%t%hira kiri#t%inoh% dvairathe yatra pa#rthena hatah% karn%o maha#rathah% 172 as%t%amam% parva nirdis%t%am etad bha#rata cintakaih% ekona saptatih% prokta# adhya#ya#h% karn%a parvan%i catva#ry eva sahasra#n%i nava shlokashata#ni ca 173 atah% param% vicitra#rtham% shakya parva praki#rtitam hatapravi#re sainye tu neta# madreshvaro 'bhavat 174 vr%tta#ni rathayuddha#ni ki#rtyante yatra bha#gashah% vina#shah% kurumukhya#na#m% shalya parvan%i ki#rtyate 175 shalyasya nidhanam% ca#tra dharmara#ja#n maha#ratha#t gada#yuddham% tu tumulam atraiva pariki#rtitam sarasvatya#sh ca ti#rtha#na#m% pun%yata# pariki#rtita# 176 navamam% parva nirdis%t%am etad adbhutam arthavat ekona s%as%t%ir adhya#ya#s tatra sam%khya# visha#radaih% 177 sam%khya#ta# bahu vr%tta#nta#h% shloka#gram% ca#tra shasyate tri#n%i shlokasahasra#n%i dve shate vim%shatis tatha# munina# sam%pran%i#ta#ni kaurava#n%a#m% yasho bhr%ta#m 178 atah% param% pravaks%ya#mi sauptikam% parva da#run%am bhagnorum% yatra ra#ja#nam% duryodhanam amars%an%am 179 vyapaya#tes%u pa#rthes%u trayas te 'bhya#yayu# ratha#h% kr%tavarma# kr%po draun%ih% sa#ya#hne rudhiroks%ita#h% 180 pratijajn~e dr%d%hakrodho draun%ir yatra maha#rathah% ahatva# sarvapa#n~ca#la#n dhr%s%t%adyumnapurogama#n pa#n%d%ava#m%sh ca saha#ma#tya#n na vimoks%ya#mi dam%shanam 181 prasupta#n nishi vishvasta#n yatra te purus%ars%abha#h% pa#n~ca#la#n sapari#va#ra#n~ jaghnur draun%ipurogama#h% 182 yatra#mucyanta pa#rtha#s te pan~ca kr%s%n%a bala#shraya#t sa#tyakish ca mahes%va#sah% shes%a#sh ca nidhanam% gata#h% 183 draupadi# putrashoka#rta# pitr%bhra#tr%vadha#rdita# kr%ta#nashana sam%kalpa# yatra bhartr%#n upa#vishat 184 draupadi# vacana#d yatra bhi#mo bhi#mapara#kramah% anvadha#vata sam%kruddho bharadva#jam% guroh% sutam 185 bhi#masena bhaya#d yatra daivena#bhipracoditah% apa#n%d%ava#yeti rus%a# draun%ir astram ava#sr%jat 186 maivam ity abravi#t kr%s%n%ah% shamayam%s tasya tad vacah% yatra#stram astren%a ca tac chamaya#m a#sa pha#lgunah% 187 draun%idvaipa#yana#di#na#m% sha#pa#sh ca#nyonya ka#rita#h% toyakarman%i sarves%a#m% ra#jn~a#m udakada#nike 188 gu#d%hotpannasya ca#khya#nam% karn%asya pr%thaya#tmanah% sutasyaitad iha proktam% dashamam% parva sauptikam 189 as%t%a#dasha#sminn adhya#ya#h% parvan%y ukta# maha#tmana# shloka#gram atra kathitam% shata#ny as%t%au tathaiva ca 190 shloka#sh ca saptatih% prokta# yatha#vad abhisam%khyaya# sauptikais%i#ka sam%bandhe parvan%y amitabuddhina# 191 ata u#rdhvam idam% pra#huh% stri# parva karun%odayam vila#po vi#ra patni#na#m% yatra#tikarun%ah% smr%tah% krodha#veshah% prasa#dash ca ga#ndha#ri# dhr%tara#s%t%rayoh% 192 yatra ta#n ks%atriya#n~ shu#ra#n dis%t%a#nta#n anivartinah% putra#n bhra#tr%#n pitr%#m%sh caiva dadr%shur nihata#n ran%e 193 yatra ra#ja# maha#pra#jn~ah% sarvadharmabhr%ta#m% varah% ra#jn~a#m% ta#ni shari#ra#n%i da#haya#m a#sa sha#stratah% 194 etad eka#dasham% proktam% parva#tikarun%am% mahat sapta vim%shatir adhya#ya#h% parvan%y asminn uda#hr%ta#h% 195 shloka#h% saptashatam% ca#tra pan~ca saptatir ucyate sam%khaya# bha#rata#khya#nam% kartra# hy atra maha#tmana# pran%i#tam% sajjana mano vaiklavya#shru pravartakam 196 atah% param% sha#nti parva dva#dasham% buddhivardhanam yatra nirvedam a#panno dharmara#jo yudhis%t%hirah% gha#tayitva# pitr%#n bhra#tr%#n putra#n sam%bandhiba#ndhava#n 197 sha#nti parvan%i dharma#sh ca vya#khya#ta#h% sharatalpika#h% ra#jabhir veditavya# ye samyan* nayabubhutsubhih% 198 a#pad dharma#sh ca tatraiva ka#lahetu pradarshaka#h% ya#n buddhva# purus%ah% samyak sarvajn~atvam ava#pnuya#t moks%adharma#sh ca kathita# vicitra# bahuvistara#h% 199 dva#dasham% parva nirdis%t%am etat pra#jn~ajanapriyam parvan%y atra parijn~eyam adhya#ya#na#m% shatatrayam trim%shac caiva tatha#dhya#ya# nava caiva tapodhana#h% 200 shloka#na#m% tu sahasra#n%i ki#rtita#ni caturdasha pan~ca caiva shata#ny a#huh% pan~cavim%shatisam%khyaya# 201 ata u#rdhvam% tu vijn~eyam a#nusha#sanam uttamam yatra prakr%tim a#pannah% shrutva# dharmavinishcayam bhi#s%ma#d bha#gi#rathi# putra#t kurura#jo yudhis%t%hirah% 202 vyavaha#ro 'tra ka#rtsnyena dharma#rthi#yo nidarshitah% vividha#na#m% ca da#na#na#m% phalayoga#h% pr%thagvidha#h% 203 tatha# pa#travishes%a#sh ca da#na#na#m% ca paro vidhih% a#ca#ra vidhiyogash ca satyasya ca para# gatih% 204 etat subahu vr%tta#ntam uttamam% ca#nusha#sanam bhi#s%masya#traiva sam%pra#ptih% svargasya pariki#rtita# 205 etat trayodasham% parva dharmanishcaya ka#rakam adhya#ya#na#m% shatam% ca#tra s%at% catva#rim%shad eva ca shloka#na#m% tu sahasra#n%i s%at% saptaiva shata#ni ca 206 tata a#shvamedhikam% na#ma parva proktam% caturdasham tat sam%vartamarutti#yam% yatra#khya#nam anuttamam 207 suvarn%akoshasam%pra#ptir janma coktam% pariks%itah% dagdhasya#stra#gnina# pu#rvam% kr%s%n%a#t sam%ji#vanam% punah% 208 carya#ya#m% hayam utsr%s%t%am% pa#n%d%avasya#nugacchatah% tatra tatra ca yuddha#ni ra#japutrair amars%an%aih% 209 citra#n*gada#ya#h% putren%a putrika#ya# dhanam%jayah% sam%gra#me babhru va#hena sam%shayam% ca#tra darshitah% ashvamedhe maha#yajn~e nakula#khya#nam eva ca 210 ity a#shvamedhikam% parva proktam etan maha#dbhutam atra#dhya#ya shatam% trim%shat trayo 'dhya#ya#sh ca shabdita#h% 211 tri#n%i shlokasahasra#n%i ta#vanty eva shata#ni ca vim%shatish ca tatha# shloka#h% sam%khya#ta#s tattvadarshina# 212 tata a#shramava#sa#kyam% parva pan~cadasham% smr%tam yatra ra#jyam% parityajya ga#ndha#ri# sahito nr%pah% dhr%tara#s%t%ra#shramapadam% vidurash ca jaga#ma ha 213 yam% dr%s%t%va# prasthitam% sa#dhvi# pr%tha#py anuyayau tada# putrara#jyam% parityajya gurushushru#s%an%e rata# 214 yatra ra#ja# hata#n putra#n pautra#n anya#m%sh ca pa#rthiva#n loka#ntara gata#n vi#ra#n apashyat punara#gata#n 215 r%s%eh% prasa#da#t kr%s%n%asya dr%s%t%va#shcaryam anuttamam tyaktva# shokam% sada#rash ca siddhim% paramika#m% gatah% 216 yatra dharmam% sama#shritya vidurah% sugatim% gatah% sam%jayash ca maha#ma#tro vidva#n ga#valgan%ir vashi# 217 dadarsha na#radam% yatra dharmara#jo yudhis%t%hirah% na#rada#c caiva shushra#va vr%s%n%i#na#m% kadanam% mahat 218 etad a#shramava#sa#khyam% pu#rvoktam% sumaha#dbhutam dvicatva#rim%shad adhya#ya#h% parvaitad abhisam%khyaya# 219 sahasram ekam% shloka#na#m% pan~ca shlokashata#ni ca s%ad% eva ca tatha# shloka#h% sam%khya#ta#s tattvadarshina# 220 atah% param% nibodhedam% mausalam% parva da#run%am yatra te purus%avya#ghra#h% shastrasparsha saha# yudhi brahmadan%d%avinis%pis%t%a#h% sami#pe lavan%a#mbhasah% 221 a#pa#ne pa#nagalita# daivena#bhipracodita#h% eraka# ru#pibhir vajrair nijaghnur itaretaram 222 yatra sarvaks%ayam% kr%tva# ta#v ubhau ra#ma keshavau na#ticakramatuh% ka#lam% pra#ptam% sarvaharam% samam 223 yatra#rjuno dva#ravati#m etya vr%s%n%ivina#kr%ta#m dr%s%t%va# vis%a#dam agamat para#m% ca#rtim% narars%abhah% 224 sa satkr%tya yadushres%t%ham% ma#tulam% shaurim a#tmanah% dadarsha yaduvi#ra#n%a#m a#pane vaishasam% mahat 225 shari#ram% va#sudevasya ra#masya ca maha#tmanah% sam%ska#ram% lambhaya#m a#sa vr%s%n%i#na#m% ca pradha#natah% 226 sa vr%ddhaba#lam a#da#ya dva#ravatya#s tato janam dadarsha#padi kas%t%a#ya#m% ga#n%d%i#vasya para#bhavam 227 sarves%a#m% caiva divya#na#m astra#n%a#m aprasannata#m na#sham% vr%s%n%ikalatra#n%a#m% prabha#va#na#m anityata#m 228 dr%s%t%va# nivedam a#panno vya#sa va#kyapracoditah% dharmara#jam% sama#sa#dya sam%nya#sam% samarocayat 229 ity etan mausalam% parva s%od%asham% pariki#rtitam adhya#ya#s%t%au sama#khya#ta#h% shloka#na#m% ca shatatrayam 230 maha#prastha#nikam% tasma#d u#rdhvam% sapta dasham% smr%tam yatra ra#jyam% parityajya pa#n%d%ava#h% purus%ars%abha#h% draupadya# sahita# devya# siddhim% paramika#m% gata#h% 231 atra#dhya#ya#s trayah% prokta#h% shloka#na#m% ca shatam% tatha# vim%shatish ca tatha# shloka#h% sam%khya#ta#s tattvadarshina# 232 svargaparva tato jn~eyam% divyam% yat tad ama#nus%am adhya#ya#h% pan~ca sam%khya#ta# parvaitad abhisam%khyaya# shloka#na#m% dve shate caiva prasam%khya#te tapodhana#h% 233 as%t%a#dashaivam eta#ni parva#n%y ukta#ny ashes%atah% khiles%u harivam%shash ca bhavis%yac ca praki#rtitam 234 etad akhilam a#khya#tam% bha#ratam% parva sam%graha#t as%t%a#dasha sama#jagmur aks%auhin%yo yuyutsaya# tan mahad da#run%am% yuddham aha#ny as%t%a#dasha#bhavat 235 yo vidya#c caturo veda#n sa#n*gopanis%ada#n dvijah% na ca#khya#nam idam% vidya#n naiva sa sya#d vicaks%an%ah% 236 shrutva# tv idam upa#khya#nam% shra#vyam anyan na rocate pum%h% kokilarutam% shrutva# ru#ks%a# dhva#n*ks%asya va#g iva 237 itiha#sottama#d asma#j ja#yante kavi buddhayah% pan~cabhya iva bhu#tebhyo lokasam%vidhayas trayah% 238 asya#khya#nasya vis%aye pura#n%am% vartate dvija#h% antariks%asya vis%aye praja# iva caturvidha#h% 239 kriya# gun%a#na#m% sarves%a#m idam a#khya#nam a#shrayah% indriya#n%a#m% samasta#na#m% citra# iva manah% kriya#h% 240 ana#shrityaitad a#khya#nam% katha# bhuvi na vidyate a#ha#ram anapa#shritya shari#rasyeva dha#ran%am 241 idam% sarvaih% kavi varair a#khya#nam upaji#vyate udayaprepsubhir bhr%tyair abhija#ta iveshvarah% 242 dvaipa#yanaus%t%ha put%anih%sr%tam aprameyam%; pun%yam% pavitram atha pa#paharam% shivam% ca yo bha#ratam% samadhigacchati va#cyama#nam%; kim% tasya pus%kara jalair abhis%ecanena 243 a#khya#nam% tad idam anuttamam% maha#rtham%; vinyastam% mahad iha parva sam%grahen%a shrutva#dau bhavati nr%n%a#m% sukha#vaga#ham%; visti#rn%am% lavan%ajalam% yatha# plavena | | 1 [su#ta] janamejayah% pa#riks%itah% saha bhra#tr%bhih% kuruks%etre di#rghasattram upa#ste tasya bhra#taras trayah% shrutasenograseno bhi#masena iti 2 tes%u tat satram upa#si#nes%u tatra shva#bhya#gacchat sa#rameyah% sajanamejayasya bhra#tr%bhir abhihato roru#yama#n%o ma#tuh% sami#pam upa#gacchat 3 tam% ma#ta# roru#yama#n%am uva#ca kim% rodis%i kena#sy abhihata iti 4 sa evam ukto ma#taram% pratyuva#ca janamejayasya bhra#tr%bhir abhihato 'smi#ti 5 tam% ma#ta# pratyuva#ca vyaktam% tvaya# tatra#para#ddham% yena#sy abhihata iti 6 sa ta#m% punar uva#ca na#para#dhya#mi kim% cit na#veks%e havi#m%s%i na#valiha iti 7 tac chrutva# tasya ma#ta# sarama# putrashoka#rta# tat satram upa#gacchad yatra sajanamejayah% saha bhra#tr%bhir di#rghasatram upa#ste 8 sa taya# kruddhaya# tatroktah% ayam% me putro na kim% cid apara#dhyati kimartham abhihata iti yasma#c ca#yam abhihato 'napaka#ri# tasma#d adr%s%t%am% tva#m% bhayam a#gamis%yati#ti 9 sajanamejaya evam ukto deva shunya# saramaya# dr%d%ham% sam%bhra#nto vis%an%n%ash ca#si#t 10 sa tasmin satre sama#pte ha#stinapuram% pratyetya purohitam anuru#pam anvicchama#nah% param% yatnam akarod yo me pa#pakr%tya#m% shamayed iti 11 sa kada# cin mr%gaya#m% ya#tah% pa#riks%ito janamejayah% kasmim%sh cit svavis%ayoddeshe a#shramam apashyat 12 tatra kash cid r%s%ir a#sa#m% cakre shrutashrava# na#ma tasya#bhimatah% putra a#ste somashrava# na#ma 13 tasya tam% putram abhigamya janamejayah% pa#riks%itah% paurohitya#ya vavre 14 sa namaskr%tya tam r%s%im uva#ca bhagavann ayam% tava putro mama purohito 'stv iti 15 sa evam uktah% pratyuva#ca bho janamejaya putro 'yam% mama sarpya#m% ja#tah% maha#tapasvi# sva#dhya#yasam%panno mat tapo vi#ryasam%bhr%to mac chukram% pi#tavatya#s tasya#h% kuks%au sam%vr%ddhah% samartho 'yam% bhavatah% sarva#h% pa#pakr%tya#h% shamayitum antaren%a maha#deva kr%tya#m asya tv ekam upa#m%shu vratam yad enam% kash cid bra#hman%ah% kam% cid artham abhiya#cet tam% tasmai dadya#d ayam yady etad utsahase tato nayasvainam iti 16 tenaivam utko janamejayas tam% pratyuva#ca bhagavam%s tatha# bhavis%yati#ti 17 sa tam% purohitam upa#da#yopa#vr%tto bhra#tr%#n uva#ca maya#yam% vr%ta upa#dhya#yah% yad ayam% bru#ya#t tat ka#ryam avica#rayadbhir iti 18 tenaivam ukta# bhra#taras tasya tatha# cakruh% sa tatha# bhra#tr%#n sam%dishya taks%ashila#m% pratyabhipratasthe tam% ca desham% vashe stha#paya#m a#sa 19 etasminn antare kash cid r%s%ir dhaumyo na#ma#yodah% 20 sa ekam% shis%yam a#run%im% pa#n~ca#lyam% pres%aya#m a#sa gaccha keda#rakhan%d%am% badha#neti 21 sa upa#dhya#yena sam%dis%t%a a#run%ih% pa#n~ca#lyas tatra gatva# tat keda#rakhan%d%am% baddhum% na#shaknot 22 sa klishyama#no 'pashyad upa#yam bhavatv evam% karis%ya#mi#ti 23 sa tatra sam%vivesha keda#rakhan%d%e shaya#ne tasmim%s tad udakam% tasthau 24 tatah% kada# cid upa#dhya#ya a#yodo dhaumyah% shis%ya#n apr%cchat kva a#run%ih% pa#n~ca#lyo gata iti 25 te pratyu#cuh% bhagavataiva pres%ito gaccha keda#rakhan%d%am% badha#neti 26 sa evam uktas ta#n~ shis%ya#n pratyuva#ca tasma#t sarve tatra gaccha#mo yatra sa iti 27 sa tatra gatva# tasya#hva#na#ya shabdam% caka#ra bho a#run%e pa#n~ca#lya kva#si vatsaihi#ti 28 sa tac chrutva# a#run%ir upa#dhya#ya va#kyam% tasma#t keda#rakhan%d%a#t sahasottha#ya tam upa#dhya#yam upatasthe prova#ca cainam ayam asmy atra keda#rakhan%d%e nih%sarama#n%am udakam ava#ran%i#yam% sam%roddhum% sam%vis%t%o bhagavac chabdam% shrutvaiva sahasa# vida#rya keda#rakhan%d%am% bhagavantam upasthitah% tad abhiva#daye bhagavantam a#jn~a#payatu bhava#n kim% karava#n%i#ti 29 tam upa#dhya#yo 'bravi#t yasma#d bhava#n keda#rakhan%d%am avada#ryotthitas tasma#d bhava#n udda#laka eva na#mna# bhavis%yati#ti 30 sa upa#dhya#yena#nugr%hi#tah% yasma#t tvaya# madvaco 'nus%t%hitam% tasma#c chreyo 'va#psyasi#ti sarve ca te veda#h% pratibha#syanti sarva#n%i ca dharmasha#stra#n%i#ti 31 sa evam ukta upa#dhya#yenes%t%am% desham% jaga#ma 32 atha#parah% shis%yas tasyaiva#yodasya daumyasyopamanyur na#ma 33 tam upa#dhya#yah% pres%aya#m a#sa vatsopamanyo ga# raks%asveti 34 sa upa#dhya#ya vacana#d araks%ad ga#h% sa ca#hani ga# raks%itva# divasaks%aye 'bhya#gamyopa#dhya#yasya#gratah% sthitva# namash cakre 35 tam upa#dhya#yah% pi#va#nam apashyat uva#ca cainam vatsopamanyo kena vr%ttim% kalpayasi pi#va#n asi dr%d%ham iti 36 sa upa#dhya#yam% pratyuva#ca bhaiks%en%a vr%ttim% kalpaya#mi#ti 37 tam upa#dhya#yah% pratyuva#ca mama#nivedya bhaiks%am% nopayoktavyam iti 38 sa tathety uktva# punar araks%ad ga#h% raks%itva# ca#gamya tathaivopa#dhya#yasya#gratah% sthitva# namash cakre 39 tam upa#dhya#yas tatha#pi pi#va#nam eva dr%s%t%vova#ca vatsopamanyo sarvam ashes%atas te bhaiks%am% gr%hn%a#mi keneda#ni#m% vr%ttim% kalpayasi#ti 40 sa evam ukta upa#dhya#yena pratyuva#ca bhagavate nivedya pu#rvam aparam% cara#mi tena vr%ttim% kalpaya#mi#ti 41 tam upa#dhya#yah% pratyuva#ca nais%a# nya#yya# guruvr%ttih% anyes%a#m api vr%ttyuparodham% karos%y evam% vartama#nah% lubdho 'si#ti 42 sa tathety uktva# ga# araks%at raks%itva# ca punar upa#dhya#ya gr%ham a#gamyopa#dhya#yasya#gratah% sthitva# namash cakre 43 tam upa#dhya#yas tatha#pi pi#va#nam eva dr%s%t%va# punar uva#ca aham% te sarvam% bhaiks%am% gr%hn%a#mi na ca#nyac carasi pi#va#n asi kena vr%ttim% kalpayasi#ti 44 sa upa#dhya#yam% pratyuva#ca bho eta#sa#m% gava#m% payasa# vr%ttim% kalpaya#mi#ti 45 tam upa#dhya#yah% pratyuva#ca naitan nya#yyam% paya upayoktum% bhavato maya#nanujn~a#tam iti 46 sa tatheti pratijn~a#ya ga# raks%itva# punar upa#dhya#ya gr%ha#n etya puror agratah% sthitva# namash cakre 47 tam upa#dhya#yah% pi#va#nam eva#pashyat uva#ca cainam bhaiks%am% na#shna#si na ca#nyac carasi payo na pibasi pi#va#n asi kena vr%ttim% kalpayasi#ti 48 sa evam ukta upa#dhya#yam% pratyuva#ca bhoh% phenam% piba#mi yam ime vatsa# ma#tr%#n%a#m% stanam% pibanta udgiranti#ti 49 tam upa#dhya#yah% pratyuva#ca ete tvad anukampaya# gun%avanto vatsa#h% prabhu#tataram% phenam udgiranti tad evam api vatsa#na#m% vr%ttyuparodham% karos%y evam% vartama#nah% phenam api bhava#n na pa#tum arhati#ti 50 sa tatheti pratijn~a#ya nira#ha#ras ta# ga# araks%at tatha# pratis%iddho bhaiks%am% na#shna#ti na ca#nyac carati payo na pibati phenam% nopayun*kte 51 sa kada# cid aran%ye ks%udha#rto 'rkapatra#n%y abhaks%ayat 52 sa tair arkapatrair bhaks%itaih% ks%a#ra kat%u#s%n%a vipa#kibhish caks%us%y upahato 'ndho 'bhavat so 'ndho 'pi can*kramyama#n%ah% ku#pe 'patat 53 atha tasminn ana#gacchaty upa#dhya#yah% shis%ya#n avocat mayopamanyuh% sarvatah% pratis%iddhah% sa niyatam% kupitah% tato na#gacchati ciragatash ceti 54 sa evam uktva# gatva#ran%yam upamanyor a#hva#nam% cakre bho upamanyo kva#si vatsaihi#ti 55 sa tada#hva#nam upa#dhya#ya#c chrutva# pratyuva#coccaih% ayam asmi bho upa#dhya#ya ku#pe patita iti 56 tam upa#dhya#yah% pratyuva#ca katham asi ku#pe patita iti 57 sa tam% pratyuva#ca arkapatra#n%i bhaks%ayitva#ndhi# bhu#to 'smi atah% ku#pe patita iti 58 tam upa#dhya#yah% pratyuva#ca ashvinau stuhi tau tva#m% caks%us%mantam% karis%yato deva bhis%aja#v iti 59 sa evam ukta upa#dhya#yena stotum% pracakrame deva#v ashvinau va#gbhir r%gbhih% 60 prapu#rvagau pu#rvajau citrabha#nu#; gira# va# sham%sa#mi tapana#v anantau divyau suparn%au virajau vima#na#v; adhiks%iyantau bhuvana#ni vishva# 61 hiran%mayau shakuni# sa#mpara#yau; na#satya dasrau sunasau vaijayantau shukram% vayantau tarasa# suvema#v; abhi vyayanta#v asitam% vivasvat 62 grasta#m% suparn%asya balena vartika#m; amun~cata#m ashvinau saubhaga#ya ta#vat suvr%tta#v anamanta ma#yaya#; sattama# ga# arun%a# uda#vahan 63 s%as%t%ish ca ga#vas trishata#sh ca dhenava; ekam% vatsam% suvate tam% duhanti na#na# gos%t%ha# vihita# ekadohana#s; ta#v ashvinau duhato gharmam ukthyam 64 eka#m% na#bhim% saptashata# ara#h% shrita#h%; pradhis%v anya# vim%shatir arpita# ara#h% anemi cakram% parivartate 'jaram%; ma#ya#shvinau samanakti cars%an%i# 65 ekam% cakram% vartate dva#dasha#ram%; pradhi s%an% n%a#bhim eka#ks%am amr%tasya dha#ran%am yasmin deva# adhi vishve vis%akta#s; ta#v ashvinau mun~cato ma# vis%i#datam 66 ashvina#v indram amr%tam% vr%ttabhu#yau; tirodhatta#m ashvinau da#sapatni# bhittva# girim ashvinau ga#m uda#carantau; tad vr%s%t%am ahna# prathita# valasya 67 yuva#m% disho janayatho dasha#gre; sama#nam% mu#rdhni rathaya# viyanti ta#sa#m% ya#tam r%s%ayo 'nupraya#nti; deva# manus%ya#h% ks%itim a#caranti 68 yuva#m% varn%a#n vikurutho vishvaru#pa#m%s; te 'dhiks%iyanti bhuvana#ni vishva# te bha#navo 'py anusr%ta#sh caranti; deva# manus%ya#h% ks%itim a#caranti 69 tau na#satya#v ashvina#v a#mahe va#m%; srajam% ca ya#m% bibhr%thah% pus%karasya tau na#satya#v amr%ta#vr%ta#vr%dha#v; r%te deva#s tat prapadena su#te 70 mukhena garbham% labhata#m% yuva#nau; gata#sur etat prapadena su#te sadyo ja#to ma#taram atti garbhas ta#v; ashvinau mun~catho ji#vase ga#h% 71 evam% tena#bhis%t%uta#v ashvina#v a#jagmatuh% a#hatush cainam pri#tau svah% es%a te 'pu#pah% asha#nainam iti 72 sa evam utah% pratyuva#ca na#nr%tam u#catur bhavantau na tv aham etam apu#pam upayoktum utsahe anivedya gurava iti 73 tatas tam ashvina#v u#catuh% a#va#bhya#m% purasta#d bhavata upa#dhya#yenaivam eva#bhis%t%uta#bhya#m apu#pah% pri#ta#bhya#m% dattah% upayuktash ca sa tena#nivedya gurave tvam api tathaiva kurus%va yatha# kr%tam upa#dhya#yeneti 74 sa evam uktah% punar eva pratyuva#caitau pratyanunaye bhavanta#v ashvinau notsahe 'ham anivedyopa#dhya#ya#yopayoktum iti 75 tam ashvina#v a#hatuh% pri#tau svas tava#naya# guruvr%ttya# upa#dhya#yasya te ka#rs%n%a#yasa# danta#h% bhavato hiran%maya# bhavis%yanti caks%us%ma#m%sh ca bhavis%yasi shreyash ca#va#psyasi#ti 76 sa evam ukto 'shvibhya#m% labdhacaks%ur upa#dhya#ya saka#sham a#gamyopa#dhya#yam abhiva#dya#cacaks%e sa ca#sya pri#tima#n abhu#t 77 a#ha cainam yatha#shvina#v a#hatus tatha# tvam% shreyo 'va#psyasi#ti sarve ca te veda#h% pratibha#syanti#ti 78 es%a# tasya#pi pari#ks%opamanyoh% 79 atha#parah% shis%yas tasyaiva#yodasya dhaumyasya vedo na#ma 80 tam upa#dhya#yah% sam%didesha vatsa veda iha#syata#m bhavata# madgr%he kam% cit ka#lam% shushru#s%ama#n%ena bhavitavyam shreyas te bhavis%yati#ti 81 sa tathety uktva# guru kule di#rghaka#lam% gurushushru#s%an%aparo 'vasat gaur iva nityam% gurus%u dhu#rs%u niyujyama#nah% shi#tos%n%aks%ut tr%s%n%a# duh%khasahah% sarvatra#pratiku#lah% 82 tasya mahata# ka#lena guruh% paritos%am% jaga#ma tatparitos%a#c ca shreyah% sarvajn~ata#m% ca#va#pa es%a# tasya#pi pari#ks%a# vedasya 83 sa upa#dhya#yena#nujn~a#tah% sama#vr%ttas tasma#d guru kulava#sa#d gr%ha#shramam% pratyapadyata tasya#pi svagr%he vasatas trayah% shis%ya# babhu#vuh% 84 sa shis%ya#n na kim% cid uva#ca karma va# kriyata#m% gurushushru#s%a# veti duh%kha#bhijn~o hi guru kulava#sasya shis%ya#n parikleshena yojayitum% neyes%a 85 atha kasya cit ka#lasya vedam% bra#hman%am% janamejayah% paus%yash ca ks%atriya#v upetyopa#dhya#yam% varaya#m% cakratuh% 86 sa kada# cid ya#jya ka#ryen%a#bhiprasthita uttan*kam% na#ma shis%yam% niyojaya#m a#sa bho uttan*ka yat kim% cid asmad gr%he parihi#yate yad iccha#my aham aparihi#n%am% bhavata# kriyama#n%am iti 87 sa evam% pratisama#dishyottan*kam% vedah% prava#sam% jaga#ma 88 athottan*ko gurushushru#s%ur guru niyogam anutis%t%hama#nas tatra guru kule vasati sma 89 sa vasam%s tatropa#dhya#ya stri#bhih% sahita#bhir a#hu#yoktah% upa#dhya#yini# te r%tumati# upa#dhya#yash ca pros%itah% asya# yatha#yam r%tur vandhyo na bhavati tatha# kriyata#m etad vis%i#dati#ti 90 sa evam uktas ta#h% striyah% pratyuva#ca na maya# stri#n%a#m% vacana#d idam aka#ryam% ka#ryam na hy aham upa#dhya#yena sam%dis%t%ah% aka#ryam api tvaya# ka#ryam iti 91 tasya punar upa#dhya#yah% ka#la#ntaren%a gr%ha#n upajaga#ma tasma#t prava#sa#t sa tadvr%ttam% tasya#shes%am upalabhya pri#tima#n abhu#t 92 uva#ca cainam vatsottan*ka kim% te priyam% karava#n%i#ti dharmato hi shushru#s%ito 'smi bhavata# tena pri#tih% parasparen%a nau sam%vr%ddha# tad anuja#ne bhavantam sarva#m eva siddhim% pra#psyasi gamyata#m iti 93 sa evam uktah% pratyuva#ca kim% te priyam% karava#n%i#ti evam% hy a#huh% 94 yash ca#dharmen%a vibru#ya#d yash ca#dharmen%a pr%cchati 95 tayor anyatarah% praiti vidves%am% ca#dhigacchati so 'ham anujn~a#to bhavata# iccha#mi#s%t%am% te gurvartham upahartum iti 96 tenaivam ukta upa#dhya#yah% pratyuva#ca vatsottan*ka us%yata#m% ta#vad iti 97 sa kada# cit tam upa#dhya#yam a#hottan*kah% a#jn~a#payatu bhava#n kim% te priyam upahara#mi gurvartham iti 98 tam upa#dhya#yah% pratyuva#ca vatsottan*ka bahusho ma#m% codayasi gurvartham upahareyam iti tad gaccha ena#m% pravishyopa#dhya#yani#m% pr%ccha kim upahara#mi#ti es%a# yad bravi#ti tad upaharasveti 99 sa evam uktopa#dhya#yenopa#dhya#yini#m apr%cchat bhavaty upa#dhya#yena#smy anujn~a#to gr%ham% gantum tad iccha#mi#s%t%am% te gurvartham upahr%tya#nr%n%o gantum tad a#jn~a#payatu bhavati# kim upahara#mi gurvartham iti 100 saivam uktopa#dhya#yiny uttan*kam% pratyuva#ca gaccha paus%yam% ra#ja#nam bhiks%asva tasya ks%atriyaya# pinaddhe kun%d%ale te a#nayasva itash caturthe 'hani pun%yakam% bhavita# ta#bhya#m a#baddha#bhya#m% bra#hman%a#n parives%t%um iccha#mi shobhama#na# yatha# ta#bhya#m% kun%d%ala#bhya#m% tasminn ahani sam%pa#dayasva shreyo hi te sya#t ks%an%am% kurvata iti 101 sa evam ukta upa#dhya#yinya# pra#tis%t%hatottan*kah% sa pathi gacchann apashyad r%s%abham atiprama#n%am% tam adhiru#d%ham% ca purus%am atiprama#n%am eva 102 sa purus%a uttan*kam abhyabha#s%ata uttan*kaitat puri#s%am asya r%s%abhasya bhaks%asveti 103 sa evam ukto naicchati 104 tam a#ha purus%o bhu#yah% bhaks%ayasvottan*ka ma# vica#raya upa#dhya#yena#pi te bhaks%itam% pu#rvam iti 105 sa evam ukto ba#d%ham ity uktva# tada# tad r%s%abhasya puri#s%am% mu#tram% ca bhaks%ayitvottan*kah% pratasthe yatra sa ks%atriyah% paus%yah% 106 tam upetya#pashyad uttan*ka a#si#nam sa tam upetya#shi#rbhir abhinandyova#ca arthi# bhavantam upagato 'smi#ti 107 sa enam abhiva#dyova#ca bhagavan paus%yah% khalv aham kim% karava#n%i#ti 108 tam uva#cottan*kah% gurvarthe kun%d%ala#bhya#m arthy a#gato 'smi#ti ye te ks%atriyaya# pinaddhe kun%d%ale te bhava#n da#tum arhati#ti 109 tam% paus%yah% pratyuva#ca pravishya#ntah%puram% ks%atriya# ya#cyata#m iti 110 sa tenaivam uktah% pravishya#ntah%puram% ks%atriya#m% na#pashyat 111 sa paus%yam% punar uva#ca na yuktam% bhavata# vayam anr%tenopacaritum na hi te ks%atriya#ntah%pure sam%nihita# naina#m% pashya#mi#ti 112 sa evam uktah% paus%yas tam% pratyuva#ca sam%prati bhava#n ucchis%t%ah% smara ta#vat na hi sa# ks%atriya# ucchis%t%ena#shucina# va# shakya# dras%t%um pativrata#tva#d es%a# na#shucer darshanam upaiti#ti 113 athaivam ukta uttan*kah% smr%tvova#ca asti khalu mayocchis%t%enopaspr%s%t%am% shi#ghram% gacchata# ceti 114 tam% paus%yah% pratyuva#ca etat tad evam% hi na gacchatopaspr%s%t%am% bhavati na sthiteneti 115 athottan*kas tathety uktva# pra#n*mukha upavishya supraks%a#lita pa#n%ipa#davadano 'shabda#bhir hr%dayam%gama#bhir adbhir upaspr%shya trih% pi#tva# dvih% pramr%jya kha#ny adbhir upaspr%shya#ntah%puram% pravishya ta#m% ks%atriya#m apashyat 116 sa# ca dr%s%t%vaivottan*kam abhyuttha#ya#bhiva#dyova#ca sva#gatam% te bhagavan a#jn~a#paya kim% karava#n%i#ti 117 sa ta#m uva#ca ete kun%d%ale gurvartham% me bhiks%ite da#tum arhasi#ti 118 sa# pri#ta# tena tasya sadbha#vena pa#tram ayam anatikraman%i#yash ceti matva# te kun%d%ale avamucya#smai pra#yacchat 119 a#ha cainam ete kun%d%ale taks%ako na#gara#jah% pra#rthayati apramatto netum arhasi#ti 120 sa evam uktas ta#m% ks%atriya#m% pratyuva#ca bhavati sunirvr%tta# bhava na ma#m% shaktas taks%ako na#gara#jo dhars%ayitum iti 121 sa evam uktva# ta#m% ks%atriya#m a#mantrya paus%ya saka#sham a#gacchat 122 sa tam% dr%s%t%vova#ca bhoh% paus%ya pri#to 'smi#ti 123 tam% paus%yah% pratyuva#ca bhagavam%sh cirasya pa#tram a#sa#dyate bhava#m%sh ca gun%ava#n atithih% tat kariye shra#ddham ks%an%ah% kriyata#m iti 124 tam uttan*kah% pratyuva#ca kr%taks%an%a eva#smi shi#ghram iccha#mi yathopapannam annam upahr%tam% bhavateti 125 sa tathety uktva# yathopapannena#nnenainam% bhojaya#m a#sa 126 athottan*kah% shi#tam annam% sakesham% dr%s%t%va#shucy etad iti matva# paus%yam uva#ca yasma#n me ashucy annam% dada#si tasmad andho bhavis%yasi#ti 127 tam% paus%yah% pratyuva#ca yasma#t tvam apy adus%t%am annam% du#s%ayasi tasma#d anapatyo bhavis%yasi#ti 128 so 'tha paus%yas tasya#shuci bha#vam annasya#gamaya#m a#sa 129 atha tadannam% muktakeshya# striyopahr%tam% sakesham ashuci matvottan*kam% prasa#daya#m a#sa bhagavann ajn~a#na#d etad annam% sakesham upahr%tam% shi#tam% ca tat ks%a#maye bhavantam na bhaveyam andha iti 130 tam uttan*kah% pratyuva#ca na mr%s%a# bravi#mi bhu#tva# tvam andho nacira#d anandho bhavis%yasi#ti mama#pi sha#po na bhaved bhavata# datta iti 131 tam% paus%yah% pratyuva#ca na#ham% shaktah% sha#pam% pratya#da#tum na hi me manyur adya#py upashamam% gacchati kim% caitad bhavata# na jn~a#yate yatha# 132 na#vani#tam% hr%dayam% bra#hman%asya; va#ci ks%uro nihitas ti#ks%n%adha#rah% vipari#tam etad ubhayam% ks%atriyasya; va#n na#vani#ti# hr%dayam% ti#ks%n%adha#ram 133 iti tad evam%gate na shakto 'ham% ti#ks%n%ahr%dayatva#t tam% sha#pam anyatha# kartum gamyata#m iti 134 tam uttan*kah% pratyuva#ca bhavata#ham annasya#shuci bha#vam a#gamayya pratyanuni#tah% pra#k ca te 'bhihitam yasma#d adus%t%am annam% du#s%ayasi tasma#d anapatyo bhavis%yasi#ti dus%t%e ca#nne nais%a mama sha#po bhavis%yati#ti 135 sa#dhaya#mas ta#vad ity uktva# pra#tis%t%hatottan*kas te kun%d%ale gr%hi#tva# 136 so 'pashyat pathi nagnam% shraman%am a#gacchantam% muhur muhur dr%shyama#nam adr%shyama#nam% ca athottan*kas te kun%d%ale bhu#mau niks%ipyodaka#rtham% pracakrame 137 etasminn antare sa shraman%as tvarama#n%a upasr%tya te kun%d%ale gr%hi#tva# pra#dravat tam uttan*ko 'bhisr%tya jagra#ha sa tad ru#pam% viha#ya taks%aka ru#pam% kr%tva# sahasa# dharan%ya#m% vivr%tam% maha#bilam% vivesha 138 pravishya ca na#galokam% svabhavanam agacchat tam uttan*ko 'nva#vivesha tenaiva bilena pravishya ca na#ga#n astuvad ebhih% shlokaih% 139 ya aira#vata ra#ja#nah% sarpa#h% samitishobhana#h% vars%anta iva ji#mu#ta#h% savidyutpavanerita#h% 140 suru#pa#sh ca viru#pa#sh ca tatha# kalma#s%akun%d%ala#h% a#dityavan na#kapr%s%t%he rejur aira#vatodbhava#h% 141 bahu#ni na#gavartma#ni gan*ga#ya#s ti#ra uttare icchet ko 'rka#m%shu sena#ya#m% cartum aira#vatam% vina# 142 shata#ny ashi#tir as%t%au ca sahasra#n%i ca vim%shatih% sarpa#n%a#m% pragraha# ya#nti dhr%tara#s%t%ro yad ejati 143 ye cainam upasarpanti ye ca du#ram% param% gata#h% aham aira#vata jyes%t%habhra#tr%bhyo 'karavam% namah% 144 yasya va#sah% kuruks%etre kha#n%d%ave ca#bhavat sada# tam% ka#draveyam astaus%am% kun%d%ala#rtha#ya taks%akam 145 taks%akash ca#shvasenash ca nityam% sahacara#v ubhau kuruks%etre nivasata#m% nadi#m iks%umati#m anu 146 jaghanyajas taks%akasya shrutaseneti yah% shrutah% avasadyo mahad dyumni pra#rthayan na#gamukhyata#m karava#n%i sada# ca#ham% namas tasmai maha#tmane 147 evam% stuvann api na#ga#n yada# te kun%d%ale na#labhad atha#pashyat striyau tantre adhiropya pat%am% vayantyau 148 tasmim%sh ca tantre kr%s%n%a#h% sita#sh ca tantavah% cakram% ca#pashyat s%ad%bhih% kuma#raih% parivartyama#nam purus%am% ca#pashyad darshani#yam 149 sa ta#n sarva#s tus%t%a#vaibhir mantrava#dashlokaih% 150 tri#n%y arpita#ny atra shata#ni madhye; s%as%t%ish ca nityam% carati dhruve 'smin cakre caturvim%shatiparva yoge s%ad%; yat kuma#ra#h% parivartayanti 151 tantram% cedam% vishvaru#pam% yuvatyau; vayatas tantu#n satatam% vartayantyau kr%s%n%a#n sita#m%sh caiva vivartayantyau; bhu#ta#ny ajasram% bhuvana#ni caiva 152 vajrasya bharta# bhuvanasya gopta#; vr%trasya hanta# namucer nihanta# kr%s%n%e vasa#no vasane maha#tma#; satya#nr%te yo vivinakti loke 153 yo va#jinam% garbham apa#m% pura#n%am%; vaishva#naram% va#hanam abhyupetah% namah% sada#smai jagad i#shvara#ya; lokatrayesha#ya puram%dara#ya 154 tatah% sa enam% purus%ah% pra#ha pri#to 'smi te 'ham anena stotren%a kim% te priyam% karava#n%i#ti 155 sa tam uva#ca na#ga# me vasham i#yur iti 156 sa enam% purus%ah% punar uva#ca etam ashvam apa#ne dhamasveti 157 sa tam ashvam apa#ne 'dhamat atha#shva#d dhamyama#na#t sarvasrotobhyah% sadhu#ma# arcis%o 'gner nis%petuh% 158 ta#bhir na#galoko dhu#pitah% 159 atha sasam%bhramas taks%ako 'gnitejo bhayavis%an%n%as te kun%d%ale gr%hi#tva# sahasa# svabhavana#n nis%kramyottan*kam uva#ca ete kun%d%ale pratigr%hn%a#tu bhava#n iti 160 sa te pratijagra#hottan*kah% kun%d%ale pratigr%hya#cintayat adya tat pun%yakam upa#dhya#yinya#h% du#ram% ca#ham abhya#gatah% katham% nu khalu sam%bha#vayeyam iti 161 tata enam% cintaya#nam eva sa purus%a uva#ca uttan*ka enam ashvam adhiroha es%a tva#m% ks%an%a#d evopa#dhya#ya kulam% pra#payis%yati#ti 162 sa tathety uktva# tam ashvam adhiruhya pratya#jaga#mopa#dhya#ya kulam upa#dhya#yini# ca sna#ta# kesha#n a#vapayanty upavis%t%ottan*ko na#gacchati#ti sha#pa#ya#sya mano dadhe 163 athottan*kah% pravishyopa#dhya#yini#m abhyava#dayat te ca#syai kun%d%ale pra#yacchat 164 sa# cainam% pratyuva#ca uttan*ka deshe ka#le 'bhya#gatah% sva#gatam% te vatsa mana#g asi maya# na shaptah% shreyas tavopasthitam siddham a#pnuhi#ti 165 athottan*ka upa#dhya#yam abhyava#dayat tam upa#dhya#yah% pratyuva#ca vatsottan*ka sva#gatam% te kim% ciram% kr%tam iti 166 tam uttan*ka upa#dhya#yam% pratyuva#ca bhos taks%aken%a na#gara#jena vighnah% kr%to 'smin karman%i tena#smi na#galokam% ni#tah% 167 tatra ca maya# dr%s%t%e striyau tantre 'dhiropya pat%am% vayantyau tasmim%sh ca tantre kr%s%n%a#h% sita#sh ca tantavah% kim% tat 168 tatra ca maya# cakram% dr%s%t%am% dva#dasha#ram s%at% cainam% kuma#ra#h% parivartayanti tad api kim 169 purus%ash ca#pi maya# dr%s%t%ah% sa punah% kah% 170 ashvash ca#tiprama#n%a yuktah% sa ca#pi kah% 171 pathi gacchata# mayars%abho dr%s%t%ah% tam% ca purus%o 'dhiru#d%hah% tena#smi sopaca#ram uktah% uttan*ka#syars%abhasya puri#s%am% bhaks%aya upa#dhya#yena#pi te bhaks%itam iti tatas tad vacana#n maya# tad r%s%abhasya puri#s%am upayuktam tad iccha#mi bhavatopadis%t%am% kim% tad iti 172 tenaivam ukta upa#dhya#yah% pratyuva#ca ye te striyau dha#ta# vidha#ta# ca ye ca te kr%s%n%a#h% sita#sh ca tantavas te ra#tryahani# 173 yad api tac cakram% dva#dasha#ram% s%at% kuma#ra#h% parivartayanti te r%tavah% s%at% sam%vatsarash cakram yah% purus%ah% sa parjanyah% yo 'shvah% so 'gnih% 174 ya r%s%abhas tvaya# pathi gacchata# dr%s%t%ah% sa aira#vato na#gara#jah% yash cainam adhiru#d%hah% sendrah% yad api te puri#s%am% bhaks%itam% tasya r%s%abhasya tad amr%tam 175 tena khalv asi na vya#pannas tasmin na#gabhavane sa ca#pi mama sakha# indrah% 176 tad anugraha#t kun%d%ale gr%hi#tva# punar abhya#gato 'si tat saumya gamyata#m anuja#ne bhavantam shreyo 'va#psyasi#ti 177 sa upa#dhya#yena#nujn~a#ta uttan*kah% kruddhas taks%akasya praticiki#rs%ama#n%o ha#stinapuram% pratasthe 178 sa ha#stinapuram% pra#pya nacira#d dvijasattamah% sama#gacchata ra#ja#nam uttan*ko janamejayam 179 pura# taks%ashila#tas tam% nivr%ttam apara#jitam samyag vijayinam% dr%s%t%va# samanta#n mantribhir vr%tam 180 tasmai jaya#shis%ah% pu#rvam% yatha#nya#yam% prayujya sah% uva#cainam% vacah% ka#le shabdasam%pannaya# gira# 181 anyasmin karan%i#ye tvam% ka#rye pa#rthiva sattama ba#lya#d iva#nyad eva tvam% kurus%e nr%pasattama 182 evam uktas tu vipren%a sa ra#ja# pratyuva#ca ha janamejayah% prasanna#tma# samyak sam%pu#jya tam% munim 183 a#sa#m% praja#na#m% paripa#lanena; svam% ks%atradharmam% paripa#laya#mi prabru#hi va# kim% kriyata#m% dvijendra; shushru#s%ur asmy adya vacas tvadi#yam 184 sa evam uktas tu nr%pottamena; dvijottamah% pun%yakr%ta#m% varis%t%hah% uva#ca ra#ja#nam adi#nasattvam%; svam eva ka#ryam% nr%patesh ca yat tat 185 taks%aken%a narendrendra yena te him%sitah% pita# tasmai pratikurus%va tvam% pannaga#ya dura#tmane 186 ka#ryaka#lam% ca manye 'ham% vidhidr%s%t%asya karman%ah% tad gaccha#pacitim% ra#jan pitus tasya maha#tmanah% 187 tena hy anapara#dhi# sa das%t%o dus%t%a#ntar a#tmana# pan~catvam agamad ra#ja# varja#hata iva drumah% 188 baladarpa samutsiktas taks%akah% pannaga#dhamah% aka#ryam% kr%tava#n pa#po yo 'dashat pitaram% tava 189 ra#jars%ir vam%shagopta#ram amara pratimam% nr%pam jagha#na ka#shyapam% caiva nyavartayata pa#pakr%t 190 dagdhum arhasi tam% pa#pam% jvalite havyava#hane sarvasatre maha#ra#ja tvayi tad dhi vidhi#yate 191 evam% pitush ca#pacitim% gatava#m%s tvam% bhavis%yasi mama priyam% ca sumahat kr%tam% ra#jan bhavis%yati 192 karman%ah% pr%thivi#pa#la mama yena dura#tmana# vighnah% kr%to maha#ra#ja gurvartham% carato 'nagha 193 etac chrutva# tu nr%patis taks%akasya cukopa ha uttan*ka va#kyahavis%a# di#pto 'gnir havis%a# yatha# 194 apr%cchac ca tada# ra#ja# mantrin%ah% sva#n suduh%khitah% uttan*kasyaiva sa#m%nidhye pituh% svargagatim% prati 195 tadaiva hi sa ra#jendro duh%khashoka#pluto 'bhavat yadaiva pitaram% vr%ttam uttan*ka#d ashr%n%ot tada# | | 1 lomahars%an%a putra ugrashrava#h% su#tah% paura#n%iko naimis%a#ran%ye shaunakasya kulapater dva#dasha va#rs%ike satre r%s%i#n abhya#gata#n upatasthe 2 paura#n%ikah% pura#n%e kr%tashramah% sa ta#n kr%ta#n~jalir uva#ca kim% bhavantah% shrotum icchanti kim aham% bruva#n%i#ti 3 tam r%s%aya u#cuh% paramam% lomahars%an%e praks%ya#mas tva#m% vaks%yasi ca nah% shushru#s%ata#m% katha# yogam tad bhagava#m%s tu ta#vac chaunako 'gnisharan%am adhya#ste 4 yo 'sau divya#h% katha# veda devata#surasam%katha#h% manus%yoragagandharvakatha# veda sa sarvashah% 5 sa ca#py asmin makhe saute vidva#n kulapatir dvijah% daks%o dhr%tavrato dhi#ma#n~ sha#stre ca#ran%yake guruh% 6 satyava#di# shama paras tapasvi# niyatavratah% sarves%a#m eva no ma#nyah% sa ta#vat pratipa#lyata#m 7 tasminn adhya#sati gura#v a#sanam% parama#rcitam tato vaks%yasi yat tva#m% sa praks%yati dvijasattamah% 8 [su#ta] evam astu gurau tasminn upavis%t%e maha#tmani tena pr%s%t%ah% katha#h% pun%ya# vaks%ya#mi vividha#shraya#h% 9 so 'tha viprars%abhah% ka#ryam% kr%tva# sarvam% yatha#kramam deva#n va#gbhih% pitr%#n adbhis tarpayitva#jaga#ma ha 10 yatra brahmars%ayah% siddha#s ta a#si#na# yatavrata#h% yajn~a#yatanam a#shritya su#taputra purah%sara#h% 11 r%tviks%v atha sadasyes%u sa vai gr%hapatis tatah% upavis%t%es%u#pavis%t%ah% shaunako 'tha#bravi#d idam | | 1 [s%aunaka] pura#n%am akhilam% ta#ta pita# te 'dhi#tava#n pura# kac cit tvam api tat sarvam adhi#s%e lomahars%an%e 2 pura#n%e hi katha# divya# a#divam%sha#sh ca dhi#mata#m kathyante ta#h% pura#sma#bhih% shruta#h% pu#rvam% pitus tava 3 tatra vam%sham aham% pu#rvam% shrotum iccha#mi bha#rgavam kathayasva katha#m eta#m% kalya#h% sma shravan%e tava 4 [s] yad adhi#tam% pura# samyag dvijashres%t%ha maha#tmabhih% vaishampa#yana vipra#dyais taish ca#pi kathitam% pura# 5 yad adhi#tam% ca pitra# me samyak caiva tato maya# tat ta#vac chr%n%u yo devaih% sendraih% sa#gnimarud gan%aih% pu#jitah% pravaro vam%sho bhr%gu#n%a#m% bhr%gunandana 6 imam% vam%sham aham% brahman bha#rgavam% te maha#mune nigada#mi katha# yuktam% pura#n%a#shraya sam%yutam 7 bhr%goh% sudayitah% putrash cyavano na#ma bha#rgavah% cyavanasya#pi da#ya#dah% pramatir na#ma dha#rmikah% pramater apy abhu#t putro ghr%ta#cya#m% rurur ity uta 8 ruror api suto jajn~e shunako vedapa#ragah% pramadvara#ya#m% dharma#tma# tava pu#rvapita#maha#t 9 tapasvi# ca yashasvi# ca shrutava#n brahmavittamah% dharmis%t%hah% satyava#di# ca niyato niyatendriyah% 10 [s%] su#taputra yatha# tasya bha#rgavasya maha#tmanah% cyavanatvam% parikhya#tam% tan mama#caks%va pr%cchatah% 11 [s] bhr%goh% sudayita# bha#rya# pulomety abhivishruta# tasya#m% garbhah% samabhavad bhr%gor vi#ryasamudbhavah% 12 tasmin garbhe sam%bhr%te 'tha puloma#ya#m% bhr%gu#dvaha samaye samashi#linya#m% dharmapatnya#m% yashasvinah% 13 abhis%eka#ya nis%kra#nte bhr%gau dharmabhr%ta#m% vare a#shramam% tasya raks%o 'tha puloma#bhya#jaga#ma ha 14 tam% pravishya#shramam% dr%s%t%va# bhr%gor bha#rya#m anindita#m hr%cchayena sama#vis%t%o viceta#h% samapadyata 15 abhya#gatam% tu tad raks%ah% puloma# ca#rudarshana# nyamantrayata vanyena phalamu#la#dina# tada# 16 ta#m% tu raks%as tato brahman hr%cchayena#bhipi#d%itam dr%s%t%va# hr%s%t%am abhu#t tatra jihi#rs%us ta#m anindita#m 17 atha#gnisharan%e 'pashyaj jvalitam% ja#tavedasam tam apr%cchat tato raks%ah% pa#vakam% jvalitam% tada# 18 sham%sa me kasya bha#ryeyam agne pr%s%t%a r%tena vai satyas tvam asi satyam% me vada pa#vakapr%cchate 19 maya# hi#yam% pu#rvavr%ta# bha#rya#rthe varavarn%ini# pashca#t tv ima#m% pita# pra#da#d bhr%gave 'nr%taka#rin%e 20 seyam% yadi vara#roha# bhr%gor bha#rya# rahogata# tatha# satyam% sama#khya#hi jihi#rs%a#my a#shrama#d ima#m 21 manyur hi hr%dayam% me 'dya pradahann iva tis%t%hati mat purva bha#rya#m% yad ima#m% bhr%guh% pra#pa sumadhyama#m 22 tad raks%a evam a#mantrya jvalitam% ja#tavedasam shan*kama#no bhr%gor bha#rya#m% punah% punar apr%cchata 23 tvam agne sarvabhu#ta#na#m antash carasi nityada# sa#ks%ivat pun%yapa#pes%u satyam% bru#hi kave vacah% 24 mat pu#rvabha#rya#pahr%ta# bhr%gun%a#nr%ta ka#rin%a# seyam% yadi tatha# me tvam% satyam a#khya#tum arhasi 25 shrutva# tvatto bhr%gor bha#rya#m% haris%ya#my aham a#shrama#t ja#tavedah% pashyatas te vada satya#m% giram% mama 26 tasya tad vacanam% shrutva# sapta#rcir duh%khito bhr%sham bhi#to 'nr%ta#c ca sha#pa#c ca bhr%gor ity abravi#c chanaih% | | 1 [s] agner atha vacah% shrutva# tad raks%ah% prajaha#ra ta#m brahman vara#haru#pen%a manoma#rutaram%hasa# 2 tatah% sa garbho nivasan kuks%au bhr%gukulodvaha ros%a#n ma#tush cyutah% kuks%esh cyavanas tena so 'bhavat 3 tam% dr%s%t%va# ma#tur udara#c cyutam a#dityavarcasam tad raks%o bhasmasa#d bhu#tam% papa#ta parimucya ta#m 4 sa# tam a#da#ya sushron%i# sasa#ra bhr%gunandanam cyavanam% bha#rgavam% brahman puloma# duh%khamu#rcchita# 5 ta#m% dadarsha svayam% brahma# sarvalokapita#mahah% rudati#m% ba#s%papu#rn%a#ks%i#m% bhr%gor bha#rya#m anindita#m sa#ntvaya#m a#sa bhagava#n vadhu#m% brahma# pita#mahah% 6 ashrubindu#dbhava# tasya#h% pra#vartata maha#nadi# anuvartati# sr%tim% tasya# bhr%goh% patnya# yashasvinah% 7 tasya# ma#rgam% sr%tavati#m% dr%s%t%va# tu saritam% tada# na#ma tasya#s tada# nadya#sh cakre lokapita#mahah% vadhu# sareti bhagava#m%sh cyavanasya#shramam% prati 8 sa evam% cyavano jajn~e bhr%goh% putrah% prata#pava#n tam% dadarsha pita# tatra cyavanam% ta#m% ca bha#mini#m 9 sa puloma#m% tato bha#rya#m% papraccha kupito bhr%guh% kena#si raks%ase tasmai kathiteha jihi#rs%ave na hi tva#m% veda tad raks%o mad bha#rya#m% ca#ruha#sini#m 10 tattvam a#khya#hi tam% hy adya shaptum iccha#my aham% rus%a# bibheti ko na sha#pa#n me kasya ca#yam% vyatikramah% 11 [p] agnina# bhagava#m%s tasmai raks%ase 'ham% nivedita# tato ma#m anayad raks%ah% kroshanti#m% kurari#m iva 12 sa#ham% tava sutasya#sya tejasa# parimoks%ita# bhasmi#bhu#tam% ca tad raks%o ma#m utsr%jya papa#ta vai 13 [su#ta] iti shrutva# puloma#ya# bhr%guh% paramamanyuma#n shasha#pa#gnim abhikruddhah% sarvabhaks%o bhavis%yasi | | 1 [su#ta] shaptas tu bhr%gun%a# vahnih% kruddho va#kyam atha#bravi#t kim idam% sa#hasam% brahman kr%tava#n asi sa#m%pratam 2 dharme prayatama#nasya satyam% ca vadatah% samam pr%s%t%o yad abruvam% satyam% vyabhica#ro 'tra ko mama 3 pr%s%t%o hi sa#ks%i# yah% sa#ks%yam% ja#nama#no 'nyatha# vadet sa pu#rva#n a#tmanah% sapta kule hanya#t tatha# para#n 4 yash ca ka#rya#rthatattvajn~o ja#nama#no na bha#s%ate so 'pi tenaiva pa#pena lipyate na#tra sam%shayah% 5 shakto 'ham api shaptum% tva#m% ma#nya#s tu bra#hman%a# mama ja#nato 'pi ca te vyaktam% kathayis%ye nibodha tat 6 yogena bahudha#tma#nam% kr%tva# tis%t%ha#mi mu#rtis%u agnihotres%u satres%u kriya#sv atha makhes%u ca 7 vedoktena vidha#nena mayi yad dhu#yate havih% devata#h% pitarash caiva tena tr%pta# bhavanti vai 8 a#po devagan%a#h% sarve a#pah% pitr%gan%a#s tatha# darshash ca paurn%ama#sash ca deva#na#m% pitr%bhih% saha 9 devata#h% pitaras tasma#t pitarash ca#pi devata#h% eki#bhu#ta#sh ca pu#jyante pr%thaktvena ca parvasu 10 devata#h% pitarash caiva juhvate mayi yat sada# tridasha#na#m% pitr%#n%a#m% ca mukham evam aham% smr%tah% 11 ama#va#sya#m% ca pitarah% paurn%ama#sya#m% ca devata#h% man mukhenaiva hu#yante bhun~jate ca hutam% havih% sarvabhaks%ah% katham% tes%a#m% bhavis%ya#mi mukham% tv aham 12 cintayitva# tato vahnish cakre sam%ha#ram a#tmanah% dvija#na#m agnihotres%u yajn~asatra kriya#su ca 13 nirom% ka#ravas%at%ka#ra#h% svadha# sva#ha# vivarjita#h% vina#n*gina# praja#h% sarva#s tata a#san suduh%khita#h% 14 athars%ayah% samudvigna# deva#n gatva#bruvan vacah% agnina#sha#t kriya# bhram%sha#d bhra#nta# loka#s trayo 'nagha#h% vidhadhvam atra yat ka#ryam% na sya#t ka#la#tyayo yatha# 15 athars%ayash ca deva#sh ca bra#hman%am upagamya tu agner a#vedayan~ sha#pam% kriya# sam%ha#ram eva ca 16 bhr%gun%a# vai maha#bha#ga shapto 'gnih% ka#ran%a#ntare katham% deva mukho bhu#tva# yajn~abha#ga#gra bhuk tatha# hutabhuk sarvalokes%u sarvabhaks%atvam es%yati 17 shrutva# tu tad vacas tes%a#m agnim a#hu#ya lokakr%t uva#ca vacanam% shlaks%n%am% bhu#tabha#vanam avyayam 18 loka#na#m iha sarves%a#m% tvam% karta# ca#nta eva ca tvam% dha#rayasi loka#m%s tri#n kriya#n%a#m% ca pravartakah% sa tatha# kuru lokesha nocchidyeran kriya# yatha# 19 kasma#d evam% vimu#d%has tvam i#shvarah% san huta#shanah% tvam% pavitram% yada# loke sarvabhu#tagatash ca ha 20 na tvam% sarvashari#ren%a sarvabhaks%atvam es%yasi upa#da#ne 'rcis%o ya#s te sarvam% dhaks%yanti ta#h% shikhin 21 yatha# su#rya#m%shubhih% spr%s%t%am% sarvam% shuci vibha#vyate tatha# tvad arcir nirdagdham% sarvam% shuci bhavis%yati 22 tad agne tvam% mahat tejah% svaprabha#va#d vinirgatam svatejasaiva tam% sha#pam% kuru satyam r%s%er vibho deva#na#m% ca#tmano bha#gam% gr%ha#n%a tvam% mukhe hutam 23 evam astv iti tam% vahnih% pratyuva#ca pita#maham jaga#ma sha#sanam% kartum% devasya parames%t%hinah% 24 devars%ayash ca mudita#s tato jagmaur yatha#gatam r%s%ayash ca yatha#pu#rvam% kriya#h% sarva#h% pracakrire 25 divi deva# mumudire bhu#tasam%gha#sh ca laukika#h% agnish ca parama#m% pri#tim ava#pa hatakalmas%ah% 26 evam es%a pura#vr%tta itiha#so 'gnisha#pajah% pulomasya vina#shash ca cyavanasya ca sam%bhavah% | | 1 [s] sa ca#pi cyavano brahman bha#rgavo 'janayat sutam sukanya#ya#m% maha#tma#nam% pramatim% di#ptatejasam 2 pramatis tu rurum% na#ma ghr%ta#cya#m% samaji#janat ruruh% pramadvara#ya#m% tu shunakam% samaji#janat 3 tasya brahman ruroh% sarvam% caritam% bhu#ri tejasah% vistaren%a pravaks%ya#mi tac chr%n%u tvam ashes%atah% 4 r%s%ir a#si#n maha#n pu#rvam% tapo vidya# samanvitah% sthu#lakesha iti khya#tah% sarvabhu#tahite ratah% 5 etasminn eva ka#le tu menaka#ya#m% prajajn~iva#n gandharvara#jo viprars%e vishva#vasur iti shrutah% 6 atha#psara# menaka# sa# tam% garbham% bhr%gunandana utsasarja yatha#ka#lam% sthu#lakesha#shramam% prati 7 utsr%jya caiva tam% garbham% nadya#s ti#re jaga#ma ha kanya#m amara garbha#bha#m% jvalanti#m iva ca shriya# 8 ta#m% dadarsha samutsr%s%t%a#m% nadi#ti#re maha#n r%s%ih% sthu#lakeshah% sa tejasvi# vijane bandhuvarjita#m 9 sa ta#m% dr%s%t%va# tada# kanya#m% sthu#lakesho dvijottamah% jagra#ha#tha munishres%t%hah% kr%pa#vis%t%ah% pupos%a ca vavr%dhe sa# vara#roha# tasya#shramapade shubha# 10 pramada#bhyo vara# sa# tu sarvaru#pagun%a#nvita# tatah% pramadvarety asya# na#ma cakre maha#n r%s%ih% 11 ta#m a#shramapade tasya rurur dr%s%t%va# pramadvara#m babhu#va kila dharma#tma# madana#nugata#tmava#n 12 pitaram% sakhibhih% so 'tha va#caya#m a#sa bha#rgavah% pramatish ca#bhyaya#c chrutva# sthu#lakesham% yashasvinam 13 tatah% pra#da#t pita# kanya#m% rurave ta#m% pramadvara#m viva#ham% stha#payitva#gre naks%atre bhagadaivate 14 tatah% kati paya#hasya viva#he samupasthite sakhi#bhih% kri#d%ati# sa#rdham% sa# kanya# varavarn%ini# 15 na#pashyata prasuptam% vai bhujagam% tiryag a#yatam pada# cainam% sama#kra#man mumu#rs%uh% ka#lacodita# 16 sa tasya#h% sam%pramatta#ya#sh coditah% ka#ladharman%a# vis%opalipta#n dashana#n bhr%sham an*ge nyapa#tayat 17 sa# das%t%a# sahasa# bhu#mau patita# gatacetana# vyasur apreks%an%i#ya#pi preks%an%i#yatama#kr%tih% 18 prasupteva#bhavac ca#pi bhuvi sarpavis%a#rdita# bhu#yo manoharatara# babhu#va tanumadhyama# 19 dadarsha ta#m% pita# caiva te caiva#nye tapasvinah% vices%t%ama#na#m% patita#m% bhu#tale padmavarcasam 20 tatah% sarve dvija vara#h% sama#jagmuh% kr%pa#nvita#h% svasty a#treyo maha#ja#nuh% kushikah% shan*khamekhalah% 21 bha#radva#jah% kaun%akutsa a#rs%t%is%en%o 'tha gautamah% pramatih% saha putren%a tatha#nye vanava#sinah% 22 ta#m% te kanya#m% vyasum% dr%s%t%va# bhujagasya vis%a#rdita#m ruruduh% kr%paya#vis%t%a# rurus tv a#rto bahir yayau | | 1 [su#ta] tes%u tatropavis%t%es%u bra#hman%es%u samantatah% rurush cukrosha gahanam% vanam% gatva# suduh%khitah% 2 shokena#bhihatah% so 'tha vilapan karun%am% bahu abravi#d vacanam% shocan priya#m% cintya pramadvara#m 3 shete sa# bhuvi tanv an*gi# mama shokavivardhini# ba#ndhava#na#m% ca sarves%a#m% kim% nu duh%kham atah% param 4 yadi dattam% tapas taptam% guravo va# maya# yadi samyag a#ra#dhita#s tena sam%ji#vatu mama priya# 5 yatha# janmaprabhr%ti vai yata#tma#ham% dhr%tavratah% pramadvara# tatha#dyaiva samuttis%t%hatu bha#mini# 6 [devadu#ta] abhidhatse ha yad va#ca# ruro duh%khena tan mr%s%a# na tu martyasya dharma#tmann a#yur asti gata#yus%ah% 7 gata#yur es%a# kr%pan%a# gandharva#psarasoh% suta# tasma#c choke manas ta#ta ma# kr%tha#s tvam% katham% cana 8 upa#yash ca#tra vihitah% pu#rvam% devair maha#tmabhih% tam% yadi#cchasi kartum% tvam% pra#psyasi#ma#m% pramadvara#m 9 [r] ka upa#yah% kr%to devair bru#hi tattvena khecara karis%ye tam% tatha# shrutva# tra#tum arhati ma#m% bhava#n 10 [d] a#yus%o 'rdham% prayacchasva kanya#yai bhr%gunandana evam uttha#syati ruro tava bha#rya# pramadvara# 11 [r] a#yus%o 'rdham% prayaccha#mi kanya#yai khecarottama shr%n*ga#raru#pa#bharan%a# uttis%t%hatu mama priya# 12 [s] tato gandharvara#jash ca devadu#tash ca sattamau dharmara#jam upetyedam% vacanam% pratyabha#s%ata#m 13 dharmara#ja#yus%o 'rdhena ruror bha#rya# pramadvara# samuttis%t%hatu kalya#n%i# mr%taiva yadi manyase 14 [dh] pramadvara# ruror bha#rya# devadu#ta yadi#cchasi uttis%t%hatv a#yus%o 'rdhena ruror eva samanvita# 15 [s] evam ukte tatah% kanya# sodatis%t%hat pramadvara# ruros tasya#yus%o 'rdhena supteva varavarn%ini# 16 etad dr%s%t%am% bhavis%ye hi ruror uttamatejasah% a#yus%o 'tipravr%ddhasya bha#rya#rthe 'rdham% hrasatv iti 17 tata is%t%e 'hani tayoh% pitarau cakratur muda# viva#ham% tau ca rema#te parasparahitais%in%au 18 sa labdhva# durlabha#m% bha#rya#m% padmakin~jalka saprabha#m vratam% cakre vina#sha#ya jihmaga#na#m% dhr%tavratah% 19 sa dr%s%t%va# jihmaga#n sarva#m%s ti#vrakopasamanvitah% abhihanti yatha#sannam% gr%hya praharan%am% sada# 20 sa kada# cid vanam% vipro rurur abhya#gaman mahat shaya#nam% tatra ca#pashyad% d%un%d%ubham% vayasa#nvitam 21 tata udyamya dan%d%am% sa ka#ladan%d%opamam% tada# abhyaghnad rus%ito vipras tam uva#ca#tha d%un%d%ubhah% 22 na#para#dhya#mi te kim% cid aham adya tapodhana sam%rambha#t tat kimartham% ma#m abhiham%si rus%a#nvitah% | | 1 [r] mama pra#n%asama# bha#rya# das%t%a#si#d bhujagena ha tatra me samayo ghora a#tmanoraga vai kr%tah% 2 hanya#m% sadaiva bhujagam% yam% yam% pashyeyam ity uta tato 'ham% tva#m% jigha#m%sa#mi ji#vitena vimoks%yase 3 [du] anye te bhujaga# vipra ye dashanti#ha ma#nava#n d%un%d%ubha#n ahi gandhena na tvam% him%situm arhasi 4 eka#n artha#n pr%thag artha#n ekaduh%kha#n pr%thak sukha#n d%un%d%ubha#n dharmavid bhu#tva# na tvam% him%situm arhasi 5 [su#ta] iti shrutva# vacas tasya bhujagasya rurus tada# na#vadi#d bhayasam%vigna r%s%im% matva#tha d%un%d%ubham 6 uva#ca cainam% bhagava#n ruruh% sam%shamayann iva ka#maya# bhujaga bru#hi ko 'si#ma#m% vikriya#m% gatah% 7 [du] aham% pura# ruro na#mna# r%s%ir a#sam% sahasrapa#t so 'ham% sha#pena viprasya bhujagatvam upa#gatah% 8 [ru] kimartham% shaptava#n kruddho dvijas tva#m% bhujagottama kiyantam% caiva ka#lam% te vapur etad bhavis%yati | | 1 [du] sakha# babhu#va me pu#rvam% khagamo na#ma vai dvijah% bhr%sham% sam%shitava#k ta#ta tapobalasamanvitah% 2 sa maya# kri#d%ata# ba#lye kr%tva# ta#rn%am athoragam agnihotre prasaktah% san bhi#s%itah% pramumoha vai 3 labdhva# ca sa punah% sam%jn~a#m% ma#m uva#ca tapodhanah% nirdahann iva kopena satyava#k sam%shitavratah% 4 yatha# vi#ryas tvaya# sarpah% kr%to 'yam% mad vibhi#s%aya# tatha# vi#ryo bhujam%gas tvam% mama kopa#d bhavis%yasi 5 tasya#ham% tapaso vi#ryam% ja#nama#nas tapodhana bhr%sham udvignahr%dayas tam avocam% vanaukasam 6 prayatah% sam%bhrama#c caiva pra#n~jalih% pran%atah% sthitah% sakheti hasatedam% te narma#rtham% vai kr%tam% maya# 7 ks%antum arhasi me brahman~ sha#po 'yam% vinivartyata#m so 'tha ma#m abravi#d dr%s%t%va# bhr%sham udvignacetasam 8 muhur us%n%am% vinih%shvasya susam%bhra#ntas tapodhanah% na#nr%tam% vai maya# proktam% bhavitedam% katham% cana 9 yat tu vaks%ya#mi te va#kyam% shr%n%u tan me dhr%tavrata shrutva# ca hr%di te va#kyam idam astu tapodhana 10 utpatsyati rurur na#ma pramater a#tmajah% shucih% tam% dr%s%t%va# sha#pamoks%as te bhavita# nacira#d iva 11 sa tvam% rurur iti khya#tah% pramater a#tmajah% shucih% svaru#pam% pratilabhya#ham adya vaks%ya#mi te hitam 12 ahim%sa# paramo dharmah% sarvapra#n%abhr%ta#m% smr%tah% tasma#t pra#n%abhr%tah% sarva#n na him%sya#d bra#hman%ah% kva cit 13 bra#hman%ah% saumya eveha ja#yateti para# shrutih% vedaveda#n*gavit ta#ta sarvabhu#ta#bhaya pradah% 14 ahim%sa# satyavacanam% ks%ama# ceti vinishcitam bra#hman%asya paro dharmo veda#na#m% dharan%a#d api 15 ks%atriyasya tu yo dharmah% sa nehes%yati vai tava dan%d%adha#ran%am ugratvam% praja#na#m% paripa#lanam 16 tad idam% ks%atriyasya#si#t karma vai shr%n%u me ruro janamejayasya dharma#tman sarpa#n%a#m% him%sanam% pura# 17 paritra#n%am% ca bhi#ta#na#m% sarpa#n%a#m% bra#hman%a#d api tapo vi#ryabalopeta#d vedaveda#n*gapa#raga#t a#sti#ka#d dvijamukhya#d vai sarpasattre dvijottama | | 1 [ru] katham% him%sitava#n sarpa#n ks%atriyo janamejayah% sarpa# va# him%sita#s ta#ta kimartham% dvijasattama 2 kimartham% moks%ita#sh caiva pannaga#s tena sham%sa me a#sti#kena tad a#caks%va shrotum iccha#my ashes%atah% 3 [rsi] shros%yasi tvam% ruro sarvam a#sti#ka caritam% mahat bra#hman%a#na#m% kathayata#m ity uktva#ntaradhi#yata 4 [s] rurush ca#pi vanam% sarvam% paryadha#vat samantatah% tam r%s%im% dras%t%um anvicchan sam%shra#nto nyapatad bhuvi 5 labdhasam%jn~o rurush ca#ya#t tac ca#cakhyau pitus tada# pita# ca#sya tad a#khya#nam% pr%s%t%ah% sarvam% nyavedayat | | 1 kimartham% ra#jasha#rdu#la sa ra#ja# janamejayah% sarpasatren%a sarpa#n%a#m% gato 'ntam% tad vadasva me 2 a#sti#kash ca dvijashres%t%hah% kimartham% japata#m% varah% moks%aya#m a#sa bhujaga#n di#pta#t tasma#d dhuta#shana#t 3 kasya putrah% sa ra#ja#si#t sarpasatram% ya a#harat sa ca dvija#tipravarah% kasya putro vadasva me 4 [s] mahad a#khya#nam a#sti#kam% yatraitat procyate dvija sarvam etad ashes%en%a shr%n%u me vadata#m% vara 5 [s%] shrotum iccha#my ashes%en%a katha#m eta#m% manorama#m a#sti#kasya pura#n%asya bra#hman%asya yashasvinah% 6 [s] itiha#sam imam% vr%ddha#h% pura#n%am% paricaks%ate kr%s%n%advaipa#yana proktam% naimis%a#ran%yava#sinah% 7 pu#rvam% pracoditah% su#tah% pita# me lomahars%an%ah% shis%yo vya#sasya medha#vi# bra#hman%air idam uktava#n 8 tasma#d aham upashrutya pravaks%ya#mi yatha#tatham idam a#sti#kam a#khya#nam% tubhyam% shaunaka pr%cchate 9 a#sti#kasya pita# hy a#si#t praja#patisamah% prabhuh% brahma ca#ri# yata#ha#ras tapasy ugre ratah% sada# 10 jaratka#rur iti khya#ta u#rdhvareta# maha#n r%s%ih% ya#ya#vara#n%a#m% dharmajn~ah% pravarah% sam%shitavratah% 11 at%ama#nah% kada# cit sa sva#n dadarsha pita#maha#n lambama#na#n maha#garte pa#dair u#rdhvair adhomukha#n 12 ta#n abravi#t sa dr%s%t%vaiva jaratka#ruh% pita#maha#n ke bhavanto 'valambante garte 'smin va# adhomukha#h% 13 vi#ran%astambake lagna#h% sarvatah% paribhaks%ite mu#s%akena nigu#d%hena garte 'smin nityava#sina# 14 [pitarah] ya#ya#vara# na#ma vayam r%s%ayah% sam%shitavrata#h% sam%ta#napraks%aya#d brahmann adho gaccha#ma medini#m 15 asma#kam% sam%tatis tv eko jaratka#rur iti shrutah% mandabha#gyo 'lpabha#gya#na#m% tapa eva sama#sthitah% 16 na saputra#n~ janayitum% da#ra#n mu#d%hash ciki#rs%ati tena lamba#mahe garte sam%ta#napraks%aya#d iha 17 ana#tha#s tena na#thena yatha# dus%kr%tinas tatha# kas tvam% bandhur iva#sma#kam anushocasi sattama 18 jn~a#tum iccha#mahe brahman ko bhava#n iha dhis%t%hitah% kimartham% caiva nah% shocya#n anukampitum arhasi 19 [j] mama pu#rve bhavanto vai pitarah% sapita#maha#h% bru#ta kim% karava#n%y adya jaratka#rur aham% svayam 20 [p] yatasva yatnava#m%s ta#ta sam%ta#na#ya kulasya nah% a#tmano 'rthe 'smadarthe ca dharma ity eva ca#bhibho 21 na hi dharmaphalais ta#ta na tapobhih% susam%citaih% ta#m% gatim% pra#pnuvanti#ha putrin%o ya#m% vrajanti ha 22 tad da#ragrahan%e yatnam% sam%tatya#m% ca manah% kuru putraka#sman niyoga#t tvam etan nah% paramam% hitam 23 [j] na da#ra#n vai karis%ya#mi sada# me bha#vitam% manah% bhavata#m% tu hita#rtha#ya karis%ye da#rasam%graham 24 samayena ca karta#ham anena vidhipu#rvakam tatha# yady upalapsya#mi karis%ye na#nyatha# tv aham 25 sana#mni# ya# bhavitri# me ditsita# caiva bandhubhih% bhaiks%avat ta#m aham% kanya#m upayam%sye vidha#natah% 26 daridra#ya hi me bha#rya#m% ko da#syati vishes%atah% pratigrahi#s%ye bhiks%a#m% tu yadi kash cit prada#syati 27 evam% da#rakriya# hetoh% prayatis%ye pita#maha#h% anena vidhina# shashvan na karis%ye 'ham anyatha# 28 tatra cotpatsyate jantur bhavata#m% ta#ran%a#ya vai sha#shvatam% stha#nam a#sa#dya modanta#m% pitaro mama 29 [s] tato nivesha#ya tada# sa viprah% sam%shitavratah% mahi#m% caca#ra da#ra#rthi# na ca da#ra#n avindata 30 sa kada# cid vanam% gatva# viprah% pitr%vacah% smaran cukrosha kanya# bhiks%a#rthi# tisro va#cah% shanair iva 31 tam% va#sukih% pratyagr%hn%a#d udyamya bhagini#m% tada# na sa ta#m% pratijagra#ha na sana#mni#ti cintayan 32 sana#mni#m udyata#m% bha#rya#m% gr%hn%i#ya#m iti tasya hi mano nivis%t%am abhavaj jaratka#ror maha#tmanah% 33 tam uva#ca maha#pra#jn~o jaratka#rur maha#tapa#h% kim%na#mni# bhagini#yam% te bru#hi satyam% bhujam%gama 34 [va#] jaratka#ro jaratka#ruh% svaseyam anuja# mama tvadartham% raks%ita# pu#rvam% prati#cchema#m% dvijottama 35 [s] ma#tra# hi bhujaga#h% shapta#h% pu#rvam% brahma vida#m% vara janamejayasya vo yajn~e dhaks%yaty anilasa#rathih% 36 tasya sha#pasya sha#nty artham% pradadau pannagottamah% svasa#ram r%s%aye tasmai suvrata#ya tapasvine 37 sa ca ta#m% pratijagra#ha vidhidr%s%t%ena karman%a# a#sti#ko na#ma putrash ca tasya#m% jajn~e maha#tmanah% 38 tapasvi# ca maha#tma# ca vedaveda#n*gapa#ragah% samah% sarvasya lokasya pitr%ma#tr%bhaya#pahah% 39 atha ka#lasya mahatah% pa#n%d%aveyo nara#dhipah% a#jaha#ra maha#yajn~am% sarpasatram iti shrutih% 40 tasmin pravr%tte satre tu sarpa#n%a#m antaka#ya vai mocaya#m a#sa tam% sha#pam a#sti#kah% sumaha#yasha#h% 41 na#ga#m%sh ca ma#tula#m%sh caiva tatha# ca#nya#n sa ba#ndhava#n pitr%#m%sh ca ta#raya#m a#sa sam%tatya# tapasa# tatha# vrataish ca vividhair brahma sva#dhya#yaish ca#nr%n%o 'bhavat 42 deva#m%sh ca tarpaya#m a#sa yajn~air vividhadaks%in%aih% r%s%i#m%sh ca brahmacaryen%a sam%tatya# ca pita#maha#n 43 apahr%tya gurum% bha#ram% pitr%#n%a#m% sam%shitavratah% jaratka#rur gatah% svargam% sahitah% svaih% pita#mahaih% 44 a#sti#kam% ca sutam% pra#pya dharmam% ca#nuttamam% munih% jaratka#ruh% sumahata# ka#lena svargam i#yiva#n 45 etad a#khya#nam a#sti#kam% yatha#vat ki#rtitam% maya# prabru#hi bhr%gusha#rdu#la kim% bhu#yah% kathyata#m iti | | 1 [s%aunaka] saute kathaya ta#m eta#m% vistaren%a katha#m% punah% a#sti#kasya kaveh% sa#dhoh% shushru#s%a# parama# hi nah% 2 madhuram% kathyate saumya shlaks%n%a#ks%ara padam% tvaya# pri#ya#mahe bhr%sham% ta#ta pitevedam% prabha#s%ase 3 asmac chushru#s%an%e nityam% pita# hi niratas tava a#cas%t%aitad yatha#khya#nam% pita# te tvam% tatha# vada 4 [s] a#yusyam idam a#khya#nam a#sti#kam% kathaya#mi te yatha# shrutam% kathayatah% saka#sha#d vai pitur maya# 5 pura# devayuge brahman praja#patisute shubhe a#sta#m% bhaginyau ru#pen%a samupete 'dbhute 'naghe 6 te bha#rye kashyapasya#sta#m% kadru#sh ca vinata# ca ha pra#da#t ta#bhya#m% varam% pri#tah% praja#patisamah% patih% kashyapo dharmapatni#bhya#m% muda# paramaya# yutah% 7 vara#tisarvam% shrutvaiva kashyapa#d uttamam% ca te hars%a#d apratima#m% pri#tim% pra#patuh% sma varastriyau 8 vavre kadru#h% suta#n na#ga#n sahasram% tulyatejasah% dvau putrau vinata# vavre kadru# putra#dhikau bale ojasa# tejasa# caiva vikramen%a#dhikau sutau 9 tasyai bharta# varam% pra#da#d adhyartham% putram i#psitam evam astv iti tam% ca#ha kashyapam% vinata# tada# 10 kr%takr%tya# tu vinata# labdhva# vi#rya#dhikau sutau kadru#sh ca labdhva# putra#n%a#m% sahasram% tulyatejasa#m 11 dha#ryau prayatnato garbha#v ity uktva# sa maha#tapa#h% te bha#rye varasam%hr%s%t%e kashyapo vanam a#vishat 12 ka#lena mahata# kadru#r an%d%a#na#m% dashati#r dasha janaya#m a#sa viprendra dve an%d%e vinata# tada# 13 tayor an%d%a#ni nidadhuh% prahr%s%t%a#h% parica#rika#h% sopasvedes%u bha#n%d%es%u pan~cavars%ashata#ni ca 14 tatah% pan~cashate ka#le kadru# putra# nivih%sr%ta#h% an%d%a#bhya#m% vinata#ya#s tu mithunam% na vyadr%shyata 15 tatah% putra#rthin%i# devi# vri#d%ita# sa# tapasvini# an%d%am% bibheda vinata# tatra putram adr%ks%ata 16 pu#rva#rdha ka#yasam%pannam itaren%a#praka#shata# saputro ros%asam%pannah% shasha#paina#m iti shrutih% 17 yo 'ham evam% kr%to ma#tas tvaya# lobhapari#taya# shari#ren%a#samagro 'dya tasma#d da#si# bhavis%yasi 18 pan~cavars%ashata#ny asya# yaya# vispardhase saha es%a ca tva#m% suto ma#tar da#syatva#n moks%ayis%yati 19 yady enam api ma#tas tvam% ma#m iva#n%d%a vibhedana#t na karis%yasy adeham% va# vyan*gam% va#pi tapasvinam 20 pratipa#layitavyas te janma ka#lo 'sya dhi#raya# vishis%t%a balam i#psantya# pan~cavars%ashata#t parah% 21 evam% shaptva# tatah% putro vinata#m antariks%agah% arun%o dr%s%yate brahman prabha#tasamaye sada# 22 garud%o 'pi yatha#ka#lam% jajn~e pannagasu#danah% sa ja#tama#tro vinata#m% parityajya kham a#vishat 23 a#da#syann a#tmano bhojyam annam% vihitam asya yat vidha#tra# bhr%gusha#rdu#la ks%udhitasya bubhuks%atah% | | 1 [s] etasminn eva ka#le tu bhaginyau te tapodhana apashyata#m% sama#ya#ntam uccaih%shravasam antika#t 2 yam% tam% devagan%a#h% sarve hr%s%t%aru#pa# apu#jayan mathyama#ne 'mr%te ja#tam ashvaratnam anuttamam 3 mahaughabalam ashva#na#m uttamam% javata#m% varam shri#mantam ajaram% divyam% sarvalaks%an%alaks%itam 4 [s%] katham% tad amr%tam% devair mathitam% kva ca sham%sa me yatra jajn~e maha#vi#ryah% so 'shvara#jo maha#dyutih% 5 [s] jvalantam acalam% merum% tejora#shim anuttamam a#ks%ipantam% prabha#m% bha#noh% svashr%n*gaih% ka#n~canojjvalaih% 6 ka#n~cana#bharan%am% citram% devagandharvasevitam aprameyam ana#dhr%s%yam adharmabahulair janaih% 7 vya#lair a#caritam% ghorair divyaus%adhividi#pitam na#kam a#vr%tya tis%t%hantam ucchrayen%a maha#girim 8 agamyam% manasa#py anyair nadi# vr%ks%asamanvitam na#na# patagasam%ghaish ca na#ditam% sumanoharaih% 9 tasya pr%s%t%ham upa#ruhya bahuratna#citam% shubham ananta kalpam udviddham% sura#h% sarve mahaujasah% 10 te mantrayitum a#rabdha#s tatra#si#na# divaukasah% amr%ta#rthe sama#gamya tapo niyamasam%sthita#h% 11 tatra na#ra#yan%o devo bra#hman%am idam abravi#t cintayatsu sures%v evam% mantrayatsu ca sarvashah% 12 devair asurasam%ghaish ca mathyata#m% kalashodadhih% bhavis%yaty amr%tam% tatra mathyama#ne mahodadhau 13 sarvaus%adhi#h% sama#va#pya sarvaratna#ni caiva hi manthadhvam udadhim% deva# vetsyadhvam amr%tam% tatah% | | 1 [s] tato 'bhrashikhara#ka#rair girishr%n*gair alam%kr%tam mandaram% parvata varam% lata# ja#lasama#vr%tam 2 na#na#vihagasam%ghus%t%am% na#na# dam%s%t%ri sama#kulam kim%narair apsarobhish ca devair api ca sevitam 3 eka#dasha sahasra#n%i yojana#na#m% samucchritam adho bhu#meh% sahasres%u ta#vatsv eva pratis%t%hitam 4 tam uddhartum% na shakta# vai sarve devagan%a#s tada# vis%n%um a#si#nam abhyetya brahma#n%am% cedam abruvan 5 bhavanta#v atra kuruta#m% buddhim% naih%shreyasi#m% para#m mandaroddharan%e yatnah% kriyata#m% ca hita#ya nah% 6 tatheti ca#bravi#d vis%n%ur brahman%a# saha bha#rgava tato 'nantah% samuttha#ya brahman%a# paricoditah% na#ra#yan%ena ca#py uktas tasmin karman%i vi#ryava#n 7 atha parvatara#ja#nam% tam ananto maha#balah% ujjaha#ra bala#d brahman savanam% savanaukasam 8 tatas tena sura#h% sa#rdham% samudram upatasthire tam u#cur amr%ta#rtha#ya nirmathis%ya#mahe jalam 9 apa#m% patir athova#ca mama#py am%sho bhavet tatah% sod%ha#smi vipulam% mardam% mandarabhraman%a#d iti 10 u#cush ca ku#rmara#ja#nam aku#pa#ram% sura#sura#h% girer adhis%t%ha#nam asya bhava#n bhavitum arhati 11 ku#rmen%a tu tathety uktva# pr%s%t%ham asya samarpitam tasya shailasya ca#gram% vai yantren%endro 'bhyapi#d%ayat 12 mantha#nam% mandaram% kr%tva# tatha# netram% ca va#sukim deva# mathitum a#rabdha#h% samudram% nidhim ambhasa#m amr%ta#rthinas tato brahman sahita# daityada#nava#h% 13 ekam antam upa#shlis%t%a# na#gara#jn~o maha#sura#h% vibudha#h% sahita#h% sarve yatah% puccham% tatah% sthita#h% 14 ananto bhagava#n devo yato na#ra#yan%as tatah% shira udyamya na#gasya punah% punar ava#ks%ipat 15 va#suker atha na#gasya sahasa#ks%ipyatah% suraih% sadhu#ma#h% sa#rcis%o va#ta# nis%petur asakr%n mukha#t 16 te dhu#masam%gha#h% sam%bhu#ta# meghasam%gha#h% savidyutah% abhyavars%an suragan%a#n~ shramasam%ta#pa karshita#n 17 tasma#c ca giriku#t%a#gra#t pracyuta#h% pus%pavr%s%t%ayah% sura#suragan%a#n ma#lyaih% sarvatah% samava#kiran 18 babhu#va#tra maha#ghos%o maha#megharavopamah% udadher mathyama#nasya mandaren%a sura#suraih% 19 tatra na#na# jalacara# vinis%pis%t%a# maha#drin%a# vilayam% samupa#jagmuh% shatasho lavan%a#mbhasi 20 va#run%a#ni ca bhu#ta#ni vividha#ni mahi#dharah% pa#ta#latalava#si#ni vilayam% samupa#nayat 21 tasmim%sh ca bhra#myama#n%e 'drau sam%ghr%s%yantah% parasparam nyapatan patagopeta#h% parvata#gra#n maha#druma#h% 22 tes%a#m% sam%ghars%ajash ca#gnir arcirbhih% prajvalan muhuh% vidyudbhir iva ni#la#bhram a#vr%n%on mandaram% girim 23 dada#ha kun~jara#m%sh caiva sim%ha#m%sh caiva vinih%sr%ta#n vigata#su#ni sarva#n%i sattva#ni vividha#ni ca 24 tam agnim amara shres%t%hah% pradahantam% tatas tatah% va#rin%a# meghajenendrah% shamaya#m a#sa sarvatah% 25 tato na#na#vidha#s tatra susruvuh% sa#gara#mbhasi maha#druma#n%a#m% nirya#sa# bahavash caus%adhi# rasa#h% 26 tes%a#m amr%tavi#rya#n%a#m% rasa#na#m% payasaiva ca amaratvam% sura# jagmuh% ka#n~canasya ca nih%srava#t 27 atha tasya samudrasya taj ja#tam udakam% payah% rasottamair vimishram% ca tatah% ks%i#ra#d abhu#d ghr%tam 28 tato brahma#n%am a#si#nam% deva# varadam abruvan shra#nta#h% sma subhr%sham% brahman nodbhavaty amr%tam% ca tat 29 r%te na#ra#yan%am% devam% daitya# na#gottama#s tatha# cira#rabdham idam% ca#pi sa#garasya#pi manthanam 30 tato na#ra#yan%am% devam% brahma# vacanam abravi#t vidhatsvais%a#m% balam% vis%n%o bhava#n atra para#yan%am 31 [visn%u] balam% dada#mi sarves%a#m% karmaitad ye sama#sthita#h% ks%obhyata#m% kalashah% sarvair mandarah% parivartyata#m 32 [su#ta] na#ra#yan%a vacah% shrutva# balinas te mahodadheh% tat payah% sahita# bhu#yash cakrire bhr%sham a#kulam 33 tatah% shatasahasra#m%shuh% sama#na iva sa#gara#t prasannabha#h% samutpannah% somah% shi#ta#m%shur ujjvalah% 34 shri#r anantaram utpanna# ghr%ta#t pa#n%d%urava#sini# sura# devi# samutpanna# turagah% pa#n%d%uras tatha# 35 kaustubhash ca man%ir divya utpanno 'mr%tasam%bhavah% mari#civikacah% shri#ma#n na#ra#yan%a urogatah% 36 shri#h% sura# caiva somash ca turagash ca manojavah% yato deva#s tato jagmur a#dityapatham a#shrita#h% 37 dhanvantaris tato devo vapus%ma#n udatis%t%hata shvetam% kaman%d%alum% bibhrad amr%tam% yatra tis%t%hati 38 etad atyadbhutam% dr%s%t%va# da#nava#na#m% samutthitah% amr%ta#rthe maha#n na#do mamedam iti jalpata#m 39 tato na#ra#yan%o ma#ya#m a#sthito mohini#m% prabhuh% stri# ru#pam adbhutam% kr%tva# da#nava#n abhisam%shritah% 40 tatas tad amr%tam% tasyai dadus te mu#d%hacetasah% striyai da#nava daiteya#h% sarve tadgatama#nasa#h% | | 1 [s] atha#varan%a mukhya#ni na#na#praharan%a#ni ca pragr%hya#bhyadravan deva#n sahita# daityada#nava#h% 2 tatas tad amr%tam% devo vis%n%ur a#da#ya vi#ryava#n jaha#ra da#navendrebhyo naren%a sahitah% prabhuh% 3 tato devagan%a#h% sarve papus tad amr%tam% tada# vis%n%oh% saka#sha#t sam%pra#pya sam%bhrame tumule sati 4 tatah% pibatsu tat ka#lam% deves%v amr%tam i#psitam ra#hur vibudharu#pen%a da#navah% pra#pibat tada# 5 tasya kan%t%ham anupra#pte da#navasya#mr%te tada# a#khya#tam% candrasu#rya#bhya#m% sura#n%a#m% hitaka#myaya# 6 tato bhagavata# tasya shirash chinnam alam%kr%tam cakra#yudhena cakren%a pibato 'mr%tam ojasa# 7 tac chailashr%n*gapratimam% da#navasya shiromahat cakren%otkr%ttam apatac ca#layad vasudha#talam 8 tato vairavinirbandhah% kr%to ra#humukhena vai sha#shvatash candrasu#rya#bhya#m% grasaty adya#pi caiva tau 9 viha#ya bhagava#m%sh ca#pi stri# ru#pam atulam% harih% na#na#praharan%air bhi#mair da#nava#n samakampayat 10 tatah% pravr%ttah% sam%gra#mah% sami#pe lavan%a#mbhasah% sura#n%a#m asura#n%a#m% ca sarvaghorataro maha#n 11 pra#sa#h% suvipula#s ti#ks%n%a# nyapatanta sahasrashah% tomara#sh ca suti#ks%n%a#gra#h% shastra#n%i vividha#ni ca 12 tato 'sura#sh cakrabhinna# vamanto rudhiram% bahu asi shaktigada# rugn%a# nipetur dharan%i#tale 13 chinna#ni pat%t%ishaish ca#pi shira#m%si yudhi da#run%e taptaka#n~canaja#la#ni nipetur anisham% tada# 14 rudhiren%a#valipta#n*ga# nihata#sh ca maha#sura#h% adri#n%a#m iva ku#t%a#ni dha#turakta#ni sherate 15 ha#ha#ka#rah% samabhavat tatra tatra sahasrashah% anyonyam% chindata#m% shastrair a#ditye lohita#yati 16 parighaish ca#yasaih% pi#taih% sam%nikars%e ca mus%t%ibhih% nighnata#m% samare 'nyonyam% shabdo divam iva#spr%shat 17 chindhi bhindhi pradha#vadhvam% pa#taya#bhisareti ca vyashru#yanta maha#ghora#h% shabda#s tatra samantatah% 18 evam% sutumule yuddhe vartama#ne bhaya#vahe narana#ra#yan%au devau sama#jagmatur a#havam 19 tatra divyam% dhanur dr%s%t%va# narasya bhagava#n api cintaya#m a#sa vai cakram% vis%n%ur da#nava su#danam 20 tato 'mbara#c cintita ma#tram a#gatam%; maha#prabham% cakram amitrata#panam vibha#vasos tulyam akun%t%haman%d%alam%; sudarshanam% bhi#mam ajayyam uttamam 21 tad a#gatam% jvalitahuta#shanaprabham%; bhayam%karam% karikaraba#hur acyutah% mumoca vai capalam udagravegavan; maha#prabham% paranagara#vada#ran%am 22 tad antakajvalanasama#navarcasam%; punah% punar nyapatata vegavat tada# vida#rayad ditidanuja#n sahasrashah%; kareritam% purus%avaren%a sam%yuge 23 dahat kva cij jvalana iva#valelihat; prasahya ta#n asuragan%a#n nyakr%ntata praveritam% viyati muhuh% ks%itau tada#; papau ran%e rudhiram atho pisha#cavat 24 atha#sura# giribhir adi#nacetaso; muhur muhuh% suragan%am ardayam%s tada# maha#bala# vigalitameghavarcasah%; sahasrasho gaganam abhiprapadya ha 25 atha#mbara#d bhayajanana#h% prapedire; sapa#dapa# bahuvidha megharu#pin%ah% maha#drayah% pravigalita#gra sa#navah%; parasparam% drutam abhihatya sasvana#h% 26 tato mahi# pravicalita# saka#nana#; maha#dripa#ta#bhihata# samantatah% parasparam% bhr%sham abhigarjata#m% muhu#; ran%a#jire bhr%sham abhisam%pravartite 27 naras tato varakanaka#gra bhu#s%an%air; mahes%ubhir gaganapatham% sama#vr%n%ot vida#rayan girishikhara#n%i patribhir; maha#bhaye 'sura gan%avigrahe tada# 28 tato mahi#m% lavan%ajalam% ca sa#garam%; maha#sura#h% pravivishur ardita#h% suraih% viyad gatam% jvalitahuta#shanaprabham%; sudarshanam% parikupitam% nisha#mya ca 29 tatah% surair vijayam ava#pya mandarah%; svam eva desham% gamitah% supu#jitah% vina#dya kham% divam api caiva sarvashas; tato gata#h% saliladhara# yatha#gatam 30 tato 'mr%tam% sunihitam eva cakrire; sura#h% para#m% mudam abhigamya pus%kala#m dadau ca tam% nidhim amr%tasya raks%itum%; kiri#t%ine balabhid atha#maraih% saha | | 1 [su#] etat te sarvam a#khya#tam amr%tam% mathitam% yatha# yatra so 'shvah% samutpannah% shri#ma#n atulavikramah% 2 yam% nisha#mya tada# kadru#r vinata#m idam abravi#t uccaih%shrava# nu kim% varn%o bhadre ja#ni#hi ma#ciram 3 [vi] shveta eva#shvara#jo 'yam% kim% va# tvam% manyase shubhe bru#hi varn%am% tvam apy asya tato 'tra vipan%a#vahe 4 [ka] kr%s%n%a va#lam aham% manye hayam enam% shucismite ehi sa#rdham% maya# di#vya da#si# bha#va#ya bha#mini 5 [su#] evam% te samayam% kr%tva# da#si# bha#va#ya vai mithah% jagmatuh% svagr%ha#n eva shvo draks%ya#va iti sma ha 6 tatah% putrasahasram% tu kadru#r jihmam% ciki#rs%ati# a#jn~a#paya#m a#sa tada# va#la# bhu#tva#n~jana prabha#h% 7 a#vishadhvam% hayam% ks%ipram% da#si# na sya#m aham% yatha# tad va#kyam% na#nvapadyanta ta#n~ shasha#pa bhujam%gama#n 8 sarpasatre vartama#ne pa#vako vah% pradhaks%yati janamejayasya ra#jars%eh% pa#n%d%aveyasya dhi#matah% 9 sha#pam enam% tu shushra#va svayam eva pita#mahah% atikru#ram% samuddis%t%am% kadrva# daiva#d ati#va hi 10 sa#rdham% devagan%aih% sarvair va#cam% ta#m anvamodata bahutvam% preks%ya sarpa#n%a#m% praja#na#m% hitaka#myaya# 11 tigmavi#ryavis%a# hy ete danda shu#ka# maha#bala#h% tes%a#m% ti#ks%n%avis%atva#d dhi praja#na#m% ca hita#ya vai pra#da#d vis%ahan%i#m% vidya#m% ka#shyapa#ya maha#tmane | | 1 [su#] tato rajanya#m% vyus%t%a#ya#m% prabha#ta udite ravau kadru#sh ca vinata# caiva bhaginyau te tapodhana 2 amars%ite susam%rabdhe da#sye kr%tapan%e tada# jagmatus turagam% dras%t%um ucchaih% shravasam antika#t 3 dadr%sha#te tada# tatra samudram% nidhim ambhasa#m timim%gilajhas%a#ki#rn%am% makarair a#vr%tam% tatha# 4 sattvaish ca bahusa#hasrair na#na#ru#paih% sama#vr%tam ugrair nityam ana#dhr%s%yam% ku#rmagra#hasama#kulam 5 a#karam% sarvaratna#na#m a#layam% varun%asya ca na#ga#na#m a#layam% ramyam uttamam% sarita#m% patim 6 pa#ta#lajvalana#va#sam asura#n%a#m% ca bandhanam bhayam%karam% ca sattva#na#m% payasa#m% nidhim arn%avam 7 shubham% divyam amartya#na#m amr%tasya#karam% param aprameyam acintyam% ca supun%ya jalam adbhutam 8 ghoram% jalacara#ra#va raudram% bhairavanisvanam gambhi#ra#varta kalilam% sarvabhu#tabhayam%karam 9 vela#dola#nila calam% ks%obhodvega samutthitam vi#ci#hastaih% pracalitair nr%tyantam iva sarvashah% 10 candra vr%ddhiks%ayavasha#d udvr%ttormi dura#sadam pa#n~cajanyasya jananam% ratna#karam anuttamam 11 ga#m% vindata# bhagavata# govindena#mitaujasa# vara#haru#pin%a# ca#ntar viks%obhita jala#vilam 12 brahmars%in%a# ca tapata# vars%a#n%a#m% shatam atrin%a# ana#sa#dita ga#dham% ca pa#ta#latalam avyayam 13 adhya#tmayoganidra#m% ca padmana#bhasya sevatah% yuga#di ka#lashayanam% vis%n%or amitatejasah% 14 vad%ava#mukhadi#pta#gnes toyahavyapradam% shubham aga#dha pa#ram% visti#rn%am aprameyam% saritpatim 15 maha#nadi#bhir bahvi#bhih% spardhayeva sahasrashah% abhisa#ryama#n%am anisham% dadr%sha#te maha#rn%avam 16 gambhi#ram% timimakarogra sam%kulam% tam%; garjantam% jalacara ra#va raudrana#daih% visti#rn%am% dadr%shatur ambarapraka#sham%; te 'ga#dham% nidhim urum ambhasa#m anantam 17 ity evam% jhas%amakarormi sam%kulam% tam%; gambhi#ram% vikasitam ambarapraka#sham pa#ta#lajvalanashikha# vidi#pitam% tam%; pashyantyau drutam abhipetatus tada#ni#m | | 1 [su#] tam% samudram atikramya kadru#r vinataya# saha nyapatat turaga#bhya#she nacira#d iva shi#ghraga# 2 nisha#mya ca bahu#n va#la#n kr%s%n%a#n puccham% sama#shrita#n vinata#m% vis%an%n%avadana#m% kadru#r da#sye nyayojayat 3 tatah% sa# vinata# tasmin pan%itena para#jita# abhavad duh%khasam%tapta# da#si# bha#vam% sama#sthita# 4 etasminn antare caiva garud%ah% ka#la a#gate vina# ma#tra# maha#teja# vida#rya#n%d%am aja#yata 5 agnira#shir ivodbha#san samiddho 'ti bhayam%karah% pravr%ddhah% sahasa# paks%i# maha#ka#yo nabhogatah% 6 tam% dr%s%t%va# sharan%am% jagmuh% praja#h% sarva# vibha#vasum pran%ipatya#bruvam%sh cainam a#si#nam% vishvaru#pin%am 7 agne ma# tvam% pravardhis%t%ha#h% kac cin no na didhaks%asi asau hi ra#shih% sumaha#n samiddhas tava sarpati 8 [a#] naitad evam% yatha# yu#yam% manyadhvam asura#rdana#h% garud%o balava#n es%a mama tulyah% svatejasa# 9 [su#] evam ukta#s tago gatva# garud%am% va#gbhir astuvan adu#ra#d abhyupetyainam% deva#h% sars%igan%a#s tada# 10 tvam r%s%is tvam% maha#bha#gas tvam% devah% patageshvarah% tvam% prabhus tapana prakhyas tvam% nas tra#n%am anuttamam 11 balormima#n sa#dhur adi#nasattvah%; samr%ddhima#n dus%prasahas tvam eva tapah% shrutam% sarvam ahi#na ki#rte; ana#gatam% copagatam% ca sarvam 12 tvam uttamah% sarvam idam% cara#caram%; gabhastibhir bha#nur iva#vabha#sase sama#ks%ipan bha#numatah% prabha#m% muhus; tvam antakah% sarvam idam% dhruva#dhruvam 13 diva#karah% parikupito yatha# dahet; praja#s tatha# dahasi huta#shanaprabha bhayam%karah% pralaya iva#gnir utthito; vina#shayan yugaparivartana#nta kr%t 14 svageshvaram% sharan%am upasthita# vayam%; mahaujasam% vitimiram abhragocaram maha#balam% garud%am upetya khecaram%; para#varam% varadam ajayya vikramam 15 evam% stutah% suparn%as tu devaih% sars%igan%ais tada# tejasah% pratisam%ha#ram a#tmanah% sa caka#ra ha | | 1 [su#] tatah% ka#magamah% paks%i# maha#vi#ryo maha#balah% ma#tur antikam a#gacchat param% ti#ram% mahodadheh% 2 yatra sa# vinata# tasmin pan%itena para#jita# ati#va duh%khasam%tapta# da#si# bha#vam upa#gata# 3 tatah% kada# cid vinata#m% pravan%a#m% putra sam%nidhau ka#la a#hu#ya vacanam% kadru#r idam abha#s%ata 4 na#ga#na#m a#layam% bhadre suramyam% raman%i#yakam samudrakuks%a#v eka#nte tatra ma#m% vinate vaha 5 tatah% suparn%ama#ta# ta#m avahat sarpama#taram pannaga#n garud%ash ca#pi ma#tur vacanacoditah% 6 sa su#ryasya#bhito ya#ti vainateyo viham%gamah% su#ryarashmi pari#ta#sh ca mu#rcchita#h% pannaga#bhavan tadavastha#n suta#n dr%s%t%va# kadru#h% shakram atha#stuvat 7 namas te devadevesha namas te balasu#dana namucighna namas te 'stu sahasra#ks%a shaci#pate 8 sarpa#n%a#m% su#ryatapta#na#m% va#rin%a# tvam% plavo bhava tvam eva paramam% tra#n%am asma#kam amarottama 9 i#sho hy asi payah% sras%t%um% tvam analpam% puram%dara tvam eva meghas tvam% va#yus tvam agnir vaidyuto 'mbare 10 tvam abhraghanaviks%epta# tva#m eva#hur punar ghanam tvam% vajram atulam% ghoram% ghos%ava#m%s tvam% bala#hakah% 11 sras%t%a# tvam eva loka#na#m% sam%harta# ca#para#jitah% tvam% jyotih% sarvabhu#ta#na#m% tvam a#dityo vibha#vasuh% 12 tvam% mahad bhu#tam a#shcaryam% tvam% ra#ja# tvam% surottamah% tvam% vis%n%us tvam% sahasra#ks%as tvam% devas tvam% para#yan%am 13 tvam% sarvam amr%tam% deva tvam% somah% parama#rcitah% tvam% muhu#rtas tithish ca tvam% lavas tvam% vai punah% ks%an%a 14 shuklas tvam% bahulash caiva kala# ka#s%t%ha# trut%is tatha# sam%vatsarars%avo ma#sa# rajanyash ca dina#ni ca 15 tvam uttama# sagiri vana# vasum%dhara#; sabha#skaram% vitimiram ambaram% tatha# mahodadhih% satimi timim%gilas tatha#; mahormima#n bahu makaro jhas%a#layah% 16 mahad yashas tvam iti sada#bhipu#jyase; mani#s%ibhir muditamana# mahars%ibhih% abhis%t%utah% pibasi ca somam adhvare; vas%at% kr%ta#ny api ca havi#m%s%i bhu#taye 17 tvam% vipraih% satatam ihejyase phala#rtham%; veda#n*ges%v atulabalaugha gi#yase ca tvad dhetor yajana para#yan%a# dvijendra#; veda#n*ga#ny abhigamayanti sarvavedaih% | | 1 [su#] evam% stutas tada# kadrva# bhagava#n hariva#hanah% ni#laji#mu#tasam%gha#tair vyoma sarvam% sama#vr%n%ot 2 te megha# mumucus toyam% prabhu#tam% vidyud ujjvala#h% parasparam iva#tyartham% garjantah% satatam% divi 3 sam%gha#titam iva#ka#sham% jaladaih% sumaha#dbhutaih% sr%jadbhir atulam% toyam ajasram% sumaha#ravaih% 4 sam%pranr%ttam iva#ka#sham% dha#rormibhir anekashah% meghastanita nirghos%am ambaram% samapadyata 5 na#ga#na#m uttamo harshas tada# vars%ati va#save a#pu#ryata mahi# ca#pi salilena samantatah% | | 1 [su#] suparn%enohyama#na#s te jagmus tam% desham a#shu vai sa#gara#mbupariks%iptam% paks%isam%gha nina#ditam 2 vicitraphalapus%pa#bhir vanara#jibhir a#vr%tam bhavanair a#vr%tam% ramyais tatha# padma#karair api 3 prasannasalilaish ca#pi hradaish citrair vibhu#s%itam divyagandhavahaih% pun%yair ma#rutair upavi#jitam 4 upajighradbhir a#ka#sham% vr%ks%air malayajair api shobhitam% pus%pavars%a#n%i mun~cadbhir ma#rutoddhutaih% 5 kiradbhir iva tatrastha#n na#ga#n pus%pa#mbuvr%s%t%ibhih% manah% sam%hars%an%am% pun%yam% gandharva#psarasa#m% priyam na#na#paks%irutam% ramyam% kadru# putra prahars%an%am 6 tat te vanam% sama#sa#dya vijahruh% pannaga# muda# abruvam%sh ca maha#vi#ryam% suparn%am% patagottamam 7 vaha#sma#n aparam% dvi#pam% suramyam% vipulodakam tvam% hi desha#n bahu#n ramya#n patan pashyasi khecara 8 sa vicintya#bravi#t paks%i# ma#taram% vinata#m% tada# kim% ka#ran%am% maya# ma#tah% kartavyam% sarpabha#s%itam 9 [vi] da#si# bhu#ta#smy ana#rya#ya# bhaginya#h% patagottama pan%am% vitatham a#stha#ya sarpair upadhina# kr%tam 10 [su#] tasmim%s tu kathite ma#tra# ka#ran%e gagane carah% uva#ca vacanam% sarpa#m%s tena duh%khena duh%khitah% 11 kim a#hr%tya viditva# va# kim% va# kr%tveha paurus%am da#sya#d vo vipramucyeyam% satyam% sham%sata leliha#h% 12 shrutva# tam abruvan sarpa# a#hara#mr%tam ojasa# tato da#sya#d vipramoks%o bhavita# tava khecara | | 1 [su#] ity ukto garud%ah% sarpair tato ma#taram abravi#t gaccha#my amr%tam a#hartum% bhaks%yam iccha#mi veditum 2 [vi] samudrakuks%a#v eka#nte nis%a#da#layam uttamam sahasra#n%a#m aneka#na#m% ta#n bhuktva#mr%tam a#naya 3 na tu te bra#hman%am% hantum% ka#rya# buddhih% kada# cana avadhyasarvabhu#ta#na#m% bra#hman%o hy analopamah% 4 agnir arko vis%am% shastram% vipro bhavati kopitah% bhu#ta#na#m agrabhug vipro varn%ashres%t%hah% pita# guruh% 5 [ga] yatha#ham abhija#ni#ya#m% bra#hman%am% laks%an%aih% shubhaih% tan me ka#ran%ato ma#tah% pr%cchato vaktum arhasi 6 [vi] yas te kan%t%ham anupra#pto nigi#rn%am% bad%isham% yatha# dahed an*ga#ravat putra tam% vidya#d ba#hman%ars%abham 7 [su#] prova#ca cainam% vinata# putraha#rda#d idam% vacah% ja#nanty apy atulam% vi#ryam a#shi#rva#dasamanvitam 8 paks%au te ma#rutah% pa#tu candrah% pr%s%t%ham% tu putraka shiras tu pa#tu te vahnir bha#skarah% sarvam eva tu 9 aham% ca te sada# putra sha#nti svasti para#yan%a# aris%t%am% vraja pantha#nam% vatsa ka#rya#rthasiddhaye 10 tatah% sa ma#tur vacanam% nishamya; vitatya paks%au nabha utpapa#ta tato nis%a#da#n balava#n upa#gamad; bubhuks%itah% ka#la iva#ntako maha#n 11 sa ta#n nis%a#da#n upasam%haram%s tada#; rajah% samuddhu#ya nabhah%spr%sham% mahat samudrakuks%au ca vishos%ayan payah%; sami#paga#n bhu#midhara#n vica#layan 12 tatah% sacakre mahad a#nanam% tada#; nis%a#dama#rgam% pratirudhya paks%ira#t% tato nis%a#da#s tvarita#h% pravavrajur; yato mukham% tasya bhujam%gabhojitah% 13 tad a#nanam% vivr%tam atiprama#n%avat; samabhyayur gaganam iva#rdita#h% khaga#h% sahasrashah% pavanarajo 'bhramohita#; maha#nila pracalita pa#dape vane 14 tatah% khago vadanam amitrata#panah%; sama#harat paricapalo maha#balah% nis%u#dayan bahuvidha matsyabhaks%in%o; bubhuks%ito gaganacareshvaras tada# | | 1 [su#] tasya kan%t%ham anupra#pto bra#hman%ah% saha bha#ryaya# dahan di#pta iva#n*ga#ras tam uva#ca#ntariks%agah% 2 dvijottama vinirgaccha tu#rn%am a#sya#d apa#vr%ta#n na hi me bra#hman%o vadhyah% pa#pes%v api ratah% sada# 3 bruva#n%am evam% garud%am% bra#hman%ah% samabha#s%ata nis%a#di# mama bha#ryeyam% nirgacchatu maya# saha 4 [g] eta#m api nis%a#di#m% tvam% parigr%hya#shu nis%pata tu#rn%am% sam%bha#vaya#tma#nam aji#rn%am% mama tejasa# 5 [s] tatah% sa vipro nis%kra#nto nis%a#di# sahitas tada# vardhayitva# ca garud%am is%t%am% desham% jaga#ma ha 6 sahabha#rye vinis%kra#nte tasmin vipre sa paks%ira#t% vitatya paks%a#v a#ka#sham utpapa#ta manojavah% 7 tato 'pashyat sa pitaram% pr%s%t%hash ca#khya#tava#n pituh% aham% hi sarpaih% prahitah% somam a#hartum udyatah% ma#tur da#sya vimoks%a#rtham a#haris%ye tam adya vai 8 ma#tra# ca#smi sama#dis%t%o nis%a#da#n bhaks%ayeti vai na ca me tr%ptir abhavad bhaks%ayitva# sahasrashah% 9 tasma#d bhoktavyam aparam% bhagavan pradishasva me yad bhuktva#mr%tam a#hartum% samarthah% sya#m aham% prabho 10 [kas%yapa] a#si#d vibha#vasur na#ma mahars%ih% kopano bhr%sham bhra#ta# tasya#nujash ca#si#t suprati#ko maha#tapa#h% 11 sa necchati dhanam% bhra#tra# sahaikastham% maha#munih% vibha#gam% ki#rtayaty eva suprati#ko 'tha nityashah% 12 atha#bravi#c ca tam% bhra#ta# suprati#kam% vibha#vasuh% vibha#gam% bahavo moha#t kartum icchanti nityada# tato vibhakta# anyonyam% na#driyante 'rthamohita#h% 13 tatah% sva#rthapara#n mu#d%ha#n pr%thag bhu#ta#n svakair dhanaih% viditva# bhedayanty eta#n amitra# mitraru#pin%ah% 14 viditva# ca#pare bhinna#n antares%u patanty atha bhinna#na#m atulo na#shah% ks%ipram eva pravartate 15 tasma#c caiva vibha#ga#rtham% na prasham%santi pan%d%ita#h% guru sha#stre nibaddha#na#m anyonyam abhishan*kina#m 16 niyantum% na hi shakyas tvam% bhedano dhanam icchasi yasma#t tasma#t suprati#ka hastitvam% samava#psyasi 17 shaptas tv evam% suprati#ko vibha#vasum atha#bravi#t tvam apy antarjalacarah% kacchapah% sam%bhavis%yasi 18 evam anyonyasha#pa#t tau suprati#ka vibha#vasu# gajakacchapata#m% pra#pta#v artha#rtham% mu#d%hacetasau 19 ros%ados%a#nus%an*gen%a tiryagyonigata#v api parasparadves%aratau prama#n%a baladarpitau 20 sarasy asmin maha#ka#yau pu#rvavaira#nusa#rin%au tayor ekatarah% shri#ma#n samupaiti maha#gajah% 21 tasya br%m%hita shabdena ku#rmo 'py antarjale shayah% utthito 'sau maha#ka#yah% kr%tsnam% sam%ks%obhayan sarah% 22 tam% dr%s%t%va#ves%t%ita karah% pataty es%a gajo jalam dantahasta#gra la#n*gu#lapa#davegena vi#ryava#n 23 tam% viks%obhayama#n%am% tu saro bahu jhas%a#kulam ku#rmo 'py abhyudyata shira# yuddha#ya#bhyeti vi#ryava#n 24 s%ad% ucchrito yojana#ni gajas tad dvigun%a#yatah% ku#rmas triyojanotsedho dashayojanaman%d%alah% 25 ta#v etau yuddhasam%mattau parasparajayais%in%au upayujya#shu karmedam% sa#dhayepsitam a#tmanah% 26 [su#] sa tac chrutva# pitur va#kyam% bhi#mavego 'ntariks%agah% nakhena jagam ekena ku#rmam ekena ca#ks%ipat 27 samutpapa#ta ca#ka#sham% tata uccair viham%gamah% so 'lamba ti#rtham a#sa#dya deva vr%ks%a#n upa#gamat 28 te bhi#ta#h% samakampanta tasya paks%a#nila#hata#h% na no bhan~jya#d iti tada# divya#h% kanakasha#khinah% 29 pracala#n*ga#n sa ta#n dr%s%t%va# manorathaphala#n*kura#n anya#n atularu#pa#n*ga#n upacakra#ma khecarah% 30 ka#n~canai ra#jataish caiva phalair vaid%u#rya sha#khinah% sa#gara#mbupariks%ipta#n bhra#jama#na#n maha#druma#n 31 tam uva#ca khaga shres%t%ham% tatra rohin%a pa#dapah% atipravr%ddhah% sumaha#n a#patantam% manojavam 32 yais%a# mama maha#sha#kha# shatayojanam a#yata# eta#m a#stha#ya sha#kha#m% tvam% kha#demau gajakacchapau 33 tato drumam% patagasahasrasevitam%; mahi#dhara pratimavapuh% prakampayan khagottamo drutam abhipatya vegava#n; babhan~ja ta#m avirala patrasam%vr%ta#m | | 1 [s] spr%s%t%ama#tra# tu padbhya#m% sa garud%ena bali#yasa# abhajyata taroh% sha#kha# bhagna#m% caina#m adha#rayat 2 ta#m% bhagna#m% sa maha#sha#kha#m% smayan samavalokayan atha#tra lambato 'pashyad va#lakhilya#n adhomukha#n 3 sa tadvina#shasam%tra#sa#d anupatya khaga#dhipah% sha#kha#m a#syena jagra#ha tes%a#m eva#nvaveks%aya# shanaih% paryapatat paks%i# parvata#n pravisha#tayan 4 evam% so 'bhyapatad desha#n bahu#n sagaja kacchapah% daya#rtham% va#lakhilya#na#m% na ca stha#nam avindata 5 sa gatva# parvatashres%t%ham% gandhama#danam avyayam dadarsha kashyapam% tatra pitaram% tapasi sthitam 6 dadarsha tam% pita# ca#pi divyaru#pam% viham%gamam tejo vi#ryabalopetam% manoma#rutaram%hasam 7 shailashr%n*gaprati#ka#sham% brahmadan%d%am ivodyatam acintyam anabhijn~eyam% sarvabhu#tabhayam%karam 8 ma#ya#vi#ryadharam% sa#ks%a#d agnim iddham ivodyatam apradhr%s%yam ajeyam% ca devada#navara#ks%asaih% 9 bhetta#ram% girishr%n*ga#n%a#m% nadi# jalavishos%an%am lokasam%lod%anam% ghoram% kr%ta#ntasamadarshanam 10 tam a#gatam abhipreks%ya bhagava#n kashyapas tada# viditva# ca#sya sam%kalpam idam% vacanam abravi#t 11 putra ma# sa#hasam% ka#rs%i#r ma# sadyo lapsyase vyatha#m ma# tva# daheyuh% sam%kruddha# va#lakhilya# mari#cipa#h% 12 prasa#daya#m a#sa sa ta#n kashyapah% putraka#ran%a#t va#lakhilya#m%s tapah%siddha#n idam uddishya ka#ran%am 13 praja#hita#rtham a#rambho garud%asya tapodhana#h% ciki#rs%ati mahat karma tadanujn~a#tum arhatha 14 evam ukta# bhagavata# munayas te samabhyayuh% muktva# sha#kha#m% girim% pun%yam% himavantam% tapo 'rthinah% 15 tatas tes%v apaya#tes%u pitaram% vinata#tmajah% sha#kha# vya#ks%iptavadanah% paryapr%cchata kashyapam 16 bhagavan kva vimun~ca#mi tarusha#kha#m ima#m aham varjitam% bra#hman%air desham a#khya#tu bhagava#n mama 17 tato nis%purus%am% shailam% himasam%ruddha kandaram agamyam% manasa#py anyais tasya#cakhyau sa kashyapah% 18 tam% parvata maha#kuks%im a#vishya manasa# khaga#h% javena#bhyapatat ta#rks%yah% sasha#kha# gajakacchapah% 19 na ta#m% vadhrah% parin%ahec chatacarma# maha#n an%uh% sha#khino mahati#m% sha#kha#m% ya#m% pragr%hya yayau khagah% 20 tatah% sa shatasa#hasram% yojana#ntaram a#gatah% ka#lena na#timahata# garud%ah% patata#m% varah% 21 sa tam% gatva# ks%an%enaiva parvatam% vacana#t pituh% amun~can mahati#m% sha#kha#m% sasvana#m% tatra khecarah% 22 paks%a#nilahatash ca#sya pra#kampata sa shailara#t% mumoca pus%pavars%am% ca sama#galita pa#dapah% 23 shr%n*ga#n%i ca vyashi#ryanta gires tasya samantatah% man%ika#n~canacitra#n%i shobhayanti maha#girim 24 sha#khino bahavash ca#pi sha#khaya#bhihata#s taya# ka#n~canaih% kusumair bha#nti vidyutvanta iva#mbuda#h% 25 te hemavikaca# bhu#yo yukta#h% parvatadha#tubhih% vyara#jan~ sha#khinas tatra su#rya#m%shupratiran~jita#h% 26 tatas tasya gireh% shr%n*gam a#stha#ya sa khagottamah% bhaks%aya#m a#sa garud%as ta#v ubhau gajakacchapau 27 tatah% parvataku#t%a#gra#d utpapa#ta manojavah% pra#vartanta#tha deva#na#m utpa#ta# bhayavedinah% 28 indrasya varjam% dayitam% prajajva#la vyatha#nvitam sadhu#ma# ca#patat sa#rcir divolka# nabhasash cyuta# 29 tatha# vasu#na#m% rudra#n%a#m a#ditya#na#m% ca sarvashah% sa#dhya#na#m% maruta#m% caiva ye ca#nye devata# gan%a#h% svam% svam% praharan%am% tes%a#m% parasparam upa#dravat 30 abhu#tapu#rvam% sam%gra#me tada# deva#sure 'pi ca vavur va#ta#h% sanirgha#ta#h% petur ulka#h% samantatah% 31 nirabhram api ca#ka#sham% prajagarja maha#svanam deva#na#m api yo devah% so 'py avars%ad asr%k tada# 32 mamlur ma#lya#ni deva#na#m% shemus teja#m%si caiva hi utpa#tamegha# raudra#sh ca vavars%uh% shon%itam% bahu raja#m%si mukut%a#ny es%a#m utthita#ni vyadhars%ayan 33 tatas tra#sasamudvignah% saha devaih% shatakratuh% utpa#ta#n da#run%a#n pashyann ity uva#ca br%haspatim 34 kimartham% bhagavan ghora# mahotpa#ta#h% samutthita#h% na ca shatrum% prapashya#mi yudhi yo nah% pradhars%ayet 35 [br%h] tava#para#dha#d devendra prama#da#c ca shatakrato tapasa# va#lakhilya#na#m% bhu#tam utpannam adbhutam 36 kashyapasya muneh% putro vinata#ya#sh ca khecarah% hartum% somam anupra#pto balava#n ka#maru#pava#n 37 samartho balina#m% shres%t%ho hartum% somam% viham%gamah% sarvam% sam%bha#vaya#my asminn asa#dhyam api sa#dhayet 38 [s] shrutvaitad vacanam% shakrah% prova#ca#mr%ta raks%in%ah% maha#vi#ryabalah% paks%i# hartum% somam ihodyatah% 39 yus%ma#n sam%bodhaya#my es%a yatha# sa na hared bala#t atulam% hi balam% tasya br%haspatir uva#ca me 40 tac chrutva# vibudha# va#kyam% vismita# yatnam a#sthita#h% pariva#rya#mr%tam% tasthur vajri# cendrah% shatakratuh% 41 dha#rayanto maha#rha#n%i kavaca#ni manasvinah% ka#n~cana#ni vicitra#n%i vaid%u#rya vikr%ta#ni ca 42 vividha#ni ca shastra#n%i ghoraru#pa#n%y anekashah% shitati#ks%n%a#gra dha#ra#n%i samudyamya sahasrashah% 43 savisphulin*gajva#la#ni sadhu#ma#ni ca sarvashah% cakra#n%i parigha#m%sh caiva trishu#la#ni parashvadha#n 44 shakti#sh ca vividha#s ti#ks%n%a#h% karava#la#m%sh ca nirmala#n svadeharu#pa#n%y a#da#ya gada#sh cograpradarshana#h% 45 taih% shastrair bha#numadbhis te divya#bharan%abhu#s%ita#h% bha#numantah% suragan%a#s tasthur vigatakalmas%a#h% 46 anupama balavi#ryatejaso; dhr%tamanasah% pariraks%an%e 'mr%tasya asurapuravida#ran%a#h% sura#; jvalanasamiddha vapuh% praka#shinah% 47 iti samaravaram% sura#sthitam%; parighasahasrashataih% sama#kulam vigalitam iva ca#mbara#ntare; tapana mari#civibha#sitam% babhau | | 1 [s%] ko 'para#dho mahendrasya kah% prama#dash ca su#taja tapasa# va#lakhilya#na#m% sam%bhu#to garud%ah% katham 2 kashyapasya dvija#tesh ca katham% vai paks%ira#t% sutah% adhr%s%yah% sarvabhu#ta#na#m avadhyash ca#bhavat katham 3 katham% ca ka#maca#ri# sa ka#mavi#ryash ca khecarah% etad iccha#my aham% shrotum% pura#n%e yadi pat%hyate 4 [s] vis%ayo 'yam% pura#n%asya yan ma#m% tvam% paripr%cchasi shr%n%u me vadatah% sarvam etat sam%ks%epato dvija 5 yajatah% putra ka#masya kashyapasya praja#pateh% sa#ha#yyam r%s%ayo deva# gandharva#sh ca daduh% kila 6 tatredhma#nayane shakro niyuktah% kashyapena ha munayo va#lakhilya#sh ca ye ca#nye devata# gan%a#h% 7 shakras tu vi#ryasadr%sham idhma bha#ram% giriprabham samudyamya#naya#m a#sa na#tikr%cchra#d iva prabhuh% 8 atha#pashyad r%s%i#n hrasva#n an*gus%t%hodara parvan%ah% pala#shavr%ntika#m eka#m% sahita#n vahatah% pathi 9 prali#na#n sves%v iva#n*ges%u nira#ha#ra#m%s tapodhana#n klishyama#na#n mandabala#n gos%pade sam%plutodake 10 ta#m%sh ca sarva#n smaya#vis%t%o vi#ryonmattah% puram%darah% avahasya#tyaga#c chi#ghram% lan*ghayitva#vamanya ca 11 te 'tha ros%asama#vis%t%a#h% subhr%sham% ja#tamanyavah% a#rebhire mahat karma tada# shakra bhayam%karam 12 juhuvus te sutapaso vidhivaj ja#tavedasam mantrair ucca#vacair vipra# yena ka#mena tac chr%n%u 13 ka#mavi#ryah% ka#magamo devara#jabhayapradah% indro 'nyah% sarvadeva#na#m% bhaved iti yatavrata#h% 14 indra#c chatagun%ah% shaurye vi#rye caiva manojavah% tapaso nah% phalena#dya da#run%ah% sam%bhavatv iti 15 tad buddhva# bhr%shasam%tapto devara#jah% shatakratuh% jaga#ma sharan%am% tatra kashyapam% sam%shitavratam 16 tac chrutva# devara#jasya kashyapo 'tha praja#patih% va#lakhilya#n upa#gamya karmasiddhim apr%cchata 17 evam astv iti tam% ca#pi pratyu#cuh% satyava#dinah% ta#n kashyapa uva#cedam% sa#ntvapu#rvam% praja#patih% 18 ayam indras tribhuvane niyoga#d brahman%ah% kr%tah% indra#rtham% ca bhavanto 'pi yatnavantas tapodhana#h% 19 na mithya# brahman%o va#kyam% kartum arhatha sattama#h% bhavata#m% ca na mithya#yam% sam%kalpo me ciki#rs%itah% 20 bhavatv es%a patatri#n%a#m indro 'tibalasattvava#n prasa#dah% kriyata#m% caiva devara#jasya ya#catah% 21 evam ukta#h% kashyapena va#lakhilya#s tapodhana#h% pratyu#cur abhisam%pu#jya munishres%t%ham% praja#patim 22 indra#rtho 'yam% sama#rambhah% sarves%a#m% nah% praja#pate apatya#rtham% sama#rambho bhavatash ca#yam i#psitah% 23 tad idam% saphalam% karma tvaya# vai pratigr%hyata#m tatha# caiva vidhatsva#tra yatha# shreyo 'nupashyasi 24 etasminn eva ka#le tu devi# da#ks%a#yan%i# shubha# vinata# na#ma kalya#n%i# putra ka#ma# yashasvini# 25 tapas taptva# vratapara# sna#ta# pum%savane shucih% upacakra#ma bharta#ram% ta#m uva#ca#tha kashyapah% 26 a#rambhah% saphalo devi bhavita#yam% tavepsitah% janayis%yasi putrau dvau vi#rau tribhuvaneshvarau 27 tapasa# va#lakhilya#na#m% mama sam%kalpajau tatha# bhavis%yato maha#bha#gau putrau te lokapu#jitau 28 uva#ca caina#m% bhagava#n ma#ri#cah% punar eva ha dha#ryata#m aprama#dena garbho 'yam% sumahodayah% 29 ekah% sarvapatatri#n%a#m indratvam% ka#rayis%yati lokasam%bha#vito vi#rah% ka#mavi#ryo viham%gamah% 30 shatakratum athova#ca pri#yama#n%ah% praja#patih% tvatsaha#yau khaga#v etau bhra#tarau te bhavis%yatah% 31 naita#bhya#m% bhavita# dos%ah% saka#sha#t te puram%dara vyetu te shakra sam%ta#pas tvam evendro bhavis%yasi 32 na ca#py evam% tvaya# bhu#yah% ks%eptaya# brahmava#dinah% na ca#vama#nya# darpa#t te va#g vis%a# bhr%shakopana#h% 33 evam ukto jaga#mendro nirvishan*kas trivis%t%apam vinata# ca#pi siddha#rtha# babhu#va mudita# tada# 34 janaya#m a#sa putrau dva#v arun%am% garud%am% tatha# arun%as tayos tu vikala a#dityasya purah%sarah% 35 patatri#n%a#m% tu garud%a indratvena#bhyas%icyata tasyaitat karma sumahac chru#yata#m% bhr%gunandana | | 1 [s] tatas tamin dvijashres%t%ha samudi#rn%e tatha#vidhe garutma#n paks%ira#t% tu#rn%am% sam%pra#pto vibudha#n prati 2 tam% dr%s%t%va#tibalam% caiva pra#kampanta samantatah% parasparam% ca pratyaghnan sarvapraharan%a#ny api 3 tatra ca#si#d ameya#tma# vidyud agnisamaprabhah% bhauvanah% sumaha#vi#ryah% somasya pariraks%ita# 4 sa tena patagendren%a paks%atun%d%a nakhaih% ks%atah% muhu#rtam atulam% yuddham% kr%tva# vinihato yudhi 5 rajash coddhu#ya sumahat paks%ava#tena khecarah% kr%tva# loka#n nira#loka#m%s tena deva#n ava#kirat 6 tena#vaki#rn%a# rajasa# deva# moham upa#gaman na cainam% dadr%shush channa# rajasa#mr%ta raks%in%ah% 7 evam% sam%lod%aya#m a#sa garud%as tridiva#layam paks%atun%d%a praha#raish ca deva#n sa vidada#ra ha 8 tato devah% sahasra#ks%as tu#rn%am% va#yum acodayat viks%ipema#m% rajo vr%s%t%im% tavaitat karma ma#ruta 9 atha va#yur apova#ha tad rajas tarasa# bali# tato vitimire ja#te deva#h% shakunim a#rdayan 10 nana#da coccair balava#n maha#megharavah% khagah% vadhyama#nah% suragan%aih% sarvabhu#ta#ni bhi#s%ayan utpapa#ta maha#vi#ryah% paks%ira#t% paravi#raha# 11 tam utpatya#ntariks%astham% deva#na#m upari sthitam varmin%o vibudha#h% sarve na#na#shastrair ava#kiran 12 pat%t%ishaih% parighaih% shu#lair gada#bhish ca sava#sava#h% ks%ura#ntair jvalitaish ca#pi cakrair a#dityaru#pibhih% 13 na#na#shastravisargaish ca vadhyama#nah% samantatah% kurvan sutumulam% yuddham% paks%ira#n% na vyakampata 14 vinardann iva ca#ka#she vainateyah% prata#pava#n paks%a#bhya#m urasa# caiva samanta#d vya#ks%ipat sura#n 15 te viks%ipta#s tato deva#h% prajagmur garud%a#rdita#h% nakhatun%d%a ks%ata#sh caiva susruvuh% shon%itam% bahu 16 sa#dhya#h% pra#ci#m% sagandharva# vasavo daks%in%a#m% disham prajagmuh% sahita# rudraih% patagendra pradhars%ita#h% 17 disham% prati#ci#m a#ditya# na#satya# uttara#m% disham muhur muhuh% preks%ama#n%a# yudhyama#na# mahaujasam 18 ashvakrandena vi#ren%a ren%ukena ca paks%in%a# krathanena ca shu#ren%a tapanena ca khecarah% 19 ulu#kash vasana#bhya#m% ca nimes%en%a ca paks%in%a# prarujena ca sam%yuddham% caka#ra pralihena ca 20 ta#n paks%anakhatun%d%a#grair abhinad vinata#sutah% yuga#ntaka#le sam%kruddhah% pina#ki#va maha#balah% 21 maha#vi#rya# mahotsa#ha#s tena te bahudha# ks%ata#h% rejur abhraghanaprakhya# rudhiraughapravars%in%ah% 22 ta#n kr%tva# patagashres%t%hah% sarva#n utkra#nta ji#vita#n atikra#nto 'mr%tasya#rthe sarvato 'gnim apashyata 23 a#vr%n%va#nam% maha#jva#lam arcirbhih% sarvato 'mbaram dahantam iva ti#ks%n%a#m%shum% ghoram% va#yusami#ritam 24 tato navatya# navati#r mukha#na#m%; kr%tva# tarasvi# garud%o maha#tma# nadi#h% sama#pi#ya mukhais tatas taih%; sushi#ghram a#gamya punar javena 25 jvalantam agnim% tam amitrata#panah%; sama#starat patraratho nadi#bhih% tatah% pracakre vapur anyad alpam%; praves%t%u ka#mo 'gnim abhiprasha#mya | | 1 [s] ja#mbu#nadamayo bhu#tva# mari#civikacojjvalah% pravivesha bala#t paks%i# va#rivega iva#rn%avam 2 sacakram% ks%ura paryantam apashyad amr%ta#ntike paribhramantam anisham% ti#ks%n%adha#ram ayasmayam 3 jvalana#rkaprabham% ghoram% chedanam% somaha#rin%a#m ghoraru#pam% tad atyartham% yantram% devaih% sunirmitam 4 tasya#ntaram% sa dr%s%t%vaiva paryavartata khecarah% ara#ntaren%a#bhyapatat sam%ks%ipya#n*gam% ks%an%ena ha 5 adhash cakrasya caiva#tra di#pta#nalasamadyuti# vidyujjihvau maha#ghorau di#pta#syau di#ptalocanau 6 caks%ur vis%au maha#vi#ryau nityakruddhau tarasvinau raks%a#rtham eva#mr%tasya dadarsha bhujagottamau 7 sada# sam%rabdha nayanau sada# ca#nimis%eks%an%au tayor eko 'pi yam% pashyet sa tu#rn%am% bhasmasa#d bhavet 8 tayosh caks%u#m%s%i rajasa# suparn%as tu#rn%am a#vr%n%ot adr%s%t%aru#pas tau ca#pi sarvatah% paryaka#layat 9 tayor an*ge sama#kramya vainateyo 'ntariks%agah% a#chinat tarasa# madhye somam abhyadravat tatah% 10 samutpa#t%ya#mr%tam% tat tu vainateyas tato bali# utpapa#ta javenaiva yantram unmathya vi#ryava#n 11 api#tvaiva#mr%tam% paks%i# parigr%hya#shu vi#ryava#n agacchad aparishra#nta a#va#rya#rka prabha#m% khagah% 12 vis%n%una# tu tada#ka#she vainateyah% sameyiva#n tasya na#ra#yan%as tus%t%as tena#laulyena karman%a# 13 tam uva#ca#vyayo devo varado 'smi#ti khecaram sa vavre tava tis%t%heyam upari#ty antariks%agah% 14 uva#ca cainam% bhu#yo 'pi na#ra#yan%am idam% vacah% ajarash ca#marash ca sya#m amr%tena vina#py aham 15 pratigr%hya varau tau ca garud%o vis%n%um abravi#t bhavate 'pi varam% dadmi vr%n%i#ta#m% bhagava#n api 16 tam% vavre va#hanam% kr%s%n%o garutmantam% maha#balam dhvajam% ca cakre bhagava#n upari stha#syasi#ti tam 17 anupatya khagam% tv indro vajren%a#n*ge 'bhyata#d%ayat viham%gamam% sura#mitram% harantam amr%tam% bala#t 18 tam uva#cendram a#krande garud%ah% patata#m% varah% prahasan~ shlaks%n%aya# va#ca# tatha# vajrasama#hatah% 19 r%s%er ma#nam% karis%ya#mi vajram% yasya#sthi sam%bhavam vajrasya ca karis%ya#mi tava caiva shatakrato 20 es%a patram% tyaja#my ekam% yasya#ntam% nopalapsyase na hi vajranipa#tena ruja# me 'sti kada# cana 21 tatra tam% sarvabhu#ta#ni vismita#ny abruvam%s tada# suru#pam% patram a#laks%ya suparn%o 'yam% bhavatv iti 22 dr%s%t%va# tad adbhutam% ca#pi sahasra#ks%ah% puram%darah% khago mahad idam% bhu#tam iti matva#bhyabha#s%ata 23 balam% vijn~a#tum iccha#mi yat te param anuttamam sakhyam% ca#nantam iccha#mi tvaya# saha khagottama | | 1 [g] sakhyam% me 'stu tvaya# deva yathecchasi puram%dara balam% tu mama ja#ni#hi mahac ca#sahyam eva ca 2 ka#mam% naitat prasham%santi santah% svabalasam%stavam gun%asam%ki#rtanam% ca#pi svayam eva shatakrato 3 sakheti kr%tva# tu sakhe pr%s%t%o vaks%ya#my aham% tvaya# na hy a#tmastava sam%yuktam% vaktavyam animittatah% 4 saparvatavana#m urvi#m% sasa#garavana#m ima#m paks%ana#d%yaikaya# shakra tva#m% caiva#tra#valambinam 5 sarva#n sam%pin%d%ita#n va#pi loka#n sastha#n%u jan*gama#n vaheyam aparishra#nto viddhi#dam% me mahad balam 6 [su#ta] ity uktavacanam% vi#ram% kiri#t%i# shri#mata#m% varah% a#ha shaunaka devendrah% sarvabhu#tahitah% prabhuh% 7 pratigr%hyata#m ida#ni#m% me sakhyam a#nantyam uttamam na ka#ryam% tava somena mama somah% pradi#yata#m asma#m%s te hi praba#dheyur yebhyo dadya#d bhava#n imam 8 [g] kim% cit ka#ran%am uddishya somo 'yam% ni#yate maya# na da#sya#mi sama#da#tum% somam% kasmai cid apy aham 9 yatremam% tu sahasra#ks%a niks%ipeyam aham% svayam tvam a#da#ya tatas tu#rn%am% haretha#s tridasheshvara 10 [s%] va#kyena#nena tus%t%o 'ham% yat tvayoktam iha#n%d%aja yad icchasi varam% mattas tadgr%ha#n%a khagottama 11 [s] ity uktah% pratyuva#cedam% kadru# putra#n anusmaran smr%tva# caivopadhi kr%tam% ma#tur da#sya nimittatah% 12 i#sho 'ham api sarvasya karis%ya#mi tu te 'rthita#m bhaveyur bhujaga#h% shakra mama bhaks%ya# maha#bala#h% 13 tathety uktva#nvagacchat tam% tato da#nava su#danah% haris%ya#mi viniks%iptam% somam ity anubha#s%ya tam 14 a#jaga#ma tatas tu#rn%am% suparn%o ma#tur antikam atha sarpa#n uva#cedam% sarva#n paramahr%s%t%avat 15 idam a#ni#tam amr%tam% niks%epsya#mi kushes%u vah% sna#ta# man*galasam%yukta#s tatah% pra#shni#ta pannaga#h% 16 ada#si# caiva ma#teyam adya prabhr%ti ca#stu me yathoktam% bhavata#m etad vaco me pratipa#ditam 17 tatah% sna#tum% gata#h% sarpa#h% pratyuktva# tam% tathety uta shakro 'py amr%tam a#ks%ipya jaga#ma tridivam% punah% 18 atha#gata#s tam uddesham% sarpa#h% soma#rthinas tada# sna#ta#sh ca kr%tajapya#sh ca prahr%s%t%a#h% kr%taman*gala#h% 19 tad vijn~a#ya hr%tam% sarpa#h% pratima#ya# kr%tam% ca tat somastha#nam idam% ceti darbha#m%s te lilihus tada# 20 tato dvaidhi# kr%ta# jihva# sarpa#n%a#m% tena karman%a# abhavam%sh ca#mr%tasparsha#d dharbha#s te 'tha pavitrin%ah% 21 tatah% suparn%ah% paramaprahr%s%t%ava#n; vihr%tya ma#tra# saha tatra ka#nane bhujam%gabhaks%ah% parama#rcitah% khagair; ahi#na ki#rtir vinata#m anandayat 22 ima#m% katha#m% yah% shr%n%uya#n narah% sada#; pat%heta va# dvija janamukhyasam%sadi asam%shayam% tridivam iya#t sa pun%yabha#n; maha#tmanah% patagapateh% praki#rtana#t | | 1 [s%] bhujam%gama#na#m% sha#pasya ma#tra# caiva sutena ca vinata#ya#s tvaya# proktam% ka#ran%am% su#tanandana 2 varaprada#nam% bhartra# ca kradru# vinatayos tatha# na#mani# caiva te prokte paks%in%or vainateyayoh% 3 pannaga#na#m% tu na#ma#ni na ki#rtayasi su#taja pra#dha#nyena#pi na#ma#ni shrotum iccha#mahe vayam 4 [s] bahutva#n na#madheya#ni bhujaga#na#m% tapodhana na ki#rtayis%ye sarves%a#m% pra#dha#nyena tu me shr%n%u 5 shes%ah% prathamato ja#to va#sukis tadanantaram aira#vatas taks%akash ca karkot%aka dhanam%jayau 6 ka#liyo man%ina#gash ca na#gash ca#pu#ran%as tatha# na#gas tatha# pin~jaraka ela# patro 'tha va#manah% 7 ni#la#ni#lau tatha# na#gau kalma#s%ashabalau tatha# a#ryakash ca#dikash caiva na#gash ca shala potakah% 8 sumanomukho dadhimukhas tatha# vimalapin%d%akah% a#ptah% kot%anakash caiva shan*kho va#lashikhas tatha# 9 nis%t%hyu#nako hemaguho nahus%ah% pin*galas tatha# ba#hyakarn%o hastipadas tatha# mudgarapin%d%akah% 10 kambala#shvatarau ca#pi na#gah% ka#li#yakas tatha# vr%ttasam%vartakau na#gau dvau ca padma#v iti shrutau 11 na#gah% shan*khanakash caiva tatha# ca sphan%d%ako 'parah% ks%emakash ca maha#na#go na#gah% pin%d%a#rakas tatha# 12 karavi#rah% pus%padam%s%t%ra el%ako bilvapa#n%d%ukah% mu#s%aka#dah% shan*khashira#h% pu#rn%adam%s%t%ro haridrakah% 13 apara#jito jyotikash ca pannagah% shri#vahas tatha# kauravyo dhr%tara#s%t%rash ca pus%karah% shalyakas tatha# 14 viraja#sh ca suba#hush ca sha#lipin%d%ash ca vi#ryava#n hastibhadrah% pit%harako mukharah% kon%a va#sanah% 15 kun~jarah% kurarash caiva tatha# na#gah% prabha# karah% kumudah% kumuda#ks%ash ca tittirir halikas tatha# karkara#karkarau cobhau kun%d%odara mahodarau 16 ete pra#dha#nyato na#ga#h% ki#rtita# dvijasattama bahutva#n na#madheya#na#m itare na praki#rtita#h% 17 etes%a#m% prasavo yash ca prasavasya ca sam%tatih% asam%khyeyeti matva# ta#n na bravi#mi dvijottama 18 bahu#ni#ha sahasra#n%i prayuta#ny arbuda#ni ca ashakya#ny eva sam%khya#tum% bhujaga#na#m% tapodhana | | 1 [s%] ja#ta# vai bhujaga#s ta#ta vi#ryavanto dura#sada#h% sha#pam% tam% tv atha vijn~a#ya kr%tavanto nu kim% param 2 [s] tes%a#m% tu bhagava#n~ shes%as tyaktva# kadru#m% maha#yasha#h% tapo vipulam a#tasthe va#yubhaks%o yatavratah% 3 gandhama#danam a#sa#dya badarya#m% ca tapo ratah% gokarn%e pus%kara#ran%ye tatha# himavatas tat%e 4 tes%u tes%u ca pun%yes%u ti#rthes%v a#yatanes%u ca eka#ntashi#li# niyatah% satatam% vijitendriyah% 5 tapyama#nam% tapo ghoram% tam% dadarsha pita#mahah% parishus%kama#m%satvak sna#yum% jat%a#ci#radharam% prabhum 6 tam abravi#t satyadhr%tim% tapyama#nam% pita#mahah% kim idam% kurus%e shes%apraja#na#m% svasti vai kuru 7 tvam% hi ti#vren%a tapasa# praja#s ta#payase 'nagha bru#hi ka#mam% ca me shes%ayat te hr%di ciram% sthitam 8 [s%esa] sodarya# mama sarve hi bhra#taro mandacetasah% saha tair notsahe vastum% tad bhava#n anumanyata#m 9 abhyasu#yanti satatam% parasparam amitravat tato 'ham% tapa a#tis%t%he naita#n pashyeyam ity uta 10 na mars%ayanti satatam% vinata#m% sasuta#m% ca te asma#kam% ca#paro bhra#ta# vainateyah% pita#maha 11 tam% ca dvis%anti te 'tyartham% sa ca#pi sumaha#balah% varaprada#na#t sa pituh% kashyapasya maha#tmanah% 12 so 'ham% tapah% sama#stha#ya moks%ya#mi#dam% kalevaram katham% me pretya bha#ve 'pi na taih% sya#t saha sam%gamah% 13 [brahma#] ja#na#mi shes%asarves%a#m% bhra#tr%#n%a#m% te vices%t%itam ma#tush ca#py apara#dha#d vai bhra#tr%#n%a#m% te mahad bhayam 14 kr%to 'tra pariha#rash ca pu#rvam eva bhujam%gama bhra#tr%#n%a#m% tava sarves%a#m% na shokam% kartum arhasi 15 vr%n%i#s%va ca varam% mattah% shes%ayat te 'bhika#n*ks%itam ditsa#mi hi varam% te 'dya pri#tir me parama# tvayi 16 dis%t%ya# ca buddhir dharme te nivis%t%a# pannagottama ato bhu#yash ca te buddhir dharme bhavatu susthira# 17 [s%esa] es%a eva varo me 'dya ka#n*ks%itah% prapita#maha dharme me ramata#m% buddhih% shame tapasi ceshvara 18 [br] pri#to 'smy anena te shes%adamena prashamena ca tvaya# tv idam% vacah% ka#ryam% manniyoga#t praja#hitam 19 ima#m% mahi#m% shailavanopapanna#m%; sasa#gara#m% sa#kara pattana#m% ca tvam% shes%asamyak calita#m% yatha#vat; sam%gr%hya tis%t%hasva yatha#cala# sya#t 20 [s%esa] yatha#ha devo varadah% praja#patir; mahi#patir bhu#tapatir jagatpatih% tatha# mahi#m% dha#rayita#smi nishcala#m%; prayaccha ta#m% me shirasi praja#pate 21 [br] adho mahi#m% gaccha bhujam%gamottama; svayam% tavais%a# vivaram% prada#syati ima#m% dhara#m% dha#rayata# tvaya# hi me; mahat priyam% shes%akr%tam% bhavis%yati 22 [s] tatheti kr%tva# vivaram% pravishya sa; prabhur bhuvo bhujaga vara#grajah% sthitah% bibharti devi#m% shirasa# mahi#m ima#m%; samudranemim% parigr%hya sarvatah% 23 [br] shes%o 'si na#gottama dharmadevo; mahi#m ima#m% dha#rayase yad ekah% ananta bhogah% parigr%hya sarva#m%; yatha#ham evam% balabhid yatha# va# 24 [s] adho bhu#mer vasaty evam% na#go 'nantah% prata#pava#n dha#rayan vasudha#m ekah% sha#sana#d brahman%o vibhuh% 25 suparn%am% ca sakha#yam% vai bhagava#n amarottamah% pra#da#d ananta#ya tada# vainateyam% pita#mahah% | | 1 [s] ma#tuh% saka#sha#t tam% sha#pam% shrutva# pannagasattamah% va#sukish cintaya#m a#sa sha#po 'yam% na bhavet katham 2 tatah% sa mantraya#m a#sa bhra#tr%bhih% saha sarvashah% aira#vataprabhr%tibhir ye sma dharmapara#yan%a#h% 3 [va#] ayam% sha#po yathoddhis%t%o viditam% vas tatha#nagha#h% tasya sha#pasya moks%a#rtham% mantrayitva# yata#mahe 4 sarves%a#m eva sha#pa#na#m% pratigha#to hi vidyate na tu ma#tra#bhishapta#na#m% moks%o vidyeta pannaga#h% 5 avyayasya#prameyasya satyasya ca tatha#gratah% shapta# ity eva me shrutva# ja#yate hr%di vepathuh% 6 nu#nam% sarvavina#sho 'yam asma#kam% samuda#hr%tah% na hy ena#m% so 'vyayo devah% shapanti#m% pratyas%edhayat 7 tasma#t sam%mantraya#mo 'tra bhujaga#na#m ana#mayam yatha# bhaveta sarves%a#m% ma# nah% ka#lo 'tyaga#d ayam 8 api mantrayama#n%a# hi hetum% pashya#ma moks%an%e yatha# nas%t%am% pura# deva# gu#d%ham agnim% guha# gatam 9 yatha# sa yajn~o na bhaved yatha# va#pi para#bhavet janamejayasya sarpa#n%a#m% vina#shakaran%a#ya hi 10 [s] tathety uktva# tu te sarve ka#draveya#h% sama#gata#h% samayam% cakrire tatra mantrabuddhivisha#rada#h% 11 eke tatra#bruvan na#ga# vayam% bhu#tva# dvijars%abha#h% janamejayam% tam% bhiks%a#mo yajn~as te na bhaved iti 12 apare tv abruvan na#ga#s tatra pan%d%itama#ninah% mantrin%o 'sya vayam% sarve bhavis%ya#mah% susam%mata#h% 13 sa nah% praks%yati sarves%u ka#ryes%v arthavinishcayam tatra buddhim% pravaks%ya#mo yatha# yajn~o nivartate 14 sa no bahumata#n ra#ja# buddhva# buddhimata#m% varah% yajn~a#rtham% praks%yati vyaktam% neti vaks%ya#mahe vayam 15 darshayanto bahu#n dos%a#n pretya ceha ca da#run%a#n hetubhih% ka#ran%aish caiva yatha# yajn~o bhaven na sah% 16 atha va# ya upa#dhya#yah% kratau tasmin bhavis%yati sarpasatra vidha#najn~o ra#jaka#ryahite ratah% 17 tam% gatva# dashata#m% kash cid bhujagah% sa maris%yati tasmin hate yajn~akare kratuh% sa na bhavis%yati 18 ye ca#nye sarpasatrajn~a# bhavis%yanty asya r%tvijah% ta#m%sh ca sarva#n dashis%ya#mah% kr%tam evam% bhavis%yati 19 tatra#pare 'mantrayanta dharma#tma#no bhujam%gama#h% abuddhir es%a# yus%ma#kam% brahmahatya# na shobhana# 20 samyak sad dharmamu#la# hi vyasane sha#ntir uttama# adharmottarata# na#ma kr%tsnam% vya#pa#dayej jagat 21 apare tv abruvan na#ga#h% samiddham% ja#tavedasam vars%air nirva#payis%ya#mo megha# bhu#tva# savidyutah% 22 srugbha#n%d%am% nishi gatva# va# apare bhujagottama#h% pramatta#na#m% harantv a#shu vighna evam% bhavis%yati 23 yajn~e va# bhujaga#s tasmin~ shatasho 'tha sahasrashah% janam% dashantu vai sarvam evam% tra#so bhavis%yati 24 atha va# sam%skr%tam% bhojyam% du#s%ayantu bhujam%gama#h% svena mu#tra puri#s%en%a sarvabhojya vina#shina# 25 apare tv abruvam%s tatra r%tvijo 'sya bhava#mahe yajn~avighnam% karis%ya#mo di#yata#m% daks%in%a# iti vashyata#m% ca gato 'sau nah% karis%yati yatheps%itam 26 apare tv abruvam%s tatra jale prakri#d%itam% nr%pam gr%ham a#ni#ya badhni#mah% kratur evam% bhaven na sah% 27 apare tv abruvam%s tatra na#ga#h% sukr%taka#rin%ah% dasha#mainam% pragr%hya#shu kr%tam evam% bhavis%yati chinnam% mu#lam anartha#na#m% mr%te tasmin bhavis%yati 28 es%a# vai nais%t%hiki# buddhih% sarves%a#m eva sam%mata# yatha# va# manyase ra#jam%s tat ks%ipram% sam%vidhi#yata#m 29 ity uktva# samudaiks%anta va#sukim% pannageshvaram va#sukish ca#pi sam%cintya ta#n uva#ca bhujam%gama#n 30 nais%a# vo nais%t%hiki# buddhir mata# kartum% bhujam%gama#h% sarves%a#m eva me buddhih% pannaga#na#m% na rocate 31 kim% tv atra sam%vidha#tavyam% bhavata#m% yad bhaved dhitam anena#ham% bhr%sham% tapye gun%ados%au mada#shrayau | | 1 [s] shrutva# tu vacanam% tes%a#m% sarves%a#m iti ceti ca va#sukesh ca vacah% shrutva# ela#patro 'bravi#d idam 2 na sa yajn~o na bhavita# na sa ra#ja# tatha#vidhah% janamejayah% pa#n%d%aveyo yato 'sma#kam% maha#bhayam 3 daivenopahato ra#janyo bhaved iha pu#rus%ah% sa daivam eva#shrayate na#nyat tatra para#yan%am 4 tad idam% daivam asma#kam% bhayam% pannagasattama#h% daivam eva#shraya#mo 'tra shr%n%udhvam% ca vaco mama 5 aham% sha#pe samutsr%s%t%e samashraus%am% vacas tada# ma#tur utsan*gam a#ru#d%ho bhaya#t pannagasattama#h% 6 deva#na#m% pannagashres%t%ha#s ti#ks%n%a#s ti#ks%n%a# iti prabho pita#maham upa#gamya duh%kha#rta#na#m% maha#dyute 7 [deva#h] ka# hi labdhva# priya#n putra#n~ shaped evam% pita#maha r%te kadru#m% ti#ks%n%aru#pa#m% devadeva tava#gratah% 8 tatheti ca vacas tasya#s tvaya#py uktam% pita#maha etad iccha#ma vijn~a#tum% ka#ran%am% yan na va#rita# 9 [br] bahavah% pannaga#s ti#ks%n%a# bhi#mavi#rya# vis%olban%a#h% praja#na#m% hitaka#mo 'ham% na niva#ritava#m%s tada# 10 ye danda shu#ka#h% ks%udra#sh ca pa#paca#ra# vis%olban%a#h% tes%a#m% vina#sho bhavita# na tu ye dharmaca#rin%ah% 11 yannimittam% ca bhavita# moks%as tes%a#m% maha#bhaya#t pannaga#na#m% nibodhadhvam% tasmin ka#le tatha#gate 12 ya#ya#vara kule dhi#ma#n bhavis%yati maha#n r%s%ih% jaratka#rur iti khya#tas tejasvi# niyatendriyah% 13 tasya putro jaratka#ror utpatsyati maha#tapa#h% a#sti#ko na#mayajn~am% sa pratis%etsyati tam% tada# tatra moks%yanti bhujaga# ye bhavis%yanti dha#rmika#h% 14 [deva#h] sa munipravaro deva jarat ka#rur maha#tapa#h% kasya#m% putram% maha#tma#nam% janayis%yati vi#ryava#n 15 [br] sana#ma#ya#m% sana#ma# sa kanya#ya#m% dvijasattamah% apatyam% vi#ryava#n deva# vi#ryavaj janayis%yati 16 [ela#patra] evam astv iti tam% deva#h% pita#maham atha#bruvan uktva# caivam% gata# deva#h% sa ca devah% pita#mahah% 17 so 'ham evam% prapashya#mi va#suke bhagini#m% tava jaratka#rur iti khya#ta#m% ta#m% tasmai pratipa#daya 18 bhaiks%avad bhiks%ama#n%a#ya na#ga#na#m% bhayasha#ntaye r%s%aye suvrata#ya tvam es%a moks%ah% shruto maya# | | 1 [s] ela#patrasya tu vacah% shrutva# na#ga# dvijottama sarve prahr%s%t%amanasah% sa#dhu sa#dhv ity apu#jayan 2 tatah% prabhr%ti ta#m% kanya#m% va#sukih% paryaraks%ata jaratka#rum% svasa#ram% vai param% hars%am ava#pa ca 3 tato na#timaha#n ka#lah% samati#ta iva#bhavat atha deva#sura#h% sarve mamanthur varun%a#layam 4 tatra netram abhu#n na#go va#sukir balina#m% varah% sama#pyaiva ca tat karma pita#maham upa#gaman 5 deva# va#sukina# sa#rdham% pita#maham atha#bruvan bhagavan~ sha#pabhi#to 'yam% va#sukis tapyate bhr%sham 6 tasyedam% ma#nasam% shalyam% samuddhartum% tvam arhasi jananya#h% sha#pajam% deva jn~a#ti#na#m% hitaka#n*ks%in%ah% 7 hito hy ayam% sada#sma#kam% priyaka#ri# ca na#gara#t% kuru prasa#dam% devesha shamaya#sya mano jvaram 8 [br] mayaivaitad viti#rn%am% vai vacanam% manasa#mara#h% ela#patren%a na#gena yad asya#bhihitam% pura# 9 tat karotv es%a na#gendrah% pra#ptaka#lam% vacas tatha# vinashis%yanti ye pa#pa# na tu ye dharmaca#rin%ah% 10 utpannah% sa jarat ka#rus tapasy ugre rato dvijah% tasyais%a bhagini#m% ka#le jaratka#rum% prayacchatu 11 yad ela#patren%a vacas tadoktam% bhujagena ha pannaga#na#m% hitam% deva#s tat tatha# na tad anyatha# 12 [s] etac chrutva# sa na#gendrah% pita#mahavacas tada# sarpa#n banu#n~ jaratka#rau nityayukta#n sama#dadhat 13 jaratka#rur yada# bha#rya#m icched varayitum% prabhuh% shi#ghram etya mama#khyeyam% tan nah% shreyo bhavis%yati | | 1 [s%] jaratka#rur iti proktam% yat tvaya# su#tanandana iccha#my etad aham% tasya r%s%eh% shrotum% maha#tmanah% 2 kim% ka#ran%am% jaratka#ror na#maitat prathitam% bhuvi jaratka#ru niruktam% tvam% yatha#vad vaktum arhasi 3 [s] jareti ks%ayam a#hur vai da#run%am% ka#ru sam%jn~itam shari#ram% ka#ru tasya#si#t tat sa dhi#ma#n~ shanaih% shanaih% 4 ks%apaya#m a#sa ti#vren%a tapasety ata ucyate jaratka#rur iti brahman va#suker bhagini# tatha# 5 evam uktas tu dharma#tma# shaunakah% pra#hasat tada# ugrashravasam a#mantrya upapannam iti bruvan 6 [s] atha ka#lasya mahatah% sa munih% sam%shitavratah% tapasy abhirato dhi#ma#n na da#ra#n abhyaka#n*ks%ata 7 sa u#rdhvareta#s tapasi prasaktah%; sva#dhya#yava#n vi#tabhayaklamah% san caca#ra sarva#m% pr%thivi#m% maha#tma#; na ca#pi da#ra#n manasa#py aka#n*ks%at 8 tato 'parasmin sam%pra#pte ka#le kasmim%sh cid eva tu pariks%id iti vikhya#to ra#ja# kauravavam%shabhr%t 9 yatha# pa#n%d%ur maha#ba#hur dhanurdhara varo bhuvi babhu#va mr%gaya# shi#lah% pura#sya prapita#mahah% 10 mr%ga#n vidhyan vaha#ra#m%sh ca taraks%u#n mahis%a#m%s tatha# anya#m%sh ca vividha#n vanya#m%sh caca#ra pr%thivi#patih% 11 sa kada# cin mr%gam% viddhva# ba#n%ena nataparvan%a# pr%s%t%hato dhanur a#da#ya sasa#ra gahane vane 12 yatha# hi bhagava#n rudro viddhva# yajn~amr%gam% divi anvagacchad dhanus%pa#n%ih% paryanves%am%s tatas tatah% 13 na hi tena mr%go viddho ji#van gacchati vai vanam pu#rvaru#pam% tu tan nu#nam a#si#t svargagatim% prati pariks%itas tasya ra#jn~o viddho yan nas%t%ava#n mr%gah% 14 du#ram% ca#pahr%tas tena mr%gen%a sa mahi#patih% parishra#ntah% pipa#sa#rta a#sasa#da munim% vane 15 gava#m% praca#res%v a#si#nam% vatsa#na#m% mukhanih%sr%tam bhu#yis%t%ham upayun~ja#nam% phenam a#pibata#m% payah% 16 tam abhidrutya vegena sa ra#ja# sam%shitavratam apr%cchad dhanur udyamya tam% munim% ks%ucchrama#nvitah% 17 bho bho brahmann aham% ra#ja# pariks%id abhimanyujah% maya# viddho mr%go nas%t%ah% kac cit tvam% dr%s%t%ava#n asi 18 sa munis tasya nova#ca kim% cin mauna vrate sthitah% tasya skandhe mr%tam% sarpam% kruddho ra#ja# sama#sajat 19 dhanus%kot%ya# samutks%ipya sa cainam% samudaiks%ata na ca kim% cid uva#cainam% shubham% va# yadi va#shubham 20 sa ra#ja# krodham utsr%jya vyathitas tam% tatha#gatam dr%s%t%va# jaga#ma nagaram r%s%is tv a#ste tathaiva sah% 21 tarun%as tasya putro 'bhu#t tigmateja# maha#tapa#h% shr%n*gi# na#ma maha#krodho dus%prasa#do maha#vratah% 22 sa devam% param i#sha#nam% sarvabhu#tahite ratam brahma#n%am upatasthe vai ka#le ka#le susam%yatah% sa tena samanujn~a#to brahman%a# gr%ham i#yiva#n 23 sakhyoktah% kri#d%ama#nena sa tatra hasata# kila sam%rambhi# kopano 'ti#va vis%akalpa r%s%eh% sutah% r%s%iputren%a narma#rtham% kr%shena dvijasattamah% 24 tejasvinas tava pita# tathaiva ca tapasvinah% shavam% skandhena vahati ma# shr%n*gin garvito bhava 25 vya#haratsv r%s%iputres%u ma# sma kim% cid vaco vadi#h% asmadvidhes%u siddhes%u brahmavitsu tapasvis%u 26 kva te purus%ama#nitvam% kva te va#cas tatha#vidhah% darpaja#h% pitaram% yas tvam% dras%t%a# shavadharam% tatha# | | 1 [s] evam uktah% sa tejasvi# shr%n*gi# kopasamanvitah% mr%tadha#ram% gurum% shrutva# paryatapyata manyuna# 2 sa tam% kr%sham abhipres%kya su#nr%ta#m% va#cam utsr%jan apr%cchata katham% ta#tah% sa me 'dya mr%tadha#rakah% 3 [kr%s%a] ra#jn~a# pariks%ita# ta#ta mr%gaya#m% paridha#vata# avasaktah% pitus te 'dya mr%tah% skandhe bhujam%gamah% 4 [s%r%ngi#] kim% me pitra# kr%tam% tasya ra#jn~o 'nis%t%am% dura#tmanah% bru#hi tvam% kr%sha tattvena pashya me tapaso balam 5 [k] sa ra#ja# mr%gaya#m% ya#tah% pariks%id abhimanyujah% sasa#ra mr%gam eka#ki# viddhva# ba#n%ena patrin%a# 6 na ca#pashyan mr%gam% ra#ja# caram%s tasmin maha#vane pitaram% te sa dr%s%t%vaiva papraccha#nabhibha#s%in%am 7 tam% stha#n%ubhu#tam% tis%t%hantam% ks%utpipa#sa# shrama#turah% punah% punar mr%gam% nas%t%am% papraccha pitaram% tava 8 sa ca mauna vratopeto naiva tam% pratyabha#s%ata tasya ra#ja# dhanus%kot%ya# sarpam% skandhe sama#sr%jat 9 shr%n*gim%s tava pita#dya#sau tathaiva#ste yatavratah% so 'pi ra#ja# svanagaram% pratiya#to gaja#hvayam 10 [s] shrutvaivam r%s%iputras tu divam% stabdhveva vis%t%hitah% kopasam%rakta nayanah% prajvalann iva manyuna# 11 a#vis%t%ah% sa tu kopena shasha#pa nr%patim% tada# va#ry upaspr%shya tejasvi# krodhavegabala#t kr%tah% 12 [s%r%] yo 'sau vr%ddhasya ta#tasya tatha# kr%cchragatasya ca skandhe mr%tam ava#sra#ks%i#t pannagam% ra#jakilbis%i# 13 tam% pa#pam atisam%kruddhas taks%akah% pannagottamah% a#shi#vis%as tigmateja# madva#kyabalacoditah% 14 saptara#tra#dito neta# yamasya sadanam% prati dvija#na#m avamanta#ram% kuru#n%a#m ayashah% karam 15 [s] iti shaptva# nr%pam% kruddhah% shr%n*gi# pitaram abhyaya#t a#si#nam% gocare tasmin vahantam% shavapannagam 16 sa tam a#laks%ya pitaram% shr%n*gi# skhandhagatena vai shavena bhujagena#si#d bhu#yah% krodhasamanvitah% 17 duh%kha#c ca#shru#n%i mumuce pitaram% cedam abravi#t shrutvema#m% dhars%an%a#m% ta#ta tava tena dura#tmana# 18 ra#jn~a# pariks%ita# kopa#d ashapam% tam aham% nr%pam yatha#rhati sa evogram% sha#pam% kuru kula#dhamah% 19 saptame 'hani tam% pa#pam% taks%akah% pannagottamah% vaivasvatasya bhavanam% neta# paramada#run%am 20 tam abravi#t pita# brahmam%s tatha# kopasamanvitam na me priyam% kr%tam% ta#ta nais%a dharmas tapasvina#m 21 vayam% tasya narendrasya vis%aye nivasa#mahe nya#yato raks%ita#s tena tasya pa#pam% na rocaye 22 sarvatha# vartama#nasya ra#jn~o hy asmadvidhaih% sada# ks%antavyam% putra dharmo hi hato hanti na sam%shayah% 23 yadi ra#ja# na raks%eta pi#d%a# vai nah% para# bhavet na shaknuya#ma caritum% dharmam% putra yatha#sukham 24 raks%yama#n%a# vayam% ta#ta ra#jabhih% sha#stradr%s%t%ibhih% cara#mo vipulam% dharmam% tes%a#m% ca#m%sho 'sti dharmatah% 25 pariks%it tu vishes%en%a yatha#sya prapita#mahah% raks%aty asma#n yatha# ra#jn~a# raks%itavya#h% praja#s tatha# 26 teneha ks%udhitena#dya shra#ntena ca tapasvina# aja#nata# vratam idam% kr%tam etad asam%shayam 27 tasma#d idam% tvaya# ba#lya#t sahasa# dus%kr%tam% kr%tam na hy arhati nr%pah% sha#pam asmattah% putra sarvatha# | | 1 [s%r%] yady etat sa#hasam% ta#ta yadi va# dus%kr%tam% kr%tam priyam% va#py apriyam% va# te va#g ukta# na mr%s%a# maya# 2 naiva#nyathedam% bhavita# pitar es%a bravi#mi te na#ham% mr%s%a# prabravi#mi svaires%v api kutah% shapan 3 [s%ami#ka] ja#na#my ugraprabha#vam% tva#m% putra satyagiram% tatha# na#nr%tam% hy uktapu#rvam% te naitan mithya# bhavis%yati 4 pitra# putro vayah%stho 'pi satatam% va#cya eva tu yatha# sya#d gun%asam%yuktah% pra#pnuya#c ca mahad yashah% 5 kim% punar ba#la eva tvam% tapasa# bha#vitah% prabho vardhate ca prabhavata#m% kopo 'ti#va maha#tmana#m 6 so 'ham% pashya#mi vaktavyam% tvayi dharmabhr%ta#m% vara putratvam% ba#lata#m% caiva tava#veks%ya ca sa#hasam 7 sa tvam% shama yuto bhu#tva# vanyam a#ha#ram a#haran cara krodham imam% tyaktva# naivam% dharmam% praha#syasi 8 krodho hi dharmam% harati yati#na#m% duh%khasam%citam tato dharmavihi#na#na#m% gatir is%t%a# na vidyate 9 shama eva yati#na#m% hi ks%amin%a#m% siddhika#rakah% ks%ama#vata#m ayam% lokah% parash caiva ks%ama#vata#m 10 tasma#c caretha#h% satatam% ks%ama# shi#lo jitendriyah% ks%amaya# pra#psyase loka#n brahman%ah% samanantara#n 11 maya# tu shamam a#stha#ya yac chakyam% kartum adya vai tat karis%ye 'dya ta#ta#ham% pres%ayis%ye nr%pa#ya vai 12 mama putren%a shapto 'si ba#lena#kr%ta buddhina# mamema#m% dhars%an%a#m% tvattah% preks%ya ra#jann amars%in%a# 13 [s] evama#dishya shis%yam% sa pres%aya#m a#sa suvratah% pariks%ite nr%pataye daya#panno maha#tapa#h% 14 sam%dishya kushalaprashnam% ka#ryavr%tta#ntam eva ca shis%yam% gaura mukham% na#ma shi#lavantam% sama#hitam 15 so 'bhigamya tatah% shi#ghram% narendram% kuruvardhanam vivesha bhavanam% ra#jn~ah% pu#rvam% dva#h%sthair niveditah% 16 pu#jitash ca narendren%a dvijo gaura mukhas tatah% a#cakhyau parivishra#nto ra#jn~e sarvam ashes%atah% shami#ka vacanam% ghoram% yathoktam% mantrisam%nidhau 17 shami#ko na#ma ra#jendra vis%aye vartate tava r%s%ih% paramadharma#tma# da#ntah% sha#nto maha#tapa#h% 18 tasya tvaya# naravya#ghra sarpah% pra#n%air viyojitah% avasakto dhanus%kot%ya# skhandhe bharatasattama ks%a#ntava#m%s tava tat karma putras tasya na caks%ame 19 tena shapto 'si ra#jendra pitur ajn~a#tam adya vai taks%akah% saptara#tren%a mr%tyus te vai bhavis%yati 20 tatra raks%a#m% kurus%veti punah% punar atha#bravi#t tad anyatha# na shakyam% ca kartum% kena cid apy uta 21 na hi shaknoti sam%yantum% putram% kopasamanvitam tato 'ham% pres%itas tena tava ra#jan hita#rthina# 22 iti shrutva# vaco ghoram% sa ra#ja# kurunandanah% paryatapyata tat pa#pam% kr%tva# ra#ja# maha#tapa#h% 23 tam% ca mauna vratadharam% shrutva# munivaram% tada# bhu#ya eva#bhavad ra#ja# shokasam%tapta ma#nasah% 24 anukrosha#tmata#m% tasya shami#kasya#vadha#rya tu paryatapyata bhu#yo 'pi kr%tva# tat kilbis%am% muneh% 25 na hi mr%tyum% tatha# ra#ja# shrutva# vai so 'nvatapyata ashocad amaraprakhyo yatha# kr%tveha karma tat 26 tatas tam% pres%aya#m a#sa ra#ja# gaura mukham% tada# bhu#yah% prasa#dam% bhagava#n karotv iti mameti vai 27 tasmim%sh ca gatama#tre vai ra#ja# gaura mukhe tada# mantribhir mantraya#m a#sa saha sam%vignama#nasah% 28 nishcitya mantribhish caiva sahito mantratattvavit pra#sa#dam% ka#raya#m a#sa ekastambham% suraks%itam 29 raks%a#m% ca vidadhe tatra bhis%ajash caus%adha#ni ca bra#hman%a#n siddhamantra#m%sh ca sarvato vai nyaveshayat 30 ra#jaka#rya#n%i tatrasthah% sarva#n%y eva#karoc ca sah% mantribhih% sahadharmajn~ah% samanta#t pariraks%itah% 31 pra#pte tu divase tasmin saptame dvijasattama ka#shyapo 'bhya#gamad vidva#m%s tam% ra#ja#nam% cikitsitum 32 shrutam% hi tena tad abhu#d adya tam% ra#jasattamam taks%akah% pannagashres%t%ho nes%yate yamasa#danam 33 tam% das%t%am% pannagendren%a karis%ye 'ham apajvaram tatra me 'rthash ca dharmash ca bhaviteti vicintayan 34 tam% dadarsha sa na#gendras taks%akah% ka#shyapam% pathi gacchantam ekamanasam% dvijo bhu#tva# vayo 'tigah% 35 tam abravi#t pannagendrah% ka#shyapam% munipum%gavam kva bhava#m%s tvarito ya#ti kim% ca ka#ryam% ciki#rs%ati 36 [k] nr%pam% kuru kulotpannam% pariks%itam arim%damam taks%akah% pannagashres%t%has tejasa#dya pradhaks%yati 37 tam% das%t%am% pannagendren%a tena#gnisamatejasa# pa#n%d%ava#na#m% kulakaram% ra#ja#nam amitaujasam gaccha#mi saumya tvaritam% sadyah% kartum apajvaram 38 [t] aham% sa taks%ako brahmam%s tam% dhaks%ya#mi mahi#patim nivartasva na shaktas tvam% maya# das%t%am% cikitsitum 39 [k] aham% tam% nr%patim% na#ga tvaya# das%t%am apajvaram karis%ya iti me buddhir vidya# balam upa#shritah% | | 1 [taksaka] das%t%am% yadi mayeha tvam% shaktah% kim% cic cikitsitum tato vr%ks%am% maya# das%t%am imam% ji#vaya ka#shyapa 2 param% mantrabalam% yat te tad darshaya yatasya ca nyagrodham enam% dhaks%ya#mi pashyatas te dvijottama 3 [k] dashana#gendra vr%ks%am% tvam% yam enam abhimanyase aham enam% tvaya# das%t%am% ji#vayis%ye bhujam%gama 4 [s] evam uktah% sa na#gendrah% ka#shyapena maha#tmana# adashad vr%ks%am abhyetya nyagrodham% pannagottamah% 5 sa vr%ks%as tena das%t%ah% san sadya eva maha#dyute a#shi#vis%avis%opetah% prajajva#la samantatah% 6 tam% dagdhva# sa nagam% na#gah% kashyapam% punar abravi#t kuru yatnam% dvijashres%t%ha ji#vayainam% vanaspatim 7 bhasmi#bhu#tam% tato vr%ks%am% pannagendrasya tejasa# bhasma sarvam% sama#hr%tya ka#shyapo va#kyam abravi#t 8 vidya# balam% pannagendrapashya me 'smin vanaspatau aham% sam%ji#vaya#my enam% pashyatas te bhujam%gama 9 tatah% sa bhagava#n vidva#n ka#shyapo dvijasattamah% bhasmara#shi#kr%tam% vr%ks%am% vidyaya# samaji#vayat 10 an*kuram% tam% sa kr%tava#m%s tatah% parn%advaya#nvitam pala#shinam% sha#khinam% ca tatha# vit%apinam% punah% 11 tam% dr%s%t%va# ji#vitam% vr%ks%am% ka#shyapena maha#tmana# uva#ca taks%ako brahmann etad atyadbhutam% tvayi 12 viprendra yad vis%am% hanya# mama va# madvidhasya va# kam% tvam artham abhiprepsur ya#si tatra tapodhana 13 yat te 'bhilas%itam% pra#ptum% phalam% tasma#n nr%pottama#t aham eva prada#sya#mi tat te yady api durlabham 14 vipra sha#pa#bhibhu#te ca ks%i#n%a#yus%i nara#dhipe ghat%ama#nasya te vipra siddhih% sam%shayita# bhavet 15 tato yashah% pradi#ptam% te tris%u lokes%u vishrutam virashmir iva gharma#m%shur antardha#nam ito vrajet 16 [k] dhana#rthi# ya#my aham% tatra tan me ditsa bhujam%gama tato 'ham% vinivartis%ye gr%ha#yoraga sattama 17 [t] ya#vad dhanam% pra#rthayase tasma#d ra#jn~as tato 'dhikam aham% te 'dya prada#sya#mi nivartasva dvijottama 18 [s] taks%akasya vacah% shrutva# ka#shyapo dvijasattamah% pradadhyau sumaha#teja# ra#ja#nam% prati buddhima#n 19 divyajn~a#nah% sa tejasvi# jn~a#tva# tam% nr%patim% tada# ks%i#n%a#yus%am% pa#n%d%aveyam apa#vartata ka#shyapah% labdhva# vittam% munivaras taks%aka#d ya#vad i#psitam 20 nivr%tte ka#shyape tasmin samayena maha#tmani jaga#ma taks%akas tu#rn%am% nagaram% na#gasa#hvayam 21 atha shushra#va gacchan sa taks%ako jagati#patim mantra#gadair vis%aharai raks%yama#n%am% prayatnatah% 22 sa cintaya#m a#sa tada# ma#ya#yogena pa#rthivah% maya# van~cayitavyo 'sau ka upa#yo bhaved iti 23 tatas ta#pasaru#pen%a pra#hin%ot sa bhujam%gama#n phalapatrodakam% gr%hya ra#jn~e na#go 'tha taks%akah% 24 [t] gacchadhvam% yu#yam avyagra# ra#ja#nam% ka#ryavattaya# phalapatrodakam% na#ma pratigra#hayitum% nr%pam 25 [s] te taks%aka sama#dis%t%a#s tatha# cakrur bhujam%gama#h% upaninyus tatha# ra#jn~e darbha#n a#pah% phala#ni ca 26 tac ca sarvam% sa ra#jendrah% pratijagra#ha vi#ryava#n kr%tva# ca tes%a#m% ka#rya#n%i gamyata#m ity uva#ca ta#n 27 gates%u tes%u na#ges%u ta#pasac chadma ru#pis%u ama#tya#n suhr%dash caiva prova#ca sa nara#dhipah% 28 bhaks%ayantu bhavanto vai sva#du#ni#ma#ni sarvashah% ta#pasair upani#ta#ni phala#ni sahita# maya# 29 tato ra#ja# sasacivah% phala#ny a#da#tum aicchata yad gr%hi#tam% phalam% ra#jn~a# tatra kr%mir abhu#d an%uh% hrasvakah% kr%s%n%a nayanas ta#mro varn%ena shaunaka 30 sa tam% gr%hya nr%pashres%t%hah% saciva#n idam abravi#t astam abhyeti savita# vis%a#d adya na me bhayam 31 satyava#g astu sa munih% kr%miko ma#m% dashatv ayam taks%ako na#ma bhu#tva# vai tatha# parihr%tam% bhavet 32 te cainam anvavartanta mantrin%ah% ka#lacodita#h% evam uktva# sa ra#jendro gri#va#ya#m% sam%niveshya ha kr%mikam% pra#hasat tu#rn%am% mumu#rs%ur nas%t%acetanah% 33 hasann eva ca bhogena taks%aken%a#bhives%t%itah% tasma#t phala#d vinis%kramya yat tad ra#jn~e niveditam | | 1 [s] tam% tatha# mantrin%o dr%s%t%va# bhogena parives%t%itam vivarn%avadana#h% sarve rurudur bhr%shaduh%khita#h% 2 tam% tu na#dam% tatah% shrutva# mantrin%as te pradudruvuh% apashyam%sh caiva te ya#ntam a#ka#she na#gam adbhutam 3 si#mantam iva kurva#n%am% nabhasah% padmavarcasam taks%akam% pannagashres%t%ham% bhr%sham% shokapara#yan%a#h% 4 tatas tu te tadgr%ham agnina# vr%tam%; pradi#pyama#nam% vis%ajena bhoginah% bhaya#t parityajya dishah% prapedire; papa#ta tac ca#shani ta#d%itam% yatha# 5 tato nr%pe taks%aka tejasa# hate; prayujya sarva#h% paralokasatkriya#h% shucir dvijo ra#japurohitas tada#; tathaiva te tasya nr%pasya mantrin%ah% 6 nr%pam% shishum% tasya sutam% pracakrire; sametya sarve purava#sino jana#h% nr%pam% yam a#hus tam amitragha#tinam%; kurupravi#ram% janamejayam% jana#h% 7 sa ba#la eva#rya matir nr%pottamah%; sahaiva tair mantripurohitais tada# shasha#sa ra#jyam% kurupum%gava#grajo; yatha#sya vi#rah% prapita#mahas tatha# 8 tatas tu ra#ja#nam amitrata#panam%; sami#ks%ya te tasya nr%pasya mantrin%ah% suvarn%avarma#n%am upetya ka#shipam%; vapus%t%ama#rtham% varaya#m% pracakramuh% 9 tatah% sa ra#ja# pradadau vapus%t%ama#m%; kurupravi#ra#ya pari#ks%ya dharmatah% sa ca#pi ta#m% pra#pya muda# yuto 'bhavan; na ca#nyana#ri#s%u mano dadhe kva cit 10 sarah%su phulles%u vanes%u caiva ha; prasannaceta# vijaha#ra vi#ryava#n tatha# sa ra#janya varo vijahriva#n; yathorvashi#m% pra#pya pura# puru#rava#h% 11 vapus%t%ama# ca#pi varam% patim% tada#; prati#taru#pam% samava#pya bhu#mipam bha#vena ra#ma# ramaya#m% babhu#va vai; viha#raka#les%v avarodha sundari# | | 1 [s] etasminn eva ka#le tu jaratka#rur maha#tapa#h% caca#ra pr%thivi#m% kr%tsna#m% yatrasa#yam% gr%ho munih% 2 caran di#ks%a#m% maha#teja# dushcara#m akr%ta#tmabhih% ti#rthes%v a#plavanam% kurvan pun%yes%u vicaca#ra ha 3 va#yubhaks%o nira#ha#rah% shus%yann ahar ahar munih% sa dadarsha pitr%#n garte lambama#na#n adhomukha#n 4 ekatantv avashis%t%am% vai vi#ran%astambam a#shrita#n tam% ca tantum% shanair a#khum a#dada#nam% bila#shrayam 5 nira#ha#ra#n kr%sha#n di#na#n garte ''rta#m%s tra#n%am icchatah% upasr%tya sa ta#n di#na#n di#naru#po 'bhyabha#s%ata 6 ke bhavanto 'valambante vi#ran%astambam a#shrita#h% durbalam% kha#ditair mu#lair a#khuna# bilava#sina# 7 vi#ran%astambake mu#lam% yad apy ekam iha sthitam tad apy ayam% shanair a#khur a#datte dashanaih% shitaih% 8 chetsyate 'lpa#vashis%t%atva#d etad apy acira#d iva tatah% stha patita#ro 'tra garte asminn adhomukha#h% 9 tato me duh%kham utpannam% dr%s%t%va# yus%ma#n adhomukha#n kr%cchra#m a#padam a#panna#n priyam% kim% karava#n%i vah% 10 tapaso 'sya caturthena tr%ti#yena#pi va# punah% ardhena va#pi nistartum a#padam% bru#ta ma#ciram 11 atha va#pi samagren%a tarantu tapasa# mama bhavantah% sarva eva#sma#t ka#mam evam% vidhi#yata#m 12 [pitarah] r%ddho bhava#n brahma ca#ri# yo nas tra#tum ihecchati na tu vipra#grya tapasa# shakyam etad vyapohitum 13 asti nas ta#ta tapasah% phalam% pravadata#m% vara sam%ta#napraks%aya#d brahman pata#mo niraye 'shucau 14 lambata#m iha nas ta#ta na jn~a#nam% pratibha#ti vai yena tva#m% na#bhija#ni#mo loke vikhya#tapaurus%am 15 r%ddho bhava#n maha#bha#go yo nah% shocya#n suduh%khita#n shocasy upetya ka#run%ya#c chr%n%u ye vai vayam% dvija 16 ya#ya#vara# na#ma vayam r%s%ayah% sam%shitavrata#h% loka#t pun%ya#d iha bhras%t%a#h% sam%ta#napraks%aya#d vibho 17 pranas%t%am% nas tapah% pun%yam% na hi nas tantur asti vai asti tv eko 'dya nas tantuh% so 'pi na#sti yatha#tatha# 18 mandabha#gyo 'lpabha#gya#na#m% bandhuh% sa khila nah% kule jaratka#rur iti khya#to vedaveda#n*gapa#ragah% niyata#tma# maha#tma# ca suvratah% sumaha#tapa#h% 19 tena sma tapaso lobha#t kr%cchram a#pa#dita# vayam na tasya bha#rya# putro va# ba#ndhavo va#sti kash cana 20 tasma#l lamba#mahe garte nas%t%asam%jn~a# hy ana#thavat sa vaktavyas tvaya# dr%s%t%va# asma#kam% na#thavattaya# 21 pitaras te 'valambante garte di#na# adhomukha#h% sa#dhu da#ra#n kurus%veti praja#yasveti ca#bhibho kulatantur hi nah% shis%t%as tvam evaikas tapodhana 22 yat tu pashyasi no brahman vi#ran%astambam a#shrita#n es%o 'sma#kam% kulastamba a#si#t svakulavardhanah% 23 ya#ni pashyasi vai brahman mu#la#ni#ha#sya vi#rudhah% ete nastantavas ta#ta ka#lena paribhaks%ita#h% 24 yat tv etat pashyasi brahman mu#lam asya#rdhabhaks%itam tatra lamba#mahe sarve so 'py ekas tapa a#sthitah% 25 yam a#khum% pashyasi brahman ka#la es%a maha#balah% sa tam% tapo ratam% mandam% shanaih% ks%apayate tudan jaratka#rum% tapo lubdham% manda#tma#nam acetasam 26 na hi nas tat tapas tasya ta#rayis%yati sattama chinnamu#la#n paribhras%t%a#n ka#lopahatacetasah% narakapratis%t%ha#n pashya#sma#n yatha# dus%kr%tinas tatha# 27 asma#su patites%v atra saha pu#rvaih% pita#mahaih% chinnah% ka#lena so 'py atra ganta# vai narakam% tatah% 28 tapo va#py atha va# yajn~o yac ca#nyat pa#vanam% mahat tat sarvam% na samam% ta#ta sam%tatyeti sata#m% matam 29 sa ta#ta dr%s%t%va# bru#ya#s tvam% jaratka#rum% tapasvinam yatha#dr%s%t%am idam% ca#smai tvaya#khyeyam ashes%atah% 30 yatha# da#ra#n prakurya#t saputra#m%sh cotpa#dayed yatha# tatha# brahmam%s tvaya# va#cyah% so 'sma#kam% na#thavattaya# | | 1 [s] etac chrutva# jaratka#rur duh%khashokapara#yan%ah% uva#ca sva#n pitr%#n duh%kha#d ba#s%pasam%digdhaya# gira# 2 aham eva jaratka#ruh% kilbis%i# bhavata#m% sutah% tad dan%d%am% dha#rayata me dus%kr%ter akr%ta#tmanah% 3 [pitarah] putra dis%t%ya#si sam%pra#pta imam% desham% yadr%cchaya# kimartham% ca tvaya# brahman na kr%to da#rasam%grahah% 4 [j] mama#yam% pitaro nityam% hr%dy arthah% parivartate u#rdhvareta#h% shari#ram% vai pra#payeyam amutra vai 5 evam% dr%s%t%va# tu bhavatah% shakunta#n iva lambatah% maya# nivartita# buddhir brahmacarya#t pita#maha#h% 6 karis%ye vah% priyam% ka#mam% niveks%ye na#tra sam%shayah% sana#mni#m% yady aham% kanya#m upalapsye kada# cana 7 bhavis%yati ca ya# ka# cid bhaiks%avat svayam udyata# pratigrahi#ta# ta#m asmi na bhareyam% ca ya#m aham 8 evam%vidham aham% kurya#m% nivesham% pra#pnuya#m% yadi anyatha# na karis%ye tu satyam etat pita#maha#h% 9 [s] evam uktva# tu sa pitr%#m%sh caca#ra pr%thivi#m% munih% na ca sma labhate bha#rya#m% vr%ddho 'yam iti shaunaka 10 yada# nirvedam a#pannah% pitr%bhish coditas tatha# tada#ran%yam% sa gatvoccaish cukrosha bhr%shaduh%khitah% 11 ya#ni bhu#ta#ni santi#ha stha#vara#n%i cara#n%i ca antarhita#ni va# ya#ni ta#ni shr%n%vantu me vacah% 12 ugre tapasi vartantam% pitarash codayanti ma#m nivishasveti duh%kha#rta#s tes%a#m% priyaciki#rs%aya# 13 nivesha#rthy akhila#m% bhu#mim% kanya# bhaiks%am% cara#mi bhoh% daridro duh%khashi#lash ca pitr%bhih% sam%niyojitah% 14 yasya kanya#sti bhu#tasya ye mayeha praki#rtita#h% te me kanya#m% prayacchantu caratah% sarvatodisham 15 mama kanya# sana#mni# ya# bhaiks%avac codyata# bhavet bhareyam% caiva ya#m% na#ham% ta#m% me kanya#m% prayacchata 16 tatas te pannaga# ye vai jaratka#rau sama#hita#h% ta#m a#da#ya pravr%ttim% te va#sukeh% pratyavedayan 17 tes%a#m% shrutva# sa na#gendrah% kanya#m% ta#m% samalam%kr%ta#m pragr%hya#ran%yam agamat sami#pam% tasya pannagah% 18 tatra ta#m% bhaiks%avat kanya#m% pra#da#t tasmai maha#tmane na#gendro va#sukir brahman na sa ta#m% pratyagr%hn%ata 19 asana#meti vai matva# bharan%e ca#vica#rite moks%abha#ve sthitash ca#pi dvandvi# bhu#tah% parigrahe 20 tato na#ma sa kanya#ya#h% papraccha bhr%gunan*gana va#suke bharan%am% ca#sya# na kurya#m ity uva#ca ha | | 1 [s] va#sukis tv abravi#d va#kyam% jaratka#rum r%s%im% tada# sana#ma# tava kanyeyam% svasa# me tapasa#nvita# 2 bharis%ya#mi ca te bha#rya#m% prati#cchema#m% dvijottama raks%an%am% ca karis%ye 'sya#h% sarvashaktya# tapodhana 3 pratishrute tu na#gena bharis%ye bhagini#m iti jaratka#rus tada# veshma bhujagasya jaga#ma ha 4 tatra mantravida#m% shres%t%has tapovr%ddho maha#vratah% jagra#ha pa#n%im% dharma#tma# vidhimantrapuraskr%tam 5 tato va#sagr%ham% shubhram% pannagendrasya sam%matam jaga#ma bha#rya#m a#da#ya stu#yama#no mahars%ibhih% 6 shayanam% tatra vai kl%ptam% spardhya#staran%a sam%vr%tam tatra bha#rya# saha#yah% sa jaratka#rur uva#sa ha 7 sa tatra samayam% cakre bha#ryaya# saha sattamah% vipriyam% me na kartavyam% na ca va#cyam% kada# cana 8 tyajeyam apriye hi tva#m% kr%te va#sam% ca te gr%he etad gr%ha#n%a vacanam% maya# yat samudi#ritam 9 tatah% paramasam%vigna# svasa# na#gapates tu sa# atiduh%kha#nvita# va#cam% tam uva#caivam astv iti 10 tathaiva sa# ca bharta#ram% duh%khashi#lam upa#carat upa#yaih% shvetaka#ki#yaih% priyaka#ma# yashasvini# 11 r%tuka#le tatah% sna#ta# kada# cid va#sukeh% svasa# bharta#ram% tam% yatha#nya#yam upatasthe maha#munim 12 tatra tasya#h% samabhavad garbho jvalanasam%nibhah% ati#va tapasa# yukto vaishva#narasamadyutih% shuklapaks%e yatha# somo vyavardhata tathaiva sah% 13 tatah% katipaya#hasya jaratka#rur maha#tapa#h% utsan*ge 'sya#h% shirah% kr%tva# sus%va#pa parikhinnavat 14 tasmim%sh ca supte viprendre savita#stam iya#d girim ahnah% pariks%aye brahmam%s tatah% sa#cintayat tada# va#suker bhagini# bhi#ta# dharmalopa#n manasvini# 15 kim% nu me sukr%tam% bhu#ya#d bhartur uttha#panam% na va# duh%khashi#lo hi dharma#tma# katham% na#sya#para#dhnuya#m 16 kopo va# dharmashi#lasya dharmalopo 'tha va# punah% dharmalopo gari#ya#n vai sya#d atrety akaron manah% 17 uttha#payis%ye yady enam% dhruvam% kopam% karis%yati dharmalopo bhaved asya sam%dhya#tikraman%e dhruvam 18 iti nishcitya manasa# jaratka#rur bhujam%gama# tam r%s%im% di#ptatapasam% shaya#nam analopamam uva#cedam% vacah% shlaks%n%am% tato madhurabha#s%in%i# 19 uttis%t%ha tvam% maha#bha#ga su#ryo 'stam upagacchati sam%dhya#m upa#ssva bhagavann apah% spr%s%t%va# yatavratah% 20 pra#dus%kr%ta#gnihotro 'yam% muhu#rto ramyada#run%ah% sam%dhya# pravartate ceyam% pashcima#ya#m% dishi prabho 21 evam uktah% sa bhagava#n~ jaratka#rur maha#tapa#h% bha#rya#m% prasphurama#n%aus%t%ha idam% vacanam abravi#t 22 avama#nah% prayukto 'yam% tvaya# mama bhujam%game sami#pe te na vatsya#mi gamis%ya#mi yatha#gatam 23 na hi tejo 'sti va#moru mayi supte vibha#vasoh% astam% gantum% yatha#ka#lam iti me hr%di vartate 24 na ca#py avamatasyeha vastum% roceta kasya cit kim% punar dharmashi#lasya mama va# madvidhasya va# 25 evam ukta# jaratka#rur bhartra# hr%dayakampanam abravi#d bhagini# tatra va#sukeh% sam%niveshane 26 na#vama#na#t kr%tavati# tava#ham% pratibodhanam dharmalopo na te vipra sya#d ity etat kr%tam% maya# 27 uva#ca bha#rya#m ity ukto jaratka#rur maha#tapa#h% r%s%ih% kopasama#vis%t%as tyaktuka#mo bhujam%gama#m 28 na me va#g anr%tam% pra#ha gamis%ye 'ham% bhujam%game samayo hy es%a me pu#rvam% tvaya# saha mithah% kr%tah% 29 sukham asmy us%ito bhadre bru#ya#s tvam% bhra#taram% shubhe ito mayi gate bhi#ru gatah% sa bhagava#n iti tvam% ca#pi mayi nis%kra#nte na shokam% kartum arhasi 30 ity ukta# sa#navadya#n*gi# pratyuva#ca patim% tada# jaratka#rum% jaratka#rush cinta#shokapara#yan%a# 31 ba#s%pagadgadaya# va#ca# mukhena parishus%yata# kr%ta#n~jalir vara#roha# paryashrunayana# tatah% dhairyam a#lambya va#morur hr%dayena pravepata# 32 na ma#m arhasi dharmajn~a parityaktum ana#gasam dharme sthita#m% sthito dharme sada# priyahite rata#m 33 prada#ne ka#ran%am% yac ca mama tubhyam% dvijottama tad alabdhavati#m% manda#m% kim% ma#m% vaks%yati va#sukhih% 34 ma#tr%sha#pa#bhibhu#ta#na#m% jn~a#ti#na#m% mama sattama apatyam i#ps%itam% tvattas tac ca ta#van na dr%shyate 35 tvatto hy apatyala#bhena jn~a#ti#na#m% me shivam% bhavet sam%prayogo bhaven na#yam% mama moghas tvaya# dvija 36 jn~a#ti#na#m% hitam icchanti# bhagavam%s tva#m% prasa#daye imam avyaktaru#pam% me garbham a#dha#ya sattama katham% tyaktva# maha#tma# san gantum icchasy ana#gasam 37 evam uktas tu sa munir bha#rya#m% vacanam abravi#t yady uktam anuru#pam% ca jaratka#rus tapodhanah% 38 asty es%a garbhah% subhage tava vaishva#naropamah% r%s%ih% paramadharma#tma# vedaveda#n*gapa#ragah% 39 evam uktva# sa dharma#tma# jaratka#rur maha#n r%s%ih% ugra#ya tapase bhu#yo jaga#ma kr%tanishcayah% | | 1 [s] gatama#tram% tu bharta#ram% jaratka#rur avedayat bhra#tus tvaritam a#gamya yatha#tathyam% tapodhana 2 tatah% sa bhujaga shres%t%hah% shrutva# sumahad apriyam uva#ca bhagini#m% di#na#m% tada# di#natarah% svayam 3 ja#na#mi bhadre yat ka#ryam% prada#ne ka#ran%am% ca yat pannaga#na#m% hita#rtha#ya putras te sya#t tato yadi 4 sa sarpasatra#t kila no moks%ayis%yati vi#ryava#n evam% pita#mahah% pu#rvam uktava#n ma#m% suraih% saha 5 apy asti garbhah% subhage tasma#t te munisattama#t na ceccha#my aphalam% tasya da#rakarma mani#s%in%ah% 6 ka#mam% ca mama na nya#yyam% pras%t%um% tva#m% ka#ryam i#dr%sham kim% tu ka#ryagari#yastva#t tatas tva#ham acu#cudam 7 durva#sata#m% viditva# ca bhartus te 'titapasvinah% nainam anva#gamis%ya#mi kada#cid dhi shapet sa ma#m 8 a#caks%va bhadre bhartus tvam% sarvam eva vices%t%itam shalyam uddhara me ghoram% bhadre hr%di cirasthitam 9 jaratka#rus tato va#kyam ity ukta# pratyabha#s%ata a#shva#sayanti# sam%taptam% va#sukim% pannageshvaram 10 pr%s%t%o maya#patya hetoh% sa maha#tma# maha#tapa#h% asti#ty udaram uddishya mamedam% gatava#m%sh ca sah% 11 svaires%v api na tena#ham% smara#mi vitatham% kva cit uktapu#rvam% kuto ra#jan sa#mpara#ye sa vaks%yati 12 na sam%ta#pas tvaya# ka#ryah% ka#ryam% prati bhujam%game utpatsyati hi te putro jvalana#rkasamadyutih% 13 ity uktva# hi sa ma#m% bhra#tar gato bharta# tapovanam tasma#d vyetu param% duh%kham% tavedam% manasi sthitam 14 etac chrutva# sa na#gendro va#sukih% paraya# muda# evam astv iti tad va#kyam% bhaginya#h% pratyagr%hn%ata 15 sa#ntvama#na#rtha da#naish ca pu#jaya# ca#nuru#paya# sodarya#m% pu#jaya#m a#sa svasa#ram% pannagottamah% 16 tatah% sa vavr%dhe garbho maha#teja# raviprabhah% yatha# somo dvijashres%t%ha shuklapaks%odito divi 17 yatha#ka#lam% tu sa# brahman prajajn~e bhujaga svasa# kuma#ram% devagarbha#bham% pitr%ma#tr%bhaya#paham 18 vavr%dhe sa ca tatraiva na#gara#janiveshane veda#m%sh ca#dhijage sa#n*ga#n bha#rgava#c cyavana#tmaja#t 19 caritavrato ba#la eva buddhisattvagun%a#nvitah% na#ma ca#sya#bhavat khya#tam% lokes%v a#sti#ka ity uta 20 asti#ty uktva# gato yasma#t pita# garbhastham eva tam vanam% tasma#d idam% tasya na#ma#sti#keti vishrutam 21 sa ba#la eva tatrasthash carann amitabuddhima#n gr%he pannagara#jasya prayatna#t paryaraks%yata 22 bhagava#n iva deveshah% shu#lapa#n%ir hiran%yadah% vivardhama#nah% sarva#m%s ta#n pannaga#n abhyahars%ayat | | 1 [s%] yad apr%cchat tada# ra#ja# mantrin%o janamejayah% pituh% svargagatim% tan me vistaren%a punar vada 2 [s] shr%n%u brahman yatha# pr%s%t%a# mantrin%o nr%pates tada# a#khya#tavantas te sarve nidhanam% tatpariks%itah% 3 [j] ja#nanti tu bhavantas tad yatha#vr%ttah% pita# mama a#si#d yatha# ca nidhanam% gatah% ka#le maha#yasha#h% 4 shrutva# bhavat saka#sha#d dhi pitur vr%ttam ashes%atah% kalya#n%am% pratipatsya#mi vipari#tam% na ja#tucit 5 [s] mantrin%o 'tha#bruvan va#kyam% pr%s%t%a#s tena maha#tmana# sarvadharmavidah% pra#jn~a# ra#ja#nam% janamejayam 6 dharma#tma# ca maha#tma# ca praja# pa#lah% pita# tava a#si#d iha yatha#vr%ttah% sa maha#tma# shr%n%us%va tat 7 ca#turvarn%yam% svadharmastham% sa kr%tva# paryaraks%ata dharmato dharmavid ra#ja# dharmo vigrahava#n iva 8 raraks%a pr%thivi#m% devi#m% shri#ma#n atulavikramah% dves%t%a#ras tasya naiva#san sa ca na dves%t%i kam% cana samah% sarves%u bhu#tes%u praja#patir iva#bhavat 9 bra#hman%a#h% ks%atriya# vaishya#h% shu#dra#sh caiva svakarmasu sthita#h% sumanaso ra#jam%s tena ra#jn~a# svanus%t%hita#h% 10 vidhava#na#tha kr%pan%a#n vikala#m%sh ca babha#ra sah% sudarshah% sarvabhu#ta#na#m a#si#t soma iva#parah% 11 tus%t%apus%t%ajanah% shri#ma#n satyava#g dr%d%havikramah% dhanurvede ca shis%yo 'bhu#n nr%pah% sha#radvatasya sah% 12 govindasya priyash ca#si#t pita# te janamejaya lokasya caiva sarvasya priya a#si#n maha#yasha#h% 13 pariks%i#n%es%u kurus%u uttara#ya#m aja#yata pariks%id abhavat tena saubhadrasya#tmajo bali# 14 ra#jadharma#rthakushalo yuktah% sarvagun%air nr%pah% jitendriyash ca#tmava#m%sh ca medha#vi# vr%ddhasevitah% 15 s%ad% vargavin maha#buddhir ni#tidharmavid uttamah% praja# ima#s tava pita# s%as%t%im% vars%a#n%y apa#layat tato dis%t%a#ntam a#pannah% sarpen%a#nativartitam 16 tatas tvam% purus%ashres%t%ha dharmen%a pratipediva#n idam% vars%asahasra#ya ra#jyam% kuru kula#gatam ba#la eva#bhija#to 'si sarvabhu#ta#nupa#lakah% 17 [j] na#smin kule ja#tu babhu#va ra#ja#; yo na praja#na#m% hitakr%t priyash ca vishes%atah% preks%ya pita#maha#na#m%; vr%ttam% mahad vr%ttapara#yan%a#na#m 18 katham% nidhanam a#pannah% pita# mama tatha#vidhah% a#caks%adhvam% yatha#van me shrotum iccha#mi tattvatah% 19 [s] evam% sam%codita# ra#jn~a# mantrin%as te nara#dhipam u#cuh% sarve yatha#vr%ttam% ra#jn~ah% priyahite rata#h% 20 babhu#va mr%gaya# shi#las tava ra#jan pita# sada# yatha# pa#n%d%ur maha#bha#go dhanurdhara varo yudhi asma#sv a#sajya sarva#n%i ra#jaka#rya#n%y ashes%atah% 21 sa kada# cid vanacaro mr%gam% vivya#dha patrin%a# viddhva# ca#nvasarat tu#rn%am% tam% mr%gam% gahane vane 22 pada#tir baddhanistrim%shas tata#yudha kala#pava#n na ca#sasa#da gahane mr%gam% nas%t%am% pita# tava 23 parishra#nto vayah%sthash ca s%as%t%ivars%o jara#nvitah% ks%udhitah% sa maha#ran%ye dadarsha munim antike 24 sa tam% papraccha ra#jendro munim% mauna vrata#nvitam na ca kim% cid uva#cainam% sa munih% pr%cchato 'pi san 25 tato ra#ja# ks%uc chrama#rtas tam% munim% stha#n%uvat sthitam mauna vratadharam% sha#ntam% sadyo manyuvasham% yayau 26 na bubodha hi tam% ra#ja# mauna vratadharam% munim sa tam% manyusama#vis%t%o dhars%aya#m a#sa te pita# 27 mr%tam% sarpam% dhanus%kot%ya# samutks%ipya dhara#tala#t tasya shuddha#tmanah% pra#da#t skandhe bharatasattama 28 na cova#ca sa medha#vi# tam atho sa#dhv asa#dhu va# tasthau tathaiva ca#krudhyan sarpam% skandhena dha#rayan | | 1 [mantrin%ah] tatah% sa ra#ja# ra#jendra skandhe tasya bhujam%gamam muneh% ks%ut ks%a#ma a#sajya svapuram% punar a#yayau 2 r%s%es tasya tu putro 'bhu#d gavi ja#to maha#yasha#h% shr%n*gi# na#ma maha#teja#s tigmavi#ryo 'tikopanah% 3 brahma#n%am% so 'bhyupa#gamya munih% pu#ja#m% caka#ra ha anujn~a#to gatas tatra shr%n*gi# shushra#va tam% tada# sakhyuh% saka#sha#t pitaram% pitra# te dhars%itam% tatha# 4 mr%tam% sarpam% sama#saktam% pitra# te janamejaya vahantam% kurusha#rdu#la skandhena#napaka#rin%am 5 tapasvinam ati#va#tha tam% munipravaram% nr%pa jitendriya vishuddham% ca sthitam% karman%y atha#dbhute 6 tapasa# dyotita#tma#nam% sves%v an*ges%u yatam% tatha# shubha#ca#ram% shubhakatham% susthiram% tam alolupam 7 aks%udram anasu#yam% ca vr%ddham% mauna vrate sthitam sharan%yam% sarvabhu#ta#na#m% pitra# viprakr%tam% tava 8 shasha#pa#tha sa tac chrutva# pitaram% te rus%a#nvitah% r%s%eh% putro maha#teja# ba#lo 'pi sthavirair varah% 9 sa ks%ipram udakam% spr%s%t%va# ros%a#d idam uva#ca ha pitaram% te 'bhisam%dha#ya tejasa# prajvalann iva 10 ana#gasi gurau yo me mr%tam% sarpam ava#sr%jat tam% na#gas taks%akah% kruddhas tejasa# sa#dayis%yati saptara#tra#d itah% pa#pam% pashya me tapaso balam 11 ity uktva# prayayau tatra pita# yatra#sya so 'bhavat dr%s%t%va# ca pitaram% tasmai sha#pam% tam% pratyavedayat 12 sa ca#pi munisha#rdu#lah% pres%aya#m a#sa te pituh% shapto 'si mama putren%a yatto bhava mahi#pate taks%akas tva#m% maha#ra#ja tejasa# sa#dayis%yati 13 shrutva# tu tad vaco ghoram% pita# te janamejaya yatto 'bhavat paritrastas taks%aka#t pannagottama#t 14 tatas tasmim%s tu divase saptame samupasthite ra#jn~ah% sami#pam% brahmars%ih% ka#shyapo gantum aicchata 15 tam% dadarsha#tha na#gendrah% ka#shyapam% taks%akas tada# tam abravi#t pannagendrah% ka#shyapam% tvaritam% vrajan kva bhava#m%s tvarito ya#ti kim% ca ka#ryam% ciki#rs%ati 16 [k] yatra ra#ja# kurushres%t%hah% pariks%in na#ma vai dvijah% taks%aken%a bhujam%gena dhaks%yate kila tatra vai 17 gaccha#my aham% tam% tvaritah% sadyah% kartum apajvaram maya#bhipannam% tam% ca#pi na sarpo dhars%ayis%yati 18 [t] kimartham% tam% maya# das%t%am% sam%ji#vayitum icchasi bru#hi ka#mam aham% te 'dya dadmi svam% veshma gamyata#m 19 [mantrin%ah] dhanalipsur aham% tatra ya#mi#ty uktash ca tena sah% tam uva#ca maha#tma#nam% ma#nayan~ shlaks%n%aya# gira# 20 ya#vad dhanam% pra#rthayase tasma#d ra#jn~as tato 'dhikam gr%ha#n%a matta eva tvam% sam%nivartasva ca#nagha 21 sa evam ukto na#gena ka#shyapo dvipada#m% varah% labdhva# vittam% nivavr%te taks%aka#d ya#vad i#psitam 22 tasmin pratigate vipre chadmanopetya taks%akah% tam% nr%pam% nr%patishres%t%ha pitaram% dha#rmikam% tava 23 pra#sa#dastham% yattam api dagdhava#n vis%avahnina# tatas tvam% purus%avya#ghra vijaya#ya#bhis%ecitah% 24 etad dr%s%t%am% shrutam% ca#pi yatha#van nr%pasattama asma#bhir nikhilam% sarvam% kathitam% te suda#run%am 25 shrutva# caitam% nr%pashres%t%ha pa#rthivasya para#bhavam asya cars%er uttan*kasya vidhatsva yad anantaram 26 [j] etat tu shrotum iccha#mi at%avya#m% nirjane vane sam%va#dam% pannagendrasya ka#shyapasya ca yat tada# 27 kena dr%s%t%am% shrutam% ca#pi bhavata#m% shrotram a#gatam shrutva# ca#tha vidha#sya#mi pannaga#ntakari#m% matim 28 [m] shr%n%u ra#jan yatha#sma#kam% yenaitat kathitam% pura# sama#gamam% dvijendrasya pannagendrasya ca#dhvani 29 tasmin vr%ks%e narah% kash cid indhana#rtha#ya pa#rthiva vicinvan pu#rvam a#ru#d%hah% shus%kasha#kham% vanaspatim abudhyama#nau tam% tatra vr%ks%astham% pannagadvijau 30 sa tu tenaiva vr%ks%en%a bhasmi#bhu#to 'bhavat tada# dvija prabha#va#d ra#jendra ji#vitah% savanaspatih% 31 tena gatva# nr%pashres%t%ha nagare 'smin niveditam yatha#vr%ttam% tu tat sarvam% taks%akasya dvijasya ca 32 etat te kathitam% ra#jan yatha#vr%ttam% yatha# shrutam shrutva# tu nr%pasha#rdu#la prakurus%va yathepsitam 33 [s] mantrin%a#m% tu vacah% shrutva# sa ra#ja# janamejayah% paryatapyata duh%kha#rtah% pratyapim%s%at kare karam 34 nih%shva#sam us%n%am asakr%d di#rgham% ra#ji#valocanah% mumoca#shru#n%i ca tada# netra#bhya#m% pratatam% nr%pah% uva#ca ca mahi#pa#lo duh%khashokasamanvitah% 35 shrutvaitad bhavata#m% va#kyam% pitur me svargatim% prati nishciteyam% mama matir ya# vai ta#m% me nibodhata 36 anantaram aham% manye taks%aka#ya dura#tmane pratikartavyam ity eva yena me him%sitah% pita# 37 r%s%er hi shr%n*ger vacanam% kr%tva# dagdhva# ca pa#rthivam yadi gacched asau pa#po nanu ji#vet pita# mama 38 parihi#yeta kim% tasya yadi ji#vet sa pa#rthivah% ka#shyapasya prasa#dena mantrin%a#m% sunayena ca 39 sa tu va#ritava#n moha#t ka#shyapam% dvijasattamam sam%jiji#vayis%um% pra#ptam% ra#ja#nam apara#jitam 40 maha#n atikramo hy es%a taks%akasya dura#tmanah% dvijasya yo 'dadad dravyam% ma# nr%pam% ji#vayed iti 41 uttan*kasya priyam% kurvann a#tmanash ca mahat priyam bhavata#m% caiva sarves%a#m% ya#sya#my apacitim% pituh% | | 1 [s] evam uktva# tatah% shri#ma#n mantribhish ca#numoditah% a#ruroha pratijn~a#m% sa sarpasatra#ya pa#rthivah% brahman bharatasha#rdu#lo ra#ja# pa#riks%itas tada# 2 purohitam atha#hu#ya r%tvijam% vasudha#dhipah% abravi#d va#kyasam%pannah% sam%pad arthakaram% vacah% 3 yo me him%sitava#m%s ta#tam% taks%akah% sa dura#tmava#n pratikurya#m% yatha# tasya tad bhavanto bruvantu me 4 api tat karma viditam% bhavata#m% yena pannagam taks%akam% sam%pradi#pte 'gnau pra#psye 'ham% sahaba#ndhavam 5 yatha# tena pita# mahyam% pu#rvam% dagdho vis%a#gnina# tatha#ham api tam% pa#pam% dagdhum iccha#mi pannagam 6 [rtvijah] asti ra#jan mahat satram% tvadartham% devanirmitam sarpasatram iti khya#tam% pura#n%e kathyate nr%pa 7 a#harta# tasya satrasya tvan na#nyo 'sti nara#dhipa iti paura#n%ika#h% pra#hur asma#kam% ca#sti sa kratuh% 8 [s] evam uktah% sa ra#jars%ir mene sarpam% hi taks%akam huta#shanamukham% di#ptam% pravis%t%am iti sattama 9 tato 'bravi#n mantravidas ta#n ra#ja# bra#hman%a#m%s tada# a#haris%ya#mi tat satram% sam%bha#ra#h% sam%bhriyantu me 10 tatas te r%tvijas tasya sha#strato dvijasattama desham% tam% ma#paya#m a#sur yajn~a#yatana ka#ran%a#t yatha#vaj jn~a#navidus%ah% sarve buddhya# param% gata#h% 11 r%ddhya# paramaya# yuktam is%t%am% dvijagan%a#yutam prabhu#tadhanadha#nya#d%hyam r%tvigbhih% suniveshitam 12 nirma#ya ca#pi vidhivad yajn~a#yatanam i#psitam ra#ja#nam% di#ks%aya#m a#suh% sarpasatra#ptaye tada# 13 idam% ca#si#t tatra pu#rvam% sarpasatre bhavis%yati nimittam% mahad utpannam% yajn~avighna karam% tada# 14 yajn~asya#yatane tasmin kriyama#n%e vaco 'bravi#t sthapatir buddhisam%panno va#stu vidya# visha#radah% 15 ity abravi#t su#tradha#rah% su#tah% paura#n%ikas tada# yasmin deshe ca ka#le ca ma#paneyam% pravartita# bra#hman%am% ka#ran%am% kr%tva# na#yam% sam%stha#syate kratuh% 16 etac chrutva# tu ra#ja# sa pra#g di#ks%a# ka#lam abravi#t ks%atta#ram% neha me kash cid ajn~a#tah% pravished iti 17 tatah% karma pravavr%te sarpasatre vidha#natah% paryakra#mam%sh ca vidhivat sve sve karman%i ya#jaka#h% 18 paridha#ya kr%s%n%a va#sa#m%si dhu#masam%rakta locana#h% juhuvur mantravac caiva samiddham% ja#tavedasam 19 kampayantash ca sarves%a#m uraga#n%a#m% mana#m%si te sarpa#n a#juhuvus tatra sarva#n agnimukhe tada# 20 tatah% sarpa#h% sama#petuh% pradi#pte havyava#hane vives%t%ama#na#h% kr%pan%a# a#hvayantah% parasparam 21 visphurantah% shvasantash ca ves%t%ayantas tatha# pare pucchaih% shirobhish ca bhr%sham% citrabha#num% prapedire 22 shveta#h% kr%s%n%a#sh ca ni#la#sh ca sthavira#h% shishavas tatha# ruvanto bhairava#n na#da#n petur di#pte vibha#vasau 23 evam% shatasahasra#n%i prayuta#ny arbuda#ni ca avasha#ni vinas%t%a#ni pannaga#na#m% dvijottama 24 indura# iva tatra#nye hastihasta# iva#pare matta# iva ca ma#tan*ga# maha#ka#ya# maha#bala#h% 25 ucca#vaca#sh ca bahavo na#na#varn%a# vis%olban%a#h% ghora#sh ca parighaprakhya# danda shu#ka# maha#bala#h% prapetur agna#v uraga# ma#tr%va#g dan%d%api#d%ita#h% | | 1 [s%] sarpasatre tada# ra#jn~ah% pa#n%d%aveyasya dhi#matah% janamejayasya ke tv a#sann r%tvijah% paramars%ayah% 2 ke sadasya# babhu#vush ca sarpasatre suda#run%e vis%a#dajanane 'tyartham% pannaga#na#m% maha#bhaye 3 sarvam% vistaratas ta#ta bhava#n~ sham%situm arhati sarpasatra vidha#najn~a# vijn~eya#s te hi su#taja 4 [su#ta] hanta te kathayis%ya#mi na#ma#ni#ha mani#s%in%a#m ye r%tvijah% sadasya#sh ca tasya#san nr%pates tada# 5 tatra hota# babhu#va#tha bra#hman%ash can%d%abha#rgavah% cyavanasya#nvaye ja#tah% khya#to vedavida#m% varah% 6 udga#ta# bra#hman%o vr%ddho vidva#n kautsa#rya jaiminih% brahma#bhavac cha#rn*ga ravo adhvaryur bodha pin*galah% 7 sadasyash ca#bhavad vya#sah% putra shis%yasaha#yava#n udda#lakah% shamat%hakah% shvetaketush ca pan~camah% 8 asito devalash caiva na#radah% parvatas tatha# a#treyah% kun%d%a jat%haro dvijah% kut%i ghat%as tatha# 9 va#tsyah% shrutashrava# vr%ddhas tapah%sva#dhya#yashi#lava#n kahod%o deva sharma# ca maudgalyah% shama saubharah% 10 ete ca#nye ca bahavo bra#hman%a#h% sam%shitavrata#h% sadasya# abhavam%s tatra satre pa#riks%itasya ha 11 juhvatsv r%tviks%v atha tada# sarpasatre maha#kratau ahayah% pra#patam%s tatra ghora#h% pra#n%ibhaya#vaha#h% 12 vasa# medo vaha#h% kulya# na#ga#na#m% sam%pravartita#h% vavau gandhash ca tumulo dahyata#m anisham% tada# 13 patata#m% caiva na#ga#na#m% dhis%t%hita#na#m% tatha#mbare ashru#yata#nisham% shabdah% pacyata#m% ca#gnina# bhr%sham 14 taks%akas tu sa na#gendrah% puram%dara niveshanam gatah% shrutvaiva ra#ja#nam% di#ks%itam% janamejayam 15 tatah% sarvam% yatha#vr%ttam a#khya#ya bhujagottamah% agacchac charan%am% bhi#ta a#gah% kr%tva# puram%daram 16 tam indrah% pra#ha supri#to na tava#sti#ha taks%aka bhayam% na#gendra tasma#d vai sarpasatra#t katham% cana 17 prasa#dito maya# pu#rvam% tava#rtha#ya pita#mahah% tasma#t tava bhayam% na#sti vyetu te ma#naso jvarah% 18 evam a#shva#sitas tena tatah% sa bhujagottamah% uva#sa bhavane tatra shakrasya muditah% sukhi# 19 ajasram% nipatatsv agnau na#ges%u bhr%shaduh%khitah% alpashes%a pari#va#ro va#sukih% paryatapyata 20 kashmalam% ca#vishad ghoram% va#sukim% pannageshvaram sa ghu#rn%ama#na hr%dayo bhagini#m idam abravi#t 21 dahyante 'n*ga#ni me bhadre disho na pratibha#nti ca si#da#mi#va ca sam%moha#d ghu#rn%ati#va ca me manah% 22 dr%s%t%ir bhramati me 'ti#va hr%dayam% di#ryati#va ca patis%ya#my avasho 'dya#ham% tasmin di#pte vibha#vasau 23 pa#riks%itasya yajn~o 'sau vartate 'smaj jigha#m%saya# vyaktam% maya#pi gantavyam% pitr%ra#ja niveshanam 24 ayam% sa ka#lah% sam%pra#pto yadartham asi me svasah% jaratka#roh% pura# datta# sa# tra#hy asma#n saba#ndhava#n 25 a#sti#kah% kila yajn~am% tam% vartantam% bhujagottame pratis%etsyati ma#m% pu#rvam% svayam a#ha pita#mahah% 26 tad vatse bru#hi vatsam% svam% kuma#ram% vr%ddhasam%matam mama#dya tvam% sabhr%tyasya moks%a#rtham% veda vittamam | | 1 [s] tata a#hu#ya putram% svam% jaratka#rur bhujam%gama# va#suker na#gara#jasya vacana#d idam abravi#t 2 aham% tava pituh% putrabhra#tra# datta# nimittatah% ka#lah% sa ca#yam% sam%pra#ptas tat kurus%va yatha#tatham 3 [a#sti#ka] kim%nimittam% mama pitur datta# tvam% ma#tulena me tan mama#caks%va tattvena shrutva# karta#smi tat tatha# 4 [s] tata a#cas%t%a sa# tasmai ba#ndhava#na#m% hitais%in%i# bhagini# na#gara#jasya jaratka#rur aviklava# 5 bhujaga#na#m ashes%a#n%a#m% ma#ta# kadru#r iti shrutih% taya# shapta# rus%itaya# suta# yasma#n nibodha tat 6 ucchaih% shrava#h% so 'shvara#jo yan mithya# na kr%to mama vinata# nimittam% pan%ite da#sabha#va#ya putraka#h% 7 janamejayasya vo yajn~e dhaks%yaty anilasa#rathih% tatra pan~catvam a#panna#h% pretalokam% gamis%yatha 8 ta#m% ca shaptavati#m evam% sa#ks%a#l lokapita#mahah% evam astv iti tad va#kyam% prova#ca#numumoda ca 9 va#sukish ca#pi tac chrutva# pita#mahavacas tada# amr%te mathite ta#ta deva#n~ sharan%am i#yiva#n 10 siddha#rtha#sh ca sura#h% sarve pra#pya#mr%tam anuttamam bhra#taram% me puraskr%tya praja#patim upa#gaman 11 te tam% prasa#daya#m a#sur deva#h% sarve pita#maham ra#jn~a# va#sukina# sa#rdham% sa sha#po na bhaved iti 12 va#sukir na#gara#jo 'yam% duh%khito jn~a#tika#ran%a#t abhisha#pah% sa ma#tra#sya bhagavan na bhaved iti 13 [br] jaratka#rur jaratka#rum% ya#m% bha#rya#m% samava#psyati tatra ja#to dvijah% sha#pa#d bhujaga#n moks%ayis%yati 14 [j] etac chrutva# tu vacanam% va#sukih% pannageshvarah% pra#da#n ma#m amaraprakhya tava pitre maha#tmane pra#g eva#na#gate ka#le tatra tvam% mayy aja#yatha#h% 15 ayam% sa ka#lah% sam%pra#pto bhaya#n nas tra#tum arhasi bhra#taram% caiva me tasma#t tra#tum arhasi pa#vaka#t 16 amogham% nah% kr%tam% tat sya#d yad aham% tava dhi#mate pitre datta# vimoks%a#rtham% katham% va# putra manyase 17 [s] evam uktas tathety uktva# sa a#sti#ko ma#taram% tada# abravi#d duh%khasam%taptam% va#sukim% ji#vayann iva 18 aham% tva#m% moks%ayis%ya#mi va#suke pannagottama tasma#c cha#pa#n maha#sattvasatyam etad bravi#mi te 19 bhava svasthamana# na#ga na hi te vidyate bhayam prayatis%ye tatha# saumya yatha# shreyo bhavis%yati na me va#g anr%tam% pra#ha svaires%v api kuto 'nyatha# 20 tam% vai nr%pa varam% gatva# di#ks%itam% janamejayam va#gbhir man*galayukta#bhis tos%ayis%ye 'dya ma#tula yatha# sa yajn~o nr%pater nirvartis%yati sattama 21 sa sam%bha#vaya na#gendra mayi sarvam% maha#mate na te mayi mano ja#tu mithya# bhavitum arhati 22 [v] a#sti#ka parighu#rn%a#mi hr%dayam% me vidi#ryate dishash ca na praja#na#mi brahmadan%d%anipi#d%itah% 23 [a#] na sam%ta#pas tvaya# ka#ryah% katham% cit pannagottama di#ptada#gneh% samutpannam% na#shayis%ya#mi te bhayam 24 brahmadan%d%am% maha#ghoram% ka#la#gnisamatejasam na#shayis%ya#mi ma#tratvam% bhayam% ka#rs%i#h% katham% cana 25 [s] tatah% sa va#suker ghoram apani#ya mano jvaram a#dha#ya ca#tmano 'n*ges%u jaga#ma tvarito bhr%sham 26 janamejayasya tam% yajn~am% sarvaih% samuditam% gun%aih% moks%a#ya bhujagendra#n%a#m a#sti#ko dvijasattamah% 27 sa gatva#pashyad a#sti#ko yajn~a#yatanam uttamam vr%tam% sadasyair bahubhih% su#ryavahni samaprabhaih% 28 sa tatra va#rito dva#h%sthaih% pravishan dvijasattamah% abhitus%t%a#va tam% yajn~am% pravesha#rthi# dvijottamah% | | 1 [a#] somasya yajn~o varun%asya yajn~ah%; praja#pater yajn~a a#si#t praya#ge tatha# yajn~o 'yam% tava bha#rata#grya; pa#riks%ita svasti no 'stu priyebhyah% 2 shakrasya yajn~ah% shatasam%khya uktas; tatha#paras tulyasam%khyah% shatam% vai tatha# yajn~o 'yam% tava bha#rata#grya; pa#riks%ita svasti no 'stu priyebhyah% 3 yamasya yajn~o hari medhasash ca; yatha# yajn~o ranti devasya ra#jn~ah% tatha# yajn~o 'yam% tava bha#rata#grya; pa#riks%ita svasti no 'stu priyebhyah% 4 gayasya yajn~ah% shashabindosh ca ra#jn~o; yajn~as tatha# vaishravan%asya ra#jn~ah% tatha# yajn~o 'yam% tava bha#rata#grya; pa#riks%ita svasti no 'stu priyebhyah% 5 nr%gasya yajn~as tv ajami#d%hasya ca#si#d; yatha# yajn~o da#sharathesh ca ra#jn~ah% tatha# yajn~o 'yam% tava bha#rata#grya; pa#riks%ita svasti no 'stu priyebhyah% 6 yajn~ah% shruto no divi deva su#nor; yudhis%t%hirasya#jami#d%hasya ra#jn~ah% tatha# yajn~o 'yam% tava bha#rata#grya; pa#riks%ita svasti no 'stu priyebhyah% 7 kr%s%n%asya yajn~ah% satyavatya#h% sutasya; svayam% ca karma pracaka#ra yatra tatha# yajn~o 'yam% tava bha#rata#grya; pa#riks%ita svasti no 'stu priyebhyah% 8 ime hi te su#ryahuta#shavarcasah%; sama#sate vr%trahan%ah% kratum% yatha# nais%a#m% jn~a#nam% vidyate jn~a#tum adya; dattam% yebhyo na pran%ashyet katham% cit 9 r%tvik samo na#sti lokes%u caiva; dvaipa#yaneneti vinishcitam% me etasya shis%ya# hi ks%itim% caranti; sarvarvijah% karmasu sves%u daks%a#h% 10 vibha#vasush citrabha#nur maha#tma#; hiran%yareta# vishvabhuk kr%s%n%a vartma# pradaks%in%a#vartashikhah% pradi#pto; havyam% tavedam% hutabhug vas%t%i devah% 11 neha tvadanyo vidyate ji#valoke; samo nr%pah% pa#layita# praja#na#m dhr%tya# ca te pri#tamana#h% sada#ham%; tvam% va# ra#ja# dharmara#jo yamo va# 12 shakrah% sa#ks%a#d vajrapa#n%ir yatheha; tra#ta# loke 'smim%s tvam% tatheha praja#na#m matas tvam% nah% purus%endreha loke; na ca tvadanyo gr%hapatir asti yajn~e 13 khat%va#n*gana#bha#ga dili#pa kalpo; yaya#ti ma#ndha#tr%samaprabha#vah% a#dityatejah% pratima#nateja#; bhi#s%mo yatha# bhra#jasi suvratas tvam 14 va#lmi#kivat te nibhr%tam% sudhairyam%; vasis%t%havat te niyatash ca kopah% prabhutvam indren%a samam% matam% me; dyutish ca na#ra#yan%avad vibha#ti 15 yamo yatha# dharmavinishcayajn~ah%; kr%s%n%o yatha# sarvagun%opapannah% shriya#m% niva#so 'si yatha# vasu#na#m%; nidha#na bhu#to 'si tatha# kratu#na#m 16 dambhodbhavena#si samo balena; ra#mo yatha# shastravid astravic ca aurva trita#bhya#m asi tulyateja#; dus%preks%an%i#yo 'si bhagi#ratho va# 17 [s] evam% stuta#h% sarva eva prasanna#; ra#ja# sadasya# r%tvijo havyava#hah% tes%a#m% dr%s%t%va# bha#vita#ni#n*gita#ni; prova#ca ra#ja# janamejayo 'tha | | 1 [j] ba#lo va#kyam% sthavira iva prabha#s%ate; na#yam% ba#lah% sthaviro 'yam% mato me iccha#my aham% varam asmai prada#tum%; tan me vipra# vitaradhvam% sameta#h% 2 [sadasya#h] ba#lo 'pi vipro ma#nya eveha ra#jn~a#m%; yash ca#vidva#n yash ca vidva#n yatha#vat sarva#n ka#ma#m%s tvatta es%o 'rhate 'dya; yatha# ca nas taks%aka eti shi#ghram 3 [s] vya#hartuka#me varade nr%pe dvijam%; varam% vr%n%i#s%veti tato 'bhyuva#ca hota# va#kyam% na#tihr%s%t%a#ntar a#tma#; karman%y asmim%s taks%ako naiti ta#vat 4 [j] yatha# cedam% karma sama#pyate me; yatha# ca nas taks%aka eti shi#ghram tatha# bhavantah% prayatantu sarve; param% shaktya# sa hi me vidvis%a#n%ah% 5 [rtvijah] yatha#sha#stra#n%i nah% pra#hur yatha# sham%sati pa#vakah% indrasya bhavane ra#jam%s taks%ako bhayapi#d%itah% 6 [s] yatha# su#to lohita#ks%o maha#tma#; paura#n%iko veditava#n purasta#t sa ra#ja#nam% pra#ha pr%s%t%as tada#ni#m%; yatha#hur vipra#s tadvad etan nr%deva 7 pura#n%am a#gamya tato bravi#my aham%; dattam% tasmai varam indren%a ra#jan vaseha tvam% matsaka#she sugupto; na pa#vakas tva#m% pradahis%yati#ti 8 etac chrutva# di#ks%itas tapyama#na; a#ste hota#ram% codayan karmaka#le hota# ca yattah% sa juha#va mantrair; atho indrah% svayam eva#jaga#ma 9 vima#nam a#ruhya maha#nubha#vah%; sarvair devaih% parisam%stu#yama#nah% bala#hakaish ca#py anugamyama#no; vidya#dharair apsarasa#m% gan%aish ca 10 tasyottari#ye nihitah% sa na#go; bhayodvignah% sharma naiva#bhyagacchat tato ra#ja# mantravido 'bravi#t punah%; kruddho va#kyam% taks%akasya#ntam icchan 11 indrasya bhavane vipra# yadi na#gah% sa taks%akah% tam indren%aiva sahitam% pa#tayadhvam% vibha#vasau 12 [rtvijah] ayam a#ya#ti vai tu#rn%am% taks%akas te vasham% nr%pa shru#yate 'sya maha#n na#do ruvato bhairavam% bhaya#t 13 nu#nam% mukto vajrabhr%ta# sa na#go; bhras%t%ash ca#n*ka#n mantravisrasta ka#yah% ghu#rn%ann a#ka#she nas%t%asam%jn~o 'bhyupaiti; ti#vra#n nih%shva#sa#n nih%shvasan pannagendrah% 14 vartate tava ra#jendra karmaitad vidhivat prabho asmai tu dvijamukhya#ya varam% tvam% da#tum arhasi 15 [j] ba#la#bhiru#pasya tava#prameya; varam% prayaccha#mi yatha#nuru#pam vr%n%i#s%va yat te 'bhimatam% hr%di sthitam%; tat te prada#sya#my api ced adeyam 16 [s] patis%yama#n%e na#gendre taks%ake ja#tavedasi idam antaram ity evam% tada#sti#ko 'bhyacodayat 17 varam% dada#si cen mahyam% vr%n%omi janamejaya satram% te viramatv etan na pateyur ihoraga#h% 18 evam uktas tato ra#ja# brahman pa#riks%itas tada# na#tihr%s%t%amana# va#kyam a#sti#kam idam abravi#t 19 suvarn%am% rajatam% ga#sh ca yac ca#nyan manyase vibho tat te dadya#m% varam% vipra na nivartet kratur mama 20 [a#] suvarn%am% rajatam% ga#sh ca na tva#m% ra#jan vr%n%omy aham satram% te viramatv etat svasti ma#tr%kulasya nah% 21 [s] a#sti#kenaivam uktas tu ra#ja# pa#riks%itas tada# punah% punar uva#cedam a#sti#kam% vadata#m% varam 22 anyam% varaya bhadram% te varam% dvija varottama aya#cata na ca#py anyam% varam% sa bhr%gunandana 23 tato vedavidas tatra sadasya#h% sarva eva tam ra#ja#nam u#cuh% sahita# labhata#m% bra#hman%o varam | | 1 [s%] ye sarpa#h% sarpasatre 'smin patita# havyava#hane tes%a#m% na#ma#ni sarves%a#m% shrotum iccha#mi su#taja 2 [s] sahasra#n%i bahu#ny asmin prayuta#ny arbuda#ni ca na shakyam% parisam%khya#tum% bahutva#d vedavittama 3 yatha# smr%titu na#ma#ni pannaga#na#m% nibodha me ucyama#na#ni mukhya#na#m% huta#na#m% ja#tavedasi 4 va#sukeh% kulaja#m%s ta#vat pradha#nyena nibodha me ni#larakta#n sita#n ghora#n maha#ka#ya#n vis%olban%a#n 5 kot%iko ma#nasah% pu#rn%ah% sahah% paulo hali#sakah% picchilah% kon%apash cakrah% kon%a vegah% praka#lanah% 6 hiran%yava#hah% sharan%ah% kaks%akah% ka#ladantakah% ete va#sukija# na#ga#h% pravis%t%a# havyava#hanam 7 taks%akasya kule ja#ta#n pravaks%ya#mi nibodha ta#n pucchan%d%ako man%d%alakah% pin%d%a bhetta# rabhen%akah% 8 ucchikhah% suraso dran*go balahed%o virohan%ah% shili# shala karo mu#kah% sukuma#rah% pravepanah% 9 mudgarah% shasharoma# ca sumana# vegava#hanah% ete taks%akaja# na#ga#h% pravis%t%a# havyava#hanam 10 pa#ra#vatah% pa#riya#trah% pa#n%d%aro harin%ah% kr%shah% viham%gah% sharabho modah% pramodah% sam%hata#n*gadah% 11 aira#vata kula#d ete praivis%t%a# havyava#hanam kauravya kulaja#n na#ga#n~ shr%n%u me dvijasattama 12 ain%d%ilah% kun%d%alo mun%d%o ven%i skandhah% kuma#rakah% ba#hukah% shr%n*gavegash ca dhu#rtakah% pa#tapa#tarau 13 dhr%tara#s%t%ra kule ja#ta#n~ shr%n%u na#ga#n yatha#tatham ki#rtyama#na#n maya# brahman va#tavega#n vis%olban%a#n 14 shan*kukarn%ah% pin*galakah% kut%ha#ra mukhamecakau pu#rn%a#n*gadah% pu#rn%amukhah% prahasah% shakunir harih% 15 a#ma#hat%hah% komat%hakah% shvasano ma#navo vat%ah% bhairavo mun%d%aveda#n*gah% pishan*gash codra pa#ragah% 16 r%s%abho vegava#n na#ma pin%d%a#raka maha#hanu# rakta#n*gah% sarvasa#ran*gah% samr%ddhah% pa#t%a ra#ks%asau 17 vara#hako va#ran%akah% sumitrash citravedakah% para#sharas tarun%ako man%iskandhas tatha#run%ih% 18 iti na#ga# maya# brahman ki#rtita#h% ki#rtivardhana#h% pradha#nyena bahutva#t tu na sarve pariki#rtita#h% 19 etes%a#m% putrapautra#s tu prasavasya ca sam%tatih% na shakya#h% parisam%khya#tum% ye di#ptam% pa#vakam% gata#h% 20 sapta shi#rs%a# dvishi#rs%a#sh ca pan~cashi#rs%a#s tatha#pare ka#la#nalavis%a# ghora# huta#h% shatasahasrashah% 21 maha#ka#ya# maha#vi#rya#h% shailashr%n*gasamucchraya#h% yojana#ya#ma vista#ra# dviyojanasama#yata#h% 22 ka#maru#pa#h% ka#magama# di#pta#nalavis%olban%a#h% dagdha#s tatra maha#satre brahmadan%d%anipi#d%ita#h% | | 1 [s] idam atyadbhutam% ca#nyad a#sti#kasya#nushushrumah% tatha# varaish chandyama#ne ra#jn~a# pa#riks%itena ha 2 indrahasta#c cyuto na#gah% kha eva yad atis%t%hata tatash cinta#paro ra#ja# babhu#va janamejayah% 3 hu#yama#ne bhr%sham% di#pte vidhivat pa#vake tada# na sma sa pra#patad vahnau taks%ako bhayapi#d%itah% 4 [s%au] kim% su#ta tes%a#m% vipra#n%a#m% mantragra#mo mani#s%in%a#m na pratyabha#t tada#gnau yan na papa#ta sa taks%akah% 5 [s] tam indrahasta#d visrastam% visam%jn~am% pannagottamam a#sti#kas tis%t%ha tis%t%heti va#cas tisro 'bhyudairayat 6 vitasthe so 'ntariks%e 'tha hr%dayena vidu#yata# yatha# tis%t%heta vai kash cid gocakrasya#ntara# narah% 7 tato ra#ja#bravi#d va#kyam% sadasyaish codito bhr%sham ka#mam etad bhavatv evam% yatha#sti#kasya bha#s%itam 8 sama#pyata#m idam% karma pannaga#h% santv ana#maya#h% pri#yata#m ayam a#sti#kah% satyam% su#tavaco 'stu tat 9 tato halahala#shabdah% pri#tijah% samavartata a#sti#kasya vare datte tathaivoparara#ma ca 10 sa yajn~ah% pa#n%d%aveyasya ra#jn~ah% pa#riks%itasya ha pri#tima#m%sh ca#bhavad ra#ja# bha#rato janamejayah% 11 r%tvigbhyah% sasadasyebhyo ye tatra#san sama#gata#h% tebhyash ca pradadau vittam% shatasho 'tha sahasrashah% 12 lohita#ks%a#ya su#ta#ya tatha# sthapataye vibhuh% yenoktam% tatra satra#gre yajn~asya vinivartanam 13 nimittam% bra#hman%a iti tasmai vittam% dadau bahu tatash caka#ra#vabhr%tham% vidhidr%s%t%tena karman%a# 14 a#sti#kam% pres%aya#m a#sa gr%ha#n eva susatkr%tam ra#ja# pri#tamana#h% pri#tam% kr%takr%tyam% mani#s%in%am 15 punara#gamanam% ka#ryam iti cainam% vaco 'bravi#t bhavis%yasi sadasyo me va#jimedhe maha#kratau 16 tathety uktva# pradudra#va sa ca#sti#ko muda# yutah% kr%tva# svaka#ryam atulam% tos%ayitva# ca pa#rthivam 17 sa gatva# paramapri#to ma#taram% ma#tulam% ca tam abhigamyopasam%gr%hya yatha#vr%ttam% nyavedayat 18 etac chrutva# pri#yama#n%a#h% sameta#; ye tatra#san pannaga# vi#tamoha#h% ta a#sti#ke vai pri#timanto babhu#vur; u#cush cainam% varam is%t%am% vr%n%i#s%va 19 bhu#yo bhu#yah% sarvashas te 'bruvam%s tam%; kim% te priyam% karava#mo 'dya vidvan pri#ta# vayam% moks%ita#sh caiva sarve; ka#mam% kim% te karava#mo 'dya vatsa 20 [a#] sa#yam%pra#tah% suprasanna#tma ru#pa#; loke vipra# ma#nava#sh cetare 'pi dharma#khya#nam% ye vadeyur mamedam%; tes%a#m% yus%madbhyo naiva kim% cid bhayam% sya#t 21 [s] taish ca#py ukto bha#gineyah% prasannair; etat satyam% ka#mam evam% carantah% pri#tya# yukta# i#psitam% sarvashas te; karta#rah% sma pravan%a# bha#gineya 22 jaratka#ror jaratka#rva#m% samutpanno maha#yasha#h% a#sti#kah% satyasam%dho ma#m% pannagebhyo 'bhiraks%atu 23 asitam% ca#rtimantam% ca suni#tham% ca#pi yah% smaret diva# va# yadi va# ra#trau na#sya sarpabhayam% bhavet 24 [s] moks%ayitva# sa bhujaga#n sarpasatra#d dvijottamah% jaga#ma ka#le dharma#tma# dis%t%a#ntam% putrapautrava#n 25 ity a#khya#nam% maya#sti#kam% yatha#vat ki#rtitam% tava yat ki#rtayitva# sarpebhyo na bhayam% vidyate kva cit 26 shrutva# dharmis%t%ham a#khya#nam a#ti#kam% pun%yavardhanam a#sti#kasya kaver vipra shri#mac caritam a#ditah% 27 [s%] bhr%guvam%sha#t prabhr%ty eva tvaya# me kathitam% mahat a#khya#nam akhilam% ta#ta saute pri#to 'smi tena te 28 praks%ya#mi caiva bhu#yas tva#m% yatha#vat su#tanandana ya#m% katha#m% vya#sa sam%panna#m% ta#m% ca bhu#yah% pracaks%va me 29 tasmin paramadus%pra#pe sarpasatre maha#tmana#m karma#ntares%u vidhivat sadasya#na#m% maha#kave 30 ya# babhu#vuh% katha#sh citra# yes%v arthes%u yatha#tatham tvatta iccha#mahe shrotum% saute tvam% vai vicaks%an%ah% 31 [s] karma#ntares%v akathayan dvija# veda#shraya#h% katha#h% vya#sas tv akathayan nityam a#khya#nam% bha#ratam% mahat 32 [s%] maha#bha#ratam a#khya#nam% pa#n%d%ava#na#m% yashah% karam janamejayena yat pr%s%t%ah% kr%s%n%advaipa#yanas tada# 33 shra#vaya#m a#sa vidhivat tada# karma#ntares%u sah% ta#m aham% vidhivat pun%ya#m% shrotum iccha#mi vai katha#m 34 manah% sa#garasam%bhu#ta#m% mahars%eh% pun%yakarman%ah% kathayasva sata#m% shres%t%ha na hi tr%pya#mi su#taja 35 [s] hanta te kathayis%ya#mi mahad a#khya#nam uttamam kr%s%n%advaipa#yana matam% maha#bha#ratam a#ditah% 36 taj jus%asvottama mate kathyama#nam% maya# dvija sham%situm% tan mano hars%o mama#pi#ha pravartate | | 1 [s] shrutva# tu sarpasatra#ya di#ks%itam% janamejayam abhya#gacchad r%s%ir vidva#n kr%s%n%advaipa#yanas tada# 2 janaya#m a#sa yam% ka#li# shakteh% putra#t para#shara#t kanyaiva yamuna# dvi#pe pa#n%d%ava#na#m% pita#maham 3 ja#tama#trash ca yah% sadya is%t%ya# deham avi#vr%dhat veda#m%sh ca#dhijage sa#n*ga#n setiha#sa#n maha#yasha#h% 4 yam% na#titapasa# kash cin na veda#dhyayanena ca na vratair nopava#saish ca na prasu#tya# na manyuna# 5 vivya#saikam% caturdha# yo vedam% veda vida#m% varah% para#varajn~o brahmars%ih% kavih% satyavratah% shucih% 6 yah% pa#n%d%um% dhr%tara#s%t%ram% ca viduram% ca#py aji#janat sham%tanoh% sam%tatim% tanvan pun%yaki#rtir maha#yasha#h% 7 janamejayasya ra#jars%eh% sa tad yajn~asadas tada# vivesha shis%yaih% sahito vedaveda#n*gapa#ragaih% 8 tatra ra#ja#nam a#si#nam% dadarsha janamejayam vr%tam% sadasyair bahubhir devair iva puram%daram 9 tatha# mu#dhva#vasiktaish ca na#na#janapadeshvaraih% r%tvigbhir devakalpaish ca kushalair yajn~asam%stare 10 janamejayas tu ra#jars%ir dr%s%t%va# tam r%s%im a#gatam sagan%o 'byudyayau tu#rn%am% pri#tya# bharatasattamah% 11 ka#n~canam% vis%t%aram% tasmai sadasya#numate prabhuh% a#sanam% kalpaya#m a#sa yatha# shakro br%haspateh% 12 tatropavis%t%am% varadam% devars%igan%apu#jitam pu#jaya#m a#sa ra#jendrah% sha#stradr%s%t%ena karman%a# 13 pa#dyam a#camani#yam% ca arghyam% ga#m% ca vidha#natah% pita#maha#ya kr%s%n%a#ya tad arha#ya nyavedayat 14 pratigr%hya ca ta#m% pu#ja#m% pa#n%d%ava#j janamejaya#t ga#m% caiva samanujn~a#ya vya#sah% pri#to 'bhavat tada# 15 tatha# sam%pu#jayitva# tam% yatnena prapita#maham upopavishya pri#ta#tma# paryapr%cchad ana#mayam 16 bhagava#n api tam% dr%s%t%va# kushalam% prativedya ca sadasyaih% pu#jitah% sarvaih% sadasya#n abhyapu#jayat 17 tatas tam% satkr%tam% sarvaih% sadasyair janamejayah% idam% pashca#d dvijashres%t%ham% paryapr%cchat kr%ta#n~jalih% 18 kuru#n%a#m% pa#n%d%ava#na#m% ca bhava#n pratyaks%adarshiva#n tes%a#m% caritam iccha#mi kathyama#nam% tvaya# dvija 19 katham% samabhavad bhedas tes%a#m aklis%t%akarman%a#m tac ca yuddham% katham% vr%ttam% bhu#ta#nta karan%am% mahat 20 pita#maha#na#m% sarves%a#m% daivena#vis%t%a cetasa#m ka#rtsnyenaitat sama#caks%va bhagavan kushalo hy asi 21 tasya tad vacanam% shrutva# kr%s%n%advaipa#yanas tada# shasha#sa shis%yam a#si#nam% vaishampa#yanam antike 22 kuru#n%a#m% pa#n%d%ava#na#m% ca yatha# bhedo 'bhavat pura# tad asmai sarvam a#caks%va yan mattah% shrutava#n asi 23 guror vacanam a#jn~a#ya sa tu viprars%abhas tada# a#cacaks%e tatah% sarvam itiha#sam% pura#tanam 24 tasmai ra#jn~e sadasyebhyah% ks%atriyebhyash ca sarvashah% bhedam% ra#jyavina#sham% ca kurupa#n%d%avayos tada# | | 1 [vai] gurave pra#n* namaskr%tya mano buddhisama#dhibhih% sam%pu#jya ca dvija#n sarva#m%s tatha#nya#n vidus%o jana#n 2 mahars%eh% sarvalokes%u vishrutasya#sya dhi#matah% pravaks%ya#mi matam% kr%tsnam% vya#sasya#mita tejasah% 3 shrotum% pa#tram% ca ra#jam%s tvam% pra#pyema#m% bha#rati#m% katha#m guror vaktum% parispando muda# protsa#hati#va ma#m 4 shr%n%u ra#jan yatha# bhedah% kurupa#n%d%avayor abhu#t ra#jya#rthe dyu#tasam%bhu#to vanava#sas tathaiva ca 5 yatha# ca yuddham abhavat pr%thivi# ks%ayaka#rakam tat te 'ham% sam%pravaks%ya#mi pr%cchate bharatars%abha 6 mr%te pitari te vi#ra# vana#d etya svamandiram nacira#d iva vidva#m%so vede dhanus%i ca#bhavan 7 ta#m%s tatha#ru#pavi#ryaujah% sam%panna#n paurasam%mata#n na#mr%s%yan kuravo dr%s%t%va# pa#n%d%ava#n~ shri#yasho bhr%tah% 8 tato duryodhanah% kru#rah% karn%ash ca sahasaubalah% tes%a#m% nigrahanirva#sa#n vividha#m%s te sama#caran 9 dada#v atha vis%am% pa#po bhi#ma#ya dhr%tara#s%t%rajah% jaraya#m a#sa tad vi#rah% saha#nnena vr%kodarah% 10 prama#n%a kot%ya#m% sam%suptam% punar baddhva# vr%kodaram toyes%u bhi#mam% gan*ga#ya#h% praks%ipya puram a#vrajat 11 yada# prabuddhah% kaunteyas tada# sam%chidya bandhanam udatis%t%han maha#ra#ja bhi#maseno gatavyathah% 12 a#shi#vis%aih% kr%s%n%asarpaih% suptam% cainam adam%shayat sarves%v eva#n*gadeshes%u na mama#ra ca shatruha# 13 tes%a#m% tu vipraka#res%u tes%u tes%u maha#matih% moks%an%e pratigha#te ca viduro 'vahito 'bhavat 14 svargastho ji#valokasya yatha# shakrah% sukha#vahah% pa#n%d%ava#na#m% tatha# nityam% viduro 'pi sukha#vahah% 15 yada# tu vividhopa#yaih% sam%vr%tair vivr%tair api na#shaknod vinihantum% ta#n daivabha#vy artharaks%ita#n 16 tatah% sam%mantrya sacivair vr%s%aduh%sha#sana#dibhih% dhr%tara#s%t%ram anujn~a#pya ja#tus%am% gr%ham a#dishat 17 tatra ta#n va#saya#m a#sa pa#n%d%ava#n amitaujasah% ada#hayac ca visrabdha#n pa#vakena punas tada# 18 vidurasyaiva vacana#t khanitri# vihita# tatah% moks%aya#m a#sa yogena te mukta#h% pra#dravan bhaya#t 19 tato maha#vane ghore hid%imbam% na#ma ra#ks%asam bhi#maseno 'vadhi#t kruddho bhuvi bhi#mapara#kramah% 20 atha sam%dha#ya te vi#ra# ekacakra#m% vrajam%s tada# brahmaru#padhara# bhu#tva# ma#tra# saha param%tapa#h% 21 tatra te bra#hman%a#rtha#ya bakam% hatva# maha#balam bra#hman%aih% sahita# jagmuh% pa#n~ca#la#na#m% puram% tatah% 22 te tatra draupadi#m% labdhva# parisam%vatsaros%ita#h% vidita# ha#stinapuram% pratya#jagmur arim%dama#h% 23 ta ukta# dhr%tara#s%t%ren%a ra#jn~a# sha#m%tanavena ca bhra#tr%bhir vigrahas ta#ta katham% vo na bhaved iti asma#bhih% kha#n%d%ava prasthe yus%madva#so 'nucintitah% 24 tasma#j janapadopetam% suvibhaktamaha#patham va#sa#ya kha#n%d%ava prastham% vrajadhvam% gatamanyavah% 25 tayos te vacana#j jagmuh% saha sarvaih% suhr%jjanaih% nagaram% kha#n%d%ava prastham% ratna#ny a#da#ya sarvashah% 26 tatra te nyavasan ra#jan sam%vatsaragan%a#n bahu#n vashe shastraprata#pena kurvanto 'nya#n mahi#ks%itah% 27 evam% dharmapradha#na#s te satyavratapara#yan%a#h% apramattotthita#h% ks%a#nta#h% pratapanto 'hita#m%s tada# 28 ajayad bhi#masenas tu disham% pra#ci#m% maha#balah% udi#ci#m arjuno vi#rah% prati#ci#m% nakulas tatha# 29 daks%in%a#m% sahadevas tu vijigye paravi#raha# evam% cakrur ima#m% sarve vashe kr%tsna#m% vasum%dhara#m 30 pan~cabhih% su#ryasam%ka#shaih% su#ryen%a ca vira#jata# s%at% su#ryeva#babhau pr%thvi# pa#n%d%avaih% satyavikramaih% 31 tato nimitte kasmim%sh cid dharmara#jo yudhis%t%hirah% vanam% prastha#paya#m a#sa bhra#taram% vai dhanam%jayam 32 sa vai sam%vatsaram% pu#rn%am% ma#sam% caikam% vane 'vasat tato 'gacchad dhr%s%i#kesham% dva#ravatya#m% kada# cana 33 labdhava#m%s tatra bi#bhatsur bha#rya#m% ra#ji#valocana#m anuja#m% va#sudevasya subhadra#m% bhadra bha#s%in%i#m 34 sa# shaci#va mahendren%a shri#h% kr%s%n%eneva sam%gata# subhadra# yuyuje pri#ta# pa#n%d%avena#rjunena ha 35 atarpayac ca kaunteyah% kha#n%d%ave havyava#hanam bi#bhatsur va#sudevena sahito nr%pasattama 36 na#tibha#ro hi pa#rthasya keshavena#bhavat saha vyavasa#yasaha#yasya vis%n%oh% shatruvadhes%v iva 37 pa#rtha#ya#gnir dadau ca#pi ga#n%d%i#vam% dhanur uttamam is%udhi# ca#ks%ayair ba#n%ai ratham% ca kapilaks%an%am 38 moks%aya#m a#sa bi#bhatsur mayam% tatra maha#suram sa caka#ra sabha#m% divya#m% sarvaratnasama#cita#m 39 tasya#m% duryodhano mando lobham% cakre sudurmatih% tato 'ks%air van~cayitva# ca saubalena yudhis%t%hiram 40 vanam% prastha#paya#m a#sa sapta vars%a#n%i pan~ca ca ajn~a#tam ekam% ra#s%t%re ca tatha# vars%am% trayo dasham 41 tatash caturdashe vars%e ya#cama#na#h% svakam% vasu na#labhanta maha#ra#ja tato yuddham avartata 42 tatas te sarvam utsa#dya hatva# duryodhanam% nr%pam ra#jyam% vidruta bhu#yis%t%ham% pratyapadyanta pa#n%d%ava#h% 43 evam etat pura#vr%ttam% tes%a#m aklis%t%akarman%a#m bhedo ra#jyavina#shash ca jayash ca jayata#m% vara | | 1 [j] kathitam% vai sama#sena tvaya# sarvam% dvijottama maha#bha#ratam a#khya#nam% kuru#n%a#m% caritam% mahat 2 katha#m% tv anagha citra#rtha#m ima#m% kathayati tvayi vistara shravan%e ja#tam% kautu#halam ati#va me 3 sa bhava#n vistaren%ema#m% punar a#khya#tum arhati na hi tr%pya#mi pu#rves%a#m% shr%n%va#nash caritam% mahat 4 na tat ka#ran%am alpam% hi dharmajn~a# yatra pa#n%d%ava#h% avadhya#n sarvasho jaghnuh% prashasyante ca ma#navaih% 5 kimartham% te naravya#ghra#h% shakta#h% santo hy ana#gasah% prayujyama#na#n sam%klesha#n ks%a#ntavanto dura#tmana#m 6 katham% na#ga#yuta pra#n%o ba#husha#li# vr%kodarah% pariklishyann api krodham% dhr%tava#n vai dvijottama 7 katham% sa# draupadi# kr%s%n%a# klishyama#na# dura#tmabhih% shakta# sati# dha#rtara#s%t%ra#n na#dahad ghoracaks%us%a# 8 katham% vyatikraman dyu#te pa#rthau ma#dri# sutau tatha# anuvrajan naravya#ghram% van~cyama#nam% dura#tmabhih% 9 katham% dharmabhr%ta#m% shres%t%hah% suto dharmasya dharmavit anarhah% paramam% klesham% sod%hava#n sa yudhis%t%hirah% 10 katham% ca bahula#h% sena#h% pa#n%d%avah% kr%s%n%asa#rathih% asyann eko 'nayat sarva#h% pitr%lokam% dhanam%jayah% 11 etad a#caks%va me sarvam% yatha#vr%ttam% tapodhana yad yac ca kr%tavantas te tatra tatra maha#ratha#h% 12 [v] mahars%eh% sarvalokes%u pu#jitasya maha#tmanah% pravaks%ya#mi matam% kr%tsnam% vya#sasya#mita tejasah% 13 idam% shatasahasram% hi shloka#na#m% pun%yakarman%a#m satyavaty a#tmajeneha vya#khya#tam amitaujasa# 14 ya idam% shra#vayed vidva#n yash cedam% shr%n%uya#n narah% te brahman%ah% stha#nam etya pra#pnuyur devatulyata#m 15 idam% hi vedaih% samitam% pavitram api cottamam shra#vya#n%a#m uttamam% cedam% pura#n%am r%s%isam%stutam 16 asminn arthash ca dharmash ca nikhilenopadishyate itiha#se maha#pun%ye buddhish ca parinais%t%hiki# 17 aks%udra#n da#nashi#la#m%sh ca satyashi#la#n ana#stika#n ka#rs%n%am% vedam idam% vidva#n~ shra#vayitva#rtham ashnute 18 bhru#n%a hatya# kr%tam% ca#pi pa#pam% jahya#d asam%shayam itiha#sam imam% shrutva# purus%o 'pi suda#run%ah% 19 jayo na#metiha#so 'yam% shrotavyo vijigi#s%un%a# mahi#m% vijayate sarva#m% shatru#m%sh ca#pi para#jayet 20 idam% pum%savanam% shres%t%ham idam% svasty ayanam% mahat mahis%i# yuvara#ja#bhya#m% shrotavyam% bahushas tatha# 21 arthasha#stram idam% pun%yam% dharmasha#stram idam% param moks%asha#stram idam% proktam% vya#sena#mita buddhina# 22 sam%pratya#caks%ate caiva a#khya#syanti tatha#pare putra#h% shushru#s%avah% santi pres%ya#sh ca priyaka#rin%ah% 23 shari#ren%a kr%tam% pa#pam% va#ca# ca manasaiva ca sarvam% tat tyajati ks%ipram idam% shr%n%van narah% sada# 24 bha#rata#na#m% mahaj janma shr%n%vata#m anasu#yata#m na#sti vya#dhibhayam% tes%a#m% paralokabhayam% kutah% 25 dhanyam% yashasyam a#yus%yam% svargyam% pun%yam% tathaiva ca kr%s%n%advaipa#yanenedam% kr%tam% pun%yaciki#rs%un%a# 26 ki#rtim% prathayata# loke pa#n%d%ava#na#m% maha#tmana#m anyes%a#m% ks%atriya#n%a#m% ca bhu#ri dravin%a tejasa#m 27 yatha# samudro bhagava#n yatha# ca himava#n girih% khya#ta#v ubhau ratnanidhi# tatha# bha#ratam ucyate 28 ya idam% shra#vayed vidva#n bra#hman%a#n iha parvasu dhu#tapa#pma# jitasvargo brahmabhu#yam% sa gacchati 29 yash cedam% shra#vayec chra#ddhe bra#hman%a#n pa#dam antatah% aks%ayyam% tasya tac chra#ddham upatis%t%het pitr%#n api 30 ahna# yad enash ca#jn~a#na#t prakaroti narash caran tan maha#bha#rata#khya#nam% shrutvaiva pravili#yate 31 bha#rata#na#m% mahaj janma maha#bha#ratam ucyate niruktam asya yo veda sarvapa#pair pramucyate 32 tribhir vars%aih% sadottha#yi# kr%s%n%advaipa#yano munih% maha#bha#ratam a#khya#nam% kr%tava#n idam uttamam 33 dharme ca#rthe ca ka#me ca moks%e ca bharatars%abha yad iha#sti tad anyatra yan neha#sti na tat kva cit | | 1 [v] ra#joparicaro na#ma dharmanityo mahi#patih% babhu#va mr%gaya#m% gantum% sa kada# cid dhr%tavratah% 2 sa cedivis%ayam% ramyam% vasuh% pauravanandanah% indropadesha#j jagra#ha grahan%i#yam% mahi#patih% 3 tam a#shrame nyastashastram% nivasantam% tapo ratim devah% sa#ks%a#t svayam% vajri# samupa#ya#n mahi#patim 4 indratvam arho ra#ja#yam% tapasety anucintya vai tam% sa#ntvena nr%pam% sa#ks%a#t tapasah% sam%nyavartayat 5 [i#ndra] na sam%ki#ryeta dharmo 'yam% pr%thivya#m% pr%thivi#pate tam% pa#hi dharmo hi dhr%tah% kr%tsnam% dha#rayate jagat 6 lokyam% dharmam% pa#laya tvam% nityayuktah% sama#hitah% dharmayuktas tato loka#n pun%ya#n a#psyasi sha#shvata#n 7 divis%t%hasya bhuvis%t%has tvam% sakha# bhu#tva# mama priyah% u#dhah% pr%thivya# yo deshas tam a#vasa nara#dhipa 8 pashavyash caiva pun%yash ca susthiro dhanadha#nyava#n sva#raks%yash caiva saumyash ca bhogyair bhu#migun%air vr%tah% 9 aty anya#n es%a desho hi dhanaratna#dibhir yutah% vasu pu#rn%a# ca vasudha# vasa cedis%u cedipa 10 dharmashi#la# janapada#h% susam%tos%a#sh ca sa#dhavah% na ca mithya# prala#po 'tra svaires%v api kuto 'nyatha# 11 na ca pitra# vibhajyante nara# guruhite rata#h% yun~jate dhuri no ga#sh ca kr%sha#h% sam%dhuks%ayanti ca 12 sarve varn%a#h% svadharmastha#h% sada# cedis%u ma#nada na te 'sty aviditam% kim% cit tris%u lokes%u yad bhavet 13 devopabhogyam% divyam% ca a#ka#she spha#t%ikam% mahat a#ka#shagam% tva#m% maddattam% vima#nam upapatsyate 14 tvam ekah% sarvamartyes%u vima#navaram a#sthitah% caris%yasy uparistho vai devo vigrahava#n iva 15 dada#mi te vaijayanti#m% ma#la#m amla#na pan*kaja#m dha#rayis%yati sam%gra#me ya# tva#m% shastrair aviks%atam 16 laks%an%am% caitad eveha bhavita# te nara#dhipa indra ma#leti vikhya#tam% dhanyam apratimam% mahat 17 [v] yas%t%im% ca vain%avi#m% tasmai dadau vr%tranis%u#danah% is%t%aprada#nam uddishya shis%t%a#na#m% paripa#lini#m 18 tasya#h% shakrasya pu#ja#rtham% bhu#mau bhu#mipatis tada# pravesham% ka#raya#m a#sa gate sam%vatsare tada# 19 tatah% prabhr%ti ca#dya#pi yas%t%ya#h% ks%itipa sattamaih% praveshah% kriyate ra#jan yatha# tena pravartitah% 20 apare dyus tatha# ca#sya#h% kriyate ucchrayo nr%paih% alam%kr%ta#ya#h% pit%akair gandhair ma#lyaish ca bhu#s%an%aih% ma#lyada#ma pariks%ipta# vidhivat kriyate 'pi ca 21 bhagava#n pu#jyate ca#tra ha#syaru#pen%a sham%karah% svayam eva gr%hi#tena vasoh% pri#tya# maha#tmanah% 22 eta#m% pu#ja#m% mahendras tu dr%s%t%va# devakr%ta#m% shubha#m vasuna# ra#jamukhyena pri#tima#n abravi#d vibhuh% 23 ye pu#jayis%yanti nara# ra#ja#nash ca maham% mama ka#rayis%yanti ca muda# yatha# cedipatir nr%pah% 24 tes%a#m% shri#r vijayash caiva sara#s%t%ra#n%a#m% bhavis%yati tatha# sphi#to janapado muditash ca bhavis%yati 25 evam% maha#tmana# tena mahendren%a nara#dhipa vasuh% pri#tya# maghavata# maha#ra#jo 'bhisatkr%tah% 26 utsavam% ka#rayis%yanti sada# shakrasya ye nara#h% bhu#mida#na#dibhir da#nair yatha# pu#ta# bhavanti vai varada#namaha#yajn~ais tatha# shakrotsavena te 27 sam%pu#jito maghavata# vasush cedipatis tada# pa#laya#m a#sa dharmen%a cedisthah% pr%thivi#m ima#m indra pri#tya# bhu#mipatish caka#rendra maham% vasuh% 28 putra#sh ca#sya maha#vi#rya#h% pan~ca#sann amitaujasah% na#na# ra#jyes%u ca suta#n sa samra#d% abhyas%ecayat 29 maha#ratho magadha ra#d% vishruto yo br%hadrathah% pratyagrahah% kusha#mbash ca yam a#hur man%iva#hanam mac chillash ca yadush caiva ra#janyash ca#para#jitah% 30 ete tasya suta# ra#jan ra#jars%er bhu#ri tejasah% nyaveshayan na#mabhih% svais te desha#m%sh ca pura#n%i ca va#sava#h% pan~ca ra#ja#nah% pr%thag vam%sha#sh ca sha#shvata#h% 31 vasantam indra pra#sa#de a#ka#she spha#t%ike ca tam upatasthur maha#tma#nam% gandharva#psaraso nr%pam ra#joparicarety evam% na#ma tasya#tha vishrutam 32 puropava#hini#m% tasya nadi#m% shuktimati#m% girih% arautsi#c cetana# yuktah% ka#ma#t kola#halah% kila 33 girim% kola#halam% tam% tu pada# vasur ata#d%ayat nishcakra#ma nadi# tena praha#ra vivaren%a sa# 34 tasya#m% nadya#m ajanayan mithunam% parvatah% svayam tasma#d vimoks%an%a#t pri#ta# nadi# ra#jn~e nyavedayat 35 yah% puma#n abhavat tatra tam% sa ra#jars%isattamah% vasur vasu pradash cakre sena#patim arim%damam caka#ra patni#m% kanya#m% tu dayita#m% girika#m% nr%pah% 36 vasoh% patni# tu girika# ka#ma#t ka#le nyavedayat r%tuka#lam anupra#ptam% sna#ta# pum%savane shucih% 37 tad ahah% pitarash cainam u#cur jahi mr%ga#n iti tam% ra#jasattamam% pri#ta#s tada# matimata#m% varam 38 sa pitr%#n%a#m% niyogam% tam avyatikramya pa#rthivah% caca#ra mr%gaya#m% ka#mi# girika#m eva sam%smaran ati#va ru#pasam%panna#m% sa#ks%a#c chriyam iva#para#m 39 tasya retah% pracaskanda carato rucire vane skanna ma#tram% ca tad reto vr%ks%apatren%a bhu#mipah% 40 pratijagra#ha mithya# me na skam%ded reta ity uta r%tush ca tasya# patnya# me na moghah% sya#d iti prabhuh% 41 sam%cintyaivam% tada# ra#ja# vica#rya ca punah% punah% amoghatvam% ca vijn~a#ya retaso ra#jasattamah% 42 shukraprastha#pane ka#lam% mahis%ya#h% prasami#ks%ya sah% abhimantrya#tha tac chukram a#ra#t tis%t%hantam a#shugam su#ks%madharma#rthatattvajn~o jn~a#tva# shyenam% tato 'bravi#t 43 matpriya#rtham idam% saumya shukram% mama gr%ham% naya girika#ya#h% prayaccha#shu tasya# hy a#rtavam adya vai 44 gr%hi#tva# tat tada# shyenas tu#rn%am utpatya vegava#n javam% paramam a#stha#ya pradudra#va viham%gamah% 45 tam apashyad atha#ya#ntam% shyenam% shyenas tatha#parah% abhyadravac ca tam% sadyo dr%s%t%vaiva#mis%a shan*kaya# 46 tun%d%ayuddham atha#ka#she ta#v ubhau sam%pracakratuh% yudhyator apatad retas tac ca#pi yamuna#mbhasi 47 tatra#driketi vikhya#ta# brahmasha#pa#d vara#psara#h% mi#nabha#vam anupra#pta# babhu#va yamuna# cari# 48 shyenapa#daparibhras%t%am% tad vi#ryam atha va#savam jagra#ha tarasopetya sa#drika# matsyaru#pin%i# 49 kada# cid atha matsi#m% ta#m% babandhur matsyaji#vinah% ma#se ca dashame pra#pte tada# bharatasattama ujjahnur udara#t tasya#h% stri#puma#m%sam% ca ma#nus%am 50 a#shcaryabhu#tam% matva# tad ra#jn~as te pratyavedayan ka#ye matsya# imau ra#jan sam%bhu#tau ma#nus%a#v iti 51 tayoh% puma#m%sam% jagra#ha ra#joparicaras tada# sa matsyo na#ma ra#ja#si#d dha#rmikah% satyasam%garah% 52 sa#psara# muktasha#pa# ca ks%an%ena samapadyata purokta# ya# bhagavata# tiryagyonigata# shubhe ma#nus%au janayitva# tvam% sha#pamoks%am ava#psyasi 53 tatah% sa# janayitva# tau vishasta# matsyagha#tina# sam%tyajya matsyaru#pam% sa# divyam% ru#pam ava#pya ca siddhars%ica#ran%apatham% jaga#ma#tha vara#psara#h% 54 ya# kanya# duhita# tasya# matsya# matsyasagandhini# ra#jn~a# datta#tha da#sha#ya iyam% tava bhavatv iti ru#pasattvasama#yukta# sarvaih% samudita# gun%aih% 55 sa# tu satyavati# na#ma matsyagha#ty abhisam%shraya#t a#si#n matsyasagandhaiva kam% cit ka#lam% shucismita# 56 shushru#s%a#rtham% pitur na#vam% ta#m% tu va#hayati#m% jale ti#rthaya#tra#m% parikra#mann apashyad vai para#sharah% 57 ati#va ru#pasam%panna#m% siddha#na#m api ka#n*ks%ita#m dr%s%t%vaiva ca sa ta#n dhi#ma#m%sh cakame ca#rudarshana#m vidva#m%s ta#m% va#savi#m% kanya#m% ka#ryava#n munipum%gavah% 58 sa#bravi#t pashya bhagavan pa#ra#va#re r%s%i#n sthita#n a#vayor dr%shyator ebhih% katham% nu sya#m% sama#gamah% 59 evam% tayokto bhagava#n ni#ha#ram asr%jat prabhuh% yena deshah% sa sarvas tu tamo bhu#ta iva#bhavat 60 dr%s%t%va# sr%s%t%am% tu ni#ha#ram% tatas tam% paramars%in%a# vismita# ca#bravi#t kanya# vri#d%ita# ca manasvini# 61 viddhi ma#m% bhagavan kanya#m% sada# pitr%vasha#nuga#m tvat sam%yoga#c ca dus%yeta kanya# bha#vo mama#nagha 62 kanya#tve du#s%ite ca#pi katham% shaks%ye dvijottama gantum% gr%ham% gr%he ca#ham% dhi#man na stha#tum utsahe etat sam%cintya bhagavan vidhatsva yad anantaram 63 evam uktavati#m% ta#m% tu pri#tima#n r%s%isattamah% uva#ca matpriyam% kr%tva# kanyaiva tvam% bhavis%yasi 64 vr%n%i#s%va ca varam% bhi#ru yam% tvam icchasi bha#mini vr%tha# hina prasa#do me bhu#tapu#rvah% shucismite 65 evam ukta# varam% vavre ga#trasaugandhyam uttamam sa ca#syai bhagava#n pra#da#n manasah% ka#n*ks%itam% prabhuh% 66 tato labdhavara# pri#ta# stri#bha#vagun%abhu#s%ita# jaga#ma saha sam%sargam r%s%in%a#dbhuta karman%a# 67 tena gandhavati#ty eva na#ma#sya#h% prathitam% bhuvi tato yojanagandheti tasya# na#ma parishrutam 68 para#sharo 'pi bhagava#n~ jaga#ma svam% niveshanam iti satyavati# hr%s%t%a# labdhva# varam anuttamam 69 para#sharen%a sam%yukta# sadyo garbham% sus%a#va sa# jajn~e ca yamuna# dvi#pe pa#ra#sharyah% savi#ryava#n 70 sa ma#taram upastha#ya tapasy eva mano dadhe smr%to 'ham% darshayis%ya#mi kr%tyes%v iti ca so 'bravi#t 71 evam% dvaipa#yano jajn~e satyavatya#m% para#shara#t dvi#pe nyastah% sa yad ba#las tasma#d dvaipa#yano 'bhavat 72 pa#da#pasa#rin%am% dharmam% vidva#n sa tu yuge yuge a#yuh% shaktim% ca martya#na#m% yuga#nugam aveks%ya ca 73 brahman%o bra#hman%a#na#m% ca tatha#nugraha ka#myaya# vivya#sa veda#n yasma#c ca tasma#d vya#sa iti smr%tah% 74 veda#n adhya#paya#m a#sa maha#bha#rata pan~cama#n sumantum% jaiminim% pailam% shukam% caiva svam a#tmajam 75 prabhur varis%t%ho varado vaishampa#yanam eva ca sam%hita#s taih% pr%thaktvena bha#ratasya praka#shita#h% 76 tatha# bhi#s%mah% sha#m%tanavo gan*ga#ya#m amitadyutih% vasu vi#rya#t samabhavan maha#vi#ryo maha#yasha#h% 77 shu#le protah% pura#n%ars%ir acorash corashan*kaya# an%i# ma#n%d%avya iti vai vikhya#tah% sumaha#yasha#h% 78 sa dharmam a#hu#ya pura# mahars%ir idam uktava#n is%i#kaya# maya# ba#lya#d eka# viddha# shakuntika# 79 tat kilbis%am% smare dharmana#nyat pa#pam aham% smare tan me sahasrasamitam% kasma#n neha#jayat tapah% 80 gari#ya#n bra#hman%avadhah% sarvabhu#tavadha#d yatah% tasma#t tvam% kilbis%a#d asma#c chu#dra yonau janis%yasi 81 tena sha#pena dharmo 'pi shu#drayona#v aja#yata vidva#n vidura ru#pen%a dha#rmi# tanur akilbis%i# 82 sam%jayo munikalpas tu jajn~e su#to gavalgan%a#t su#rya#c ca kunti kanya#ya#m% jajn~e karn%o maha#rathah% sahajam% kavacam% vibhrat kun%d%aloddyotita#nanah% 83 anugraha#rtham% loka#na#m% vis%n%ur lokanamaskr%tah% vasudeva#t tu devakya#m% pra#durbhu#to maha#yasha#h% 84 ana#di nidhano devah% sa karta# jagatah% prabhuh% avyaktam aks%aram% brahma pradha#nam% nirgun%a#tmakam 85 a#tma#nam avyayam% caiva prakr%tim% prabhavam% param purus%am% vishvakarma#n%am% sattvayogam% dhruva#ks%aram 86 anantam acalam% devam% ham%sam% na#ra#yan%am% prabhum dha#ta#ram ajaram% nityam% tam a#huh% param avyayam 87 purus%ah% sa vibhuh% karta# sarvabhu#tapita#mahah% dharmasam%vardhana#rtha#ya prajajn~e 'ndhakavr%s%n%is%u 88 astrajn~au tu maha#vi#ryau sarvashastravisha#radau sa#tyakih% kr%tavarma# ca na#ra#yan%am anuvratau satyaka#d dhr%dika#c caiva jajn~a#te 'stravisha#radau 89 bharadva#jasya ca skannam% dron%ya#m% shukram avardhata mahars%er ugratapasas tasma#d dron%o vyaja#yata 90 gautama#n mithunam% jajn~e sharastamba#c charadvatah% ashvattha#mnash ca janani# kr%pash caiva maha#balah% ashvattha#ma# tato jajn~e dron%a#d astrabhr%ta#m% varah% 91 tathaiva dhr%s%t%adyumno 'pi sa#ks%a#d agnisamadyutih% vaita#ne karman%i tate pa#vaka#t samaja#yata vi#ro dron%a vina#sha#ya dhanus%a# saha vi#ryava#n 92 tathaiva vedya#m% kr%s%n%a#pi jajn~e tejasvini# shubha# vibhra#jama#na# vapus%a# bibhrati# ru#pam uttamam 93 prahra#da shis%yo nagnajit subalash ca#bhavat tatah% tasya praja# dharmahantri# jajn~e deva prakopana#t 94 ga#ndha#rara#japutro 'bhu#c chakunih% saubalas tatha# duryodhanasya ma#ta# ca jajn~a#te 'rthavida#v ubhau 95 kr%s%n%advaipa#yana#j jajn~e dhr%tara#s%t%ro janeshvarah% ks%etre vicitravi#ryasya pa#n%d%ush caiva maha#balah% 96 pa#n%d%os tu jajn~ire pan~ca putra# devasama#h% pr%thak dvayoh% striyor gun%ajyes%t%has tes%a#m a#si#d yudhis%t%hirah% 97 dharma#d yudhis%t%hiro jajn~e ma#ruta#t tu vr%kodarah% indra#d dhanam%jayah% shri#ma#n sarvashastrabhr%ta#m% varah% 98 jajn~a#te ru#pasam%panna#v ashvibhya#m% tu yama#v ubhau nakulah% sahadevash ca gurushushru#s%an%e ratau 99 tatha# putrashatam% jajn~e dhr%tara#s%t%rasya dhi#matah% duryodhanaprabhr%tayo yuyutsuh% karan%as tatha# 100 abhimanyuh% subhadra#ya#m arjuna#d abhyaja#yata svasti#yo va#sudevasya pautrah% pa#n%d%or maha#tmanah% 101 pa#n%d%avebhyo 'pi pan~cabhyah% kr%s%n%a#ya#m% pan~ca jajn~ire kuma#ra# ru#pasam%panna#h% sarvashastravisha#rada#h% 102 prativindhyo yudhis%t%hira#t suta somo vr%kodara#t arjuna#c chruta ki#rtis tu shata#ni#kas tu na#kulih% 103 tathaiva sahadeva#c ca shrutasenah% prata#pava#n hid%imba#ya#m% ca bhi#mena vane jajn~e ghat%otkacah% 104 shikhan%d%i# drupada#j jajn~e kanya# putratvam a#gata# ya#m% yaks%ah% purus%am% cakre sthu#n%ah% priyaciki#rs%aya# 105 kuru#n%a#m% vigrahe tasmin sama#gacchan bahu#ny atha ra#jn~a#m% shatasahasra#n%i yotsyama#na#ni sam%yuge 106 tes%a#m aparimeya#ni na#madheya#ni sarvashah% na shakyam% parisam%khya#tum% vars%a#n%a#m ayutair api ete tu ki#rtita# mukhya# yair a#khya#nam idam% tatam | | 1 [j] ya ete ki#rtita# brahman ye ca#nye na#nuki#rtita#h% samyak ta#n~ shrotum iccha#mi ra#jn~ash ca#nya#n suvarcasah% 2 yadartham iha sam%bhu#ta# devakalpa# maha#ratha#h% bhuvi tan me maha#bha#ga samyag a#khya#tum arhasi 3 [v] rahasyam% khalv idam% ra#jan deva#na#m iti nah% shrutam tat tu te kathayis%ya#mi namaskr%tva# svayam% bhuve 4 trih% saptakr%tvah% pr%thivi#m% kr%tva# nih%ks%atriya#m% pura# ja#madagnyas tapas tepe mahendre parvatottame 5 tada# nih%ks%atriye loke bha#rgaven%a kr%te sati bra#hman%a#n ks%atriya# ra#jan garbha#rthinyo 'bhicakramuh% 6 ta#bhih% saha sama#petur bra#hman%a#h% sam%shitavrata#h% r%ta#v r%tau naravya#ghra na ka#ma#n na#nr%tau tatha# 7 tebhyas tu lebhire garbha#n ks%atriya#s ta#h% sahasrashah% tatah% sus%uvire ra#jan ks%atriya#n vi#ryasam%mata#n kuma#ra#m%sh ca kuma#ri#sh ca punah% ks%atra#bhivr%ddhaye 8 evam% tad bra#hman%aih% ks%atram% ks%atriya#su tapasvibhih% ja#tam r%dhyata dharmen%a sudi#rghen%a#yus%a#nvitam catva#ro 'pi tada# varn%a# babhu#vur bra#hman%ottara#h% 9 abhyagacchann r%tau na#ri#m% na ka#ma#n na#nr%tau tatha# tathaiva#nya#ni bhu#ta#ni tiryagyonigata#ny api r%tau da#ra#m%sh ca gacchanti tada# sma bharatars%abha 10 tato 'vardhanta dharmen%a sahasrashataji#vinah% ta#h% praja#h% pr%thivi#pa#la dharmavratapara#yan%a#h% a#dhibhir vya#dhibhish caiva vimukta#h% sarvasho nara#h% 11 athema#m% sa#gara#pa#n*ga#m% ga#m% gajendra gata#khila#m adhyatis%t%hat punah% ks%atram% sashailavanaka#nana#m 12 prasha#sati punah% ks%atre dharmen%ema#m% vasum%dhara#m bra#hman%a#dya#s tada# varn%a# lebhire mudam uttama#m 13 ka#makrodhodbhava#n dos%a#n nirasya ca nara#dhipa#h% dan%d%am% dan%d%yes%u dharmen%a pran%ayanto 'nvapa#layan 14 tatha# dharmapare ks%atre sahasra#ks%ah% shatakratuh% sva#du deshe ca ka#le ca vavars%a#pya#yayan praja#h% 15 na ba#la eva mriyate tada# kash cin nara#dhipa na ca striyam% praja#na#ti kash cid apra#ptayauvanah% 16 evam a#yus%mati#bhis tu praja#bhir bharatars%abha iyam% sa#garaparyanta# sama#pu#ryata medini# 17 i#jire ca maha#yajn~aih% ks%atriya# bahu daks%in%aih% sa#n*gopanis%ada#n veda#n vipra#sh ca#dhi#yate tada# 18 na ca vikri#n%ate brahma bra#hman%a#h% sma tada# nr%pa na ca shu#dra sama#bhya#she veda#n ucca#rayanty uta 19 ka#rayantah% kr%s%im% gobhis tatha# vaishya#h% ks%ita#v iha na ga#m ayun~janta dhuri kr%sha#n*ga#sh ca#py aji#vayan 20 phenapa#m%sh ca tatha# vatsa#n na duhanti sma ma#nava#h% na ku#t%ama#nair van%ijah% pan%yam% vikri#n%ate tada# 21 karma#n%i ca naravya#ghra dharmopeta#ni ma#nava#h% dharmam eva#nupashyantash cakrur dharmapara#yan%a#h% 22 svakarmanirata#sh ca#san sarve varn%a# nara#dhipa evam% tada# naravya#ghra dharmo na hrasate kva cit 23 ka#le ga#vah% prasu#yante na#ryash ca bharatars%abha phalanty r%tus%u vr%s%ka#sh ca pus%pa#n%i ca phala#ni ca 24 evam% kr%tayuge samyag vartama#ne tada# nr%pa a#pu#ryate mahi#kr%tsna# pra#n%ibhir bahubhir bhr%sham 25 tatah% samudite loke ma#nus%e bharatars%abha asura# jajn~ire ks%etre ra#jn~a#m% manujapum%gava 26 a#dityair hi tada# daitya# bahusho nirjita# yudhi aishvarya#d bhram%shita#sh ca#pi sam%babhu#vuh% ks%ita#v iha 27 iha devatvam icchanto ma#nus%es%u manasvinah% jajn~ire bhuvi bhu#tes%u tes%u tes%v asura# vibho 28 gos%v ashves%u ca ra#jendra kharos%t%ramahis%es%u ca kravya#des%u ca bhu#tes%u gajes%u ca mr%ges%u ca 29 ja#tair iha mahi#pa#la ja#yama#naish ca tair mahi# na shasha#ka#tmana#tma#nam iyam% dha#rayitum% dhara# 30 atha ja#ta# mahi#pa#la#h% ke cid balasamanvita#h% diteh% putra# danosh caiva tasma#l loka#d iha cyuta#h% 31 vi#ryavanto 'valipta#s te na#na#ru#padhara# mahi#m ima#m% sa#garaparyanta#m% pari#yur arimardana#h% 32 bra#hman%a#n ks%atriya#n vaishya#n~ shu#dra#m%sh caiva#py api#d%ayan anya#ni caiva bhu#ta#ni pi#d%aya#m a#sur ojasa# 33 tra#sayanto vinighnantas ta#m%s ta#n bhu#tagan%a#m%sh ca te viceruh% sarvato ra#jan mahi#m% shatasahasrashah% 34 a#shramastha#n mahars%i#m%sh ca dhars%ayantas tatas tatah% abrahman%ya# vi#ryamada# matta# madabalena ca 35 evam% vi#ryabalotsiktair bhu#r iyam% tair maha#suraih% pi#d%yama#na# mahi#pa#la brahma#n%am upacakrame 36 na hi#ma#m% pavano ra#jan na na#ga# na naga# mahi#m tada# dha#rayitum% shekur a#kra#nta#m% da#navair bala#t 37 tato mahi# mahi#pa#la bha#ra#rta# bhayapi#d%ita# jaga#ma sharan%am% devam% sarvabhu#tapita#maham 38 sa# sam%vr%tam% maha#bha#gair devadvija mahars%ibhih% dadarsha devam% brahma#n%am% lokakarta#ram avyayam 39 gandharvair apsarobhish ca bandi karmasu nis%t%hitaih% vandyama#nam% mudopetair vavande cainam etya sa# 40 atha vijn~a#paya#m a#sa bhu#mis tam% sharan%a#rthini# sam%nidhau lokapa#la#na#m% sarves%a#m eva bha#rata 41 tat pradha#na#tmanas tasya bhu#meh% kr%tyam% svayam% bhuvah% pu#rvam eva#bhavad ra#jan viditam% parames%t%hinah% 42 sras%t%a# hi jagatah% kasma#n na sam%budhyeta bha#rata sura#sura#n%a#m% loka#na#m ashes%en%a manogatam 43 tam uva#ca maha#ra#ja bhu#mim% bhu#mipatir vibhuh% prabhavah% sarvabhu#ta#na#m i#shah% shambhuh% praja#patih% 44 yadartham asi sam%pra#pta# matsaka#sham% vasum%dhare tadartham% sam%niyoks%ya#mi sarva#n eva divaukasah% 45 ity uktva# sa mahi#m% devo brahma# ra#jan visr%jya ca a#didesha tada# sarva#n vibudha#n bhu#takr%t svayam 46 asya# bhu#mer nirasitum% bha#ram% bha#gaih% pr%thak pr%thak asya#m eva prasu#yadhvam% virodha#yeti ca#bravi#t 47 tathaiva ca sama#ni#ya gandharva#psarasa#m% gan%a#n uva#ca bhagava#n sarva#n idam% vacanam uttamam svair am%shaih% sam%prasu#yadhvam% yathes%t%am% ma#nus%es%v iti 48 atha shakra#dayah% sarve shrutva# suraguror vacah% tathyam arthyam% ca pathyam% ca tasya te jagr%hus tada# 49 atha te sarvasho 'm%shaih% svair gantum% bhu#mim% kr%taks%an%a#h% na#ra#yan%am amitraghnam% vaikun%t%ham upacakramuh% 50 yah% sacakragada#pa#n%ih% pi#tava#sa#sita prabhah% padmana#bhah% sura#righnah% pr%thuca#rvan~citeks%an%ah% 51 tam% bhuvah% shodhana#yendra uva#ca purus%ottamam am%shena#vatarasveti tathety a#ha ca tam% harih% | | 1 [v] atha na#ra#yan%enendrash caka#ra saha sam%vidam avatartum% mahi#m% svarga#d am%shatah% sahitah% suraih% 2 a#dishya ca svayam% shakrah% sarva#n eva divaukasah% nirjaga#ma punas tasma#t ks%aya#n na#ra#yan%asya ha 3 te 'mara#rivina#sha#ya sarvalokahita#ya ca avateruh% kramen%ema#m% mahi#m% svarga#d divaukasah% 4 tato brahmars%ivam%shes%u pa#rthivars%ikules%u ca jajn~ire ra#jasha#rdu#la yatha#ka#mam% divaukasah% 5 da#nava#n ra#ks%asa#m%sh caiva gandharva#n pannaga#m%s tatha# purus%a#da#ni ca#nya#ni jaghnuh% sattva#ny anekashah% 6 da#nava# ra#ks%asa#sh caiva gandharva#h% pannaga#s tatha# na ta#n balastha#n ba#lye 'pi jaghnur bharatasattama 7 [j] devada#nava sam%gha#na#m% gandharva#psarasa#m% tatha# ma#nava#na#m% ca sarves%a#m% tatha# vai yaks%araks%asa#m 8 shrotum iccha#mi tattvena sam%bhavam% kr%tsnam a#ditah% pra#n%ina#m% caiva sarves%a#m% sarvashah% sarvavid dhyasi 9 [v] hanta te kathayis%ya#mi namaskr%tva# svayam% bhuve sura#di#na#m aham% samyag loka#na#m% prabhava#pyayam 10 brahman%o ma#nasa#h% putra# vidita#h% s%an% mahars%ayah% mari#cir atryan*girasau pulastyah% pulahah% kratuh% 11 mari#ceh% kashyapah% putrah% kashyapa#t tu ima#h% praja#h% prajajn~ire maha#bha#ga# daks%a kanya#s trayodasha 12 aditir ditir danuh% ka#la# ana#yuh% sim%hika# munih% krodha# pra#va# aris%t%a# ca vinata# kapila# tatha# 13 kadru#sh ca manujavya#ghradaks%a kanyaiva bha#rata eta#sa#m% vi#ryasam%pannam% putrapautram anantakam 14 aditya#m% dva#dasha#ditya#h% sam%bhu#ta# bhuvaneshvara#h% ye ra#jan na#matas ta#m%s te ki#rtayis%ya#mi bha#rata 15 dha#ta# mitro 'ryama# shakro varun%ash ca#m%sha eva ca bhago vivasva#n pu#s%a# ca savita# dashamas tatha# 16 eka#dashas tatha# tvas%t%a# vis%n%ur dva#dasha ucyate jaghanyajah% sa sarves%a#m a#ditya#na#m% gun%a#dhikah% 17 eka eva diteh% putro hiran%yakashipuh% smr%tah% na#mna# khya#ta#s tu tasyeme putra#h% pan~ca maha#tmanah% 18 prahra#dah% pu#rvajas tes%a#m% sam%hra#das tadanantaram anuhra#das tr%ti#yo 'bhu#t tasma#c ca shibiba#s%kalau 19 prahra#dasya trayah% putra#h% khya#ta#h% sarvatra bha#rata virocanash ca kumbhash ca nikumbhash ceti vishruta#h% 20 virocanasya putro 'bhu#d balir ekah% prata#pava#n balesh ca prathitah% putro ba#n%o na#ma maha#surah% 21 catva#rim%shad danoh% putra#h% khya#ta#h% sarvatra bha#rata tes%a#m% pathamajo ra#ja# vipracittir maha#yasha#h% 22 shambaro namucish caiva puloma# ceti vishrutah% asi loma# ca keshi# ca durjayash caiva da#navah% 23 ayah% shira# ashvashira# ayah% shan*kush ca vi#ryava#n tatha# gaganamu#rdha# ca vegava#n ketuma#m%sh ca yah% 24 svarbha#nur ashvo 'shvapatir vr%s%aparva#jakas tatha# ashvagri#vash ca su#ks%mash ca tuhun%d%ash ca maha#surah% 25 isr%pa# ekacakrash ca viru#pa#ks%o hara#harau nicandrash ca nikumbhash ca kupathah% ka#pathas tatha# 26 sharabhah% shalabhash caiva su#rya# candramasau tatha# iti khya#ta# danor vam%she da#nava#h% pariki#rtita#h% anyau tu khalu deva#na#m% su#ryacandramasau smr%tau 27 ime ca vam%she prathita#h% sattvavanto maha#bala#h% danu putra# maha#ra#ja dasha da#nava pun*gava#h% 28 eka#ks%o mr%tapa# vi#rah% pralambanaraka#v api va#ta#pih% shatrutapanah% shat%hash caiva maha#surah% 29 gavis%t%hash ca dana#yush ca di#rghajihvash ca da#navah% asam%khyeya#h% smr%ta#s tes%a#m% putra#h% pautra#sh ca bha#rata 30 sim%hika# sus%uve putram% ra#hum% candra#rkamardanam sucandram% candra hanta#ram% tatha# candra vimardanam 31 kru#ra svabha#vam% kru#ra#ya#h% putrapautram anantakam gan%ah% krodhavasho na#ma kru#rakarma#ri mardanah% 32 ana#yus%ah% punah% putra#sh catva#ro 'sura pun*gava#h% viks%aro balavi#rau ca vr%trash caiva maha#surah% 33 ka#la#ya#h% prathita#h% putra#h% ka#lakalpa#h% praha#rin%ah% bhuvi khya#ta# maha#vi#rya# da#naves%u param%tapa#h% 34 vina#shanash ca krodhash ca hanta# krodhasya ca#parah% krodhashatrus tathaiva#nyah% ka#leya# iti vishruta#h% 35 asura#n%a#m upa#dhya#yah% shukras tv r%s%isuto 'bhavat khya#ta#sh coshanasah% putra#sh catva#ro 'sura ya#jaka#h% 36 tvas%t%a#varas tatha#trish ca dva#v anyau mantrakarmin%au tejasa# su#ryasam%ka#sha# brahmalokaprabha#vana#h% 37 ity es%a vam%shaprabhavah% kathitas te tarasvina#m asura#n%a#m% sura#n%a#m% ca pura#n%e sam%shruto maya# 38 etes%a#m% yad apatyam% tu na shakyam% tad ashes%atah% prasam%khya#tum% mahi#pa#la gun%abhu#tam anantakam 39 ta#rks%yash ca#ris%t%anemish ca tathaiva garud%a#run%au a#run%ir va#run%ish caiva vainateya# iti smr%ta#h% 40 shes%o 'nanto va#sukish ca taks%akash ca bhujam%gamah% ku#rmash ca kulikash caiva ka#draveya# maha#bala#h% 41 bhi#masenogra senau ca suparn%o varun%as tatha# gopatir dhr%tara#s%t%rash ca su#ryavarca#sh ca saptamah% 42 patrava#n arkaparn%ash ca prayutash caiva vishrutah% bhi#mash citrarathash caiva vikhya#tah% sarvavid vashi# 43 tatha# sha#lishira# ra#jan pradyumnash ca caturdashah% kalih% pan~cadashash caiva na#radash caiva s%od%ashah% ity ete devagandharva# mauneya#h% pariki#rtita#h% 44 atas tu bhu#ta#ny anya#ni ki#rtayis%ya#mi bha#rata anavadya#m anuvasha#m anu#na#m arun%a#m% priya#m anu#pa#m% subhaga#m% bha#si#m iti pra#va# vyaja#yata 45 siddhah% pu#rn%ash ca barhi# ca pu#rn%a#shash ca maha#yasha#h% brahma ca#ri# ratigun%ah% suparn%ash caiva saptamah% 46 vishva#vasush ca bha#nush ca sucandro dashamas tatha# ity ete devagandharva#h% pra#veya#h% pariki#rtita#h% 47 imam% tv apsarasa#m% vam%sham% viditam% pun%yalaks%an%am pra#va#su#ta maha#bha#ga# devi# devars%itah% pura# 48 alambusa# mishrakes%i# vidyut parn%a# tula#nagha# arun%a# raks%ita# caiva rambha# tadvan manorama#h% 49 asita# ca suba#hush ca suvrata# subhuja# tatha# supriya# ca#tiba#hush ca vikhya#tau ca haha#huhu# tumburush ceti catva#rah% smr%ta# gandharvasattama#h% 50 amr%tam% bra#hman%a# ga#vo gandharva#psarasas tatha# apatyam% kapila#ya#s tu pura#n%e pariki#rtitam 51 iti te sarvabhu#ta#na#m% sam%bhavah% kathito maya# yatha#vat parisam%khya#to gandharva#psarasa#m% tatha# 52 bhujaga#na#m% suparn%a#na#m% rudra#n%a#m% maruta#m% tatha# gava#m% ca bra#hman%a#na#m% ca shri#mata#m% pun%yakarman%a#m 53 a#yus%yash caiva pun%yash ca dhanyah% shrutisukha#vahah% shrotavyash caiva satatam% shra#vyash caiva#nasu#yata# 54 imam% tu vam%sham% niyamena yah% pat%hen; maha#tmana#m% bra#hman%adeva sam%nidhau apatyala#bham% labhate sa pus%kalam%; shriyam% yashah% pretya ca shobhana#m% gatim | | 1 [v] brahman%o ma#nasa#h% putra# vidita#h% s%an% mahars%ayah% eka#dasha suta#h% stha#n%oh% khya#ta#h% paramama#nasa#h% 2 mr%gavya#dhash ca sharvash ca nirr%tish ca maha#yasha#h% ajaika pa#d ahir budhnyah% pina#ki# ca param%tapah% 3 dahano 'theshvarash caiva kapa#li# ca maha#dyutih% stha#n%ur bhavash ca bhagava#n ruda# eka#dasha smr%ta#h% 4 mari#cir an*gira# atrih% pulastyah% pujahah% kratuh% s%ad% ete brahman%ah% putra# vi#ryavanto mahars%ayah% 5 trayas tv an*girasah% putra# loke sarvatra vishruta#h% br%haspatir utathyash ca sam%vartash ca dhr%tavrata#h% 6 atres tu bahavah% putra#h% shru#yante manuja#dhipa sarve vedavidah% siddha#h% sha#nta#tma#no mahars%ayah% 7 raks%asa#s tu pulastyasya va#nara#h% kim%nara#s tatha# pulahasya mr%ga#h% sim%ha# vya#ghra#h% kim%purus%a#s tatha# 8 kratoh% kratusama#h% putra#h% patam%gasahaca#rin%ah% vishruta#s tris%u lokes%u satyavratapara#yan%a#h% 9 daks%as tv aja#yata#n*gus%t%ha#d daks%in%a#d bhagava#n r%s%ih% brahman%ah% pr%thivi#pa#la putrah% putravata#m% varah% 10 va#ma#d aja#yata#n*gus%t%ha#d bha#rya# tasya maha#tmanah% tasya#m% pan~ca#shatam% kanya#h% sa eva#janayan munih% 11 ta#h% sarva#s tv anavadya#n*gyah% kanya#h% kamalalocana#h% putrika#h% stha#paya#m a#sa nas%t%aputrah% praja#patih% 12 dadau sa dasha dharma#ya sapta vim%shatim indave divyena vidhina# ra#jan kashyapa#ya trayodasha 13 na#mato dharmapatnyas ta#h% ki#rtyama#na# nibodha me ki#rtir laks%mi#r dhr%tir medha# pus%t%ih% shraddha# kriya# tatha# 14 buddhir lajja# matish caiva patnyo dharmasya ta# dasha dva#ra#n%y eta#ni dharmasya vihita#ni svayam% bhuva# 15 sapta vim%shatisomasya patnyo loke parishruta#h% ka#lasya nayane yukta#h% somapatnyah% shubhavrata#h% sarva# naks%atrayoginyo lokaya#tra# vidhau sthita#h% 16 pita#maho munir devas tasya putrah% praja#patih% tasya#s%t%au vasavah% putra#s tes%a#m% vaks%ya#mi vistaram 17 dharo dhruvash ca somash ca ahash caiva#nilo 'nalah% pratyu#s%ash ca prabha#sash ca vasavo 's%t%a#v iti smr%ta#h% 18 dhu#mra#ya#sh ca dharah% putro brahma vidyo dhruvas tatha# candrama#s tu manasvinya#h% shvasa#ya#h% shvasanas tatha# 19 rata#ya#sh ca#py ahah% putrah% sha#n%d%ilya#sh ca huta#shanah% pratyu#s%ash ca prabha#sash ca prabha#ta#ya#h% sutau smr%tau 20 dharasya putro dravin%o hutahavyavahas tatha# dhruvasya putro bhagava#n ka#lo lokapraka#lanah% 21 somasya tu suto varca# varcasvi# yena ja#yate manohara#ya#h% shishirah% pra#n%o 'tha raman%as tatha# 22 ahnah% sutah% smr%to jyotih% shramah% sha#ntas tatha# munih% agneh% putrah% kuma#ras tu shri#ma#n~ sharavan%a#layah% 23 tasya sha#kho visha#khash ca naigameshash ca pr%s%t%hajah% kr%ttika#bhyupapattesh ca ka#rttikeya iti smr%tah% 24 anilasya shiva# bha#rya# tasya#h% putrah% purojavah% avijn~a#ta gatish caiva dvau putra#v anilasya tu 25 pratyu#s%asya viduh% putram r%s%im% na#mna#tha devalam dvau putrau devalasya#pi ks%ama#vantau mani#s%in%au 26 br%haspates tu bhagini# varastri# brahmaca#rin%i# yogasiddha# jagat sarvam asaktam% vicaraty uta prabha#sasya tu bha#rya# sa# vasu#na#m as%t%amasya ha 27 vishvakarma# maha#bha#go jajn~e shilpapraja# patih% karta# shilpasahasra#n%a#m% tridasha#na#m% ca vardhakih% 28 bhu#s%an%a#na#m% ca sarves%a#m% karta# shilpavata#m% varah% yo divya#ni vima#na#ni devata#na#m% caka#ra ha 29 manus%ya#sh copaji#vanti yasya shilpam% maha#tmanah% pu#jayanti ca yam% nityam% vishvakarma#n%am avyayam 30 stanam% tu daks%in%am% bhittva# brahman%o naravigrahah% nih%sr%to bhagava#n dharmah% sarvalokasukha#vahah% 31 trayas tasya vara#h% putra#h% sarvabhu#tamanohara#h% shamah% ka#mash ca hars%ash ca tejasa# lokadha#rin%ah% 32 ka#masya tu ratir bha#rya# shamasya pra#ptir an*gana# nandi# tu bha#rya# hars%asya yatra loka#h% pratis%t%hita#h% 33 mari#ceh% kashyapah% putrah% kashyapasya sura#sura#h% jajn~ire nr%pasha#rdu#la loka#na#m% prabhavas tu sah% 34 tva#s%t%ri# tu savitur bha#rya# vad%ava# ru#padha#rin%i# asu#yata maha#bha#ga# sa#ntariks%e 'shvina#v ubhau 35 dva#dashaiva#diteh% putra#h% shakra mukhya# nara#dhipa tes%a#m avarajo vis%n%ur yatra loka#h% pratis%t%hita#h% 36 trayas trim%shata ity ete deva#s tes%a#m aham% tava anvayam% sam%pravaks%ya#mi paks%aish ca kulato gan%a#n 37 rudra#n%a#m aparah% paks%ah% sa#dhya#na#m% maruta#m% tatha# vasu#na#m% bha#rgavam% vidya#d vishve deva#m%s tathaiva ca 38 vainateyas tu garud%o balava#n arun%as tatha# br%haspatish ca bhagava#n a#dityes%v eva gan%yate 39 ashvibhya#m% guhyaka#n viddhi sarvaus%adhyas tatha# pashu#n es%a devagan%o ra#jan ki#rtitas te 'nupu#rvashah% yam% ki#rtayitva# manujah% sarvapa#paih% pramucyate 40 brahman%o hr%dayam% bhittva# nih%sr%to bhagava#n bhr%guh% bhr%goh% putrah% kavir vidva#n~ shukrah% kavi suto grahah% 41 trailokyapra#n%aya#tra#rthe vars%a#vars%e bhaya#bhaye svayam% bhuva# niyuktah% san bhuvanam% paridha#vati 42 yoga#ca#ryo maha#buddhir daitya#na#m abhavad guruh% sura#n%a#m% ca#pi medha#vi# brahma ca#ri# yatavratah% 43 tasmin niyukte vibhuna# yogaks%ema#ya bha#rgave anyam utpa#daya#m a#sa putram% bhr%gur aninditam 44 cyavanam% di#ptatapasam% dharma#tma#nam% mani#s%in%am yah% saros%a#c cyuto garbha#n ma#tur moks%a#ya bha#rata 45 a#run%i# tu manoh% kanya# tasya patni# mani#s%in%ah% aurvas tasya#m% samabhavad u#rum% bhittva# maha#yasha#h% maha#tapa# maha#teja# ba#la eva gun%air yutah% 46 r%ci#kas tasya putras tu jamadagnis tato 'bhavat jamadagnes tu catva#ra a#san putra# maha#tmanah% 47 ra#mas tes%a#m% jaghanyo 'bhu#d ajaghanyair gun%air yutah% sarvashastra#strakushalah% ks%atriya#ntakaro vashi# 48 aurvasya#si#t putrashatam% jamadagnipurogamam tes%a#m% putrasahasra#n%i babhu#vur bhr%guvistarah% 49 dvau putrau brahman%as tv anyau yayos tis%t%hati laks%an%am loke dha#ta# vidha#ta# ca yau sthitau manuna# saha 50 tayor eva svasa# devi# laks%mi#h% padmagr%ha# shubha# tasya#s tu ma#nasa#h% putra#s turaga# vyoma ca#rin%ah% 51 varun%asya bha#rya# jyes%t%ha# tu shukra#d devi# vyaja#yata tasya#h% putram% balam% viddhi sura#m% ca suranandini#m 52 praja#na#m annaka#ma#na#m anyonyaparibhaks%an%a#t adharmas tatra sam%ja#tah% sarvabhu#tavina#shanah% 53 tasya#pi nirr%tir bha#rya# nairr%ta# yena ra#ks%asa#h% ghora#s tasya#s trayah% putra#h% pa#pakarma rata#h% sada# bhayo maha#bhayash caiva mr%tyur bhu#ta#ntakas tatha# 54 ka#ki#m% shyeni#m% ca bha#si#m% ca dhr%tara#s%t%ri#m% tatha# shuki#m ta#mra# tu sus%uve devi# pan~caita# lokavishruta#h% 55 ulu#ka#n sus%uve ka#ki# shyeni# shyena#n vyaja#yata bha#si# bha#sa#n ajanayad gr%dhra#m%sh caiva jana#dhipa 56 dhr%tara#s%t%ri# tu ham%sa#m%sh ca kalaham%sa#m%sh ca sarvashah% cakrava#ka#m%sh ca bhadram% te prajajn~e sa# tu bha#mini# 57 shuki# vijajn~e dharmajn~a shuka#n eva manasvini# kalya#n%a gun%asam%panna# sarvalaks%an%apu#jita# 58 nava krodhavasha# na#ri#h% prajajn~e 'py a#tmasam%bhava#h% mr%gi#m% ca mr%gamanda#m% ca harim% bhadra mana#m api 59 ma#tan*gi#m atha sha#rdu#li#m% shveta#m% surabhim eva ca sarvalaks%an%asam%panna#m% surasa#m% ca yashasvini#m 60 apatyam% tu mr%ga#h% sarve mr%gya# naravara#tmaja r%ks%a#sh ca mr%gamanda#ya#h% sr%mara#sh camara# api 61 tatas tv aira#vatam% na#gam% jajn~e bhadra mana# sutam aira#vatah% sutas tasya# deva na#go maha#gajah% 62 harya#sh ca harayo 'patyam% va#nara#sh ca tarasvinah% gola#n*gu#la#m%sh ca bhadram% te harya#h% putra#n pracaks%ate 63 prajajn~e tv atha sha#rdu#li# sim%ha#n vya#ghra#m%sh ca bha#rata dvi#pinash ca maha#bha#ga sarva#n eva na sam%shayah% 64 ma#tan*gya#s tv atha ma#tan*ga# apatya#ni nara#dhipa disha#gajam% tu shveta#khyam% shveta#janayad a#shugam 65 tatha# duhitarau ra#jan surabhir vai vyaja#yata rohin%i#m% caiva bhadram% te gandharvi#m% ca yashasvini#m rohin%ya#m% jajn~ire ga#vo gandharvya#m% va#jinah% suta#h% 66 surasa#janayan na#ga#n ra#jan kadru#sh ca pannaga#n sapta pin%d%a phala#n vr%ks%a#n anala#pi vyaja#yata anala#ya#h% shuki# putri# kadrva#s tu surasa# suta# 67 arun%asya bha#rya# shyeni# tu vi#ryavantau maha#balau sam%pa#tim% janaya#m a#sa tathaiva ca jat%a#yus%am dvau putrau vinata#ya#s tu vikhya#tau garud%a#run%au 68 ity es%a sarvabhu#ta#na#m% mahata#m% manuja#dhipa prabhavah% ki#rtitah% samyan* maya# matimata#m% vara 69 yam% shrutva# purus%ah% samyak pu#to bhavati pa#pmanah% sarvajn~ata#m% ca labhate gatim agrya#m% ca vindati | | 1 [j] deva#na#m% da#nava#na#m% ca yaks%a#n%a#m atha raks%asa#m anyes%a#m% caiva bhu#ta#na#m% sarves%a#m% bhagavann aham 2 shrotum iccha#mi tattvena ma#nus%es%u maha#tmana#m janma karma ca bhu#ta#na#m etes%a#m anupu#rvashah% 3 [v] ma#nus%es%u manus%yendra sam%bhu#ta# ye divaukasah% prathamam% da#nava#m%sh caiva ta#m%s te vaks%ya#mi sarvashah% 4 vipracittir iti khya#to ya a#si#d da#navars%abhah% jara#sam%dha iti khya#tah% sa a#si#n manujars%abhah% 5 diteh% putras tu yo ra#jan hiran%yakashipuh% smr%tah% sa jajn~e ma#nus%e loke shishupa#lo narars%abhah% 6 sam%hra#da iti vikhya#tah% prahra#dasya#nujas tu yah% sa shalya iti vikhya#to jajn~e ba#hli#la pum%gavah% 7 anuhra#das tu tejasvi# yo 'bhu#t khya#to jaghanyajah% dhr%s%t%aketur iti khya#tah% sa a#si#n manujeshvarah% 8 yas tu ra#jan~ shibir na#ma daiteyah% pariki#rtitah% druma ity abhivikhya#tah% sa a#si#d bhuvi pa#rthivah% 9 ba#s%kalo na#ma yas tes%a#m a#si#d asurasattamah% bhagadatta iti khya#tah% sa a#si#n manujeshvarah% 10 ayah% shira# ashvashira# ayah% shan*kush ca vi#ryava#n tatha# gaganamu#rdha# ca vegava#m%sh ca#tra pan~camah% 11 pan~caite jajn~ire ra#jan vi#ryavanto maha#sura#h% kekayes%u maha#tma#nah% pa#rthivars%abha sattama#h% 12 ketuma#n iti vikhya#to yas tato 'nyah% prata#pava#n amitauja# iti khya#tah% pr%thivya#m% so 'bhavann nr%pah% 13 svarbha#nur iti vikhya#tah% shri#ma#n yas tu maha#surah% ugrasena iti khya#ta ugra karma# nara#dhipah% 14 yas tv ashva iti vikhya#tah% shri#ma#n a#si#n maha#surah% ashoko na#ma ra#ja#si#n maha#vi#ryapara#kramah% 15 tasma#d avarajo yas tu ra#jann ashvapatih% smr%tah% daiteyah% so 'bhavad ra#ja# ha#rdikyo manujars%abhah% 16 vr%s%aparveti vikhya#tah% shri#ma#n yas tu maha#surah% di#rghaprajn~a iti khya#tah% pr%thivya#m% so 'bhavan nr%pah% 17 ajakas tv anujo ra#jan ya a#si#d vr%s%aparvan%ah% sa malla iti vikhya#tah% pr%thivya#m abhavan nr%pah% 18 ashvagri#va iti khya#tah% sattvava#n yo maha#surah% rocama#na iti khya#tah% pr%thivya#m% so 'bhavan nr%pah% 19 su#ks%mas tu matima#n ra#jan ki#rtima#n yah% praki#rtitah% br%hanta iti vikhya#tah% ks%ita#v a#si#t sa pa#rthivah% 20 tuhun%d%a iti vikhya#to ya a#si#d asurottamah% sena# bindur iti khya#tah% sa babhu#va nara#dhipah% 21 isr%pa# na#ma yas tes%a#m asura#n%a#m% bala#dhikah% pa#pajin na#ma ra#ja#si#d bhuvi vikhya#tavikramah% 22 ekacakra iti khya#ta a#si#d yas tu maha#surah% prativindhya iti khya#to babhu#va prathitah% ks%itau 23 viru#pa#ks%as tu daiteyash citrayodhi# maha#surah% citravarmeti vikhya#tah% ks%ita#v a#si#t sa pa#rthivah% 24 haras tv ariharo vi#ra a#si#d yo da#navottamah% suva#stur iti vikhya#tah% sa jajn~e manujars%abhah% 25 aharas tu maha#teja#h% shatrupaks%a ks%ayam% karah% ba#hli#ko na#ma ra#ja# sa babhu#va prathitah% ks%itau 26 nicandrash candra vaktrash ca ya a#si#d asurottamah% mun~ja kesha iti khya#tah% shri#ma#n a#si#t sa pa#rthivah% 27 nikumbhas tv ajitah% sam%khye maha#matir aja#yata bhu#mau bhu#mipatih% shres%t%ho deva#dhipa iti smr%tah% 28 sharabho na#ma yas tes%a#m% daiteya#na#m% maha#surah% pauravo na#ma ra#jars%ih% sa babhu#va nares%v iha 29 dviti#yah% shalabhas tes%a#m asura#n%a#m% babhu#va yah% prahra#do na#ma ba#hli#kah% sa babhu#va nara#dhipah% 30 candras tu ditijashres%t%ho loke ta#ra#dhipopamah% r%s%iko na#ma ra#jars%ir babhu#va nr%pasattamah% 31 mr%tapa# iti vikhya#to ya a#si#d asurottamah% pashcima#nu#pakam% viddhi tam% nr%pam% nr%pasattama 32 gavis%t%has tu maha#teja# yah% prakhya#to maha#surah% drumasena iti khya#tah% pr%thivya#m% so 'bhavan nr%pah% 33 mayu#ra iti vikhya#tah% shri#ma#n yas tu maha#surah% sa vishva iti vikhya#to babhu#va pr%thivi#patih% 34 suparn%a iti vikhya#tatasma#d avarajas tu yah% ka#laki#rtir iti khya#tah% pr%thivya#m% so 'bhavan nr%pah% 35 candra hanteti yas tes%a#m% ki#rtitah% pravaro 'surah% shunako na#ma ra#jars%ih% sa babhu#va nara#dhipah% 36 vina#shanas tu candrasya ya a#khya#to maha#surah% ja#nakir na#ma ra#jars%ih% sa babhu#va nara#dhipah% 37 di#rghajihvas tu kauravya ya ukto da#navars%abhah% ka#shira#ja iti khya#tah% pr%thivya#m% pr%thivi#patih% 38 graham% tu sus%uve yam% tam% sim%hi# candra#rkamardanam kra#tha ity abhivikhya#tah% so 'bhavan manuja#dhipah% 39 ana#yus%as tu putra#n%a#m% caturn%a#m% pravaro 'surah% viks%aro na#ma tejasvi# vasu mitro 'bhavan nr%pah% 40 dviti#yo viks%ara#dyas tu nara#dhipa maha#surah% pa#m%sura#s%t%ra#dhipa iti vishrutah% so 'bhavan nr%pah% 41 balavi#ra iti khya#to yas tv a#si#d asurottamah% paun%d%ra matsyaka ity eva sa babhu#va nara#dhipah% 42 vr%tra ity abhivikhya#to yas tu ra#jan maha#surah% man%ima#n na#ma ra#jars%ih% sa babhu#va nara#dhipah% 43 krodhahanteti yas tasya babhu#va#varajo 'surah% dan%d%a ity abhivikhya#tah% sa a#si#n nr%patih% ks%itau 44 krodhavardhana ity eva yas tv anyah% pariki#rtitah% dan%d%adha#ra iti khya#tah% so 'bhavan manujeshvarah% 45 ka#laka#ya#s tu ye putra#s tes%a#m as%t%au nara#dhipa#h% jajn~ire ra#jasha#rdu#la sha#rdu#lasamavikrama#h% 46 magadhes%u jayatsenah% shri#ma#n a#si#t sa pa#rthivah% as%t%a#na#m% pravaras tes%a#m% ka#leya#na#m% maha#surah% 47 dviti#yas tu tatas tes%a#m% shri#ma#n harihayopamah% apara#jita ity eva sa babhu#va nara#dhipah% 48 tr%ti#yas tu maha#ra#ja maha#ba#hur maha#surah% nis%a#da#dhipatir jajn~e bhuvi bhi#mapara#kramah% 49 tes%a#m anyatamo yas tu caturthah% pariki#rtitah% shren%ima#n iti vikhya#tah% ks%itau ra#jars%isattamah% 50 pan~camas tu babhu#vais%a#m% pravaro yo maha#surah% mahauja# iti vikhya#to babhu#veha param%tapah% 51 s%as%t%has tu matima#n yo vai tes%a#m a#si#n maha#surah% abhi#rur iti vikhya#tah% ks%itau ra#jars%isattamah% 52 samudrasenash ca nr%pas tes%a#m eva#bhavad gun%a#n vishrutah% sa#gara#nta#ya#m% ks%itau dharma#rthatattvavit 53 br%hann na#ma#s%t%amas tes%a#m% ka#leya#na#m% param%tapah% babhu#va ra#jan dharma#tma# sarvabhu#tahite ratah% 54 gan%ah% krodhavasho na#ma yas te ra#jan praki#rtitah% tatah% sam%jajn~ire vi#ra#h% ks%ita#v iha nara#dhipa#h% 55 nandikah% karn%aves%t%ash ca siddha#rtha#h% ki#t%akas tatha# suvi#rash ca suba#hush ca maha#vi#ro 'tha ba#hlikah% 56 krodho vicityah% surasah% shri#ma#n ni#lash ca bhu#mipah% vi#ra dha#ma# ca kauravya bhu#mipa#lash ca na#matah% 57 dantavaktrash ca na#ma#si#d durjayash caiva na#matah% rukmi# ca nr%pasha#rdu#lo ra#ja# ca janamejayah% 58 a#s%a#d%ho va#yuvegash ca bhu#miteja#s tathaiva ca ekalavyah% sumitrash ca va#t%adha#no 'tha gomukhah% 59 ka#ru#s%aka#sh ca ra#ja#nah% ks%emadhu#rtis tathaiva ca shruta#yur uddhavash caiva br%hatsenas tathaiva ca 60 ks%emogra ti#rthah% kuharah% kalin*ges%u nara#dhipah% matima#m%sh ca manus%yendra i#shvarash ceti vishrutah% 61 gan%a#t krodhavasha#d evam% ra#japu#go 'bhavat ks%itau ja#tah% pura# maha#ra#ja maha#ki#rtir maha#balah% 62 yas tv a#si#d devako na#ma devara#jasamadyutih% sa gandharvapatir mukhyah% ks%itau jajn~e nara#dhipah% 63 br%haspater br%hat ki#rter devars%er viddhi bha#rata am%sha#d dron%am% samutpannam% bha#radva#jam ayonijam 64 dhanvina#m% nr%pasha#rdu#la yah% sa sarva#stravittamah% br%hat ki#rtir maha#teja#h% sam%jajn~e manujes%v iha 65 dhanurvede ca vede ca yam% tam% vedavido viduh% varis%t%ham indrakarma#n%am% dron%am% svakulavardhanam 66 maha#deva#ntaka#bhya#m% ca ka#ma#t krodha#c ca bha#rata ekatvam upapanna#na#m% jajn~e shu#rah% param%tapah% 67 ashvattha#ma# maha#vi#ryah% shatrupaks%a ks%ayam% karah% vi#rah% kamalapatra#ks%ah% ks%ita#v a#si#n nara#dhipa 68 jajn~ire vasavas tv as%t%au gan*ga#ya#m% sham%tanoh% suta#h% vasis%t%hasya ca sha#pena niyoga#d va#savasya ca 69 tes%a#m avarajo bhi#s%mah% kuru#n%a#m abhayam%karah% matima#n vedavid va#gmi# shatrupaks%a ks%ayam% karah% 70 ja#madagnyena ra#men%a yah% sa sarvavida#m% varah% ayudhyata maha#teja# bha#rgaven%a maha#tmana# 71 yas tu ra#jan kr%po na#ma brahmars%ir abhavat ks%itau rudra#n%a#m% tam% gan%a#d viddhi sam%bhu#tam atipaurus%am 72 shakunir na#ma yas tv a#si#d ra#ja# loke maha#rathah% dva#param% viddhi tam% ra#jan sam%bhu#tam arimardanam 73 sa#tyakih% satyasam%dhas tu yo 'sau vr%s%n%ikulodvahah% paks%a#t sa jajn~e maruta#m% deva#na#m arimardanah% 74 drupadash ca#pi ra#jars%is tata eva#bhavad gan%a#t ma#nus%e nr%pa loke 'smin sarvashastrabhr%ta#m% varah% 75 tatash ca kr%tavarma#n%am% viddhi ra#jan~ jana#dhipam ja#tam apratikarma#n%am% ks%atriyars%abha sattamam 76 maruta#m% tu gan%a#d viddhi sam%ja#tam arimardanam vira#t%am% na#ma ra#jars%im% parara#s%t%ra prata#panam 77 aris%t%a#ya#s tu yah% putro ham%sa ity abhivishrutah% sa gandharvapatir jajn~e kuruvam%shavivardhanah% 78 dhr%tara#s%t%ra iti khya#tah% kr%s%n%advaipa#yana#d api di#rghaba#hur maha#teja#h% prajn~a# caks%ur nara#dhipah% ma#tur dos%a#d r%s%eh% kopa#d andha eva vyaja#yata 79 atres tu sumaha#bha#gam% putram% putravata#m% varam viduram% viddhi loke 'smin~ ja#tam% buddhimata#m% varam 80 kaler am%sha#t tu sam%jajn~e bhuvi duryodhano nr%pah% durbuddhir durmatish caiva kuru#n%a#m ayashah% karah% 81 jagato yah% sa sarvasya vidvis%t%ah% kalipu#rus%ah% yah% sarva#m% gha#taya#m a#sa pr%thivi#m% purus%a#dhamah% yena vairam% samuddi#ptam% bhu#ta#nta karan%am% mahat 82 paulastya# bhra#tarah% sarve jajn~ire manujes%v iha shatam% duh%sha#sana#di#na#m% sarves%a#m% kru#rakarman%a#m 83 durmukho duh%sahash caiva ye ca#nye na#nushabdita#h% duryodhana saha#ya#s te paulastya# bharatars%abha 84 dharmasya#m%sham% tu ra#ja#nam% viddhi ra#jan yudhis%t%hiram bhi#masenam% tu va#tasya devara#jasya ca#rjunam 85 ashvinos tu tathaiva#m%shau ru#pen%a#pratimau bhuvi nakulah% sahadevash ca sarvalokamanoharau 86 yah% suvarceti vikhya#tah% somaputrah% prata#pava#n abhimanyur br%hat ki#rtir arjunasya suto 'bhavat 87 agner am%sham% tu viddhi tvam% dhr%s%t%adyumnam% maha#ratham shikhan%d%inam atho ra#jan stri#pum%sam% viddhi ra#ks%asam 88 draupadeya#sh ca ye pan~ca babhu#vur bharatars%abha vishve devagan%a#n ra#jam%s ta#n viddhi bharatars%abha 89 a#muktakavacah% karn%o yas tu jajn~e maha#rathah% diva#karasya tam% viddhi devasya#m%sham anuttamam 90 yas tu na#ra#yan%o na#ma devadevah% sana#tanah% tasya#m%sho ma#nus%es%v a#si#d va#sudevah% prata#pava#n 91 shes%asya#m%shas tu na#gasya baladevo maha#balah% sanatkuma#ram% pradyumnam% viddhi ra#jan mahaujasam 92 evam anye manus%yendra bahavo 'm%sha# divaukasa#m jajn~ire vasudevasya kule kulavivardhana#h% 93 gan%as tv apsarasa#m% yo vai maya# ra#jan praki#rtitah% tasya bha#gah% ks%itau jajn~e niyoga#d va#savasya ca 94 ta#ni s%od%asha devi#na#m% sahasra#n%i nara#dhipa babhu#vur ma#nus%e loke na#ra#yan%a parigrahah% 95 shriyas tu bha#gah% sam%jajn~e ratyartham% pr%thivi#tale drupadasya kule kanya# vedimadhya#d anindita# 96 na#tihrasva# na mahati# ni#lotpalasugandhini# padma#yata#ks%i# sushron%i# asita#yata mu#rdhaja# 97 sarvalaks%an%asam%panna# vaid%u#rya man%isam%nibha# pan~ca#na#m% purus%endra#n%a#m% cittapramathini# rahah% 98 siddir dhr%tish ca ye devyau pan~ca#na#m% ma#tarau tu te kunti# ma#dri# ca jajn~a#te matis tu subala#tmaja# 99 iti deva#sura#n%a#m% te gandharva#psarasa#m% tatha# am%sha#vataran%am% ra#jan raks%asa#na#m% ca ki#rtitam 100 ye pr%thivya#m% samudbhu#ta# ra#ja#no yuddhadurmada#h% maha#tma#no yadu#na#m% ca ye ja#ta# vipule kule 101 dhanyam% yashasyam% putri#yam a#yus%yam% vijaya#vaham idam am%sha#vataran%am% shrotavyam anasu#yata# 102 am%sha#vataran%am% shrutva# devagandharvaraks%asa#m prabhava#pyayavit pra#jn~o na kr%cchres%v avasi#dati | | 1 [j] tvattah% shrutam idam% brahman devada#navaraks%asa#m am%sha#vataran%am% samyag gandharva#psarasa#m% tatha# 2 imam% tu bhu#ya iccha#mi kuru#n%a#m% vam%sham a#ditah% kathyama#nam% tvaya# vipra viprars%igan%asam%nidhau 3 [v] paurava#n%a#m% vam%shakaro duh%s%anto na#ma vi#ryava#n pr%thivya#sh caturanta#ya# gopta# bharatasattama 4 caturbha#gam% bhuvah% kr%tsnam% sa bhun*kte manujeshvarah% samudra#varan%a#m%sh ca#pi desha#n sa samitim%jayah% 5 a#mleccha#t%avika#n sarva#n sa bhun*kte ripumardanah% ratna#kara samudra#nta#m%sh ca#turvarn%yajana#vr%ta#n 6 na varn%asam%karakaro na#kr%s%ya karakr%j janah% na pa#pakr%t kash cid a#si#t tasmin ra#jani sha#sati 7 dharmya#m% ratim% sevama#na# dharma#rtha#v abhipedire tada# nara# naravya#ghra tasmin~ janapadeshvare 8 na#si#c corabhayam% ta#ta na ks%udha# bhayam an%v api na#si#d vya#dhibhayam% ca#pi tasmin~ janapadeshvare 9 svair dharmai remire varn%a# daive karman%i nih%spr%ha#h% tam a#shritya mahi#pa#lam a#sam%sh caiva#kuto bhaya#h% 10 ka#lavars%i# ca parjanyah% sasya#ni phalavanti ca sarvaratnasamr%ddha# ca mahi# vasumati# tada# 11 sa ca#dbhutamaha#vi#ryo vajrasam%hanano yuva# udyamya mandaram% dorbhya#m% haret savanaka#nanam 12 dhanus%y atha gada#yuddhe tsarupraharan%es%u ca na#gapr%s%t%he 'shvapr%s%t%he ca babhu#va parinis%t%hitah% 13 bale vis%n%usamash ca#si#t tejasa# bha#skaropamah% aks%ubdhatve 'rn%ava samah% sahis%n%utve dhara# samah% 14 sam%matah% sa mahi#pa#lah% prasannapurara#s%t%rava#n bhu#yo dharmaparair bha#vair viditam% janam a#vasat | | 1 [vai] sa kada# cin maha#ba#huh% prabhu#tabalava#hanah% vanam% jaga#ma gahanam% hayana#gashatair vr%tah% 2 khad%gashakti dharair vi#rair gada#musalapa#n%ibhih% pra#satomara hastaish ca yayau yodhashatair vr%tah% 3 sim%hana#daish ca yodha#na#m% shan*khadundubhinisvanaih% rathanemi svanaish ca#pi sana#gavarabr%m%hitaih% 4 hes%itasvanamishraish ca ks%ved%ita#sphot%ita svanaih% a#si#t kilakila# shabdas tasmin gacchati pa#rthive 5 pra#sa#davarashr%n*gastha#h% paraya# nr%pa shobhaya# dadr%shus tam% striyas tatra shu#ram a#tmayashah% karam 6 shakropamam amitraghnam% parava#ran%ava#ran%am pashyantah% stri#gan%a#s tatra shastrapa#n%im% sma menire 7 ayam% sa purus%avya#ghro ran%e 'dbhutapara#kramah% yasya ba#hubalam% pra#pya na bhavanty asuhr%dgan%a#h% 8 iti va#co bruvantyas ta#h% striyah% premn%a# nara#dhipam tus%t%uvuh% pus%pavr%s%t%i#sh ca sasr%jus tasya mu#dhani 9 tatra tatra ca viprendraih% stu#yama#nah% samantatah% niryayau paraya# pri#tya# vanam% mr%gajigha#m%saya# 10 sudu#ram anujagmus tam% pauraja#napada#s tada# nyavartanta tatah% pashca#d anujn~a#ta# nr%pen%a ha 11 suparn%apratimena#tha rathena vasudha#dhipah% mahi#m a#pu#raya#m a#sa ghos%en%a tridivam% tatha# 12 sa gacchan dadr%she dhi#ma#n nandanapratimam% vanam bilva#rka khadira#ki#rn%am% kapittha dhava sam%kulam 13 vis%amam% parvata prasthair ashmabhish ca sama#vr%tam nirjalam% nirmanus%yam% ca bahuyojanam a#yatam mr%gasam%ghair vr%tam% ghorair anyaish ca#pi vanecaraih% 14 tad vanam% manujavya#ghrah% sabhr%tyabalava#hanah% lod%aya#m a#sa duh%s%antah% su#dayan vividha#n mr%ga#n 15 ba#n%agocara sam%pra#pta#m%s tatra vya#ghragan%a#n bahu#n pa#taya#m a#sa duh%s%anto nirbibheda ca sa#yakaih% 16 du#rastha#n sa#yakaih% ka#m%sh cid abhinat sa narars%abhah% abhya#sham a#gata#m%sh ca#nya#n khad%gena nirakr%ntata 17 ka#m%sh cid en%a#n sa nirjaghne shaktya# shaktimata#m% varah% gada# man%d%alatattvajn~ash caca#ra#mita vikramah% 18 tomarair asibhish ca#pi gada#musalakarpan%aih% caca#ra sa vinighnan vai vanya#m%s tatra mr%gadvija#n 19 ra#jn~a# ca#dbhutavi#ryen%a yodhaish ca samarapriyaih% lod%yama#nam% maha#ran%yam% tatyajush ca maha#mr%ga#h% 20 tatra vidruta sam%gha#ni hatayu#thapati#ni ca mr%gayu#tha#ny athautsukya#c chabdam% cakrus tatas tatah% 21 shus%ka#m% ca#pi nadi#m% gatva# jalanaira#shya karshita#h% vya#ya#makla#ntahr%daya#h% patanti sma vicetasah% 22 ks%utpipa#sa#pari#ta#sh ca shra#nta#sh ca patita# bhuvi ke cit tatra naravya#ghrair abhaks%yanta bubhuks%itaih% 23 ke cid agnim athotpa#dya samidhya ca vanecara#h% bhaks%ayanti sma ma#m%sa#ni prakut%ya vidhivat tada# 24 tatra ke cid gaja# matta# balinah% shastraviks%ata#h% sam%kocya#gra kara#n bhi#ta#h% pradravanti sma vegita#h% 25 shakr%n mu#tram% sr%jantash ca ks%arantah% shon%itam% bahu vanya# gajavara#s tatra mamr%dur manuja#n bahu#n 26 tad vanam% balameghena sharadha#ren%a sam%vr%tam vyarocan mahis%a#ki#rn%am% ra#jn~a# hatamaha#mr%gam | | 1 [vai] tato mr%gasahasra#n%i hatva# vipulava#hanah% ra#ja# mr%gaprasan*gena vanam anyad vivesha ha 2 eka evottama balah% ks%utpipa#sa# samanvitah% sa vanasya#ntam a#sa#dya mahad i#rin%am a#sadat 3 tac ca#py ati#tya nr%patir uttama#shramasam%yutam manah% prahla#da jananam% dr%s%t%ika#ntam ati#va ca shi#tama#ruta sam%yuktam% jaga#ma#nyan mahad vanam 4 pus%pitaih% pa#dapaih% ki#rn%am ati#va sukhasha#dvalam vipulam% madhura#ra#vair na#ditam% vihagais tatha# 5 pravr%ddhavit%apair vr%ks%aih% sukhac cha#yaih% sama#vr%tam s%at% pada#ghu#rn%ita latam% laks%mya# paramaya# yutam 6 na#pus%pah% pa#dapah% kash cin na#phalo na#pi kan%t%aki# s%at% padair va#py ana#ki#rn%as tasmin vai ka#nane 'bhavat 7 vihagair na#ditam% pus%pair alam%kr%tam ati#va ca sarvartukusumair vr%ks%air ati#va sukhasha#dvalam manoramam% mahes%va#so vivesha vanam uttamam 8 ma#ruta#galita#s tatra druma#h% kusumasha#linah% pus%pavr%s%t%im% vicitra#m% sma vyasr%jam%s te punah% punah% 9 divaspr%sho 'tha sam%ghus%t%a#h% paks%ibhir madhurasvaraih% virejuh% pa#dapa#s tatra vicitrakusuma#mbara#h% 10 tes%a#m% tatra prava#les%u pus%pabha#ra#vana#mis%u ruvanti ra#vam% vihaga#h% s%at% padaih% sahita# mr%du 11 tatra pradesha#m%sh ca bahu#n kusumotkara man%d%ita#n lata#gr%hapariks%ipta#n manasah% pri#tivardhana#n sam%pashyan sa maha#teja# babhu#va muditas tada# 12 paraspara#shis%t%a sha#khaih% pa#dapaih% kusuma#citaih% ashobhata vanam% tat tair mahendradhvajasam%nibhaih% 13 sukhashi#tah% sugandhi# ca pus%paren%u vaho 'nilah% parikra#man vane vr%ks%a#n upaiti#va riram%saya# 14 evam%gun%asama#yuktam% dadarsha sa vanam% nr%pah% nadi# kacchodbhavam% ka#ntam ucchritadhvajasam%nibham 15 preks%ama#n%o vanam% tat tu suprahr%s%t%a viham%gamam a#shramapravaram% ramyam% dadarsha ca manoramam 16 na#na#vr%ks%asama#ki#rn%am% sam%prajvalita pa#vakam yatibhir va#lakhilyaish ca vr%tam% munigan%a#nvitam 17 agnya#ga#raish ca bahubhih% pus%pasam%stara sam%str%tam maha#kacchair br%hadbhish ca vibhra#jitam ati#va ca 18 ma#lini#m abhito ra#jan nadi#m% pun%ya#m% sukhodaka#m naikapaks%igan%a#ki#rn%a#m% tapovanamanorama#m tatra vya#lamr%ga#n saumya#n pashyan pri#tim ava#pa sah% 19 tam% ca#py atirathah% shri#ma#n a#shramam% pratyapadyata devalokaprati#ka#sham% sarvatah% sumanoharam 20 nadi#m a#shramasam%shlis%t%a#m% pun%yatoya#m% dadarsha sah% sarvapra#n%abhr%ta#m% tatra janani#m iva vis%t%hita#m 21 sacakrava#kapulina#m% pus%paphena prava#hini#m sakim%naragan%a#va#sa#m% va#nararks%a nis%evita#m 22 pun%yasva#khya#ya sam%ghus%t%a#m% pulinair upashobhita#m mattava#ran%asha#rdu#la bhujagendranis%evita#m 23 nadi#m a#shramasam%baddha#m% dr%s%t%va#shramapadam% tatha# caka#ra#bhipravesha#ya matim% sa nr%patis tada# 24 alam%kr%tam% dvi#pavatya# ma#linya# ramyati#raya# narana#ra#yan%a stha#nam% gan*gayevopashobhitam mattabarhin%a sam%ghus%t%am% pravivesha mahad vanam 25 tat sa caitrarathaprakhyam% samupetya nareshvarah% ati#va gun%asam%pannam anirdeshyam% ca varcasa# mahars%im% ka#shyapam% dras%t%um atha kan%vam% tapodhanam 26 rathini#m ashvasam%ba#dha#m% pada#tigan%asam%kula#m avastha#pya vanadva#ri sena#m idam uva#ca sah% 27 munim% virajasam% dras%t%um% gamis%ya#mi tapodhanam ka#shyapam% sthi#yata#m atra ya#vada#gamanam% mama 28 tad vanam% nandanaprakhyam a#sa#dya manujeshvarah% ks%utpipa#se jahau ra#ja# hars%am% ca#va#pa pus%kalam 29 sa#ma#tyo ra#jalin*ga#ni so 'pani#ya nara#dhipah% purohita saha#yash ca jaga#ma#shramam uttamam didr%ks%us tatra tam r%s%im% tapo ra#shim atha#vyayam 30 brahmalokaprati#ka#sham a#shramam% so 'bhivi#ks%ya ca s%at%padodgi#ta sam%ghus%t%am% na#na#dvija gan%a#yutam 31 r%co bahvr%ca mukhyaish ca preryama#n%a#h% padakramaih% shushra#va manujavya#ghro vitates%v iha karmasu 32 yajn~avidya#n*gavidbhish ca kramadbhish ca krama#n api amita#tmabhih% suniyataih% shushubhe sa tada#shramah% 33 atharvaveda pravara#h% pu#gaya#jn~ika sam%mata#h% sam%hita#m i#rayanti sma padakramayuta#m% tu te 34 shabdasam%ska#ra sam%yuktam% bruvadbhish ca#parair dvijaih% na#ditah% sa babhau shri#ma#n brahmaloka iva#shramah% 35 yajn~asam%ska#ra vidbhish ca kramashiks%a# visha#radaih% nya#yatattva#rtha vijn~a#nasam%pannair vedapa#ragaih% 36 na#na# va#kyasama#ha#ra samava#ya visha#radaih% vishes%aka#ryavidbhish ca moks%adharmapara#yan%aih% 37 stha#pana#ks%epa siddha#nta parama#rthajn~ata#m% gataih% loka#yatika mukhyaish ca samanta#d anuna#ditam 38 tatra tatra ca viprendra#n niyata#n sam%shitavrata# japahomapara#n siddha#n dadarsha paravi#ra ha# 39 a#sana#ni vicitra#n%i pus%pavanti maha#patih% prayatnopahita#ni sma dr%s%t%va# vismayam a#gamat 40 devata#yatana#na#m% ca pu#ja#m% preks%ya kr%ta#m% dvijah% brahmalokastham a#tma#nam% mene sa nr%pasattamah% 41 sa ka#shyapa tapo guptam a#shramapravaram% shubham na#tr%pyat preks%ama#n%o vai tapodhanagan%air yutam 42 sa# ka#shyapasya#yatanam% maha#vratair; vr%tam% samanta#d r%s%ibhis tapodhanaih% vivesha sa#ma#tyapurohito 'riha#; viviktam atyartha mano raham% shivam | | 1 [v] tato gacchan maha#ba#hur eko 'ma#tya#n visr%jya ta#n na#pashyad a#shrame tasmim%s tam r%s%im% sam%shitavratam 2 so 'pashyama#nas tam r%s%im% shu#nyam% dr%s%t%va# tam a#shramam uva#ca ka ihety uccair vanam% sam%na#dayann iva 3 shrutva#tha tasya tam% shabdam% kanya# shri#r iva ru#pin%i# nishcakra#ma#shrama#t tasma#t ta#pasi# ves%adha#rin%i# 4 sa# tam% dr%s%t%vaiva ra#ja#nam% duh%s%antam asiteks%an%a# sva#gatam% ta iti ks%ipram uva#ca pratipu#jya ca 5 a#sanena#rcayitva# ca pa#dyena#rghyen%a caiva hi papraccha#na#mayam% ra#jan kushalam% ca nara#dhipam 6 yatha#vad arcayitva# sa# pr%s%t%va# ca#na#mayam% tada# uva#ca smayama#neva kim% ka#ryam% kriyata#m iti 7 ta#m abravi#t tato ra#ja# kanya#m% madhurabha#s%in%i#m dr%s%t%va# sarva#navadya#n*gi#m% yatha#vat pratipu#jitah% 8 a#gato 'ham% maha#bha#gam r%s%im% kan%vam upa#situm kva gato bhagava#n bhadre tan mama#caks%va shobhane 9 [s%ak] gatah% pita# me bhagava#n phala#ny a#hartum a#shrama#t muhu#rtam% sam%prati#ks%asva draks%yasy enam iha#gatam 10 [v] apashyama#nas tam r%s%im% taya# coktas tatha# nr%pah% ta#m% ca dr%s%t%va# vara#roha#m% shri#mati#m% ca#ruha#sini#m 11 vibhra#jama#na#m% vapus%a# tapasa# ca damena ca ru#payauvana sam%panna#m ity uva#ca mahi#patih% 12 ka#si kasya#si sushron%i kimartham% ca#gata# vanam evam%ru#pagun%opeta# kutas tvam asi shobhane 13 darshana#d eva hi shubhe tvaya# me 'pahr%tam% manah% iccha#mi tva#m aham% jn~a#tum% tan mama#caks%va shobhane 14 evam ukta# tada# kanya# tena ra#jn~a# tada#shrame uva#ca hasati# va#kyam idam% sumadhura#ks%aram 15 kan%vas%ya#ham% bhagavato duh%s%anta duhita# mata# tapasvino dhr%timato dharmajn~asya yashasvinah% 16 [du] u#rdhvareta# maha#bha#go bhagava#m*l lokapu#jitah% caled dhi vr%tta#d dharmo 'pi na calet sam%shitavratah% 17 katham% tvam% tasya duhita# sam%bhu#ta# varavarn%ini# sam%shayo me maha#n atra tam% me chettum iha#rhasi 18 [s%ak] yatha#yam a#gamo mahyam% yatha# cedam abhu#t pura# shr%n%u ra#jan yatha#tattvam% yatha#smi duhita# muneh% 19 r%s%ih% kash cid iha#gamya mama janma#bhyacodayat tasmai prova#ca bhagava#n yatha# tac chr%n%u pa#rthiva 20 tapyama#nah% kila pura# vishva#mitro mahat tapah% subhr%sham% ta#paya#m a#sa shakram% suragan%eshvaram 21 tapasa# di#ptavi#ryo 'yam% stha#na#n ma# cya#vayed iti bhi#tah% puram%daras tasma#n menaka#m idam abravi#t 22 gun%air divyair apsarasa#m% menake tvam% vishis%yase shreyo me kuru kalya#n%i yat tva#m% vaks%ya#mi tac chr%n%u 23 asa#v a#dityasam%ka#sho vishva#mitro maha#tapa#h% tapyama#nas tapo ghoram% mama kampayate manah% 24 menake tava bha#ro 'yam% vishva#mitrah% sumadhyame sam%shita#tma# sudurdhars%a ugre tapasi vartate 25 sa ma#m% na cya#vayet stha#na#t tam% vai gatva# pralobhaya cara tasya tapovighnam% kuru me priyam uttamam 26 ru#payauvana ma#dhuryaces%t%ita smitabha#s%itaih% lobhayitva# vara#rohe tapasah% sam%nivartaya 27 [m] maha#teja#h% sa bhagava#n sadaiva ca maha#tapa#h% kopanash ca tatha# hy enam% ja#na#ti bhagava#n api 28 tejasas tapasash caiva kopasya ca maha#tmanah% tvam apy udvijase yasya nodvijeyam aham% katham 29 maha#bha#gam% vasis%t%ham% yah% putrair is%t%air vyayojayat ks%atre ja#tash ca yah% pu#rvam abhavad bra#hman%o bala#t 30 shauca#rtham% yo nadi#m% cakre durgama#m% bahubhir jalaih% ya#m% ta#m% pun%yatama#m% loke kaushiki#ti vidur jana#h% 31 babha#ra yatra#sya pura# ka#le durge maha#tmanah% da#ra#n matan*go dharma#tma# ra#jars%ir vya#dhata#m% gatah% 32 ati#taka#le durbhaks%e yatraitya punar a#shramam munih% pa#reti nadya# vai na#ma cakre tada# prabhuh% 33 matan*gam% ya#jaya#m% cakre yatra pri#tamana#h% svayam tvam% ca somam% bhaya#d yasya gatah% pa#tum% shureshvara 34 ati naks%atravam%sha#m%sh ca kruddho naks%atrasam%pada# prati shravan%apu#rva#n%i naks%atra#n%i sasarja yah% 35 eta#ni yasya karma#n%i tasya#ham% bhr%sham udvije yatha# ma#m% na dahet kruddhas tatha#jn~a#paya ma#m% vibho 36 tejasa# nirdahel loka#n kampayed dharan%i#m% pada# sam%ks%ipec ca maha#merum% tu#rn%am a#vartayet tatha# 37 ta#dr%sham% tapasa# yuktam% pradi#ptam iva pa#vakam katham asmadvidha# ba#la# jitendriyam abhispr%shet 38 huta#shanamukham% di#ptam% su#ryacandra#ks%i ta#rakam ka#lajihvam% surashres%t%ha katham asmadvidha# spr%shet 39 yamash ca somash ca mahars%ayash ca; sa#dhya# vishve va#lakhilya#sh ca sarve ete 'pi yasyodvijante prabha#va#t; kasma#t tasma#n ma#dr%shi# nodvijeta 40 tvayaivam ukta# ca katham% sami#pam; r%s%er na gaccheyam aham% surendra raks%a#m% tu me cintaya devara#ja; yatha# tvadartham% raks%ita#ham% careyam 41 ka#mam% tu me ma#rutas tatra va#sah%; prakri#d%ita#ya# vivr%n%otu deva bhavec ca me manmathas tatra ka#rye; saha#yabhu#tas tava devaprasa#da#t 42 vana#c ca va#yuh% surabhih% prava#yet; tasmin ka#le tam r%s%im% lobhayantya#h% tathety uktva# vihite caiva tasmim%s; tato yayau sa#shramam% kaushikasya | | 1 [s%ak] evam uktas taya# shakrah% sam%didesha sada#gatim pra#tis%t%hata tada# ka#le menaka# va#yuna# saha 2 atha#pashyad vara#roha# tapasa# dagdhakilbis%am vishva#mitram% tapasyantam% menaka# bhi#rur a#shrame 3 abhiva#dya tatah% sa# tam% pra#kri#d%ad r%s%isam%nidhau apova#ha ca va#so 'sya# ma#rutah% shashisam%nibham 4 sa#gacchat tvarita# bhu#mim% va#sas tad abhilin*gati# utsmayanti#va savri#d%am% ma#rutam% varavarn%ini# 5 gr%ddha#m% va#sasi sam%bhra#nta#m% menaka#m% munisattamah% anirdeshya vayo ru#pa#m apashyad vivr%ta#m% tada# 6 tasya# ru#pagun%am% dr%s%t%va# sa tu viprars%abhas tada# caka#ra bha#vam% sam%sarge taya# ka#mavasham% gatah% 7 nyamantrayata ca#py ena#m% sa# ca#py aicchad anindita# tau tatra suciram% ka#lam% vane vyaharata#m ubhau ramama#n%au yatha#ka#mam% yathaika divasam% tatha# 8 janaya#m a#sa sa munir menaka#ya#m% shakuntala#m prasthe himavato ramye ma#lini#m abhito nadi#m 9 ja#tam utsr%jya tam% garbham% menaka# ma#lini#m anu kr%taka#rya# tatas tu#rn%am agacchac chakra sam%sadam 10 tam% vane vijane garbham% sim%havya#ghra sama#kule dr%s%t%va# shaya#nam% shakuna#h% samanta#t paryava#rayan 11 nema#m% him%syur vane ba#la#m% kravya#da# ma#m%sagr%ddhinah% paryaraks%anta ta#m% tatra shakunta# menaka#tmaja#m 12 upaspras%t%um% gatash ca#ham apashyam% shayita#m ima#m nirjane vipine 'ran%ye shakuntaih% pariva#rita#m a#nayitva# tatash caina#m% duhitr%tve nyayojayam 13 shari#rakr%t pra#n%ada#ta# yasya ca#nna#ni bhun~jate kramen%a te trayo 'py ukta#h% pitaro dharmanishcaye 14 nirjane ca vane yasma#c chakuntaih% pariraks%ita# shakuntaleti na#ma#sya#h% kr%tam% ca#pi tato maya# 15 evam% duhitaram% viddhi mama saumya shakuntala#m shakuntala# ca pitaram% manyate ma#m anindita# 16 etad a#cas%t%a pr%s%t%ah% san mama janma mahars%aye suta#m% kan%vasya ma#m evam% viddhi tvam% manuja#dhipa 17 kan%vam% hi pitaram% manye pitaram% svam aja#nati# iti te kathitam% ra#jan yatha#vr%ttam% shrutam% maya# | | 1 [duhsanta] suvyaktam% ra#japutri# tvam% yatha# kalya#n%i bha#s%ase bha#rya# me bhava sushron%i bru#hi kim% karava#n%i te 2 suvarn%ama#la# va#sa#m%si kun%d%ale pariha#t%ake na#na#pattanaje shubhre man%iratne ca shobhane 3 a#hara#mi tava#dya#ham% nis%ka#di#ny ajina#ni ca sarvam% ra#jyam% tava#dya#stu bha#rya# me bhava shobhane 4 ga#ndharven%a ca ma#m% bhi#ru viva#henaihi sundari viva#ha#na#m% hi rambhoru ga#ndharvah% shres%t%ha ucyate 5 [s%ak] phala#ha#ro gato ra#jan pita# me ita a#shrama#t tam% muhu#rtam% prati#ks%asva sa ma#m% tubhyam% prada#syati 6 [duh] iccha#mi tva#m% vara#rohe bhajama#na#m anindite tvadartham% ma#m% sthitam% viddhi tvadgatam% hi mano mama 7 a#tmano bandhur a#tmaiva gatir a#tmaiva ca#tmanah% a#tmanaiva#tmano da#nam% kartum arhasi dharmatah% 8 as%t%a#v eva sama#sena viva#ha# dharmatah% smr%ta#h% bra#hmo daivas tathaiva#rs%ah% pra#ja#patyas tatha#surah% 9 ga#ndharvo ra#ks%asash caiva paisha#cash ca#s%t%amah% smr%tah% tes%a#m% dharma#n yatha#pu#rvam% manuh% sva#yambhuvo 'bravi#t 10 prashasta#m%sh caturah% pu#rva#n bra#hman%asyopadha#raya s%ad% a#nupu#rvya# ks%atrasya viddhi dharma#n anindite 11 ra#jn~a#m% tu ra#ks%aso 'py ukto vit% shu#dres%v a#surah% smr%tah% pan~ca#na#m% tu trayo dharmya# dva#v adharmyau smr%ta#v iha 12 paisha#cash ca#surash caiva na kartavyau katham% cana anena vidhina# ka#ryo dharmasyais%a# gatih% smr%ta# 13 ga#ndharvara#ks%asau ks%atre dharmyau tau ma# vishan*kitha#h% pr%thag va# yadi va# mishrau kartavyau na#tra sam%shayah% 14 sa# tvam% mama saka#masya saka#ma# varavarn%ini ga#ndharven%a viva#hena bha#rya# bhavitum arhasi 15 [s%ak] yadi dharmapathas tv es%a yadi ca#tma# prabhur mama prada#ne pauravashres%t%ha shr%n%u me samayam% prabho 16 satyam% me pratija#ni#hi yat tva#m% vaks%ya#my aham% rahah% mama ja#yeta yah% putrah% sa bhavet tvad anantaram 17 yuvara#jo maha#ra#ja satyam etad bravi#hi me yady etad evam% duh%s%anta astu me sam%gamas tvaya# 18 [v] evam astv iti ta#m% ra#ja# pratyuva#ca#vica#rayan api ca tva#m% nayis%ya#mi nagaram% svam% shucismite yatha# tvam arha# sushron%i satyam etad bravi#mi te 19 evam uktva# sa ra#jars%is ta#m aninditaga#mini#m jagra#ha vidhivat pa#n%a#v uva#sa ca taya# saha 20 vishva#sya caina#m% sa pra#ya#d abravi#c ca punah% punah% pres%ayis%ye tava#rtha#ya va#hini#m% caturan*gin%i#m taya# tva#m a#nayis%ya#mi niva#sam% svam% shucismite 21 iti tasya#h% pratishrutya sa nr%po janamejaya manasa# cintayan pra#ya#t ka#shyapam% prati pa#rthivah% 22 bhagava#m%s tapasa# yuktah% shrutva# kim% nu karis%yati evam% sam%cintayann eva pravivesha svakam% puram 23 muhu#rtaya#te tasmim%s tu kan%vo 'py a#shramam a#gamat shakuntala# ca pitaram% hriya# nopajaga#ma tam 24 vijn~a#ya#tha ca ta#m% kan%vo divyajn~a#no maha#tapa#h% uva#ca bhagava#n pri#tah% pashyan divyena caks%us%a# 25 tvaya#dya ra#ja#nvayaya# ma#m ana#dr%tya yatkr%tah% pum%sa# saha sama#yogo na sa dharmopagha#takah% 26 ks%atriyasya hi ga#ndharvo viva#hah% shres%t%ha ucyate saka#ma#ya#h% saka#mena nirmantro rahasi smr%tah% 27 dharma#tma# ca maha#tma# ca duh%s%antah% purus%ottamah% abhyagacchah% patim% yam% tvam% bhajama#nam% shakuntale 28 maha#tma# janita# loke putras tava maha#balah% ya ima#m% sa#gara#pa#n*ga#m% kr%tsna#m% bhoks%yati medini#m 29 param% ca#bhipraya#tasya cakram% tasya maha#tmanah% bhavis%yaty apratihatam% satatam% cakravartinah% 30 tatah% praks%a#lya pa#dau sa# vishra#ntam% munim abravi#t vinidha#ya tato bha#ram% sam%nidha#ya phala#ni ca 31 maya# patir vr%to yo 'sau duh%s%antah% purus%ottamah% tasmai sasaciva#ya tvam% prasa#dam% kartum arhasi 32 [k] prasanna eva tasya#ham% tvatkr%te varavarn%ini gr%ha#n%a ca varam% mattas tat kr%te yad abhi#psitam 33 [v] tato dharmis%t%hata#m% vavre ra#jya#c ca#skhalanam% tatha# shakuntala# paurava#n%a#m% duh%s%anta hitaka#myaya# | | 1 [v] pratijn~a#ya tu duh%s%ante pratiya#te shakuntala# garbham% sus%a#va va#moruh% kuma#ram amitaujasam 2 tris%u vars%es%u pu#rn%es%u dipta#nala samadyutim ru#pauda#ryagun%opetam% dauh%s%antim% janamejaya 3 ja#takarma#di sam%ska#ram% kan%vah% pun%yakr%ta#m% varah% tasya#tha ka#raya#m a#sa vardhama#nasya dhi#matah% 4 dantaih% shuklaih% shikharibhih% sim%hasam%hanano yuva# cakra#n*kita karah% shri#ma#n maha#mu#rdha# maha#balah% kuma#ro devagarbha#bhah% sa tatra#shu vyavardhata 5 s%ad% vars%a eva ba#lah% sa kan%va#shramapadam% prati vya#ghra#n sim%ha#n vara#ha#m%sh ca gaja#m%sh ca mahis%a#m%s tatha# 6 baddhva# vr%ks%es%u balava#n a#shramasya samantatah% a#rohan damayam%sh caiva kri#d%am%sh ca paridha#vati 7 tato 'sya na#ma cakrus te kan%va#shramaniva#sinah% astv ayam% sarvadamanah% sarvam% hi damayaty ayam 8 sa sarvadamano na#ma kuma#rah% samapadyata vikramen%aujasa# caiva balena ca samanvitah% 9 tam% kuma#ram r%s%ir dr%s%t%va# karma ca#sya#tima#nus%am samayo yauva ra#jya#yety abravi#c ca shakuntala#m 10 tasya tad balam a#jn~a#ya kan%vah% shis%ya#n uva#ca ha shakuntala#m ima#m% shi#ghram% sahaputra#m ita a#shrama#t bhartre pra#payata#dyaiva sarvalaks%an%apu#jita#m 11 na#ri#n%a#m% cirava#so hi ba#ndhaves%u na rocate ki#rtica#ritradharmaghnas tasma#n nayata ma#ciram 12 tathety uktva# tu te sarve pra#tis%t%hanta#mitaujasah% shakuntala#m% puraskr%tya saputra#m% gajasa#hvayam 13 gr%hi#tva#mara garbha#bham% putram% kamalalocanam a#jaga#ma tatah% shubhra# duh%s%anta vidita#d vana#t 14 abhisr%tya ca ra#ja#nam% vidita# sa# praveshita# saha tenaiva putren%a tarun%a#dityavarcasa# 15 pu#jayitva# yatha#nya#yam abravi#t tam% shakuntala# ayam% putras tvaya# ra#jan yauva ra#jye 'bhis%icyata#m 16 tvaya# hy ayam% suto ra#jan mayy utpannah% suropamah% yatha# samayam etasmin vartasva purus%ottama 17 yatha# sama#game pu#rvam% kr%tah% sa samayas tvaya# tam% smarasva maha#bha#ga kan%va#shramapadam% prati 18 so 'tha shrutvaiva tad va#kyam% tasya# ra#ja# smarann api abravi#n na smara#mi#ti kasya tvam% dus%t%ata#pasi 19 dharmaka#ma#rtha sam%bandham% na smara#mi tvaya# saha gaccha va# tis%t%ha va# ka#mam% yad va#pi#cchasi tat kuru 20 saivam ukta# vara#roha# vri#d%iteva manasvini# visam%jn~eva ca duh%khena tasthau stha#n%ur iva#cala# 21 sam%rambha#mars%a ta#mra#ks%i# sphurama#n%aus%t%ha sam%put%a# kat%a#ks%air nirdahanti#va tiryag ra#ja#nam aiks%ata 22 a#ka#ram% gu#hama#na# ca manyuna#bhisami#rita# tapasa# sam%bhr%tam% tejo dha#raya#m a#sa vai tada# 23 sa# muhu#rtam iva dhya#tva# duh%kha#mars%a samanvita# bharta#ram abhisam%preks%ya kruddha# vacanam abravi#t 24 ja#nann api maha#ra#ja kasma#d evam% prabha#s%ase na ja#na#mi#ti nih%san*gam% yatha#nyah% pra#kr%tas tatha# 25 atra te hr%dayam% veda satyasyaiva#nr%tasya ca kalya#n%a bata sa#ks%i# tvam% ma#tma#nam avamanyatha#h% 26 yo 'nyatha# santam a#tma#nam anyatha# pratipadyate kim% tena na kr%tam% pa#pam% coren%a#tma#paha#rin%a# 27 eko 'ham asmi#ti ca manyase tvam%; na hr%cchayam% vetsi munim% pura#n%am yo vedita# karman%ah% pa#pakasya; yasya#ntike tvam% vr%jinam% karos%i 28 manyate pa#pakam% kr%tva# na kash cid vetti ma#m iti vidanti cainam% deva#sh ca svash caiva#ntara pu#rus%ah% 29 a#dityacandra#v anila#nalau ca; dyaur bhu#mir a#po hr%dayam% yamash ca ahash ca ra#trish ca ubhe ca sam%dhye; dharmash ca ja#na#ti narasya vr%ttam 30 yamo vaivasvatas tasya nirya#tayati dus%kr%tam hr%di sthitah% karma sa#ks%i# ks%etrajn~o yasya tus%yati 31 na tu tus%yati yasyais%a purus%asya dura#tmanah% tam% yamah% pa#pakarma#n%am% nirya#tayati dus%kr%tam 32 avamanya#tmana#tma#nam anyatha# pratipadyate deva# na tasya shreya#m%so yasya#tma#pi na ka#ran%am 33 svayam% pra#pteti ma#m evam% ma#vamam%stha#h% pativrata#m arghya#rha#m% na#rcayasi ma#m% svayam% bha#rya#m upasthita#m 34 kimartham% ma#m% pra#kr%tavad upapreks%asi sam%sadi na khalv aham idam% shu#nye raumi kim% na shr%n%os%i me 35 yadi me ya#cama#na#ya# vacanam% na karis%yasi duh%s%anta shatadha# mu#rdha# tatas te 'dya phalis%yati 36 bha#rya#m% patih% sam%pravishya sa yasma#j ja#yate punah% ja#ya#ya# iti ja#ya#tvam% pura#n%a#h% kavayo viduh% 37 yad a#gamavatah% pum%sas tad apatyam% praja#yate tat ta#rayati sam%tatya# pu#rvapreta#n pita#maha#n 38 pun na#mno naraka#d yasma#t pitaram% tra#yate sutah% tasma#t putra iti proktah% svayam eva svayambhuva# 39 sa# bha#rya# ya# gr%he daks%a# sa# bha#rya# ya# praja#vati# sa# bha#rya# ya# patipra#n%a# sa# bha#rya# ya# pativrata# 40 ardham% bha#rya# manus%yasya bha#rya# shres%t%hatamah% sakha# bha#rya# mu#lam% trivargasya bha#rya# mitram% maris%yatah% 41 bha#rya#vantah% kriya#vantah% sabha#rya# gr%hamedhinah% bha#rya#vantah% pramodante bha#rya#vantah% shriya#nvita#h% 42 sakha#yah% praviviktes%u bhavanty eta#h% priyam%vada#h% pitaro dharmaka#ryes%u bhavanty a#rtasya ma#tarah% 43 ka#nta#res%v api vishra#mo narasya#dhvanikasya vai yah% sada#rah% sa vishva#syas tasma#d da#ra#h% para# gatih% 44 sam%sarantam api pretam% vis%ames%v ekapa#tinam bha#ryaiva#nveti bharta#ram% satatam% ya# pativrata# 45 prathamam% sam%sthita# bha#rya# patim% pretya prati#ks%ate pu#rvam% mr%tam% ca bharta#ram% pashca#t sa#dhvy anugacchati 46 etasma#t ka#ran%a#d ra#jan pa#n%igrahan%am is%yate yad a#pnoti patir bha#rya#m iha loke paratra ca 47 a#tma#tmanaiva janitah% putra ity ucyate budhaih% tasma#d bha#rya#m% narah% pashyen ma#tr%vat putra ma#taram 48 bha#rya#ya#m% janitam% putram a#darshe svam iva#nanam hla#date janita# pres%kya svargam% pra#pyeva pun%yakr%t 49 dahyama#na# manoduh%khair vya#dhibhish ca#tura# nara#h% hla#dante sves%u da#res%u gharma#rta#h% saliles%v iva 50 susam%rabdho 'pi ra#ma#n%a#m% na bru#ya#d apriyam% budhah% ratim% pri#tim% ca dharmam% ca ta#sv a#yattam aveks%ya ca 51 a#tmano janmanah% ks%etram% pun%yam% ra#ma#h% sana#tanam r%s%i#n%a#m api ka# shaktih% sras%t%um% ra#ma#m r%te praja#h% 52 paripatya yada# su#nur dharan%i# ren%ugun%t%hitah% pitur a#shlis%yate 'n*ga#ni kim iva#sty adhikam% tatah% 53 sa tvam% svayam anupra#ptam% sa#bhila#s%am imam% sutam preks%ama#n%am% ca ka#ks%en%a kimartham avamanyase 54 an%d%a#ni bibhrati sva#ni na bhindanti pipi#lika#h% na bharetha#h% katham% nu tvam% dharmajn~ah% san svam a#tmajam 55 na va#sasa#m% na ra#ma#n%a#m% na#pa#m% sparshas tatha# sukhah% shishor a#lin*gyama#nasya sparshah% su#nor yatha#sukhah% 56 bra#hman%o dvipada#m% shres%t%ho gaur varis%t%ha# catus%pada#m gurur gari#yasa#m% shres%t%hah% putrah% sparshavata#m% varah% 57 spr%shatu tva#m% sama#shlis%ya putro 'yam% priyadarshanah% putra sparsha#t sukhatarah% sparsho loke na vidyate 58 tris%u vars%es%u pu#rn%es%u praja#ta#ham arim%dama imam% kuma#ram% ra#jendra tava shokapran%a#shanam 59 a#harta# va#jimedhasya shatasam%khyasya paurava iti va#g antariks%e ma#m% su#take 'bhyavadat pura# 60 nanu na#ma#n*kam a#ropya sneha#d gra#ma#ntaram% gata#h% mu#rdhni putra#n upa#ghra#ya pratinandanti ma#navah% 61 vedes%v api vadanti#mam% mantrava#dam% dvija#tayah% ja#takarman%i putra#n%a#m% tava#pi viditam% tatha# 62 an*ga#d an*ga#t sam%bhavasi hr%daya#d abhija#yase a#tma# vai putra na#ma#si sa ji#va sharadah% shatam 63 pos%o hi tvadadhi#no me sam%ta#nam api ca#ks%ayam tasma#t tvam% ji#va me vatsa susukhi# sharada#m% shatam 64 tvad an*gebhyah% prasu#to 'yam% purus%a#t purus%o 'parah% sarasi#va#mala a#tma#nam% dviti#yam% pashya me sutam 65 yatha# hy a#havani#yo 'gnir ga#rpapatya#t pran%i#yate tatha# tvattah% prasu#to 'yam% tvam ekah% san dvidha#kr%tah% 66 mr%ga#pakr%s%t%ena hi te mr%gaya#m% paridha#vata# aham a#sa#dita# ra#jan kuma#ri# pitur a#shrame 67 urvashi# pu#rvacittish ca sahajanya# ca menaka# vishva#ci# ca ghr%ta#ci# ca s%ad% eva#psarasa#m% vara#h% 68 ta#sa#m% ma#m% menaka# na#ma brahmayonir vara#psara#h% divah% sam%pra#pya jagati#m% vishva#mitra#d aji#janat 69 sa# ma#m% himavatah% pr%s%t%he sus%uve menaka#psara#h% avaki#rya ca ma#m% ya#ta# para#tmajam iva#sati# 70 kim% nu karma#shubham% pu#rvam% kr%tavaty asmi janmani yad aham% ba#ndhavais tyakta# ba#lye sam%prati ca tvaya# 71 ka#mam% tvaya# parityakta# gamis%ya#my aham a#shramam imam% tu ba#lam% sam%tyaktum% na#rhasy a#tmajam a#tmana# 72 [duh] na putram abhija#na#mi tvayi ja#tam% shakuntale asatyavacana# na#ryah% kas te shraddha#syate vacah% 73 menaka# niranukrosha# bandhaki# janani# tava yaya# himavatah% pr%s%t%he nirma#lyeva praverita# 74 sa ca#pi niranukroshah% ks%atrayonih% pita# tava vishva#mitro bra#hman%atve lubdhah% ka#mapara#yan%ah% 75 menaka#psarasa#m% shres%t%ha# mahars%i#n%a#m% ca te pita# tayor apatyam% kasma#t tvam% pum%shcali#va#bhidha#syasi 76 ashraddheyam idam% va#kyam% kathayanti# na lajjase vishes%ato matsaka#she dus%t%ata#pasi gamyata#m 77 kva mahars%ih% sadaivograh% sa#psara# kva ca menaka# kva ca tvam evam% kr%pan%a# ta#pasi# ves%adha#rin%i# 78 atika#yash ca putras te ba#lo 'pi balava#n ayam katham alpena ka#lena sha#laskandha ivodgatah% 79 sunikr%s%t%a# ca yonis te pum%shcali# pratibha#si me yadr%cchaya# ka#mara#ga#j ja#ta# menakaya# hy asi 80 sarvam etat paroks%am% me yat tvam% vadasi ta#pasi na#ham% tva#m abhija#na#mi yathes%t%am% gamyata#m% tvaya# | | 1 [s%ak] ra#jan sars%apa ma#tra#n%i parac chidra#n%i pashyasi a#tmano bilvama#tra#n%i pashyann api na pashyasi 2 menaka# tridashes%v eva tridasha#sh ca#nu menaka#m mamaivodricyate janma duh%s%anta tava janmatah% 3 ks%ita#v at%asi ra#jam%s tvam antariks%e cara#my aham a#vayor antaram% pashya merusars%apayor iva 4 mahendrasya kuberasya yamasya varun%asya ca bhavana#ny anusam%ya#mi prabha#vam% pashya me nr%pa 5 satyash ca#pi prava#do 'yam% yam% pravaks%ya#mi te 'nagha nidarshana#rtham% na dves%a#t tac chrutva# ks%antum arhasi 6 viru#po ya#vad a#darshe na#tmanah% pashyate mukham manyate ta#vad a#tma#nam anyebhyo ru#pavattaram 7 yada# tu mukham a#darshe vikr%tam% so 'bhivi#ks%ate tadetaram% vija#na#ti a#tma#nam% netaram% janam 8 ati#va ru#pasam%panno na kim% cid avamanyate ati#va jalpan durva#co bhavati#ha vihet%hakah% 9 mu#rkho hi jalpata#m% pum%sa#m% shrutva# va#cah% shubha#shubha#h% ashubham% va#kyam a#datte puri#s%am iva su#karah% 10 pra#jn~as tu jalpata#m% pum%sa#m% shrutva# va#cah% shubha#shubha#h% gun%avad va#kyam a#datte ham%sah% ks%i#ram iva#mbhasah% 11 anya#n parivadan sa#dhur yatha# hi paritapyate tatha# parivadann anya#m%s tus%t%o bhavati durjanah% 12 abhiva#dya yatha# vr%ddha#n santo gacchanti nirvr%tim evam% sajjanam a#krushya mu#rkho bhavati nirvr%tah% 13 sukham% ji#vanty ados%ajn~a# mu#rkha# dos%a#nudarshinah% yatra va#cya#h% paraih% santah% para#n a#hus tatha#vidha#n 14 ato ha#syataram% loke kim% cid anyan na vidyate idam% durjana ity a#ha durjanah% sajjanam% svayam 15 satyadharmacyuta#t pum%sah% kruddha#d a#shi#vis%a#d iva ana#stiko 'py udvijate janah% kim% punar a#stikah% 16 svayam utpa#dya vai putram% sadr%sham% yo 'vamanyate tasya deva#h% shriyam% ghnanti na ca loka#n upa#shnute 17 kulavam%shapratis%t%ha#m% hi pitarah% putram abruvan uttamam% sarvadharma#n%a#m% tasma#t putram% na sam%tyajet 18 svapatni# prabhava#n pan~ca labdha#n kri#ta#n vivardhita#n kr%ta#n anya#su cotpanna#n putra#n vai manur abravi#t 19 dharmaki#rty a#vaha# nr%#n%a#m% manasah% pri#tivardhana#h% tra#yante naraka#j ja#ta#h% putra# dharmaplava#h% pitr%#n 20 sa tvam% nr%patisha#rdu#la na putram% tyaktum arhasi a#tma#nam% satyadharmau ca pa#laya#no mahi#pate narendra sim%hakapat%am% na vod%hum% tvam iha#rhasi 21 varam% ku#pashata#d va#pi# varam% va#pi# shata#t kratuh% varam% kratushata#t putrah% satyam% putrashata#d varam 22 ashvamedha sahasram% ca satyam% ca tulaya# dhr%tam ashvamedha sahasra#d dhi satyam eva vishis%yate 23 sarvaveda#dhigamanam% sarvati#rtha#vaga#hanam satyam% ca vadato ra#jan samam% va# sya#n na va# samam 24 na#sti satya#t paro dharmo na satya#d vidyate param na hi ti#vrataram% kim% cid anr%ta#d iha vidyate 25 ra#jan satyam% param% brahmasatyam% ca samayah% parah% ma# tya#ks%i#h% samayam% ra#jan satyam% sam%gatam astu te 26 anr%te cet prasan*gas te shraddadha#si na cet svayam a#tmano hanta gaccha#mi tva#dr%she na#sti sam%gatam 27 r%te 'pi tvayi duh%s%anta shaula ra#ja#vatam%saka#m caturanta#m ima#m urvi#m% putro me pa#layis%yati 28 [v] eta#vad uktva# vacanam% pra#tis%t%hata shakuntala# atha#ntariks%e duh%s%antam% va#g uva#ca#shari#rin%i# r%tvik purohita#ca#ryair mantribhish ca#vr%tam% tada# 29 bhastra# ma#ta# pituh% putro yena ja#tah% sa eva sah% bharasva putram% duh%s%anta ma#vamam%stha#h% shakuntala#m 30 retodha#h% putra unnayati naradeva yamaks%aya#t tvam% ca#sya dha#ta# garbhasya satyam a#ha shakuntala# 31 ja#ya# janayate putram a#tmano 'n*gam% dvidha#kr%tam tasma#d bharasva duh%s%anta putram% sha#kuntalam% nr%pa 32 abhu#tir es%a# kas tyajya#j ji#van~ ji#vantam a#tmajam sha#kuntalam% maha#tma#nam% dauh%s%antim% bhara paurava 33 bhartavyo 'yam% tvaya# yasma#d asma#kam% vacana#d api tasma#d bhavatv ayam% na#mna# bharato na#ma te sutah% 34 tac chrutva# pauravo ra#ja# vya#hr%tam% vai divaukasa#m purohitam ama#tya#m%sh ca sam%prahr%s%t%o 'bravi#d idam 35 shr%n%vantv etad bhavanto 'sya devadu#tasya bha#s%itam aham apy evam evainam% ja#na#mi svayam a#tmajam 36 yady aham% vacana#d eva gr%hn%i#ya#m imam a#tmajam bhaved dhi shan*ka# lokasya naivam% shuddho bhaved ayam 37 tam% vishodhya tada# ra#ja# devadu#tena bha#rata hr%s%t%ah% pramuditash ca#pi pratijagra#ha tam% sutam 38 mu#rdhni cainam upa#ghra#ya sasneham% paris%asvaje sabha#jyama#no vipraish ca stu#yama#nash ca bandibhih% sa mudam% parama#m% lebhe putra sam%sparshaja#m% nr%pah% 39 ta#m% caiva bha#rya#m% dharmajn~ah% pu#jaya#m a#sa dharmatah% abravi#c caiva ta#m% ra#ja# sa#ntvapu#rvam idam% vacah% 40 kr%to lokaparoks%o 'yam% sam%bandho vai tvaya# saha tasma#d etan maya# devi tvac chuddhy artham% vica#ritam 41 manyate caiva lokas te stri#bha#va#n mayi sam%gatam putrash ca#yam% vr%to ra#jye maya# tasma#d vica#ritam 42 yac ca kopitaya#tyartham% tvayokto 'smy apriyam% priye pran%ayinya# visha#la#ks%i tat ks%a#ntam% te maya# shubhe 43 ta#m evam uktva# ra#jars%ir duh%s%anto mahis%i#m% priya#m va#sobhir annapa#naish ca pu#jaya#m a#sa bha#rata 44 duh%s%antash ca tato ra#ja# putram% sha#kuntalam% tada# bharatam% na#matah% kr%tva# yauvara#jye 'bhyas%ecayat 45 tasya tat prathitam% cakram% pra#vartata maha#tmanah% bha#svaram% divyam ajitam% lokasam%na#danam% mahat 46 sa vijitya mahi#pa#la#m%sh caka#ra vashavartinah% caka#ra ca sata#m% dharmam% pra#pa ca#nuttamam% yashah% 47 sa ra#ja# cakravarty a#si#t sa#rvabhaumah% prata#pava#n i#je ca bahubhir yajn~air yatha# shakro marutpatih% 48 ya#jaya#m a#sa tam% kan%vo daks%avad bhu#ridaks%in%am shri#ma#n govitatam% na#ma va#jimedham ava#pa sah% yasmin sahasram% padma#na#m% kan%va#ya bharato dadau 49 bharata#d bha#rati# ki#rtir yenedam% bha#ratam% kulam apare ye ca pu#rve ca bha#rata# iti vishruta#h% 50 bharatasya#nvava#ye hi devakalpa# mahaujasah% babhu#vur brahmakalpa#sh ca bahavo ra#jasattamah% 51 yes%a#m aparimeya#ni na#madheya#ni sarvashah% tes%a#m% tu te yatha#mukhyam% ki#rtayis%ya#mi bha#rata maha#bha#ga#n devakalpa#n satya#rjava para#yan%a#n | | 1 [v] praja#pates tu daks%asya manor vaivasvatasya ca bharatasya kuroh% pu#ror ajami#d%hasya ca#nvaye 2 ya#dava#na#m imam% vam%sham% paurava#n%a#m% ca sarvashah% tathaiva bha#rata#na#m% ca pun%yam% svasty ayanam% mahat dhanyam% yashasyam a#yus%yam% ki#rtayis%ya#mi te 'nagha 3 tejobhir udita#h% sarve mahars%isamatejasah% dasha pracetasah% putra#h% santah% pu#rvajana#h% smr%ta#h% meghajena#gnina# ye te pu#rvam% dagdha# mahaujasah% 4 tebhyah% pra#cetaso jajn~e daks%o daks%a#d ima#h% praja#h% sam%bhu#ta#h% purus%avya#ghra sa hi lokapita#mahah% 5 vi#rin%ya# saha sam%gamya daks%ah% pra#cetaso munih% a#tmatulya#n ajanayat sahasram% sam%shitavrata#n 6 sahasrasam%khya#n samita#n suta#n daks%asya na#radah% moks%am adhya#paya#m a#sa sa#m%khyajn~a#nam anuttamam 7 tatah% pan~ca#shatam% kanya#h% putrika# abhisam%dadhe praja#pateh% praja# daks%ah% sisr%ks%ur janamejaya 8 dadau sa dasha dharma#ya kashyapa#ya trayodasha ka#lasya nayane yukta#h% sapta vim%shatim indave 9 trayodasha#na#m% patni#na#m% ya# tu da#ks%a#yan%i# vara# ma#ri#cah% kashyapas tasya#m a#ditya#n samaji#janat indra#di#n vi#ryasam%panna#n vivasvantam atha#pi ca 10 vivasvatah% suto jajn~e yamo vaivasvatah% prabhuh% ma#rtan%d%ash ca yamasya#pi putro ra#jann aja#yata 11 ma#rtan%d%asya manur dhi#ma#n aja#yata sutah% prabhuh% manor vam%sho ma#nava#na#m% tato 'yam% prathito 'bhavat brahmaks%atra#dayas tasma#n manor ja#ta#s tu ma#nava#h% 12 tatra#bhavat tada# ra#jan brahmaks%atren%a sam%gatam bra#hman%a# ma#nava#s tes%a#m% sa#n*gam% vedam adi#dharan 13 venam% dhr%s%n%um% naris%yantam% na#bha#geks%va#kum eva ca karu#s%am atha sharya#tim% tatraiva#tra#s%t%ami#m ila#m 14 pr%s%adhra navama#n a#huh% ks%atradharmapara#yan%a#n na#bha#ga#ris%t%a dashama#n manoh% putra#n maha#bala#n 15 pan~ca#shatam% manoh% putra#s tathaiva#nye 'bhavan ks%itau anyonyabheda#t te sarve nineshur iti nah% shrutam 16 puru#rava#s tato vidva#n ila#ya#m% samapadyata sa# vai tasya#bhavan ma#ta# pita# ceti hi nah% shrutam 17 trayodasha samudrasya dvi#pa#n ashnan puru#rava#h% ama#nus%air vr%tah% sattvair ma#nus%ah% san maha#yasha#h% 18 vipraih% sa vigraham% cakre vi#ryonmattah% puru#rava#h% jaha#ra ca sa vipra#n%a#m% ratna#ny utkroshata#m api 19 sanatkuma#ras tam% ra#jan brahmaloka#d upetya ha anudarshaya#m% tatash cakre pratyagr%hn%a#n na ca#py asau 20 tato mahars%ibhih% kruddhaih% shaptah% sadyo vyanashyata lobha#nvito madabala#n nas%t%asam%jn~o nara#dhipah% 21 sa hi gandharvalokastha urvashya# sahito vira#t% a#nina#ya kriya#rthe 'gni#n yatha#vad vihita#m%s tridha# 22 s%at% putra# jajn~ire 'thaila#d a#yur dhi#ma#n ama#vasuh% dr%d%ha#yush ca vana#yush ca shruta#yush corvashi# suta#h% 23 nahus%am% vr%ddhasharma#n%am% rajim% rambham anenasam svar bha#vani# suta#n eta#n a#yoh% putra#n pracaks%ate 24 a#yus%o nahus%ah% putro dhi#ma#n satyapara#kramah% ra#jyam% shasha#sa sumahad dharmen%a pr%thivi#patih% 25 pitr%#n deva#n r%s%i#n vipra#n gandharvoragara#ks%asa#n nahus%ah% pa#laya#m a#sa brahmaks%atram atho vishah% 26 sa hatva# dasyu sam%gha#ta#n r%s%i#n karam ada#payat pashuvac caiva ta#n pr%s%t%he va#haya#m a#sa vi#ryava#n 27 ka#raya#m a#sa cendratvam abhibhu#ya divaukasah% tejasa# tapasa# caiva vikramen%aujasa# tatha# 28 yatim% yaya#tim% sam%ya#tim a#ya#tim% pa#n~cam uddhavam nahus%o janaya#m a#sa s%at% putra#n priyava#sasi 29 yaya#tir na#hus%ah% samra#d% a#si#t satyapara#kramah% sa pa#laya#m a#sa mahi#m i#je ca vividhaih% savaih% 30 atishaktya# pitr%#n arcan deva#m%sh ca prayatah% sada# anvagr%hn%a#t praja#h% sarva# yaya#tir apara#jitah% 31 tasya putra# mahes%va#sa#h% sarvaih% samudita# gun%aih% deva ya#nya#m% maha#ra#ja sharmis%t%ha#ya#m% ca jajn~ire 32 deva ya#nya#m aja#yeta#m% yadus turvasur eva ca druhyush ca#nush ca pu#rush ca sharmis%t%ha#ya#m% prajajn~ire 33 sa sha#shvati#h% sama# ra#jan praja# dharmen%a pa#layan jara#m a#rchan maha#ghora#m% na#hus%o ru#pana#shini#m 34 jara#bhibhu#tah% putra#n sa ra#ja# vacanam abravi#t yadum% pu#rum% turvasum% ca druhyum% ca#num% ca bha#rata 35 yauvanena caran ka#ma#n yuva# yuvatibhih% saha vihartum aham iccha#mi sa#hyam% kuruta putraka#h% 36 tam% putro devaya#neyah% pu#rvajo yadur abravi#t kim% ka#ryam% bhavatah% ka#ryam asma#bhir yauvanena ca 37 yaya#tir abravi#t tam% vai jara# me pratigr%hyata#m yauvanena tvadi#yena careyam% vis%aya#n aham 38 yajato di#rghasatrair me sha#pa#c coshanaso muneh% ka#ma#rthah% parihi#n%o me tapye 'ham% tena putraka#h% 39 ma#makena shari#ren%a ra#jyam ekah% prasha#stu vah% aham% tanva#bhinavaya# yuva# ka#ma#n ava#pnuya#m 40 na te tasya pratyagr%hn%an yaduprabhr%tayo jara#m tam abravi#t tatah% pu#ruh% kani#ya#n satyavikramah% 41 ra#jam%sh cara#bhinavaya# tanva# yauvanagocarah% aham% jara#m% sama#stha#ya ra#jye stha#sya#mi ta a#jn~aya# 42 evam uktah% sa ra#jars%ir tapo vi#ryasama#shraya#t sam%ca#raya#m a#sa jara#m% tada# putre maha#tmani 43 pauraven%a#tha vayasa# ra#ja# yauvanam a#sthitah% ya#ya#tena#pi vayasa# ra#jyam% pu#rur aka#rayat 44 tato vars%asahasra#nte yaya#tir apara#jitah% atr%pta eva ka#ma#na#m% pu#rum% putram uva#ca ha 45 tvaya# da#ya#dava#n asmi tvam% me vam%shakarah% sutah% pauravo vam%sha iti te khya#tim% loke gamis%yati 46 tatah% sa nr%pasha#rdu#lah% pu#rum% ra#jye 'bhis%icya ca ka#lena mahata# pashca#t ka#ladharmam upeyiva#n | | 1 [j] yaya#tih% pu#rvako 'sma#kam% dashamo yah% praja#pateh% katham% sa shukratanaya#m% lebhe paramadurlabha#m 2 etad iccha#my aham% shrotum% vistaren%a dvijottama a#nupu#rvya# ca me sham%sa pu#ror vam%shakara#n pr%thak 3 [v] yaya#tir a#si#d ra#jars%ir devara#jasamadyutih% tam% shukravr%s%a parva#n%au vavra#te vai yatha# pura# 4 tat te 'ham% sam%pravaks%ya#mi pr%cchato janamejaya devaya#nya#sh ca sam%yogam% yaya#ter na#hus%asya ca 5 sura#n%a#m asura#n%a#m% ca samaja#yata vai mithah% aishvaryam% prati sam%ghars%as trailokye sacara#care 6 jigi#s%aya# tato deva# vavrira a#n*girasam% munim paurohityena ya#jya#rthe ka#vyam% tu#shanasam% pare bra#hman%au ta#v ubhau nityam anyonyaspardhinau bhr%sham 7 tatra deva# nijaghnur ya#n da#nava#n yudhi sam%gata#n ta#n punar ji#vaya#m a#sa ka#vyo vidya# bala#shraya#t tatas te punar uttha#ya yodhaya#m% cakrire sura#n 8 asura#s tu nijaghnur ya#n sura#n samaramu#rdhani na ta#n sam%ji#vaya#m a#sa br%haspatir uda#radhi#h% 9 na hi veda sa ta#m% vidya#m% ya#m% ka#vyo veda vi#ryava#n sam%ji#vani#m% tato deva# vis%a#dam agaman param 10 te tu deva# bhayodvigna#h% ka#vya#d ushanasas tada# u#cuh% kacam upa#gamya jyes%t%ham% putram% br%haspateh% 11 bhajama#na#n bhajasva#sma#n kuru nah% sa#hyam uttamam ya#sau vidya# nivasati bra#hman%e 'mitatejasi shukre ta#m a#hara ks%ipram% bha#gabha#n no bhavis%yasi 12 vr%s%aparva sami#pe sa shakyo dras%t%um% tvaya# dvijah% raks%ate da#nava#m%s tatra na sa raks%aty ada#nava#n 13 tam a#ra#dhayitum% shakto bhava#n pu#rvavaya#h% kavim deva ya#ni#m% ca dayita#m% suta#m% tasya maha#tmanah% 14 tvam a#ra#dhayitum% shakto na#nyah% kash cana vidyate shi#lada#ks%in%ya ma#dhuryair a#ca#ren%a damena ca deva ya#nya#m% hi tus%t%a#ya#m% vidya#m% ta#m% pra#psyasi dhruvam 15 tathety uktva# tatah% pra#ya#d br%haspatisutah% kacah% tada#bhipu#jito devaih% sami#pam% vr%s%aparvan%ah% 16 sa gatva# tvarito ra#jan devaih% sam%pres%itah% kacah% asurendra pure shukram% dr%s%t%va# va#kyam uva#ca ha 17 r%s%er an*girasah% pautram% putram% sa#ks%a#d br%haspateh% na#mna# kaca iti khya#tam% shis%yam% gr%hn%a#tu ma#m% bhava#n 18 brahmacaryam% caris%ya#mi tvayy aham% paramam% gurau anumanyasva ma#m% brahman sahasram% parivatsara#n 19 [s%ukra] kaca susva#gatam% te 'stu pratigr%hn%a#mi te vacah% arcayis%ye 'ham arcyam% tva#m arcito 'stu br%haspatih% 20 [v] kacas tu tam% tathety uktva# pratijagra#ha tad vratam a#dis%t%am% kavi putren%a shukren%oshanasa# svayam 21 vratasya vrataka#lam% sa yathoktam% pratyagr%hn%ata a#ra#dhayann upa#dhya#yam% deva ya#ni#m% ca bha#rata 22 nityam a#ra#dhayis%yam%s ta#m% yuva# yauvanaga a#mukhe ga#yan nr%tyan va#dayam%sh ca deva ya#ni#m atos%ayat 23 sam%shi#layan deva ya#ni#m% kanya#m% sam%pra#ptayauvana#m pus%paih% phalaih% pres%an%aish ca tos%aya#m a#sa bha#rata 24 deva ya#ny api tam% vipram% niyamavrataca#rin%am anuga#yama#na# lalana# rahah% paryacarat tada# 25 pan~cavars%ashata#ny evam% kacasya carato vratam tatra#ti#yur atho buddhva# da#nava#s tam% tatah% kacam 26 ga# raks%antam% vane dr%s%t%va# rahasy ekam amars%ita#h% jaghnur br%haspater dves%a#d vidya# raks%a#rtham eva ca hatva# sha#la# vr%kebhyash ca pra#yaccham%s tilashah% kr%tam 27 tato ga#vo nivr%tta#s ta# agopa#h% svam% niveshanam ta# dr%s%t%va# rahita# ga#s tu kacena#bhya#gata# vana#t uva#ca vacanam% ka#le deva ya#ny atha bha#rata 28 ahutam% ca#gnihotram% te su#ryash ca#stam% gatah% prabho agopa#sh ca#gata# ga#vah% kacas ta#ta na dr%shyate 29 vyaktam% hato mr%to va#pi kacas ta#ta bhavis%yati tam% vina# na ca ji#veyam% kacam% satyam% bravi#mi te 30 [s%ukra] ayam ehi#ti shabdena mr%tam% sam%ji#vaya#my aham 31 [v] tatah% sam%ji#vani#m% vidya#m% prayujya kacam a#hvayat a#hu#tah% pra#durabhavat kaco 'ris%t%o 'tha vidyaya# hato 'ham iti ca#cakhyau pr%s%t%o bra#hman%a kanyaya# 32 sa punar deva ya#nyoktah% pus%pa#ha#ro yadr%cchaya# vanam% yayau tato vipra dadr%shur da#nava#sh ca tam 33 tato dviti#yam% hatva# tam% dagdhva# kr%tva# ca cu#rn%ashah% pra#yacchan bra#hman%a#yaiva sura#ya#m asura#s tada# 34 deva ya#ny atha bhu#yo 'pi va#kyam% pitaram abravi#t pus%pa#ha#rah% pres%an%akr%t kacas ta#ta na dr%shyate 35 [s%ukra] br%haspateh% sutah% putri kacah% pretagatim% gatah% vidyaya# ji#vito 'py evam% hanyate karava#n%i kim 36 maivam% shuco ma# ruda deva ya#ni; na tva#dr%shi# martyam anuprashocet sura#sh ca vishve ca jagac ca sarvam; upathita#m% vaikr%tim a#namanti 37 [dev] yasya#n*gira# vr%ddhatamah% pita#maho; br%haspatish ca#pi pita# tapodhanah% r%s%eh% putram% tam atho va#pi pautram%; katham% na shoceyam aham% na rudya#m 38 sa brahma ca#ri# ca tapodhanash ca; sadotthitah% karmasu caiva daks%ah% kacasya ma#rgam% pratipatsye na bhoks%ye; priyo hi me ta#ta kaco 'bhiru#pah% 39 [s%ukra] asam%shayam% ma#m asura# dvis%anti; ye me shis%yam% na#gasam% su#dayanti abra#hman%am% kartum icchanti raudra#s; te ma#m% yatha# prastutam% da#navair hi apy asya pa#pasya bhaved iha#ntah%; kam% brahmahatya# na dahed api#ndram 40 [v] sam%codito deva ya#nya# mahars%ih% punar a#hvayat sam%rambhen%aiva ka#vyo hi br%haspatisutam% kacam 41 guror bhi#to vidyaya# copahu#tah%; shanair va#cam% jat%hare vya#jaga#ra tam abravi#t kena pathopani#to; mamodare tis%t%hasi bru#hi vipra 42 [k] bhavatprasa#da#n na jaha#ti ma#m% smr%tih%; smare ca sarvam% yac ca yatha# ca vr%ttam na tv evam% sya#t tapaso vyayo me; tatah% klesham% ghoram imam% saha#mi 43 asuraih% sura#ya#m% bhavato 'smi datto; hatva# dagdhva# cu#rn%ayitva# ca ka#vya bra#hmi#m% ma#ya#m a#suri# caiva ma#ya#; tvayi sthite katham eva#tivartet 44 [s%] kim% te priyam% karava#n%y adya vatse; vadhena me ji#vitam% sya#t kacasya na#nyatra kuks%er mama bhedanena; dr%shyet kaco madgato deva ya#ni 45 [dev] dvau ma#m% shoka#v agnikalpau daheta#m%; kacasya na#shas tava caivopagha#tah% kacasya na#she mama na#sti sharma; tavopagha#te ji#vitum% na#smi shakta# 46 [s%] sam%siddha ru#po 'si br%haspateh% suta; yat tva#m% bhaktam% bhajate deva ya#ni# vidya#m ima#m% pra#pnuhi ji#vani#m% tvam%; na ced indrah% kaca ru#pi# tvam adya 47 na nivartet punar ji#van kash cid anyo mamodara#t bra#hman%am% varjayitvaikam% tasma#d vidya#m ava#pnuhi 48 putro bhu#tva# bha#vaya bha#vito ma#m; asma#d deha#d upanis%kramya ta#ta sami#ks%etha# dharmavati#m aveks%a#m%; guroh% saka#sha#t pra#pya vidya#m% savidyah% 49 [v] guroh% saka#sha#t samava#pya vidya#m%; bhittva# kuks%im% nirvicakra#ma viprah% kaco 'bhiru#po daks%in%am% bra#hman%asya; shukla#tyaye paurn%ama#sya#m ivenduh% 50 dr%s%t%va# ca tam% patitam% brahmara#shim; uttha#paya#m a#sa mr%tam% kaco 'pi vidya#m% siddha#m% ta#m ava#pya#bhiva#dya; tatah% kacas tam% gurum ity uva#ca 51 r%tasya da#ta#ram anuttamasya; nidhim% nidhi#na#m% caturanvaya#na#m ye na#driyante gurum arcani#yam%; pa#la#m*l loka#m%s te vrajanty apratis%t%ha#n 52 [v] sura# pa#na#d van~cana#m% pra#payitva#; sam%jn~a# na#sham% caiva tatha#tighoram dr%s%t%va# kacam% ca#pi tatha#bhiru#pam%; pi#tam% tada# suraya# mohitena 53 samanyur uttha#ya maha#nubha#vas; tadoshana# viprahitam% ciki#rs%uh% ka#vyah% svayam% va#kyam idam% jaga#da; sura# pa#nam% prati vai ja#tashan*kah% 54 yo bra#hman%o 'dya prabhr%ti#ha kash cin; moha#t sura#m% pa#syati mandabuddhih% apetadharmo brahmaha# caiva sa sya#d; asmim*l loke garhitah% sya#t pare ca 55 maya# cema#m% vipra dharmokti si#ma#m%; marya#da#m% vai stha#pita#m% sarvaloke santo vipra#h% shushruva#m%so guru#n%a#m%; deva# loka#sh copashr%n%vantu sarve 56 iti#dam uktva# sa maha#nubha#vas; tapo nidhi#na#m% nidhir aprameyah% ta#n da#nava#n daivavimu#d%habuddhi#n; idam% sama#hu#ya vaco 'bhyuva#ca 57 a#caks%e vo da#nava# ba#lisha#h% stha; siddhah% kaco vatsyati matsaka#she sam%ji#vani#m% pra#pya vidya#m% maha#rtha#m%; tulyaprabha#vo brahman%a# brahmabhu#tah% 58 guror us%ya saka#she tu dashavars%ashata#ni sah% anujn~a#tah% kaco gantum iyes%a tridasha#layam | | 1 [v] sama#vr%tta vratam% tam% tu visr%s%t%am% gurun%a# tada# prasthitam% tridasha#va#sam% deva ya#ny abravi#d idam 2 r%s%er an*girasah% pautra vr%ttena#bhijanena ca bhra#jase vidyaya# caiva tapasa# ca damena ca 3 r%s%ir yatha#n*gira# ma#nyah% pitur mama maha#yasha#h% tatha# ma#nyash ca pu#jyash ca bhu#yo mama br%haspatih% 4 evam% jn~a#tva# vija#ni#hi yad bravi#mi tapodhana vratasthe niyamopete yatha# varta#my aham% tvayi 5 sa sama#vr%tta vidyo ma#m% bhakta#m% bhajitum arhasi gr%ha#n%a pa#n%im% vidhivan mama mantrapuraskr%tam 6 [kaca] pu#jyo ma#nyash ca bhagava#n yatha# tava pita# mama tatha# tvam anavadya#n*gi pu#jani#yatara# mama 7 a#tmapra#n%aih% priyatama# bha#rgavasya maha#tmanah% tvam% bhadre dharmatah% pu#jya# guruputri# sada# mama 8 yatha# mama gurur nityam% ma#nyah% shukrah% pita# tava deva ya#ni tathaiva tvam% naivam% ma#m% vaktum arhasi 9 [dev] guruputrasya putro vai na tu tvam asi me pituh% tasma#n ma#nyash ca pu#jyash ca mama#pi tvam% dvijottama 10 asurair hanyama#ne ca kaca tvayi punah% punah% tada# prabhr%ti ya# pri#tis ta#m% tvam eva smarasva me 11 sauha#rde ca#nura#ge ca vettha me bhaktim uttama#m na ma#m arhasi dharmajn~a tyaktum% bhakta#m ana#gasam 12 [k] aniyojye niyoge ma#m% niyunaks%i shubhavrate prasi#da subhru tvam% mahyam% guror gurutari# shubhe 13 yatros%itam% visha#la#ks%i tvaya# candranibha#nane tatra#ham us%ito bhadre kuks%au ka#vyasya bha#mini 14 bhagini# dharmato me tvam% maivam% vocah% shubha#nane sukham asmy us%ito bhadre na manyur vidyate mama 15 a#pr%cche tva#m% gamis%ya#mi shivam a#sham%sa me pathi avirodhena dharmasya smartavyo 'smi katha#ntare apramattotthita# nityam a#ra#dhaya gurum% mama 16 [dev] yadi ma#m% dharmaka#ma#rthe pratya#khya#syasi coditah% tatah% kaca na te vidya# siddhim es%a# gamis%yati 17 [k] guruputri#ti kr%tva#ham% pratya#caks%e na dos%atah% gurun%a# ca#bhyanujn~a#tah% ka#mam evam% shapasva ma#m 18 a#rs%am% dharmam% bruva#n%o 'ham% deva ya#ni yatha# tvaya# shapto na#rho 'smi sha#pasya ka#mato 'dya na dharmatah% 19 tasma#d bhavatya# yah% ka#mo na tatha# sa bhavis%yati r%s%iputro na te kash cij ja#tu pa#n%im% grahi#s%yati 20 phalis%yati na te vidya# yat tvam% ma#m a#ttha tat tatha# adhya#payis%ya#mi tu yam% tasya vidya# phalis%yati 21 [v] evam uktva# dvijashres%t%ho deva ya#ni#m% kacas tada# tridashesha#layam% shi#ghram% jaga#ma dvijasattamah% 22 tam a#gatam abhipreks%ya deva# indrapurogama#h% br%haspatim% sabha#jyedam% kacam a#hur muda#nvita#h% 23 yat tvam asmaddhitam% karma cakartha parama#dbhutam na te yashah% pran%ashita# bha#gabha#n no bhavis%yasi | | 1 [v] kr%tavidye kace pra#pte hr%s%t%aru#pa# divaukasah% kaca#d adhi#tya ta#m% vidya#m% kr%ta#rtha# bharatars%abha 2 sarva eva sama#gamya shatakratum atha#bruvan ka#las te vikramasya#dya jahi shatru#n puram%dara 3 evam uktas tu sahitais tridashair maghava#m%s tada# tathety uktvopacakra#ma so 'pashyata vane striyah% 4 kri#d%anti#na#m% tu kanya#na#m% vane caitrarathopame va#yubhu#tah% sa vastra#n%i sarva#n%y eva vyamishrayat 5 tato jala#t samutti#rya kanya#s ta#h% sahita#s tada# vastra#n%i jagr%hus ta#ni yatha#sanna#ny anekashah% 6 tatra va#so deva ya#nya#h% sharmis%t%ha# jagr%he tada# vyatimishram aja#nanti# duhita# vr%s%aparvan%ah% 7 tatas tayor mithas tatra virodhah% samaja#yata deva ya#nya#sh ca ra#jendra sharmis%t%ha#ya#sh ca tat kr%te 8 [dev] kasma#d gr%hn%a#si me vastram% shis%ya# bhu#tva# mama#suri samuda#ca#ra hi#na#ya# na te shreyo bhavis%yati 9 [s%ar] a#si#nam% ca shaya#nam% ca pita# te pitaram% mama stauti vandati ca#bhi#ks%n%am% ni#caih% sthitva# vini#tavat 10 ya#catas tvam% hi duhita# stuvatah% pratigr%hn%atah% suta#ham% stu#yama#nasya dadato 'pratigr%hn%atah% 11 ana#yudha# sa#yudha#ya# rikta# ks%ubhyasi bhiks%uki lapsyase pratiyoddha#ram% na hi tva#m% gan%aya#my aham 12 [v] samucchrayam% deva ya#ni#m% gata#m% sakta#m% ca va#sasi sharmis%t%ha# pra#ks%ipat ku#pe tatah% svapuram a#vrajat 13 hateyam iti vijn~a#ya sharmis%t%ha# pa#panishcaya# anaveks%ya yayau veshma krodhavegapara#yan%a#h% 14 atha tam% desham abhya#ga#d yaya#tir nahus%a#tmajah% shra#ntayugyah% shra#ntahayo mr%galipsuh% pipa#sitah% 15 sa na#hus%ah% preks%ama#n%a udapa#nam% gatodakam dadarsha kanya#m% ta#m% tatra di#pta#m agnishikha#m iva 16 ta#m apr%cchat sa dr%s%t%vaiva kanya#m amara varn%ini#m sa#ntvayitva# nr%pashres%t%hah% sa#mna# paramavalguna# 17 ka# tvam% ta#mranakhi# shya#ma# sumr%s%t%aman%ikun%d%ala# di#rgham% dhya#yasi ca#tyartham% kasma#c chvasis%i ca#tura# 18 katham% ca patita#sy asmin ku#pe vi#rut tr%n%a#vr%te duhita# caiva kasya tvam% vada sarvam% sumadhyame 19 [dev] yo 'sau devair hata#n daitya#n uttha#payati vidyaya# tasya shukrasya kanya#ham% sa ma#m% nu#nam% na budhyate 20 es%a me daks%in%o ra#jan pa#n%is ta#mranakha#n*gulih% samuddhara gr%hi#tva# ma#m% kuli#nas tvam% hi me matah% 21 ja#na#mi hi tva#m% sam%sha#ntam% vi#ryavantam% yashasvinam tasma#n ma#m% patita#m asma#t ku#pa#d uddhartum arhasi 22 [v] ta#m atha bra#hman%i#m% stri#m% ca vijn~a#ya nahus%a#tmajah% gr%hi#tva# daks%in%e pa#n%a#v ujjaha#ra tato 'vat%a#t 23 uddhr%tya caina#m% tarasa# tasma#t ku#pa#n nara#dhipah% a#mantrayitva# sushron%i#m% yaya#tih% svapuram% yayau 24 [dev] tvaritam% ghu#rn%ike gaccha sarvam a#caks%va me pituh% neda#ni#m% hi pravekya#mi nagaram% vr%s%aparvan%ah% 25 [v] sa# tu vai tvaritam% gatva# ghu#rn%ika#suramandiram dr%s%t%va# ka#vyam uva#cedam% sam%bhrama#vis%t%acetana# 26 a#caks%e te maha#pra#jn~a deva ya#ni# vane hata# sharmis%t%haya# maha#bha#ga duhitra# vr%s%aparvan%ah% 27 shrutva# duhitaram% ka#vyas tatra sharmis%t%haya# hata#m tvaraya# niryayau duh%kha#n ma#rgama#n%ah% suta#m% vane 28 dr%s%t%va# duhitaram% ka#vyo deva ya#ni#m% tato vane ba#hubhya#m% sam%paris%vajya duh%khito va#kyam abravi#t 29 a#tmados%air niyacchanti sarve duh%khasukhe jana#h% manye dushcaritam% te 'sti yasyeyam% nis%kr%tih% kr%ta# 30 [dev] nis%kr%tir me 'stu va# ma#stu shr%n%us%va#vahito mama sharmis%t%haya# yad ukta#smi duhitra# vr%s%aparvan%ah% satyam% kilaitat sa# pra#ha daitya#na#m asi ga#yanah% 31 evam% hi me kathayati sharmis%t%ha# va#rs%aparvan%i# vacanam% ti#ks%n%aparus%am% krodharakteks%an%a# bhr%sham 32 stuvato duhita# hi tvam% ya#catah% pratigr%hn%atah% suta#ham% stu#yama#nasya dadato 'pratigr%hn%atah% 33 iti ma#m a#ha sharmis%t%ha# duhita# vr%s%aparvan%ah% krodhasam%raktanayana# darpapu#rn%a# punah% punah% 34 yady aham% stuvatas ta#ta duhita# pratigr%hn%atah% prasa#dayis%ye sharmis%t%ha#m ity ukta# hi sakhi# maya# 35 [s%ukra] stuvato duhita# na tvam% bhadre na pratigr%hn%atah% astotuh% stuyama#nasya duhita# deva ya#ny asi 36 vr%s%aparvaiva tad veda shakro ra#ja# ca na#hus%ah% acintyam% brahma nirdvandvam aishvaram% hi balam% mama | | 1 [s%u] yah% pares%a#m% naro nityam ativa#da#m%s titiks%ati deva ya#ni vija#ni#hi tena sarvam idam% jitam 2 yah% samutpatitam% krodham% nigr%hn%a#ti hayam% yatha# sa yantety ucyate sadbhir na yo rashmis%u lambate 3 yah% samutpatitam% krodham akrodhena nirasyati deva ya#ni vija#ni#hi tena sarvam idam% jitam 4 yah% samutpatitam% krodham% ks%amayeha nirasyati yathoragas tvacam% ji#rn%a#m% sa vai purus%a ucyate 5 yah% sam%dha#rayate manyum% yo 'tiva#da#m%s titiks%ati yash ca tapto na tapati dr%d%ham% so 'rthasya bha#janam 6 yo yajed aparishra#nto ma#si ma#si shatam% sama#h% na krudhyed yash ca sarvasya tayor akrodhano 'dhikah% 7 yat kuma#ra# kuma#ryash ca vairam% kuryur acetasah% na tat pra#jn~o 'nukurvi#ta vidus te na bala#balam 8 [dev] veda#ham% ta#ta ba#la#pi dharma#n%a#m% yad iha#ntaram akrodhe ca#tiva#de ca veda ca#pi bala#balam 9 shis%yasya#shis%ya vr%tter hi na ks%antavyam% bubhu#s%ata# tasma#t sam%ki#rn%a vr%ttes%u va#so mama na rocate 10 puma#m%so ye hi nindanti vr%ttena#bhijanena ca na tes%u nivaset pra#jn~ah% shreyo 'rthi# pa#pabuddhis%u 11 ye tv enam abhija#nanti vr%ttena#bhijanena ca tes%u sa#dhus%u vastavyam% sa va#sah% shres%t%ha ucyate 12 va#g duruktam% maha#ghoram% duhitur vr%s%aparvan%ah% na hy ato dus%karataram% manye lokes%v api tris%u yah% sapatnashriyam% di#pta#m% hi#nashri#h% paryupa#sate | | 1 [v] tatah% ka#vyo bhr%gushres%t%hah% samanyur upagamya ha vr%s%aparva#n%am a#si#nam ity uva#ca#vica#rayan 2 na#dharmash carito ra#jan sadyah% phalati gaur iva putres%u va# naptr%s%u va# na ced a#tmani pashyati phalaty eva dhruvam% pa#pam% guru bhuktam ivodare 3 yad agha#tayatha# vipram% kacam a#n*girasam% tada# apa#pashi#lam% dharmajn~am% shushru#s%am% madgr%he ratam 4 vadha#d anarhatas tasya vadha#c ca duhitur mama vr%s%aparvan nibodhedam% tyaks%ya#mi tva#m% saba#ndhavam stha#tum% tvad vis%aye ra#jan na shaks%ya#mi tvaya# saha 5 aho ma#m abhija#na#si daitya mithya# prala#pinam yathemam a#tmano dos%am% na niyacchasy upeks%ase 6 [vr%] na#dharmam% na mr%s%a#va#dam% tvayi ja#na#mi bha#rgava tvayi dharmash ca satyam% ca tat prasi#datu no bhava#n 7 yady asma#n apaha#ya tvam ito gacchasi bha#rgava samudram% sam%praves%kya#mo na#nyad asti para#yan%am 8 [s%u] samudram% pravishadhvam% va# disho va# dravata#sura#h% duhitur na#priyam% sod%hum% shakto 'ham% dayita# hi me 9 prasa#dyata#m% deva ya#ni# ji#vitam% hy atra me sthitam yogaks%ema karas te 'ham indrasyeva br%haspatih% 10 [vr%] yat kim% cid asurendra#n%a#m% vidyate vasu bha#rgava bhuvi hastigava#shvam% va# tasya tvam% mama ceshvarah% 11 [s%u] yat kim% cid asti dravin%am% daityendra#n%a#m% maha#sura tasyeshvaro 'smi yadi te deva ya#ni# prasa#dyata#m 12 [dev] yadi tvam i#shvaras ta#ta ra#jn~o vittasya bha#rgava na#bhija#na#mi tat te 'ham% ra#ja# tu vadatu svayam 13 [vr%] yam% ka#mam abhika#ma#si deva ya#ni shucismite tat te 'ham% sam%prada#sya#mi yadi ced api durlabham 14 [dev] da#si#m% kanya# sahasren%a sharmis%t%ha#m abhika#maye anu ma#m% tatra gacchet sa# yatra da#syati me pita# 15 [vr%] uttis%t%ha he sam%grahi#tri sharmis%t%ha#m% shi#ghram a#naya yam% ca ka#mayate ka#mam% deva ya#ni# karotu tam 16 [v] tato dha#tri# tatra gatva# sharmis%t%ha#m% va#kyam abravi#t uttis%t%ha bhadre sharmis%t%he jn~a#ti#na#m% sukham a#vaha 17 tyajati bra#hman%ah% shis%ya#n deva ya#nya# pracoditah% sa# yam% ka#mayate ka#mam% sa ka#ryo 'dya tvaya#naghe 18 [s%ar] sa# yam% ka#mayate ka#mam% karava#n%y aham adya tam ma# tv eva#pagamac chukro deva ya#ni# ca matkr%te 19 [v] tatah% kanya# sahasren%a vr%ta# shibikaya# tada# pitur niyoga#t tvarita# nishcakra#ma purottama#t 20 [s%ar] aham% kanya# sahasren%a da#si# te parica#rika# anu tva#m% tatra ya#sya#mi yatra da#syati te pita# 21 [dev] stuvato duhita# te 'ham% bandinah% pratigr%hn%atah% stu#yama#nasya duhita# katham% da#si# bhavis%yasi 22 [s%ar] yena kena cid a#rta#na#m% jn~a#ti#na#m% sukham a#vahet atas tva#m anuya#sya#mi yatra da#syati te pita# 23 [v] pratishrute da#sabha#ve duhitra# vr%s%aparvan%ah% deva ya#ni# nr%pashres%t%ha pitaram% va#kyam abravi#t 24 pravisha#mi puram% ta#ta tus%t%a#smi dvijasattama amogham% tava vijn~a#nam asti vidya# balam% ca te 25 evam ukto duhitra# sa dvijashres%t%ho maha#yasha#h% pravivesha puram% hr%s%t%ah% pu#jitah% sarvada#navaih% | | 1 [v] atha di#rghasya ka#lasya deva ya#ni# nr%pottama vanam% tad eva nirya#ta# kri#d%a#rtham% varavarn%ini# 2 tena da#si# sahasren%a sa#rdham% sharmis%t%haya# tada# tam eva desham% sam%pra#pta# yatha#ka#mam% caca#ra sa# ta#bhih% sakhi#bhih% sahita# sarva#bhir mudita# bhr%sham 3 kri#d%antyo 'bhirata#h% sarva#h% pibantyo madhuma#dhavi#m kha#dantyo vividha#n bhaks%ya#n vidashantyah% phala#ni ca 4 punash ca na#hus%o ra#ja# mr%galipsur yadr%cchaya# tam eva desham% sam%pra#pto jala#rthi# shramakarshitah% 5 dadr%she deva ya#ni#m% ca sharmis%t%ha#m% ta#sh ca yos%itah% pibanti#r lalama#na#sh ca divya#bharan%abhu#s%ita#h% 6 upavis%t%a#m% ca dadr%she deva ya#ni#m% shucismita#m ru#pen%a#pratima#m% ta#sa#m% stri#n%a#m% madhye vara#n*gana#m sharmis%t%haya# sevyama#na#m% pa#dasam%va#hana#dibhih% 7 [y] dva#bhya#m% kanya# sahasra#bhya#m% dve kanye pariva#rite gotre ca na#mani# caiva dvayoh% pr%ccha#mi va#m aham 8 [dev] a#khya#sya#my aham a#datsva vacanam% me nara#dhipa shukro na#ma#suraguruh% suta#m% ja#ni#hi tasya ma#m 9 iyam% ca me sakhi# da#si# yatra#ham% tatra ga#mini# duhita# da#navendrasya sharmis%t%ha# vr%s%aparvan%ah% 10 [y] katham% nu te sakhi# da#si# kanyeyam% varavarn%ini# asurendra suta# subhru param% kautu#halam% hi me 11 [dev] sarva eva naravya#ghra vidha#nam anuvartate vidha#navihitam% matva# ma# vicitra#h% katha#h% kr%tha#h% 12 ra#javad ru#paves%au te bra#hmi#m% va#cam% bibhars%i ca kim%na#ma# tvam% kutash ca#si kasya putrash ca sham%sa me 13 [y] brahmacaryen%a kr%tsno me vedah% shrutipatham% gatah% ra#ja#ham% ra#japutrash ca yaya#tir iti vishrutah% 14 [dev] kena#sy arthena nr%pate imam% desham upa#gatah% jighr%ks%ur va#rijam% kim% cid atha va# mr%galipsaya# 15 [y] mr%galipsur aham% bhadre pa#ni#ya#rtham upa#gatah% bahu ca#py anuyukto 'smi tan ma#nujn~a#tum arhasi 16 [dev] dva#bhya#m% kanya# sahasra#bhya#m% da#sya# sharmis%t%haya# saha tvadadhi#na#smi bhadram% te sakha# bharta# ca me bhava 17 [y] viddhy aushanasi bhadram% te na tva#m arho 'smi bha#mini aviva#hya# hi ra#ja#no deva ya#ni pitus tava 18 [dev] sam%sr%s%t%am% brahman%a# ks%atram% ks%atram% ca brahma sam%hitam r%s%ish ca r%s%iputrash ca na#hus%a#n*ga vadasva ma#m 19 [y] ekadehodbhava# varn%a#sh catva#ro 'pi vara#n*gane pr%thag dharma#h% pr%thak shauca#s tes%a#m% tu bra#hman%o varah% 20 [dev] pa#n%idharmo na#hus%a#yam% na pumbhih% sevitah% pura# tam% me tvam agrahi#r agre vr%n%omi tva#m aham% tatah% 21 katham% nu me manasvinya#h% pa#n%im anyah% puma#n spr%shet gr%hi#tam r%s%iputren%a svayam% va#py r%s%in%a# tvaya# 22 [y] kruddha#d a#shi#vis%a#t sarpa#j jvalana#t sarvato mukha#t dura#dhars%ataro viprah% purus%en%a vija#nata# 23 [dev] katham a#shi#vis%a#t sarpa#j jvalana#t sarvato mukha#t dura#dhars%ataro vipra ity a#ttha purus%ars%abha 24 [y] ekam a#shi#vis%o hanti shastren%aikash ca vadhyate hanti viprah% sara#s%t%ra#n%i pura#n%y api hi kopitah% 25 dura#dhars%ataro vipras tasma#d bhi#ru mato mama ato 'datta#m% ca pitra# tva#m% bhadre na vivaha#my aham 26 [dev] datta#m% vahasva pitra# ma#m% tvam% hi ra#jan vr%to maya# aya#cato bhayam% na#sti datta#m% ca pratigr%hn%atah% 27 [v] tvaritam% deva ya#nya#tha pres%itam% pitur a#tmanah% shrutvaiva ca sa ra#ja#nam% darshaya#m a#sa bha#rgavah% 28 dr%s%t%vaiva ca#gatam% shukram% yaya#tih% pr%thivi#patih% vavande bra#hman%am% ka#vyam% pra#n~jalih% pran%atah% sthitah% 29 [dev] ra#ja#yam% na#hus%as ta#ta durge me pa#n%im agrahi#t namas te dehi ma#m asmai na#nyam% loke patim% vr%n%e 30 [s%u] vr%to 'naya# patir vi#ra sutaya# tvam% mames%t%aya# gr%ha#n%ema#m% maya# datta#m% mahis%i#m% nahus%a#tmaja 31 [y] adharmo na spr%shed evam% maha#n ma#m iha bha#rgava varn%asam%karajo brahmann iti tva#m% pravr%n%omy aham 32 [s%u] adharma#t tva#m% vimun~ca#mi varayasva yatheps%itam asmin viva#he ma# gla#si#r aham% pa#pam% nuda#mi te 33 vahasva bha#rya#m% dharmen%a deva ya#ni#m% sumadhyama#m anaya# saha sam%pri#tim atula#m% samava#psyasi 34 iyam% ca#pi kuma#ri# te sharmis%t%ha# va#rs%aparvan%i# sam%pu#jya# satatam% ra#jan ma# caina#m% shayane hvayeh% 35 [v] evam ukto yaya#tis tu shukram% kr%tva# pradaks%in%am jaga#ma svapuram% hr%s%t%o anujn~a#to maha#tmana# | | 1 [v] yaya#tih% svapuram% pra#pya mahendra purasam%nibham pravishya#ntah%puram% tatra deva ya#ni#m% nyaveshayat 2 deva ya#nya#sh ca#numate ta#m% suta#m% vr%s%aparvan%ah% ashokavanika#bhya#she gr%ham% kr%tva# nyaveshayat 3 vr%ta#m% da#si# sahasren%a sharmis%t%ha#m a#sura#yan%i#m va#sobhir annapa#naish ca sam%vibhajya susatkr%ta#m 4 deva ya#nya# tu sahitah% sa nr%po nahus%a#tmajah% vijaha#ra bahu#n abda#n devavan mudito bhr%sham 5 r%tuka#le tu sam%pra#pte deva ya#ni# vara#n*gana# lebhe garbham% prathamatah% kuma#ram% ca vyaja#yata 6 gate vars%asahasre tu sharmis%t%ha# va#rs%aparvan%i# dadarsha yauvanam% pra#pta# r%tum% sa# ca#nvacintayat 7 r%tuka#lash ca sam%pra#pto na ca me 'sti patir vr%tah% kim% pra#ptam% kim% nu kartavyam% kim% va# kr%tva# kr%tam% bhavet 8 deva ya#ni# praja#ta#sau vr%tha#ham% pra#ptayauvana# yatha# taya# vr%to bharta# tathaiva#ham% vr%n%omi tam 9 ra#jn~a# putraphalam% deyam iti me nishcita# matih% api#da#ni#m% sa dharma#tma# iya#n me darshanam% rahah% 10 atha nis%kramya ra#ja#sau tasmin ka#le yadr%cchaya# ashokavanika#bhya#she sharmis%t%ha#m% pra#pya vis%t%hitah% 11 tam ekam% rahite dr%s%t%va# sharmis%t%ha# ca#ruha#sini# pratyudgamya#n~jalim% kr%tva# ra#ja#nam% va#kyam abravi#t 12 somasyendrasya vis%n%or va# yamasya varun%asya va# tava va# na#hus%a kule kah% striyam% spras%t%um arhasi 13 ru#pa#bhijana shi#lair hi tvam% ra#jan vettha ma#m% sada# sa# tva#m% ya#ce prasa#dya#ham r%tum% dehi nara#dhipa 14 [y] vedmi tva#m% shi#lasam%panna#m% daitya kanya#m anindita#m ru#pe ca te na pashya#mi su#cy agram api ninditam 15 abravi#d ushana# ka#vyo deva ya#ni#m% yada#vaham na yam a#hvayitavya# te shayane va#rs%aparvan%i# 16 [s%ar] na narma yuktam% vacanam% hinasti; na stri#s%u ra#jan na viva#ha ka#le pra#n%a#tyaye sarvadhana#paha#re; pan~ca#nr%ta#ny a#hur apa#taka#ni 17 pr%s%t%am% tu sa#ks%ye pravadantam anyatha#; vadanti mithyopahitam% narendra eka#rthata#ya#m% tu sama#hita#ya#m%; mithya# vadantam anr%tam% hinasti 18 [y] ra#ja# prama#n%am% bhu#ta#na#m% sa nashyeta mr%s%a# vadan arthakr%cchram api pra#pya na mithya# kartum utsahe 19 [s%ar] sama#v etau matau ra#jan patih% sakhya#sh ca yah% patih% samam% viva#ham ity a#huh% sakhya# me 'si patir vr%tah% 20 [y] da#tavyam% ya#cama#nebhya iti me vratam a#hitam tvam% ca ya#casi ma#m% ka#mam% bru#hi kim% karava#n%i te 21 [s%ar] adharma#t tra#hi ma#m% ra#jan dharmam% ca pratipa#daya tvatto 'patyavati# loke careyam% dharmam uttamam 22 traya eva#dhana# ra#jan bha#rya# da#sas tatha# sutah% yat te samadhipacchanti yasya te tasya tad dhanam 23 deva ya#nya# bhujis%ya#smi vashya# ca tava bha#rgavi# sa# ca#ham% ca tvaya# ra#jan bharan%i#ye bhajasva ma#m 24 [v] evam uktas tu ra#ja# sa tathyam ity eva jajn~iva#n pu#jaya#m a#sa sharmis%t%ha#m% dharmam% ca pratyapa#dayat 25 sama#gamya ca sharmis%t%ha#m% yatha#ka#mam ava#pya ca anyonyam abhisam%pu#jya jagmatus tau yatha#gatam 26 tasmin sama#game subhru#h% sharmis%t%ha# ca#ru ha#sini# lebhe garbham% prathamatas tasma#n nr%patisattama#t 27 prajajn~e ca tatah% ka#le ra#jan ra#ji#valocana# kuma#ram% devagarbha#bham% ra#ji#vanibha locanam | | 1 [v] shrutva# kuma#ram% ja#tam% tu deva ya#ni# shucismita# cintaya#m a#sa duh%kha#rta# sharmis%t%ha#m% prati bha#rata 2 abhigamya ca sharmis%t%ha#m% deva ya#ny abravi#d idam kim idam% vr%jinam% subhru kr%tam% te ka#malubdhaya# 3 [s%ar] r%s%ir abhya#gatah% kash cid dharma#tma# vedapa#ragah% sa maya# varadah% ka#mam% ya#cito dharmasam%hitam 4 na#ham anya#yatah% ka#mam a#cara#mi shucismite tasma#d r%s%er mama#patyam iti satyam% bravi#mi te 5 [dev] shobhanam% bhi#ru satyam% ced atha sa jn~a#yate dvijah% gotra na#ma#bhijanato vettum iccha#mi te dvijam 6 [s%ar] ojasa# tejasa# caiva di#pyama#nam% ravim% yatha# tam% dr%s%t%va# mama sam%pras%t%um% shaktir na#si#c chuci smite 7 [dev] yady etad evam% sharmis%t%he na manur vidyate mama apatyam% yadi te labdham% jyes%t%ha#c chres%t%ha#c ca vai dvija#t 8 [v] anyonyam evam uktva# ca sam%prahasya ca te mithah% jaga#ma bha#rgavi# veshma tathyam ity eva jajn~us%i# 9 yaya#tir deva ya#nya#m% tu putra#v ajanayan nr%pah% yadum% ca turvasum% caiva shakra vis%n%u# iva#parau 10 tasma#d eva tu ra#jars%eh% sharmis%t%ha# va#rs%aparvan%i# druhyum% ca#num% ca pu#rum% ca tri#n kuma#ra#n aji#janat 11 tatah% ka#le tu kasmim%sh cid deva ya#ni# shucismita# yaya#ti sahita# ra#jan nirjaga#ma maha#vanam 12 dadarsha ca tada# tatra kuma#ra#n devaru#pin%ah% kri#d%ama#na#n suvishrabdha#n vismita# cedam abravi#t 13 kasyaite da#raka# ra#jan devaputropama#h% shubha#h% varcasa# ru#patash caiva sadr%sha# me mata#s tava 14 evam% pr%s%t%va# tu ra#ja#nam% kuma#ra#n paryapr%cchata kim%na#madheya gotro vah% putraka# bra#hman%ah% pita# vibru#ta me yatha#tathyam% shrotum iccha#mi tam% hy aham 15 te 'darshayan pradeshinya# tam eva nr%pasattamam sharmis%t%ha#m% ma#taram% caiva tasya#cakhyush ca da#raka#h% 16 ity uktva# sahita#s te tu ra#ja#nam upacakramuh% na#bhyanandata ta#n ra#ja# deva ya#nya#s tada#ntike rudantas te 'tha sharmis%t%ha#m abhyayur ba#laka#s tatah% 17 dr%s%t%va# tu tes%a#m% ba#la#na#m% pran%ayam% pa#rthivam% prati buddhva# ca tattvato devi# sharmis%t%ha#m idam abravi#t 18 madadhi#na# sati# kasma#d aka#rs%i#r vipriyam% mama tam eva#suradharmam% tvam a#sthita# na bibhes%i kim 19 [s%a] yad uktam r%s%ir ity eva tat satyam% ca#ruha#sini nya#yato dharmatash caiva caranti# na bibhemi te 20 yada# tvaya# vr%to ra#ja# vr%ta eva tada# maya# sakhi# bharta# hi dharmen%a bharta# bhavati shobhane 21 pu#jya#si mama ma#nya# ca jyes%t%ha# shres%t%ha# ca bra#hman%i# tvatto 'pi me pu#jyatamo ra#jars%ih% kim% na vettha tat 22 [v] shrutva# tasya#s tato va#kyam% deva ya#ny abravi#d idam ra#jan na#dyeha vatsya#mi vipriyam% me kr%tam% tvaya# 23 sahasotpatita#m% shya#ma#m% dr%s%t%va# ta#m% sa#shrulocana#m tvaritam% saka#sham% ka#vyasya prasthita#m% vyathitas tada# 24 anuvavra#ja sam%bhra#ntah% pr%s%t%hatah% sa#ntvayan nr%pah% nyavartata na caiva sma krodhasam%raktalocana# 25 avibruvanti# kim% cit tu ra#ja#nam% ca#rulocana# acira#d iva sam%pra#pta# ka#vyasyoshanaso 'ntikam 26 sa# tu dr%s%t%vaiva pitaram abhiva#dya#gratah% sthita# anantaram% yaya#tis tu pu#jaya#m a#sa bha#rgavam 27 [dev] adharmen%a jito dharmah% pravr%ttam adharottaram sharmis%t%haya#tivr%tta#smi duhitra# vr%s%aparvan%ah% 28 trayo 'sya#m% janita#h% putra# ra#jn~a#nena yaya#tina# durbhaga#ya# mama dvau tu putrau ta#ta bravi#mi te 29 dharmajn~a iti vikhya#ta es%a ra#ja# bhr%gu#dvaha atikra#ntash ca marya#da#m% ka#vyaitat kathaya#mi te 30 [s%u] dharmajn~ah% san maha#ra#ja yo 'dharmam akr%tha#h% priyam tasma#j jara# tva#m acira#d dhars%ayis%yati durjaya# 31 [y] r%tum% vai ya#cama#na#ya# bhagavan na#nyacetasa# duhitur da#navendrasya dharmyam etat kr%tam% maya# 32 r%tum% vai ya#cama#na#ya# na dada#ti puma#n vr%tah% bhru#n%ahety ucyate brahman sa iha brahmava#dibhih% 33 abhika#ma#m% striyam% yas tu gamya#m% rahasi ya#citah% nopaiti sa ca dharmes%u bhru#n%ahety ucyate budhaih% 34 ity eta#ni sami#ks%ya#ham% ka#ran%a#ni bhr%gu#dvaha adharmabhayasam%vignah% sharmis%t%ha#m upajagmiva#n 35 [s%u] nanv aham% pratyaves%kyas te madadhi#no 'si pa#rthiva mithya#ca#rasya dharmes%u cauryam% bhavati na#hus%a 36 [v] kruddhenoshanasa# shapto yaya#tir na#hus%as tada# pu#rvam% vayah% parityajya jara#m% sadyo 'nvapadyata 37 [y] atr%pto yauvanasya#ham% deva ya#nya#m% bhr%gu#dvaha prasa#dam% kuru me brahman~ jareyam% ma# visheta ma#m 38 [s%u] na#ham% mr%s%a# bravi#my etaj jara#m% pra#pto 'si bhu#mipa jara#m% tv eta#m% tvam anyasmai sam%kra#maya yadi#cchasi 39 [y] ra#jyabha#k sa bhaved brahman pun%yabha#k ki#rtibha#k tatha# yo me dadya#d vayah% putras tad bhava#n anumanyata#m 40 [s%u] sam%kra#mayis%yasi jara#m% yathes%t%am% nahus%a#tmaja ma#m anudhya#ya bha#vena na ca pa#pam ava#psyasi 41 vayo da#syati te putro yah% sa ra#ja# bhavis%yati a#yus%ma#n ki#rtima#m%sh caiva bahv apatyas tathaiva ca | | 1 [v] jara#m% pra#pya yaya#tis tu svapuram% pra#pya caiva ha putram% jyes%t%ham% varis%t%ham% ca yadum ity abravi#d vacah% 2 jara# vali# ca ma#m% ta#ta palita#ni ca paryaguh% ka#vyasyoshanasah% sha#pa#n na ca tr%pto 'smi yauvane 3 tvam% yado pratipadyasva pa#pma#nam% jaraya# saha yauvanena tvadi#yena careyam% vis%aya#n aham 4 pu#rn%e vars%asahasre tu punas te yauvanam% tv aham dattva# svam% pratipatsya#mi pa#pma#nam% jaraya# saha 5 [yadu] sitashmashrushira# di#no jaraya# shithili# kr%tah% vali# sam%tataga#trash ca durdarsho durbalah% kr%shah% 6 ashaktah% ka#ryakaran%e paribhu#tah% sa yauvanaih% sahopaji#vibhish caiva ta#m% jara#m% na#bhika#maye 7 [y] yat tvam% me hr%daya#j ja#to vayah% svam% na prayacchasi tasma#d ara#jyabha#k ta#ta praja# te vai bhavis%yati 8 turvaso pratipadyasva pa#pma#nam% jaraya# saha yauvanena careyam% vai vis%aya#m%s tava putraka 9 pu#rn%e vars%asahasre tu punar da#sya#mi yauvanam svam% caiva pratipatsya#mi pa#pma#nam% jaraya# saha 10 [tu] na ka#maye jara#m% ta#ta ka#mabhoga pran%a#shini#m balaru#pa#nta karan%i#m% buddhipra#n%avina#shini#m 11 [y] yat tvam% me hr%daya#j ja#to vayah% svam% na prayacchasi tasma#t praja# samucchedam% turvaso tava ya#syati 12 sam%ki#rn%a#ca#ra dharmes%u pratiloma cares%u ca pishita#shis%u ca#ntyes%u mu#d%ha ra#ja# bhavis%yasi 13 guru da#raprasaktes%u tiryagyonigates%u ca pashudharmis%u pa#pes%u mlecches%u prabhavis%yasi 14 [v] evam% sa turvasam% shaptva# yaya#tih% sutam a#tmanah% sharmis%t%ha#ya#h% sutam% druhyum idam% vacanam abravi#t 15 druhyo tvam% pratipadyasva varn%aru#pavina#shini#m jara#m% vars%asahasram% me yauvanam% svam% dadasva ca 16 pu#rn%e vars%asahasre tu pratida#sya#mi yauvanam svam% ca#da#sya#mi bhu#yo 'ham% pa#pma#nam% jaraya# saha 17 [dru] na gajam% na ratham% na#shvam% ji#rn%o bhun*kte na ca striyam va#g bhan*gash ca#sya bhavati taj jara#m% na#bhika#maye 18 [y] yat tvam% me hr%daya#j ja#to vayah% svam% na prayacchasi tasma#d druhyo priyah% ka#mo na te sam%patsyate kva cit 19 ud%upa plava sam%ta#ro yatra nityam% bhavis%yati ara#ja# bhojashambdam% tvam% tatra#va#psyasi sa#nvayah% 20 ano tvam% pratipadyasva pa#pma#nam% jaraya# saha ekam% vars%asahasram% tu careyam% yauvanena te 21 [a#nu] ji#rn%ah% shishuvad a#datte 'ka#le 'nnam ashucir yatha# na juhoti ca ka#le 'gnim% ta#m% jara#m% na#bhika#maye 22 [y] yat tvam% me hr%daya#j ja#to vayah% svam% na prayacchasi jara# dos%as tvayokto 'yam% tasma#t tvam% pratipatsyase 23 praja#sh ca yauvanapra#pta# vinashis%yanty ano tava agnipraskandana paras tvam% ca#py evam% bhavis%yasi 24 puro tvam% me priyah% putras tvam% vari#ya#n bhavis%yasi jara# vali# ca me ta#ta palita#ni ca paryaguh% ka#vyasyoshanasah% sha#pa#n na ca tr%pto 'smi yauvane 25 puro tvam% pratipadyasva pa#pma#nam% jaraya# saha kam% cit ka#lam% careyam% vai vis%aya#n vayasa# tava 26 pu#rn%e vars%asahasre tu pratida#sya#mi yauvanam svam% caiva pratipatsya#mi pa#pma#nam% jaraya# saha 27 [v] evam uktah% pratyuva#ca pu#ruh% pitaram an~jasa# yatha#ttha ma#m% maha#ra#ja tat karis%ya#mi te vacah% 28 pratipatsya#mi te ra#jan pa#pma#nam% jaraya# saha gr%ha#n%a yauvanam% mattash cara ka#ma#n yathepsita#n 29 jaraya#ham% praticchanno vayo ru#padharas tava yauvanam% bhavate dattva# caris%ya#mi yatha#ttha ma#m 30 [y] pu#ro pri#to 'smi te vatsa pri#tash cedam% dada#mi te sarvaka#masamr%ddha# te praja# ra#jye bhavis%yati | | 1 [v] pauraven%a#tha vayasa# yaya#tir nahus%a#tmajah% pri#tiyukto nr%pashres%t%hash caca#ra vis%aya#n priya#n 2 yatha#ka#mam% yathotsa#ham% yatha#ka#lam% yatha#sukham dharma#viruddha#n ra#jendro yatha#rhati sa eva hi 3 deva#n atarpayad yajn~aih% shra#ddhais tadvat pitr%#n api di#na#n anugrahair is%t%aih% ka#maish ca dvijasattama#n 4 atithi#n annapa#naish ca vishash ca paripa#lanaih% a#nr%sham%syena shu#dra#m%sh ca dasyu#n sam%nigrahen%a ca 5 dharmen%a ca praja#h% sarva# yatha#vad anuran~jayan yaya#tih% pa#laya#m a#sa sa#ks%a#d indra iva#parah% 6 sa ra#ja# sim%havikra#nto yuva# vis%ayagocarah% avirodhena dharmasya caca#ra sukham uttamam 7 sa sam%pra#pya shubha#n ka#ma#m%s tr%ptah% khinnash ca pa#rthivah% ka#lam% vars%asahasra#ntam% sasma#ra manuja#dhipah% 8 parisam%khya#ya ka#lajn~ah% kala#h% ka#s%t%ha#sh ca vi#ryava#n pu#rn%am% matva# tatah% ka#lam% pu#rum% putram uva#ca ha 9 yatha#ka#mam% yathotsa#ham% yatha#ka#lam arim%dama sevita# vis%aya#h% putra yauvanena maya# tava 10 pu#ro pri#to 'smi bhadram% te gr%ha#n%edam% svayauvanam ra#jyam% caiva gr%ha#n%edam% tvam% hi me priyakr%t sutah% 11 pratipede jara#m% ra#ja# yaya#tir na#hus%as tada# yauvanam% pratipede ca pu#ruh% svam% punar a#tmanah% 12 abhis%ektu ka#mam% nr%patim% pu#rum% putram% kani#yasam bra#hman%a pramukha# varn%a# idam% vacanam abruvan 13 katham% shukrasya napta#ram% deva ya#nya#h% sutam% prabho jyes%t%ham% yadum atikramya ra#jyam% pu#roh% prada#syasi 14 yadur jyes%t%has tava suto ja#tas tam anu turvasuh% sharmis%t%ha#ya#h% suto druhyus tato 'nuh% pu#rur eva ca 15 katham% jyes%t%ha#n atikramya kani#ya#n ra#jyam arhati etat sam%bodhaya#mas tva#m% dharmam% tvam anupa#laya 16 [y] bra#hman%a pramukha# varn%a#h% sarve shr%n%vantu me vacah% jyes%t%ham% prati yatha# ra#jyam% na deyam% me katham% cana 17 mama jyes%t%hena yaduna# niyogo na#nupa#litah% pratiku#lah% pitur yash ca na saputrah% sata#m% matah% 18 ma#ta#pitror vacanakr%d dhitah% pathyash ca yah% sutah% saputrah% putravad yash ca vartate pitr%ma#tr%s%u 19 yaduna#ham avajn~a#tas tatha# turvasuna#pi ca druhyuna# ca#nuna# caiva mayy avajn~a# kr%ta# bhr%sham 20 pu#run%a# me kr%tam% va#kyam% ma#nitash ca vishes%atah% kani#ya#n mama da#ya#do jara# yena dhr%ta# mama mama ka#mah% sa ca kr%tah% pu#run%a# putra ru#pin%a# 21 shukren%a ca varo dattah% ka#vyenoshanasa# svayam putro yas tva#nuvarteta sa ra#ja# pr%thivi#patih% bhavato 'nunaya#my evam% pu#ru# ra#jye 'bhis%icyata#m 22 [prakr%tayah] yah% putro gun%asam%panno ma#ta#pitror hitah% sada# sarvam arhati kalya#n%am% kani#ya#n api sa prabho 23 arhah% pu#rur idam% ra#jyam% yah% sutah% priyakr%t tava varada#nena shukrasya na shakyam% vaktum uttaram 24 [v] pauraja#napadais tus%t%air ity ukto na#hus%as tada# abhyas%in~cat tatah% pu#rum% ra#jye sve sutam a#tmajam 25 dattva# ca pu#rave ra#jyam% vanava#sa#ya di#ks%itah% pura#t sa niryayau ra#ja# bra#hman%ais ta#pasaih% saha 26 yados tu ya#dava# ja#ta#s turvasor yavana#h% suta#h% druhyor api suta# bhoja# anos tu mleccha ja#tayah% 27 pu#ros tu pauravo vam%sho yatra ja#to 'si pa#rthiva idam% vars%asahasra#ya ra#jyam% ka#rayitum% vashi# | | 1 [v] evam% sa na#hus%o ra#ja# yaya#tih% putram i#psitam ra#jye 'bhis%icya mudito va#naprastho 'bhavan munih% 2 us%itva# ca vaneva#sam% bra#hman%aih% saha sam%shritah% phalamu#la#shano da#nto yatha# svargam ito gatah% 3 sa gatah% surava#sam% tam% nivasan muditah% sukham ka#lasya na#timahatah% punah% shakren%a pa#titah% 4 nipatan pracyutah% svarga#d apra#pto medini# talam sthita a#si#d antariks%e sa tadeti shrutam% maya# 5 tata eva punash ca#pi gatah% svargam iti shrutih% ra#jn~a# vasumata# sa#rdham as%t%akena ca vi#ryava#n pratardanena shibina# sametya kila sam%sadi 6 [j] karman%a# kena sa divam% punah% pra#pto mahi#patih% sarvam etad ashes%en%a shrotum iccha#mi tattvatah% kathyama#nam% tvaya# vipra viprars%igan%asam%nidhau 7 devara#jasamo hy a#si#d yaya#tih% pr%thivi#patih% vardhanah% kuruvam%shasya vibha#vasu samadyutih% 8 tasya visti#rn%ayashasah% satyaki#rter maha#tmanah% caritam% shrotum iccha#mi divi ceha ca sarvashah% 9 [v] hanta te kathayis%ya#mi yaya#ter uttara#m% katha#m divi ceha ca pun%ya#rtha#m% sarvapa#papran%a#shini#m 10 yaya#tir na#hus%o ra#ja# pu#rum% putram% kani#yasam ra#jye 'bhis%icya muditah% pravavra#ja vanam% tada# 11 antes%u sa viniks%ipya putra#n yadupurogama#n phalamu#la#shano ra#ja# vane sam%nyavasac ciram 12 sam%shita#tma# jitakrodhas tarpayan pitr%devata#h% agni#m%sh ca vidhivaj juhvan va#naprasthavidha#natah% 13 atithi#n pu#jaya#m a#sa vanyena havis%a# vibhuh% shilon~cha vr%ttim a#stha#ya shes%a#nna kr%tabhojanah% 14 pu#rn%am% vars%asahasram% sa evam%vr%ttir abhu#n nr%pah% abbhaks%ah% sharadas trim%shad a#si#n niyatava#n mana#h% 15 tatash ca va#yubhaks%o 'bhu#t sam%vatsaram atandritah% pan~ca#gnimadhye ca tapas tepe sam%vatsaram% nr%pah% 16 ekapa#dasthitash ca#si#t s%an% ma#sa#n anila#shanah% pun%yaki#rtis tatah% svargam% jaga#ma#vr%tya rodasi# | | 1 [v] svargatah% sa tu ra#jendro nivasan deva sadmani pu#jitas tridashaih% sa#dhyair marudbhir vasubhis tatha# 2 devaloka#d brahmalokam% sam%caran pun%yakr%d vashi# avasat pr%thivi#pa#lo di#rghaka#lam iti shrutih% 3 sa kada# cin nr%pashres%t%ho yaya#tih% shakram a#gamat katha#nte tatra shakren%a pr%s%t%ah% sa pr%thivi#patih% 4 [s%akra] yada# sa pu#rus tava ru#pen%a ra#jan~; jara#m% gr%hi#tva# pracaca#ra bhu#mau tada# ra#jyam% sam%prada#yaiva tasmai; tvaya# kim uktah% kathayeha satyam 5 [y] gan*ga#yamunayor madhye kr%tsno 'yam% vis%ayas tava madhye pr%thivya#s tvam% ra#ja# bhra#taro 'ntya#dhipa#s tava 6 akrodhanah% krodhanebhyo vishis%t%as; tatha# titiks%ur atitiks%or vishis%t%ah% ama#nus%ebhyo ma#nus%a#sh ca pradha#na#; vidva#m%s tathaiva#vidus%ah% pradha#nah% 7 a#krushyama#no na#kroshen manyur eva titiks%atah% a#kros%t%a#ram% nirdahati sukr%tam% ca#sya vindati 8 na#rum% tudah% sya#n na nr%sham%sava#di#; na hi#natah% param abhya#dadi#ta yaya#sya va#ca# para udvijeta; na ta#m% vaded rushati#m% pa#palokyam 9 arum% tudam% purus%am% ru#ks%ava#cam%; va#k kan%t%akair vitudantam% manus%ya#n vidya#d alaks%mi#katamam% jana#na#m%; mukhe nibaddha#m% nirr%tim% vahantam 10 sadbhih% purasta#d abhipu#jitah% sya#t; sadbhis tatha# pr%s%t%hato raks%itah% sya#t sada#sata#m ativa#da#m%s titiks%et; sata#m% vr%ttam% ca#dadi#ta#rya vr%ttah% 11 va#k sa#yaka# vadana#n nis%patanti; yair a#hatah% shocati ra#rty aha#ni parasya va# marmasu ye patanti; ta#n pan%d%ito na#vasr%jet pares%u 12 na hi#dr%sham% sam%vananam% tris%u lokes%u vidyate yatha# maitri# ca bhu#tes%u da#nam% ca madhura# ca va#k 13 tasma#t sa#ntvam% sada# va#cyam% na va#cyam% parus%am% kva cit pu#jya#n sam%pu#jayed dadya#n na ca ya#cet kada# cana | | 1 [i#ndra] sarva#n%i karma#n%i sama#pya ra#jan; gr%ha#n parityajya vanam% gato 'si tat tva#m% pr%ccha#mi nahus%asya putra; kena#si tulyas tapasa# yaya#te 2 [y] na#ham% devamanus%yes%u na gandharvamahars%is%u a#tmanas tapasa# tulyam% kam% cit pashya#mi va#sava 3 [i#] yada#vamam%stha#h% sadr%shah% shreyasash ca; pa#pi#yasash ca#vidita prabha#vah% tasma#l loka# antavantas taveme; ks%i#n%e pun%ye patita#sy adya ra#jan 4 [y] surars%igandharvanara#vama#na#t; ks%ayam% gata# me yadi shakra loka#h% iccheyam% vai suraloka#d vihi#nah%; sata#m% madhye patitum% devara#ja 5 [i#] sata#m% saka#she patita#si ra#jam%sh; cyutah% pratis%t%ha#m% yatra labdha#si bhu#yah% evam% viditva# tu punar yaya#te; na te 'vama#nya#h% sadr%shah% shreyasash ca 6 [v] tatah% praha#ya#mara ra#jajus%t%a#n; pun%ya#m*l loka#n patama#nam% yaya#tim sam%preks%ya ra#jars%ivaro 's%t%akas tam; uva#ca sad dharmavidha#nagopta# 7 kas tvam% yuva# va#savatulyaru#pah%; svatejasa# di#pyama#no yatha#gnih% patasy udi#rn%a#mbudhara#ndha ka#ra#t kha#t; khecara#n%a#m% pravaro yatha#rkah% 8 dr%s%t%va# ca tva#m% su#ryapatha#t patantam%; vaishva#nara#rka dyutim aprameyam kim% nu svid etat patati#ti sarve; vitarkayantah% parimohita#h% smah% 9 dr%s%t%va# ca tva#m% vis%t%hitam% devama#rge; shakra#rka vis%n%upratima prabha#vam abhyudgata#s tva#m% vayam adya sarve; tattvam% pa#te tava jijn~a#sama#na#h% 10 na ca#pi tva#m% dhr%s%n%umah% pras%t%um agre; na ca tvam asma#n pr%cchasi ye vayam% smah% tat tva#m% pr%ccha#mah% spr%han%i#ya ru#pam%; kasya tvam% va# kim%nimittam% tvam a#ga#h% 11 bhayam% tu te vyetu vis%a#damohau; tyaja#shu devendra sama#naru#pa tva#m% vartama#nam% hi sata#m% saka#she; na#lam% prasod%hum% balaha#pi shakrah% 12 santah% pratis%t%ha# hi sukhacyuta#na#m%; sata#m% sadaiva#mara ra#jakalpa te sam%gata#h% sthavara jan*gamesha#h%; pratis%t%hitas tvam% sadr%shes%u satsu 13 prabhur agnih% pratapane bhu#mir a#vapane prabhuh% prabhuh% su#ryah% praka#shitve sata#m% ca#bhya#gatah% prabhuh% | | 1 [y] aham% yaya#tir nahus%asya putrah%; pu#roh% pita# sarvabhu#ta#vama#na#t prabhram%shitah% surasiddhars%iloka#t; paricyutah% prapata#my alpapun%yah% 2 aham% hi pu#rvo vayasa# bhavadbhyas; tena#bhiva#dam% bhavata#m% na prayun~je yo vidyaya# tapasa# janmana# va#; vr%ddhah% sa pu#jyo bhavati dvija#na#m 3 [a#st%aka] ava#di#sh ced vayasa# yah% sa vr%ddha; iti ra#jan na#bhyavadah% katham% cit yo vai vidva#n vayasa# san sma vr%ddhah%; sa eva pu#jyo bhavati dvija#na#m 4 [y] pratiku#lam% karman%a#m% pa#pam a#hus; tad vartate 'pravan%e pa#palokyam santo 'sata#m% na#nuvartanti caitad; yatha# a#tmais%a#m anuku#la va#di# 5 abhu#d dhanam% me vipulam% mahad vai; vices%t%ama#no na#dhiganta# tad asmi evam% pradha#rya#tma hite nivis%t%o; yo vartate sa vija#na#ti ji#van 6 na#na#bha#va# bahavo ji#valoke; daiva#dhi#na# nas%t%aces%t%a#dhika#ra#h% tat tat pra#pya na vihanyeta dhi#ro; dis%t%am% bali#ya iti matva#tma buddhya# 7 sukham% hi jantur yadi va#pi duh%kham%; daiva#dhi#nam% vindati na#tma shaktya# tasma#d dis%t%am% balavan manyama#no; na sam%jvaren na#pi hr%s%yet kada# cit 8 duh%khe na tapyen na sukhena hr%s%yet; samena varteta sadaiva dhi#rah% dis%t%am% bali#ya iti manyama#no; na sam%jvaren na#pi hr%s%yet kada# cit 9 bhaye na muhya#my as%t%aka#ham% kada# cit; sam%ta#po me ma#naso na#sti kash cit dha#ta# yatha# ma#m% vidadha#ti loke; dhruvam% tatha#ham% bhaviteti matva# 10 sam%svedaja# an%d%aja# udbhida#sh ca; sari#sr%pa#h% kr%mayo 'tha#psu matsya#h% tatha#shma#nas tr%n%aka#s%t%ham% ca sarvam%; dis%t%a ks%aye sva#m% prakr%tim% bhajante 11 anityata#m% sukhaduh%khasya buddhva#; kasma#t sam%ta#pam as%t%aka#ham% bhajeyam kim% kurya#m% vai kim% ca kr%tva# na tapye; tasma#t sam%ta#pam% varjaya#my apramattah% 12 [a#st%aka] ye ye loka#h% pa#rthivendra pradha#na#s; tvaya# bhukta# yam% ca ka#lam% yatha# ca tan me ra#jan bru#hi sarvam% yatha#vat; ks%etrajn~avad bha#s%ase tvam% hi dharma#n 13 [y] ra#ja#ham a#sam iha sa#rvabhaumas; tato loka#n mahato ajayam% vai tatra#vasam% vars%asahasrama#tram%; tato lokam% param asmy abhyupetah% 14 tatah% puri#m% puruhu#tasya ramya#m%; sahasradva#ra#m% shatayojana#yata#m adhya#vasam% vars%asahasrama#tram%; tato lokam% param asmy abhyupetah% 15 tato divyam ajaram% pra#pya lokam%; praja#pater lokapater dura#pam tatra#vasam% vars%asahasrama#tram%; tato lokam% param asmy abhyupetah% 16 devasya devasya niveshane ca; vijitya loka#n avasam% yathes%t%am sam%pu#jyama#nas tridashaih% samastais; tulyaprabha#va dyutir i#shvara#n%a#m 17 tatha#vasam% nandane ka#maru#pi#; sam%vatsara#n%a#m ayutam% shata#na#m saha#psarobhir viharan pun%yagandha#n; pashyann naga#n pus%pita#m%sh ca#ruru#pa#n 18 tatrastham% ma#m% deva sukhes%u saktam%; ka#le 'ti#te mahati tato 'tima#tram du#to deva#na#m abravi#d ugraru#po; dhvam%sety uccais trih% plutena svaren%a 19 eta#van me viditam% ra#jasim%ha; tato bhras%t%o 'ham% nandana#t ks%i#n%apun%yah% va#co 'shraus%am% ca#ntariks%e sura#n%a#m; anukrosha#c chocata#m% ma#navendra 20 aho kas%t%am% ks%i#n%apun%yo yaya#tih%; pataty asau pun%yakr%t pun%yaki#rtih% ta#n abruvam% patama#nas tato 'ham%; sata#m% madhye nipateyam% katham% nu 21 tair a#khya#ta# bhavata#m% yajn~abhu#mih%; sami#ks%ya caina#m% tvaritam upa#gato 'smi havir gandham% deshikam% yajn~abhu#mer; dhu#ma#pa#n*gam% pratigr%hya prati#tah% | | 1 [a#] yada#vaso nandane ka#maru#pi#; sam%vatsara#n%a#m ayutam% shata#na#m kim% ka#ran%am% ka#rtayugapradha#na; hitva# tattvam% vasudha#m anvapadyah% 2 [y] jn~a#tih% suhr%t svajano yo yatheha; ks%i#n%e vitte tyajyate ma#navair hi tatha# tatra ks%i#n%apun%yam% manus%yam%; tyajanti sadyah% seshvara# devasam%gha#h% 3 [a#] katham% tasmin ks%i#n%apun%ya# bhavanti; sam%muhyate me 'tra mano 'tima#tram kim% vishis%t%a#h% kasya dha#mopaya#nti; tad vai bru#hi ks%etravit tvam% mato me 4 [y] imam% bhaumam% narakam% te patanti; la#lapyama#na# naradeva sarve te kan*kagoma#yu bala#shana#rtham%; ks%i#n%a# vivr%ddhim% bahudha# vrajanti 5 tasma#d etad varjani#yam% naren%a; dus%t%am% loke garhan%i#yam% ca karma a#khya#tam% te pa#rthiva sarvam etad; bhu#yash ceda#ni#m% vada kim% te vada#mi 6 [a#] yada# tu ta#n vitudante vaya#m%si; tatha# gr%dhra#h% shitikan%t%ha#h% patam%ga#h% katham% bhavanti katham a#bhavanti; na bhaumam anyam% narakam% shr%n%omi 7 [y] u#rdhvam% deha#t karman%o jr%mbhama#n%a#d; vyaktam% pr%thivya#m anusam%caranti imam% bhaumam% narakam% te patanti; na#veks%ante vars%apu#ga#n aneka#n 8 s%as%t%im% sahasra#n%i patanti vyomni; tatha# ashi#tim% parivatsara#n%i ta#n vai tudanti prapatatah% prapa#tam%; bhi#ma# bhauma# ra#ks%asa#s ti#ks%n%adam%s%t%ra#h% 9 [a#] yad enasas te patatas tudanti; bhi#ma# bhauma# ra#ks%asa#s ti#ks%n%adam%s%t%ra#h% katham% bhavanti katham a#bhavanti; katham% bhu#ta# garbhabhu#ta# bhavanti 10 [y] asram% retah% pus%paphala#nupr%ktam; anveti tad vai purus%en%a sr%s%t%am sa vai tasya# raja a#padyate vai; sa garbhabhu#tah% samupaiti tatra 11 vanaspati#m%sh caus%adhi#sh ca#vishanti; apo va#yum% pr%thivi#m% ca#ntariks%am catus%padam% dvipadam% ca#pi sarvam; evam% bhu#ta# garbhabhu#ta# bhavanti 12 [a#] anyad vapur vidadha#ti#ha garbha; uta#ho svit svena ka#mena ya#ti a#padyama#no narayonim eta#m; a#caks%va me sam%shaya#t prabravi#mi 13 shari#radeha#di samucchrayam% ca; caks%uh% shrotre labhate kena sam%jn~a#m etat tattvam% sarvam a#caks%va pr%s%t%ah%; ks%etrajn~am% tva#m% ta#ta manya#ma sarve 14 [y] va#yuh% samutkars%ati garbhayonim; r%tau retah% pus%parasa#nupr%ktam sa tatra tanma#tra kr%ta#dhika#rah%; kramen%a sam%vardhayati#ha garbham 15 sa ja#yama#no vigr%hi#ta ga#trah%; s%ad% jn~a#nanis%t%ha#yatano manus%yah% sa shrotra#bhya#m% vedayati#ha shabdam%; sarvam% ru#pam% pashyati caks%us%a# ca 16 ghra#n%ena gandham% jihvaya#tho rasam% ca; tvaca# sparsham% manasa# veda bha#vam ity as%t%akehopacitim% ca viddhi; maha#tmanah% pra#n%abhr%tah% shari#re 17 [a#] yah% sam%sthitah% purus%o dahyate va#; nikhanyate va#pi nighr%s%yate va# abha#va bhu#tah% sa vina#sham etya; kena#tma#nam% cetayate purasta#t 18 [y] hitva# so 'su#n suptavan nis%t%hanitva#; purodha#ya sukr%tam% dus%kr%tam% ca anya#m% yonim% pavana#gra#nusa#ri#; hitva# deham% bhajate ra#jasim%ha 19 pun%ya#m% yonim% pun%yakr%to vrajanti; pa#pa#m% yonim% pa#pakr%to vrajanti ki#t%a#h% patam%ga#sh ca bhavanti pa#pa#; na me vivaks%a#sti maha#nubha#va 20 catus%pada# dvipada#h% s%at%pada#sh ca; tatha# bhu#ta# garbhabhu#ta# bhavanti a#khya#tam etan nikhilena sarvam%; bhu#yas tu kim% pr%cchasi ra#jasim%ha 21 [a#] kim%svit kr%tva# labhate ta#ta loka#n; martyah% shres%t%ha#m%s tapasa# vidyaya# va# tan me pr%s%t%ah% sham%sa sarvam% yatha#vac; chubha#m*l loka#n yena gacchet kramen%a 22 [y] tapash ca da#nam% ca shamo damash ca; hri#r a#rjavam% sarvabhu#ta#nukampa# nashyanti ma#nena tamo 'bhibhu#ta#h%; pum%sah% sadaiveti vadanti santah% 23 adhi#ya#nah% pan%d%itam% manyama#no; yo vidyaya# hanti yashah% pares%a#m tasya#ntavantash ca bhavanti loka#; na ca#sya tad brahma phalam% dada#ti 24 catva#ri karma#n%y abhayam%kara#n%i; bhayam% prayacchanty ayatha# kr%ta#ni ma#na#gnihotram uta ma#namaunam%; ma#nena#dhi#tam uta ma#nayajn~ah% 25 na ma#nyama#no mudam a#dadi#ta; na sam%ta#pam% pra#pnuya#c ca#vama#na#t santah% satah% pu#jayanti#ha loke; na#sa#dhavah% sa#dhubuddhim% labhante 26 iti dadya#d iti yajed ity adhi#yi#ta me vratam ity asminn abhaya#ny a#hus ta#ni varjya#ni nityashah% 27 yena#shrayam% vedayante pura#n%am%; mani#s%in%o ma#nasama#nabhaktam tan nih%shreyas taijasam% ru#pam etya; para#m% sha#ntim% pra#pnuyuh% pretya ceha | | 1 [a#] caran gr%hasthah% katham eti deva#n; katham% bhiks%uh% katham a#ca#rya karma# va#naprasthah% satpathe sam%nivis%t%o; bahu#ny asmin sam%prati vedayanti 2 [y] a#hu#ta#dhya#yi# guru karma svacodyah%; pu#rvottha#yi# caramam% copasha#yi# mr%dur da#nto dhr%tima#n apramattah%; sva#dhya#yashi#lah% sidhyati brahma ca#ri# 3 dharma#gatam% pra#pya dhanam% yajeta; dadya#t sadaiva#tithi#n bhojayec ca ana#dada#nash ca parair adattam%; sais%a# gr%hasthopanis%at pura#n%i# 4 svavi#ryaji#vi# vr%jina#n nivr%tto; da#ta# parebhyo na paropata#pi# ta#dr%n* munih% siddhim upaiti mukhya#m%; vasann aran%ye niyata#ha#ra ces%t%ah% 5 ashilpa ji#vi# nagr%hash ca nityam%; jitendriyah% sarvato vipramuktah% anoka sa#ri# laghur alpaca#rash; caran desha#n ekacarah% sa bhiks%uh% 6 ra#trya# yaya# ca#bhijita#sh ca loka#; bhavanti ka#ma# vijita#h% sukha#sh ca ta#m eva ra#trim% prayatena vidva#n; aran%yasam%stho bhavitum% yata#tma# 7 dashaiva pu#rva#n dasha ca#para#m%s tu; jn~a#ti#n saha#tma#nam athaika vim%sham aran%yava#si# sukr%te dadha#ti; vimucya#ran%ye svashari#radha#tu#n 8 [a#] katisvid eva munayo mauna#ni kati ca#py uta bhavanti#ti tad a#caks%va shrotum iccha#mahe vayam 9 [y] aran%ye vasato yasya gra#mo bhavati pr%s%t%hatah% gra#me va# vasato 'ran%yam% sa munih% sya#j jana#dhipa 10 [a#] katham%svid vasato 'ran%ye gra#mo bhavati pr%s%t%hatah% gra#me va# vasato 'ran%yam% katham% bhavati pr%s%t%hatah% 11 [y] na gra#myam upayun~ji#ta ya a#ran%yo munir bhavet tatha#sya vasato 'ran%ye gra#mo bhavati pr%s%t%hatah% 12 anagnir aniketash ca agotra caran%o munih% kaupi#na#ccha#danam% ya#vat ta#vad icchec ca ci#varam 13 ya#vat pra#n%a#bhisam%dha#nam% ta#vad icchec ca bhojanam tatha#sya vasato gra#me 'ran%yam% bhavati pr%s%t%hatah% 14 yas tu ka#ma#n parityajya tyaktakarma# jitendriyah% a#tis%t%heta munir maunam% sa loke siddhim a#pnuya#t 15 dhautadantam% kr%ttanakham% sada# sna#tam alam%kr%tam asitam% sitakarmastham% kas tam% na#rcitum arhati 16 tapasa# karshitah% ks%a#mah% ks%i#n%ama#m%sa#sthi shon%itah% yada# bhavati nirdvandvo munir maunam% sama#sthitah% atha lokam imam% jitva# lokam% vijayate param 17 a#syena tu yada#ha#ram% govan mr%gayate munih% atha#sya lokah% pu#rvo yah% so 'mr%tatva#ya kalpate | | 1 [a#] kataras tv etayoh% pu#rvam% deva#na#m eti sa#tmyata#m ubhayor dha#vato ra#jan su#rya# candramasor iva 2 [y] aniketo gr%hasthes%u ka#mavr%ttes%u sam%yatah% gra#ma eva vasan bhiks%us tayoh% pu#rvataram% gatah% 3 apra#pya di#rgham a#yus tu yah% pra#pto vikr%tim% caret tapyeta yadi tat kr%tva# caret so 'nyat tatas tapah% 4 yad vai nr%sham%sam% tad apathyam a#hur; yah% sevate dharmam anarthabuddhih% asvo 'py ani#shash ca tathaiva ra#jam%s; tada#rjavam% sa sama#dhis tada#ryam 5 [a#] kena#si du#tah% prahito 'dya ra#jan; yuva# sragvi# darshani#yah% suvarca#h% kuta a#gatah% katarasya#m% dishi tvam; uta#ho svit pa#rthivam% stha#nam asti 6 [y] imam% bhaumam% narakam% ks%i#n%apun%yah%; praves%t%um urvi#m% gagana#d vipraki#rn%ah% uktva#ham% vah% prapatis%ya#my anantaram%; tvaranti ma#m% bra#hman%a# lokapa#la#h% 7 sata#m% saka#she tu vr%tah% prapa#tas; te sam%gata# gun%avantash ca sarve shakra#c ca labdho hi varo mayais%a; patis%yata# bhu#mitale narendra 8 [a#] pr%ccha#mi tva#m% ma# prapata prapa#tam%; yadi loka#h% pa#rthiva santi me 'tra yady antariks%e yadi va# divi shrita#h%; ks%etrajn~am% tva#m% tasya dharmasya manye 9 [y] ya#vat pr%thivya#m% vihitam% gava#shvam%; saha#ran%yaih% pashubhih% parvataish ca ta#val loka# divi te sam%sthita# vai; tatha# vija#ni#hi narendra sim%ha 10 [a#] ta#m%s te dada#mi ma# prapata prapa#tam%; ye me loka# divi ra#jendra santi yady antariks%e yadi va# divi shrita#s; ta#n a#krama ks%ipram amitrasa#ha 11 [y] na#smad vidho 'bra#hman%o brahmavic ca; pratigrahe vartate ra#jamukhya yatha# pradeyam% satatam% dvijebhyas; tatha#dadam% pu#rvam aham% narendra 12 na#bra#hman%ah% kr%pan%o ja#tu ji#ved; ya# ca#pi sya#d bra#hman%i# vi#ra patni# so 'ham% yadaiva#kr%ta pu#rvam% careyam%; vivitsama#nah% kim u tatra sa#dhu 13 [pratardana] pr%ccha#mi tva#m% spr%han%i#ya ru#pa; pratardano 'ham% yadi me santi loka#h% yady antariks%e yadi va# divi shrita#h%; ks%etrajn~am% tva#m% tasya dharmasya manye 14 [y] santi loka# bahavas te narendra; apy ekaikah% sapta sapta#py aha#ni madhu cyuto ghr%tapr%kta# vishoka#s; te na#ntavantah% pratipa#layanti 15 [pr] ta#m%s te dada#mi ma# prapata prapa#tam%; ye me loka#s tava te vai bhavantu yady antariks%e yadi va# divi shrita#s; ta#n a#krama ks%ipram apetamohah% 16 [y] na tulyateja#h% sukr%tam% ka#mayeta; yogaks%emam% pa#rthiva pa#rthivah% san daiva#desha#d a#padam% pra#pya vidva#m%sh; caren nr%sham%sam% na hi ja#tu ra#ja# 17 dharmyam% ma#rgam% cetaya#no yashasyam%; kurya#n nr%po dharmam aveks%ama#n%ah% na madvidho dharmabuddhih% praja#nan; kurya#d evam% kr%pan%am% ma#m% yatha#ttha 18 kurya#m apu#rvam% na kr%tam% yad anyair; vivitsama#nah% kim u tatra sa#dhu bruva#n%am evam% nr%patim% yaya#tim%; nr%pottamo vasu mana#bravi#t tam | | 1 [vas] pr%ccha#mi tva#m% vasu mana# raushadashvir; yady asti loko divi mahyam% narendra yady antariks%e prathito maha#tman; ks%etrajn~am% tva#m% tasya dharmasya manye 2 [y] yad antariks%am% pr%thivi# dishash ca; yat tejasa# tapate bha#numa#m%sh ca loka#s ta#vanto divi sam%sthita# vai; te na#ntavantah% pratipa#layanti 3 [vas] ta#m%s te dada#mi pata ma# prapa#tam%; ye me loka#s tava te vai bhavantu kri#n%i#s%vaina#m%s tr%n%akena#pi ra#jan; pratigrahas te yadi samyak pradus%t%ah% 4 [y] na mithya#ham% vikrayam% vai smara#mi; vr%tha# gr%hi#tam% shishuka#c chan*kama#nah% kurya#m% na caiva#kr%ta pu#rvam anyair; vivitsama#nah% kim u tatra sa#dhu 5 [vas] ta#m%s tvam% loka#n pratipadyasva ra#jan; maya# datta#n yadi nes%t%ah% krayas te aham% na ta#n vai pratiganta# narendra; sarve loka#s tava te vai bhavantu 6 [s%ibi] pr%ccha#mi tva#m% shibir aushi#naro 'ham%; mama#pi loka# yadi santi#ha ta#ta yady antariks%e yadi va# divi shrita#h%; ks%etrajn~am% tva#m% tasya dharmasya manye 7 [y] na tvam% va#ca# hr%dayena#pi vidvan; pari#psama#na#n na#vamam%stha# narendra tena#nanta# divi loka#h% shrita#s te; vidyudru#pa#h% svanavanto maha#ntah% 8 [s%] ta#m%s tvam% loka#n pratipadyasva ra#jan; maya# datta#n yadi nes%t%ah% krayas te na ca#ham% ta#n pratipatsyeha dattva#; yatra gatva# tvam upa#sse ha loka#n 9 [y] yatha# tvam indra pratimaprabha#vas; te ca#py ananta# naradeva loka#h% tatha#dya loke na rame 'nyadatte; tasma#c chibe na#bhinanda#mi da#yam 10 [a#] na ced ekaikasho ra#jam*l loka#n nah% pratinandasi sarve prada#ya bhavate ganta#ro narakam% vayam 11 [y] yad arha#ya dadadhvam% tat santah% satya#nr%sham%syatah% aham% tu na#bhidhr%s%n%omi yatkr%tam% na maya# pura# 12 [a#] kasyaite pratidr%shyante ratha#h% pan~ca hiran%maya#h% uccaih% santah% praka#shante jvalanto 'gnishikha# iva 13 [y] yus%ma#n ete hi vaks%yanti ratha#h% pan~ca hiran%maya#h% uccaih% santah% praka#shante jvalanto 'gnishikha# iva 14 [a#] a#tis%t%hasva ratham% ra#jan vikramasva viha#yasa# vayam apy anuya#sya#mo yada# ka#lo bhavis%yati 15 [y] sarvair ida#ni#m% gantavyam% sahasvargajito vayam es%a no viraja#h% pantha# dr%shyate deva sadmanah% 16 [v] te 'dhiruhya ratha#n sarve praya#ta# nr%pasattama#h% a#kramanto divam% bha#bhir dharmen%a#vr%tya rodasi# 17 [a#] aham% manye pu#rvam eko 'smi ganta#; sakha# cendrah% sarvatha# me maha#tma# kasma#d evam% shibir aushi#naro 'yam; eko 'tyaga#t sarvavegena va#ha#n 18 [y] adada#d deva ya#na#ya ya#vad vittam avindata ushi#narasya putro 'yam% tasma#c chres%t%ho hi nah% shibih% 19 da#nam% tapah% satyam atha#pi dharmo hri#h%; shri#h% ks%ama# saumya tatha# titiks%a# ra#jann eta#ny apratimasya ra#jn~ah%; shibeh% sthita#ny anr%sham%sasya buddhya# evam%vr%tto hri#nis%edhash ca yasma#t; tasma#c chibir atyaga#d vai rathena 20 [v] atha#s%t%akah% punar eva#nvapr%cchan; ma#ta#maham% kautuka#d indrakalpam pr%ccha#mi tva#m% nr%pate bru#hi satyam%; kutash ca kasya#si sutash ca kasya kr%tam% tvaya# yad dhi na tasya karta#; loke tvadanyah% ks%atriyo bra#hman%o va# 21 [y] yaya#tir asmi nahus%asya putrah%; pu#roh% pita# sa#rvabhaumas tv iha#sam guhyam artham% ma#makebhyo bravi#mi; ma#ta#maho 'ham% bhavata#m% praka#shah% 22 sarva#m ima#m% pr%thivi#m% nirjiga#ya; prasthe baddhva# hy adadam% bra#hman%ebhyah% medhya#n ashva#n ekashapha#n suru#pa#m%s; tada# deva#h% pun%yabha#jo bhavanti 23 ada#m aham% pr%thivi#m% bra#hman%ebhyah%; pu#rn%a#m ima#m akhila#m% va#hanasya gobhih% suvarn%ena dhanaish ca mukhyais; tatra#san ga#h% shatam arbuda#ni 24 satyena me dyaush ca vasum%dhara# ca; tathaiva#gnir jvalate ma#nus%es%u na me pr%tha# vya#hr%tam eva va#kyam%; satyam% hi santah% pratipu#jayanti sarve ca deva# munayash ca loka#h%; satyena pu#jya# iti me manogatam 25 yo nah% svargajitah% sarva#n yatha#vr%ttam% nivedayet anasu#yur dvija#grebhyah% sa labhen nah% salokata#m 26 [v] evam% ra#ja# sa maha#tma# hy ati#va; svair dauhitrais ta#rito 'mitrasa#hah% tyaktva# mahi#m% paramoda#rakarma#; svargam% gatah% karmabhir vya#pya pr%thvi#m | | 1 [j] bhagavan~ shrotum iccha#mi pu#ror vam%shakara#n nr%pa#n yad vi#rya# ya#dr%sha#sh caiva ya#vanto yat para#krama#h% 2 na hy asmin~ shi#lahi#no va# nirvi#ryo va# nara#dhipah% praja# virahito va#pi bhu#tapu#rvah% kada# cana 3 tes%a#m% prathitavr%tta#na#m% ra#jn~a#m% vijn~a#nasha#lina#m caritam% shrotum iccha#mi vistaren%a tapodhana 4 [v] hanta te kathayis%ya#mi yan ma#m% tvam% paripr%cchasi pu#ror vam%shadhara#n vi#ra#n~ shakra pratimatejasah% 5 pravi#reshvara raudra#shva#s trayah% putra# maha#ratha#h% pu#roh% paus%t%hya#m aja#yanta pravi#ras tatra vam%shakr%t 6 manasyur abhavat tasma#c chu#rah% shyeni# sutah% prabhuh% pr%thivya#sh caturanta#ya# gopta# ra#ji#valocanah% 7 subhru#h% sam%hanano va#gmi# sauvi#ri# tanaya#s trayah% manasyor abhavan putra#h% shu#ra#h% sarve maha#ratha#h% 8 raudra#shvasya mahes%va#sa# dasha#psarasi su#navah% yajva#no jajn~ire shu#ra#h% praja#vanto bahushruta#h% sarve sarva#stravidva#m%sah% sarve dharmapara#yan%a#h% 9 r%cepur atha kaks%epuh% kr%kan%epush ca vi#ryava#n sthan%d%ile pu#rvanepush ca sthalepush ca maha#rathah% 10 tejepur balava#n dhi#ma#n satyepush cendra vikramah% dharmepuh% sam%natepush ca dashamo deva vikramah% ana#dhr%s%t%i suta#s ta#ta ra#jasu#ya#shvamedhinah% 11 matina#ras tato ra#ja# vidva#m%sh carceputo 'bhavat matina#ra suta# ra#jam%sh catva#ro 'mitavikrama#h% tam%sur maha#n atiratho druhyush ca#pratimadyutih% 12 tes%a#m% tam%sur maha#vi#ryah% pauravam% vam%sham udvahan a#jaha#ra yasho di#ptam% jiga#ya ca vasum%dhara#m 13 ilinam% tu sutam% tam%sur janaya#m a#sa vi#ryava#n so 'pi kr%tsna#m ima#m% bhu#mim% vijigye jayata#m% varah% 14 ratham%tarya#m% suta#n pan~ca pan~ca bhu#topama#m%s tatah% ilino janaya#m a#sa duh%s%antaprabhr%ti#n nr%pa 15 duh%s%antam% shu#ra bhi#mau ca prapu#rvam% vasum eva ca tes%a#m% jyes%t%ho 'bhavad ra#ja# duh%s%anto janamejaya 16 duh%s%anta#d bharato jajn~e vidva#n~ sha#kuntalo nr%pah% tasma#d bharata vam%shasya vipratasthe mahad yashah% 17 bharatas tisr%s%u stri#s%u nava putra#n aji#janat na#bhyanandanta ta#n ra#ja# na#nuru#pa# mamety uta 18 tato mahadbhih% kratubhir i#ja#no bharatas tada# lebhe putram% bharadva#ja#d bhumanyum% na#ma bha#rata 19 tatah% putrin%am a#tma#nam% jn~a#tva# pauravanandanah% bhumanyum% bharatashres%t%ha yauvara#jye 'bhyas%ecayat 20 tatas tasya mahi#ndrasya vitathah% putrako 'bhavat tatah% sa vitatho na#ma bhumanyor abhavat sutah% 21 suhotrash ca suhota# ca suhavih% suyajus tatha# pus%karin%ya#m r%ci#kasya bhumanyor abhavan suta#h% 22 tes%a#m% jyes%t%hah% suhotras tu ra#jyam a#pa mahi#ks%ita#m ra#jasu#ya#shvamedha#dyaih% so 'yajad bahubhih% savaih% 23 suhotrah% pr%thivi#m% sarva#m% bubhuje sa#gara#mbara#m pu#rn%a#m% hastigava#shvasya bahuratnasama#kula#m 24 mamajjeva mahi# tasya bhu#ri bha#ra#vapi#d%ita# hastyashvarathasam%pu#rn%a# manus%yakalila# bhr%sham 25 suhotre ra#jani tada# dharmatah% sha#sati praja#h% caityayu#pa#n*kita# ca#si#d bhu#mih% shatasahasrashah% pravr%ddhajanasasya# ca sahadeva# vyarocata 26 aiks%va#ki# janaya#m a#sa suhotra#t pr%thivi#pateh% ajami#d%ham% sumi#d%ham% ca purumi#d%ham% ca bha#rata 27 ajami#d%ho varas tes%a#m% tasmin vam%shah% pratis%t%hitah% s%at% putra#n so 'py ajanayat tisr%s%u stri#s%u bha#rata 28 r%ks%am% bhu#miny atho ni#li# duh%s%anta parames%t%hinau keshiny ajanayaj jahnum ubhau ca janaru#pin%au 29 tatheme sarvapa#n~ca#la# duh%s%anta parames%t%hinoh% anvaya#h% kushika# ra#jan~ jahnor amitatejasah% 30 janaru#pin%ayor jyes%t%ham r%ks%am a#hur jana#dhipam r%ks%a#t sam%varan%o jajn~e ra#jan vam%shakaras tava 31 a#rks%e sam%varan%e ra#jan prasha#sati vasum%dhara#m sam%ks%ayah% sumaha#n a#si#t praja#na#m iti shushrumah% 32 vyashi#ryata tato ra#s%t%ram% ks%ayair na#na#vidhais tatha# ks%un mr%tyubhya#m ana#vr%s%t%ya# vya#dhibhish ca sama#hatam abhyaghnan bha#rata#m%sh caiva sapatna#na#m% bala#ni ca 33 ca#layan vasudha#m% caiva balena caturan*gin%a# abhyaya#t tam% ca pa#n~ca#lyo vijitya tarasa# mahi#m aks%auhin%i#bhir dashabhih% sa enam% samare 'jayat 34 tatah% sada#rah% sa#ma#tyah% saputrah% sasuhr%jjanah% ra#ja# sam%varan%as tasma#t pala#yata maha#bhaya#t 35 sindhor nadasya mahato nikun~je nyavasat tada# nadi# vis%ayaparyante parvatasya sami#patah% tatra#vasan bahu#n ka#la#n bha#rata# durgama#shrita#h% 36 tes%a#m% nivasata#m% tatra sahasram% parivatsara#n atha#bhyagacchad bharata#n vasis%t%ho bhagava#n r%s%ih% 37 tam a#gatam% prayatnena pratyudgamya#bhiva#dya ca arghyam abhya#haram%s tasmai te sarve bha#rata#s tada# nivedya sarvam r%s%aye satka#ren%a suvarcase 38 tam% sama#m as%t%ami#m us%t%am% ra#ja# vavre svayam% tada# purohito bhava#n no 'stu ra#jya#ya prayata#mahe om ity evam% vasis%t%ho 'pi bha#rata#n pratyapadyata 39 atha#bhyas%in~cat sa#mra#jye sarvaks%atrasya pauravam vis%a#n%a bhu#tam% sarvasya#m% pr%thivya#m iti nah% shrutam 40 bharata#dhyus%itam% pu#rvam% so 'dhyatis%t%hat purottamam punar balibhr%tash caiva cakre sarvamahi#ks%itah% 41 tatah% sa pr%thivi#m% pra#pya punar i#je maha#balah% a#jami#d%ho maha#yajn~air bahubhir bhu#ridaks%in%aih% 42 tatah% sam%varan%a#t sauri# sus%uve tapati# kurum ra#jatve tam% praja#h% sarva# dharmajn~a iti vavrire 43 tasya na#mna#bhivikhya#tam% pr%thivya#m% kuruja#n*galam kuruks%etram% sa tapasa# pun%yam% cakre maha#tapa#h% 44 ashvavantam abhis%vantam% tatha# citraratham% munim janamejayam% ca vikhya#tam% putra#m%sh ca#sya#nushushrumah% pan~caita#n va#hini# putra#n vyaja#yata manasvini# 45 abhis%vatah% pariks%it tu shabala#shvash ca vi#ryava#n abhira#jo vira#jash ca shalmalash ca maha#balah% 46 uccaih%shrava# bhadra ka#ro jita#rish ca#s%t%amah% smr%tah% etes%a#m anvava#ye tu khya#ta#s te karmajair gun%aih% 47 janamejaya#dayah% sapta tathaiva#nye maha#bala#h% pariks%ito 'bhavan putra#h% sarve dharma#rthakovida#h% 48 kaks%asenogra senau ca citrasenash ca vi#ryava#n indrasenah% sus%en%ash ca bhi#masenash ca na#matah% 49 janamejayasya tanaya# bhuvi khya#ta# maha#bala#h% dhr%tara#s%t%rah% prathamajah% pa#n%d%ur ba#hli#ka eva ca 50 nis%adhash ca maha#teja#s tatha# ja#mbu#nado bali# kun%d%odarah% pada#tish ca vasa#tish ca#s%t%amah% smr%tah% sarve dharma#rthakushala#h% sarve bhu#tihite rata#h% 51 dhr%tara#s%t%ro 'tha ra#ja#si#t tasya putro 'tha kun%d%ikah% hasti# vitarkah% kra#thash ca kun%d%alash ca#pi pan~camah% havih% shrava#s tathendra#bhah% sumanyush ca#para#jitah% 52 prati#pasya trayah% putra# jajn~ire bharatars%abha deva#pih% sham%tanush caiva ba#hli#kash ca maha#rathah% 53 deva#pis tu pravavra#ja tes%a#m% dharmapari#psaya# sham%tanush ca mahi#m% lebhe ba#hli#kash ca maha#rathah% 54 bharatasya#nvaye ja#ta#h% sattvavanto maha#ratha#h% devars%ikalpa# nr%pate bahavo ra#jasattama#h% 55 evam%vidha#sh ca#py apare devakalpa# maha#ratha#h% ja#ta# manor anvava#ye aila vam%shavivardhana#h% | | 1 [j] shrutas tvatto maya# vipra pu#rves%a#m% sam%bhavo maha#n uda#ra#sh ca#pi vam%she 'smin ra#ja#no me parishruta#h% 2 kim% tu laghv arthasam%yuktam% priya#khya#nam% na ma#m ati pri#n%a#ty ato bhava#n bhu#yo vistaren%a bravi#tu me 3 eta#m eva katha#m% divya#m a#praja# patito manoh% tes%a#m a#jananam% pun%yam% kasya na pri#tim a#vahet 4 sad dharmagun%ama#ha#tmyair abhivardhitam uttamam vis%t%abhya loka#m%s tri#n es%a#m% yashah% sphi#tam avasthitam 5 gun%aprabha#va vi#ryaujah% sattvotsa#havata#m aham na tr%pya#mi katha#m% shr%n%vann amr%ta#sva#da sam%mita#m 6 [v] shr%n%u ra#jan pura# samyan* maya# dvaipa#yana#c chrutam procyama#nam idam% kr%tsnam% svavam%shajananam% shubham 7 daks%asya#ditih% aditer vivasva#n vivasvato manuh% manor ila# ila#ya#h% puru#rava#h% puru#ravasa a#yuh% a#yus%o nahus%ah% nahus%asya yaya#tih% 8 yaya#ter dve bha#rye babhu#vatuh% ushanaso duhita# deva ya#ni# vr%s%aparvan%ash ca duhita# sharmis%t%ha# na#ma atra#nuvam%sho bhavati 9 yadum% ca turvasum% caiva deva ya#ni# vyaja#yata druhyum% ca#num% ca pu#rum% ca sharmis%t%ha# va#rs%aparvan%i# 10 tatra yador ya#dava#h% pu#roh% paurava#h% 11 pu#ror bha#rya# kausalya# na#ma tasya#m asya jajn~e janamejayo na#ma yas tri#n ashvamedha#n a#jaha#ra vishvajita# ces%t%va# vanam% pravivesha 12 janamejayah% khalv ananta#m% na#mopayeme ma#dhavi#m tasya#m asya jajn~e pra#cinva#n yah% pra#ci#m% disham% jiga#ya ya#vat su#ryodaya#t tatas tasya pra#cinvatvam 13 pra#cinva#n khalv ashmaki#m upayeme tasya#m asya jajn~e sam%ya#tih% 14 sam%ya#tih% khalu dr%s%advato duhitaram% vara#n*gi#m% na#mopayeme tasya#m asya jajn~e aham% pa#tih% 15 aham% pa#tis tu khalu kr%tavi#ryaduhitaram upayeme bha#numati#m% na#ma tasya#m asya jajn~e sa#rvabhaumah% 16 sa#rvabhaumah% khalu jitva#jaha#ra kaikeyi#m% sunanda#m% na#ma tasya#m asya jajn~e jayatsenah% 17 jayatsenah% khalu vaidarbhi#m upayeme sus%uva#m% na#ma tasya#m asya jajn~e ara#ci#nah% 18 ara#ci#no 'pi vaidarbhi#m eva#para#m upayeme marya#da#m% na#ma tasya#m asya jajn~e maha#bhaumah% 19 maha#bhaumah% khalu pra#senajiti#m upayeme suyajn~a#m% na#ma tasya#m asya jajn~e ayuta na#yi# yah% purus%amedha#na#m ayutam a#nayat tad asya#yuta na#yitvam 20 ayutana#yi# khalu pr%thushravaso duhitaram upayeme bha#sa#m% na#ma tasya#m asya jajn~e akrodhanah% 21 akrodhanah% khalu ka#lini#m% karan%d%um% na#mopayeme tasya#m asya jajn~e deva#tithih% 22 deva#tithih% khalu vaidehi#m upayeme marya#da#m% na#ma tasya#m asya jajn~e r%cah% 23 r%cah% khalv a#n*geyi#m upayeme sudeva#m% na#ma tasya#m% putram ajanayad r%ks%am 24 r%ks%ah% khalu taks%aka duhitaram upayeme jva#la#m% na#ma tasya#m% putram% matina#ram% na#motpa#daya#m a#sa 25 matina#rah% khalu sarasvatya#m% dva#dasha va#rs%ikam% satram a#jaha#ra 26 nivr%tte ca satre sarasvaty abhigamya tam% bharta#ram% varaya#m a#sa tasya#m% putram ajanayat tam%sum% na#ma 27 atra#nuvam%sho bhavati 28 tam%sum% sarasvati# putram% matina#ra#d aji#janat ilinam% janaya#m a#sa ka#lindya#m% tam%sur a#tmajam 29 ilinas tu ratham%tarya#m% duh%s%anta#dya#n pan~ca putra#n ajanayat 30 duh%s%antah% khalu vishva#mitra duhitaram% shakuntala#m% na#mopayeme tasya#m asya jajn~e bharatah% tatra shlokau bhavatah% 31 ma#ta# bhastra# pituh% putro yena ja#tah% sa eva sah% bharasva putram% duh%s%anta ma#vamam%stha#h% shakuntala#m 32 reto dha#h% putra unnayati naradeva yamaks%aya#t tvam% ca#sya dha#ta# garbhasya satya#m a#ha shakuntala# 33 tato 'sya bharatatvam 34 bharatah% khalu ka#sheyi#m upayeme sa#rvaseni#m% sunanda#m% na#ma tasya#m asya jajn~e bhumanyuh% 35 bhumanyuh% khalu da#sha#rhi#m upayeme jaya#m% na#ma tasya#m asya jajn~e suhotrah% 36 suhotrah% khalv iks%va#kukanya#m upayeme suvarn%a#m% na#ma tasya#m asya jajn~e hasti# ya idam% ha#stinapuram% ma#paya#m a#sa etad asya ha#stinapuratvam 37 hasti# khalu traigarti#m upayeme yashodhara#m% na#ma tasya#m asya jajn~e vikun%t%hanah% 38 vikun%t%hanah% khalu da#sha#rhi#m upayeme sudeva#m% na#ma tasya#m asya jajn~e 'jami#d%hah% 39 ajami#d%hasya caturvim%sham% putrashatam% babhu#va kaikeyya#m% na#ga#ya#m% ga#ndharya#m% vimala#ya#m r%ks%a#ya#m% ceti pr%thakpr%thag vam%shakara# nr%patayah% tatra vam%shakarah% sam%varan%ah% 40 sam%varan%ah% khalu vaivasvati#m% tapati#m% na#mopayeme tasya#m asya jajn~e kuruh% 41 kuruh% khalu da#sha#rhi#m upayeme shubha#n*gi#m% na#ma tasya#m asya jajn~e vid%u#rathah% 42 vid%u#rathas tu ma#gadhi#m upayeme sam%priya#m% na#ma tasya#m asya jajn~e 'rugva#n na#ma 43 arugva#n khalu ma#gadhi#m upayeme 'mr%ta#m% na#ma tasya#m asya jajn~e pariks%it 44 pariks%it khalu ba#huda#m upayeme suyasha#m% na#ma tasya#m asya jajn~e bhi#masenah% 45 bhi#masenah% khalu kaikeyi#m upayeme sukuma#ri#m% na#ma tasya#m asya jajn~e paryashrava#h% yam a#huh% prati#pam% na#ma 46 prati#pah% khalu shaibya#m upayeme sunandda#m% na#ma tasya#m% putra#n utpa#daya#m a#sa deva#pim% sham%tanum% ba#hli#kam% ceti 47 deva#pih% khalu ba#la eva#ran%yam% pravivesha sham%tanus tu mahi#pa#lo 'bhavat atra#nuvam%sho bhavati 48 yam% yam% kara#bhya#m% spr%shati ji#rn%am% sa sukham ashnute punar yuva# ca bhavati tasma#t tam% sham%tanum% viduh% 49 tad asya sham%tanutvam 50 sham%tanuh% khalu gana#m% bha#gi#rathi#m upayeme tasya#m asya jajn~e devavratah% yam a#hur bhi#s%ma iti 51 bhi#s%mah% khalu pituh% priyaciki#rs%aya# satyavati#m udavahan ma#taram ya#m a#hur gandhaka#li#ti 52 tasya#m% ka#ni#no garbhah% para#shara#d dvaipa#yanah% tasya#m eva sham%tanor dvau putro babhu#vatuh% citra#n*gado vicitravi#ryash ca 53 tayor apra#ptayauvana eva citra#n*gado gandharven%a hatah% vicitravi#ryas tu ra#ja# samabhavat 54 vicitravi#ryah% khalu kausalya#tmaje 'mbika#mba#like ka#shira#ja duhitara#v upayeme 55 vicitravi#ryas tv anapatya eva videhatvam% pra#ptah% 56 tatah% satyavati# cintaya#m a#sa dauh%s%anto vam%sha ucchidyate iti 57 sa# dvaipa#yanam r%s%im% cintaya#m a#sa 58 sa tasya#h% puratah% sthitah% kim% karava#n%i#ti 59 sa# tam uva#ca bhra#ta# tava#napatya eva svarya#to vicitravi#ryah% sa#dhv apatyam% tasyotpa#dayeti 60 sa param ity uktva# tri#n putra#n utpa#daya#m a#sa dhr%tara#s%t%ram% pa#n%d%um% viduram% ceti 61 tatra dhr%tara#s%t%rasya ra#jn~ah% putrashatam% babhu#va ga#ndha#rya#m% varada#na#d dvaipa#yanasya 62 tes%a#m% dhr%tara#s%t%rasya putra#n%a#m% catva#rah% pradha#na# babhu#vur duryodhano duh%sha#sano vikarn%ash citraseneti 63 pa#n%d%os tu dve bha#rye babhu#vatuh% kunti# ma#dri# cety ubhe stri#ratne 64 atha pa#n%d%ur mr%gaya#m% caran maithuna gatam r%s%im apashyan mr%gya#m% vartama#nam tathaiva#pluta mana#sa#dita ka#marasam atr%ptam% ba#n%ena#bhijagha#na 65 sa ba#n%aviddhova#ca pa#n%d%um carata# dharmam iyam% yena tvaya#bhijn~ena ka#marasasya#ham anava#ptaka#maraso 'bhihatas tasma#t tvam apy eta#m avastha#m a#sa#dya#nava#pta ka#marasah% pan~catvam a#psyasi ks%ipram eveti 66 sa vivarn%aru#pah% pa#n%d%uh% sha#pam% pariharama#n%o nopa#sarpata bha#rye 67 va#kyam% cova#ca svaca#palya#d idam% pra#ptava#n aham shr%n%omi ca na#napatyasya loka# santi#ti 68 sa# tvam% madarthe putra#n utpa#dayeti kunti#m uva#ca 69 sa# tatra putra#n utpa#daya#m a#sa dharma#d yudhis%t%hiram% ma#ruta#d bhi#masenam% shakra#d arjunam iti 70 sa ta#m% hr%s%t%aru#pah% pa#n%d%ur uva#ca iyam% te sapatnyanapatya# sa#dhv asya#m apatyam utpa#dyata#m iti 71 saivam astv ity uktah% kuntya# 72 tato ma#drya#m ashvibhya#m% nakula sahadeva#v utpa#ditau 73 ma#dri#m% khalv alam%kr%ta#m% dr%s%t%va# pa#n%d%ur bha#vam% cakre 74 sa ta#m% spr%s%t%vaiva videhatvam% pra#ptah% 75 tatrainam% cita#stham% ma#dri# samanva#ruroha 76 uva#ca kunti#m yamayor a#ryaya#pramattaya# bhavitavyam iti 77 tatas te pan~ca pa#n%d%ava#h% kuntya# sahita# ha#stinapuram a#ni#ya ta#pasair bhi#s%masya vidurasya ca nivedita#h% 78 tatra#pi jatu gr%he dagdhum% sama#rabdha# na shakita# vidura mantritena 79 tatash ca hid%imbam antara# hatvaika cakra#m% gata#h% 80 tasya#m apy ekacakra#ya#m% bakam% na#ma ra#ks%asam% hatva# pa#n~ca#la nagaram abhigata#h% 81 tasma#d draupadi#m% bha#rya#m avindan svavis%ayam% ca#jagmuh% kushalinah% 82 putra#m%sh cotpa#daya#m a#suh% prativindhyam% yudhis%t%hirah% suta somam% vr%kodarah% shrutaki#rtim arjunah% shata#ni#kam% nakulah% shrutakarma#n%am% sahadeveti 83 yudhis%t%hiras tu gova#sanasya shaibyasya devika#m% na#ma kanya#m% svayam%vare lebhe tasya#m% putram% janaya#m a#sa yaudheyam% na#ma 84 bhi#maseno 'pi ka#shya#m% baladhara#m% na#mopayeme vi#ryashulka#m tasya#m% putram% sarvagam% na#motpa#daya#m a#sa 85 arjunah% khalu dva#ravati#m% gatva# bhagini#m% va#sudevasya subhadra#m% na#ma bha#rya#m udavahat tasya#m% putram abhimanyum% na#ma janaya#m a#sa 86 nakulas tu caidya#m% karen%uvati#m% na#ma bha#rya#m udavahat tasya#m% putram% niramitram% na#ma#janayat 87 sahadevo 'pi ma#dri#m eva svayam%vare vijaya#m% na#mopayeme tasya#m% putram ajanayat suhotram% na#ma 88 bhi#masenas tu pu#rvam eva hid%imba#ya#m% ra#ks%asya#m% ghat%otkacam% na#ma putram% janaya#m a#sa 89 ity eta eka#dasha pa#n%d%ava#na#m% putra#h% 90 vira#t%asya duhitaram uttara#m% na#ma#bhimanyur upayeme tasya#m asya para#sur garbho 'ja#yata 91 tam utsan*gena pratijagra#ha pr%tha# niyoga#t purus%ottamasya va#sudevasya s%a#n%ma#sikam% garbham aham enam% ji#vayis%ya#mi#ti 92 sam%ji#vayitva# cainam uva#ca pariks%i#n%e kule ja#to bhavatv ayam% pariks%in na#meti 93 pariks%it tu khalu ma#dravati#m% na#mopayeme tasya#m asya janamejayah% 94 janamejaya#t tu vapus%t%ama#ya#m% dvau putrau shata#ni#kah% shan*kush ca 95 shata#ni#kas tu khalu vaidehi#m upayeme tasya#m asya jajn~e putro 'shvamedha dattah% 96 ity es%a pu#ror vam%shas tu pa#n%d%ava#na#m% ca ki#rtitah% pu#ror vam%sham imam% shrutva# sarvapa#paih% pramucyate | | 1 [v] iks%va#kuvam%shaprabhavo ra#ja#si#t pr%thivi#patih% maha#bhis%a iti khya#tah% satyava#k satyavikramah% 2 so 'shvamedha sahasren%a va#japeyashatena ca tos%aya#m a#sa devendram% svargam% lebhe tatah% prabhuh% 3 tatah% kada# cid brahma#n%am upa#sa#m% cakrire sura#h% tatra ra#jars%ayo a#san sa ca ra#ja# maha#bhis%ah% 4 atha gan*ga# saricchres%t%ha# samupa#ya#t pita#maham tasya# va#sah% samudbhu#tam% ma#rutena shashiprabham 5 tato 'bhavan suragan%a#h% sahasa#va#n*mukha#s tada# maha#bhis%as tu ra#jars%ir ashan*ko dr%s%t%ava#n nadi#m 6 apadhya#to bhagavata# brahman%a# sa maha#bhis%ah% uktash ca ja#to martyes%u punar loka#n ava#psyasi 7 sa cintayitva# nr%patir nr%pa#n sarva#m%s tapodhana#n prati#pam% rocaya#m a#sa pitaram% bhu#ri varcasam 8 maha#bhis%am% tu tam% dr%s%t%va# nadi# dhairya#c cyutam% nr%pam tam eva manasa#dhya#yam upa#vartat sarid vara# 9 sa# tu vidhvastavapus%ah% kashmala#bhihataujasah% dadarsha pathi gacchanti# vasu#n deva#n divaukasah% 10 tatha#ru#pa#m%sh ca ta#n dr%s%t%va# papraccha sarita#m% vara# kim idam% nas%t%aru#pa#h% stha kac cit ks%emam% divaukasa#m 11 ta#m u#cur vasavo deva#h% shapta#h% smo vai maha#nadi alpe 'para#dhe sam%rambha#d vasis%t%hena maha#tmana# 12 vimu#d%ha# hi vayam% sarve pracchannam r%s%isattamam sam%dhya#m% vasis%t%ham a#si#nam% tam atyabhisr%ta#h% pura# 13 tena kopa#d vayam% shapta# yonau sam%bhavateti ha na shakyam anyatha# kartum% yad uktam% brahmava#dina# 14 tvam% tasma#n ma#nus%i# bhu#tva# su#s%va putra#n vasu#n bhuvi na ma#nus%i#n%a#m% jat%haram% pravishema#shubham% vayam 15 ity ukta# ta#n vasu#n gan*ga# tathety uktva#bravi#d idam martyes%u purus%ashres%t%hah% ko vah% karta# bhavis%yati 16 [vasavah] prati#pasya suto ra#ja# sham%tanur na#ma dha#rmikah% bhavita# ma#nus%e loke sa nah% karta# bhavis%yati 17 [ganga#] mama#py evam% matam% deva# yatha#vad ata ma#nagha#h% priyam% tasya karis%ya#mi yus%ma#kam% caitad i#pshitam 18 [vasavah] ja#ta#n kuma#ra#n sva#n apsu praks%eptum% vai tvam arhasi yatha# nacira ka#lam% no nis%kr%tih% sya#t trilokage 19 [g] evam etat karis%ya#mi putras tasya vidhi#yata#m na#sya moghah% sam%gamah% sya#t putra hetor maya# saha 20 [vasavah] turi#ya#rdham% prada#sya#mo vi#ryasyaikaikasho vayam tena vi#ryen%a putras te bhavita# tasya cepsitah% 21 na sam%patsyati martyes%u punas tasya tu sam%tatih% tasma#d aputrah% putras te bhavis%yati sa vi#ryava#n 22 [v] evam% te samayam% kr%tva# gan*gaya# vasavah% saha jagmuh% prahr%s%t%amanaso yatha# sam%kalpam an~jasa# | | 1 [v] tatah% prati#po ra#ja# sa sarvabhu#tahite ratah% nis%asa#da sama# bahvi#r gan*ga#ti#ragato japan 2 tasya ru#pagun%opeta# gan*ga# shri#r iva ru#pin%i# utti#rya salila#t tasma#l lobhani#yatama#kr%tih% 3 adhi#ya#nasya ra#jars%er divyaru#pa# manasvini# daks%in%am% sha#lasam%ka#sham u#rum% bheje shubha#nana# 4 prati#pas tu mahi#pa#las ta#m uva#ca manasvini#m karava#n%i kim% te kalya#n%i priyam% yat te 'bhika#n*ks%itam 5 [stri#] tva#m aham% ka#maye ra#jan kurushres%t%ha bhajasva ma#m tya#gah% ka#mavati#na#m% hi stri#n%a#m% sadbhir vigarhitah% 6 [pr] na#ham% parastriyam% ka#ma#d gaccheyam% varavarn%ini na ca#savarn%a#m% kalya#n%i dharmyam% tad viddhi me vratam 7 [stri#] na#shreyasy asmi na#gamya# na vaktavya# ca karhi cit bhaja mma#m% bhajama#na#m% tvam% ra#jan kanya#m% varastriyam 8 [pr] maya#tivr%ttam etat te yan ma#m% codayasi priyam anyatha# pratipannam% ma#m% na#shayed dharmaviplavah% 9 pra#pya daks%in%am u#rum% me tvam a#shlis%t%a# vara#n*gane apatya#na#m% snus%a#n%a#m% ca bhi#ru viddhy etad a#sanam 10 savyatah% ka#mini# bha#gas tvaya# sa ca vivarjitah% tasma#d aham% na#caris%ye tvayi ka#mam% vara#n*gane 11 snus%a# me bhava kalya#n%i putra#rthe tva#m% vr%n%omy aham snus%a#peks%am% hi va#moru tvam a#gamya sama#shrita# 12 [stri#] evam apy astu dharmajn~a sam%yujyeyam% sutena te tvadbhaktyaiva bhajis%ya#mi prakhya#tam% bha#ratam% kulam 13 pr%thivya#m% pa#rthiva# ye ca tes%a#m% yu#yam% para#yan%am gun%a# na hi maya# shakya# vaktum% vars%ashatair api kulasya ye vah% prathita#s tat sa#dhutvam anuttamam 14 sa me na#bhijanajn~ah% sya#d a#careyam% ca yad vibho tat sarvam eva putras te na mi#ma#m%seta karhi cit 15 evam% vasanti# putre te vardhayis%ya#my aham% priyam putraih% pun%yaih% priyaish ca#pi svargam% pra#psyati te sutah% 16 [v] tathety uktva# tu sa# ra#jam%s tatraiva#ntaradhi#yata putra janma prati#ks%am%s tu sa ra#ja# tad adha#rayat 17 etasminn eva ka#le tu prati#pah% ks%atriyars%abhah% tapas tepe sutasya#rthe sabha#ryah% kurunandana 18 tayoh% samabhavat putro vr%ddhayoh% sa maha#bhis%ah% sha#ntasya jajn~e sam%ta#nas tasma#d a#si#t sa sham%tanuh% 19 sam%smaram%sh ca#ks%aya#m*l loka#n vijita#n svena karman%a# pun%yakarmakr%d eva#si#c cham%tanuh% kuru sattama 20 prati#pah% sham%tanum% putram% yauvanastham% tato 'nvasha#t pura# ma#m% stri# samabhya#ga#c cham%tano bhu#taye tava 21 tva#m a#vrajed yadi rahah% sa# putra varavarn%ini# ka#maya#na#bhiru#pa#d%hya# divya# stri# putraka#myaya# sa# tvaya# na#nuyoktavya# ka#si kasya#si va#n*gane 22 yac ca kurya#n na tat ka#ryam% pras%t%avya# sa# tvaya#nagha manniyoga#d bhajanti#m% ta#m% bhajetha# ity uva#ca tam 23 evam% sam%dishya tanayam% prati#pah% sham%tanum% tada# sve ca ra#jye 'bhis%icyainam% vanam% ra#ja# vivesha ha 24 sa ra#ja# sham%tanur dhi#ma#n khya#tah% pr%thvya#m% dhanurdharah% babhu#va mr%gaya# shi#lah% satatam% vanagocarah% 25 sa mr%ga#n mahis%a#m%sh caiva vinighnan ra#jasattamah% gan*ga#m anucaca#raikah% siddhaca#ran%asevita#m 26 sa kada# cin maha#ra#ja dadarsha paramastriyam ja#jvalyama#na#m% vapus%a# sa#ks%a#t padma#m iva shriyam 27 sarva#navadya#m% sudati#m% divya#bharan%abhu#s%ita#m su#ks%ma#mbaradhara#m eka#m% padmodara samaprabha#m 28 ta#m% dr%s%t%va# hr%s%t%aroma#bhu#d vismito ru#pasam%pada# pibann iva ca netra#bhya#m% na#tr%pyata nara#dhipah% 29 sa# ca dr%s%t%vaiva ra#ja#nam% vicarantam% maha#dyutim sneha#d a#gatasauha#rda# na#tr%pyata vila#sini# 30 ta#m uva#ca tato ra#ja# sa#ntvayan~ shlaks%n%aya# gira# devi# va# da#navi# va# tvam% gandharvi# yadi va#psara#h% 31 yaks%i# va# pannagi# va#pi ma#nus%i# va# sumadhyame ya# va# tvam% suragarbha#bhe bha#rya# me bhava shobhane 32 etac chrutva# vaco ra#jn~ah% sasmitam% mr%du valgu ca vasu#na#m% samayam% smr%tva# abhyagacchad anindita# 33 uva#ca caiva ra#jn~ah% sa# hla#dayanti# mano gira# bhavis%ya#mi mahi#pa#la mahis%i# te vasha#nuga# 34 yat tu kurya#m aham% ra#jan~ shubham% va# yadi va#shubham na tad va#rayitavya#smi na vaktavya# tatha#priyam 35 evam% hi vartama#ne 'ham% tvayi vatsya#mi pa#rthiva va#rita# vipriyam% cokta# tyajeyam% tva#m asam%shayam 36 tatheti ra#jn~a# sa# tu#kta# tada# bharatasattama prahars%am atulam% lebhe pra#pya tam% pa#rthivottamam 37 a#sa#dya sham%tanus ta#m% ca bubhuje ka#mato vashi# na pras%t%avyeti manva#no na sa ta#m% kim% cid u#civa#n 38 sa tasya#h% shi#lavr%ttena ru#pauda#ryagun%ena ca upaca#ren%a ca rahas tutos%a jagati#patih% 39 divyaru#pa# hi sa# devi# gan*ga# tripathaga# nadi# ma#nus%am% vigraham% shri#mat kr%tva# sa# varavarn%ini# 40 bha#gyopanata ka#masya bha#ryevopasthita#bhavat sham%tano ra#jasim%hasya devara#jasamadyuteh% 41 sam%bhogasnehaca#turyair ha#va la#syair manoharaih% ra#ja#nam% ramaya#m a#sa yatha# reme tathaiva sah% 42 sa ra#ja# ratisaktatva#d uttamastri# gun%air hr%tah% sam%vatsara#n r%tu#n ma#sa#n na bubodha bahu#n gata#n 43 ramama#n%as taya# sa#rdham% yatha#ka#mam% janeshvarah% as%t%a#v ajanayat putra#m%s tasya#m amara varn%inah% 44 ja#tam% ja#tam% ca sa# putram% ks%ipaty ambhasi bha#rata pri#n%a#mi tva#ham ity uktva# gan*ga# srotasy amajjayat 45 tasya tan na priyam% ra#jn~ah% sham%tanor abhavat tada# na ca ta#m% kim% canova#ca tya#ga#d bhi#to mahi#patih% 46 atha ta#m as%t%ame putre ja#te prahasita#m iva uva#ca ra#ja# duh%kha#rtah% pari#psan putram a#tmanah% 47 ma# vadhi#h% ka#si kasya#si kim% him%sasi suta#n iti putraghni sumahat pa#pam% ma# pra#pas tis%t%ha garhite 48 [stri#] putra ka#mana te hanmi putram% putravata#m% vara ji#rn%as tu mama va#so 'yam% yatha# sa samayah% kr%tah% 49 aham% gan*ga# jahnusuta# mahars%igan%asevita# devaka#rya#rtha siddhyartham us%it%a#ham% tvaya# saha 50 as%t%ame vasavo deva# maha#bha#ga# mahaujasah% vasis%t%ha sha#pados%en%a ma#nus%atvam upa#gata#h% 51 tes%a#m% janayita# na#nyas tvadr%te bhuvi vidyate madvidha# ma#nus%i# dha#tri# na caiva#sti#ha ka# cana 52 tasma#t taj janani# hetor ma#nus%atvam upa#gata# janayitva# vasu#n as%t%au jita# loka#s tvaya#ks%aya#h% 53 deva#na#m% samayas tv es%a vasu#na#m% sam%shruto maya# ja#tam% ja#tam% moks%ayis%ye janmato ma#nus%a#d iti 54 tat te sha#pa#d vinirmukta# a#pavasya maha#tmanah% svasti te 'stu gamis%ya#mi putram% pa#hi maha#vratam 55 es%a parya#ya va#so me vasu#na#m% sam%nidhau kr%tah% matprasu#tam% vija#ni#hi gan*ga# dattam imam% sutam | | 1 [s%amtanu] a#pavo na#ma ko nv es%a vasu#na#m% kim% ca dus%kr%tam yasya#bhisha#pa#t te sarve ma#nus%i#m% tanum a#gata#h% 2 anena ca kuma#ren%a gan*ga# dattena kim% kr%tam yasya caiva kr%tena#yam% ma#nus%es%u nivatsyati 3 i#sha#na#h% sarvalokasya vasavas te ca vai kr%tam ma#nus%es%u#dapadyanta tan mama#caks%va ja#hnavi 4 [v] saivam ukta# tato gan*ga# ra#ja#nam idam abravi#t bharta#ram% ja#hnavi# devi# sham%tanum% purus%ars%abham 5 yam% lebhe varun%ah% putram% pura# bharatasattama vasis%t%ho na#ma sa munih% khya#ta a#pava ity uta 6 tasya#shramapadam% pun%yam% mr%gapaks%igan%a#nvitam meroh% pa#rshve nagendrasya sarvartukusuma#vr%tam 7 sa va#run%is tapas tepe tasmin bharatasattama vane pun%yakr%ta#m% shres%t%hah% sva#dumu#laphalodake 8 daks%asya duhita# ya# tu surabhi#ty atigarvita# ga#m% praja#ta# tu sa# devi# kashyapa#d bharatars%abha 9 anugraha#rtham% jagatah% sarvaka#madugha#m% vara#m ta#m% lebhe ga#m% tu dharma#tma# homadhenum% sa va#run%ih% 10 sa# tasmim%s ta#pasa#ran%ye vasanti# munisevite caca#ra ramye dharmye ca gaur apetabhaya# tada# 11 atha tad vanam a#jagmuh% kada# cid bharatars%abha pr%thv a#dya# vasavah% sarve devadevars%isevitam 12 te sada#ra# vanam% tac ca vyacaranta samantatah% remire raman%i#yes%u parvates%u vanes%u ca 13 tatraikasya tu bha#rya# vai vasor va#sava vikrama sa# caranti# vane tasmin ga#m% dadarsha sumadhyama# ya# sa# vasis%t%hasya muneh% sarvaka#madhug uttama# 14 sa# vismayasama#vis%t%a# shi#ladravin%a sam%pada# dive vai darshaya#m a#sa ta#m% ga#m% govr%s%abheks%an%a 15 sva#pi#na#m% ca sudogdhri#m% ca suva#ladhi mukha#m% shubha#m upapanna#m% gun%aih% sarvaih% shi#lena#nuttamena ca 16 evam%gun%asama#yukta#m% vasave vasu nandini# darshaya#m a#sa ra#jendra pura# pauravanandana 17 dyaus tada# ta#m% tu dr%s%t%vaiva ga#m% gajendrendra vikrama uva#ca ra#jam%s ta#m% devi#m% tasya# ru#pagun%a#n vadan 18 es%a# gaur uttama# devi va#run%er asiteks%an%e r%s%es tasya vara#rohe yasyedam% vanam uttamam 19 asya#h% ks%i#ram% piben martyah% sva#du yo vai sumadhyame dashavars%asahasra#n%i sa ji#vet sthirayauvanah% 20 etac chrutva# tu sa# devi# nr%pottama sumadhyama# tam uva#ca#navadya#n*gi# bharta#ram% di#ptatejasam 21 asti me ma#nus%e loke naradeva#tmaja# sakhi# na#mna# jinavati# na#ma ru#payauvana sha#lini# 22 ushi#narasya ra#jars%eh% satyasam%dhasya dhi#matah% duhita# prathita# loke ma#nus%e ru#pasam%pada# 23 tasya# hetor maha#bha#ga savatsa#m% ga#m% mamepsita#m a#nayasva#mara shres%t%ha tvaritam% pun%yavardhana 24 ya#vad asya#h% payah% pi#tva# sa# sakhi# mama ma#nada ma#nus%es%u bhavatv eka# jara# rogavivarjita# 25 etan mama maha#bha#ga kartum arhasy anindita priyam% priyataram% hy asma#n na#si me 'nyat katham% cana 26 etac chrutva# vacas tasya# devya#h% priyaciki#rs%aya# pr%thv a#dyair bhra#tr%bhih% sa#rdham% dyaus tada# ta#m% jaha#ra ga#m 27 taya# kamalapatra#ks%ya# niyukto dyaus tada# nr%pah% r%s%es tasya tapas ti#vram% na shasha#ka niri#ks%itum hr%ta# gauh% sa# tada# tena prapa#tas tu na tarkitah% 28 atha#shramapadam% pra#ptah% phala#ny a#da#ya va#run%ih% na ca#pashyata ga#m% tatra savatsa#m% ka#nanottame 29 tatah% sa mr%gaya#m a#sa vane tasmim%s tapodhanah% na#dhyagacchac ca mr%gayam%s ta#m% ga#m% munir uda#radhi#h% 30 jn~a#tva# tatha#pani#ta#m% ta#m% vasubhir divyadarshanah% yayau krodhavasham% sadyah% shasha#pa ca vasu#m%s tada# 31 yasma#n me vasavo jahrur ga#m% vai dogdhri#m% suva#ladhim tasma#t sarve janis%yanti ma#nus%es%u na sam%shayah% 32 evam% shasha#pa bhagava#n vasu#m%s ta#n munisattamah% vasham% kopasya sam%pra#pta a#pavo bharatars%abha 33 shaptva# ca ta#n maha#bha#gas tapasy eva mano dadhe evam% sa shaptava#n ra#jan vasu#n as%t%au tapodhanah% maha#prabha#vo brahmars%ir deva#n ros%asamanvitah% 34 atha#shramapadam% pra#pya tam% sma bhu#yo maha#tmanah% shapta#h% sma iti ja#nanta r%s%im% tam upacakramuh% 35 prasa#dayantas tam r%s%im% vasavah% pa#rthivars%abha na lebhire ca tasma#t te prasa#dam r%s%isattama#t a#pava#t purus%avya#ghra sarvadharmavisha#rada#t 36 uva#ca ca sa dharma#tma# sapta yu#yam% dhara#dayah% anusam%vatsara#c cha#pamoks%am% vai samava#psyatha 37 ayam% tu yatkr%te yu#yam% maya# shapta#h% sa vatsyati dyaus tada# ma#nus%e loke di#rghaka#lam% svakarman%a# 38 na#nr%tam% tac ciki#rs%a#mi yus%ma#n kruddho yad abruvam na praja#syati ca#py es%a ma#nus%es%u maha#mana#h% 39 bhavis%yati ca dharma#tma# sarvasha#stravisha#radah% pituh% priyahite yuktah% stri# bhoga#n varjayis%yati evam uktva# vasu#n sarva#n~ jaga#ma bhagava#n r%s%ih% 40 tato ma#m upajagmus te samasta# vasavas tada# aya#canta ca ma#m% ra#jan varam% sa ca maya# kr%tah% ja#ta#n~ ja#ta#n praks%ipa#sma#n svayam% gan*ge tvam ambhasi 41 evam% tes%a#m aham% samyak shapta#na#m% ra#jasattama moks%a#rtham% ma#nus%a#l loka#d yatha#vat kr%tavaty aham 42 ayam% sha#pa#d r%s%es tasya eka eva nr%pottama dyau ra#jan ma#nus%e loke ciram% vatsyati bha#rata 43 etad a#khya#ya sa# devi# tatraiva#ntaradhi#yata a#da#ya ca kuma#ram% tam% jaga#ma#tha yathepsitam 44 sa tu devavrato na#ma ga#n*geya iti ca#bhavat dvina#ma# sham%tanoh% putrah% sham%tanor adhiko gun%aih% 45 sham%tanush ca#pi shoka#rto jaga#ma svapuram% tatah% tasya#ham% ki#rtayis%ya#mi sham%tanor amita#n gun%a#n 46 maha#bha#gyam% ca nr%pater bha#ratasya yashasvinah% yathetiha#so dyutima#n maha#bha#ratam ucyate | | 1 [v] sa evam% sham%tanur dhi#ma#n devara#jars%isatkr%tah% dharma#tma# sarvalokes%u satyava#g iti vishrutah% 2 damo da#nam% ks%ama# buddhir hri#r dhr%tis teja uttamam nitya#ny a#san maha#sattve sham%tanau purus%ars%abhe 3 evam% sa gun%asam%panno dharma#rthakushalo nr%pah% a#si#d bharata vam%shasya gopta# sa#dhu janasya ca 4 kambugri#vah% pr%thu vyam%so mattava#ran%avikramah% dharma eva parah% ka#ma#d artha#c ceti vyavasthitah% 5 eta#ny a#san maha#sattve sham%tanau bharatars%abha na ca#sya sadr%shah% kash cit ks%atriyo dharmato 'bhavat 6 vartama#nam% hi dharme sve sarvadharmavida#m% varam tam% mahi#pa# mahi#pa#lam% ra#jara#jye 'bhyas%ecayan 7 vi#tashokabhaya#ba#dha#h% sukhasvapnavibodhana#h% prati bha#rata gopta#ram% samapadyanta bhu#mipa#h% 8 sham%tanu pramukhair gupte loke nr%patibhis tada# niyama#t sarvavarn%a#na#m% brahmottaram avartata 9 brahma paryacarat ks%atram% vishah% ks%atram anuvrata#h% brahmaks%atra#nurakta#sh ca shu#dra#h% paryacaran vishah% 10 sa ha#stinapure ramye kuru#n%a#m% put%abhedane vasan sa#garaparyanta#m anvasha#d vai vasum%dhara#m 11 sa devara#jasadr%sho dharmajn~ah% satyava#g r%juh% da#nadharmatapo yoga#c chriya# paramaya# yutah% 12 ara#gadves%asam%yuktah% somavat priyadarshanah% tejasa# su#ryasam%ka#sho va#yuvegasamo jave antakapratimah% kope ks%amaya# pr%thivi#samah% 13 vadhah% pashuvara#ha#n%a#m% tathaiva mr%gapaks%in%a#m sham%tanau pr%thivi#pa#le na#vartata vr%tha# nr%pah% 14 dharmabrahmottare ra#jye sham%tanur vinaya#tmava#n samam% shasha#sa bhu#ta#ni ka#mara#gavivarjitah% 15 devars%ipitr%yajn~a#rtham a#rabhyanta tada# kriya#h% na ca#dharmen%a kes%a#m% cit pra#n%ina#m abhavad vadhah% 16 asukha#na#m ana#tha#na#m% tiryagyonis%u vartata#m sa eva ra#ja# bhu#ta#na#m% sarves%a#m abhavat pita# 17 tasmin kurupatishres%t%he ra#jara#jeshvare sati shrita# va#g abhavat satyam% da#nadharma#shritam% manah% 18 sa sama#h% s%od%asha#s%t%au ca catasro 's%t%au tatha#para#h% ratim apra#pnuvan stri#s%u babhu#va vanagocarah% 19 tatha#ru#pas tatha#ca#ras tatha# vr%ttas tatha# shrutah% ga#n*geyas tasya putro 'bhu#n na#mna# devavrato vasuh% 20 sarva#stres%u sa nis%n%a#tah% pa#rthives%v itares%u ca maha#balo maha#sattvo maha#vi#ryo maha#rathah% 21 sa kada# cin mr%gam% viddhva# gan*ga#m anusaran nadi#m bha#gi#rathi#m alpajala#m% sham%tanur dr%s%t%ava#n nr%pah% 22 ta#m% dr%s%t%va# cintaya#m a#sa sham%tanuh% purus%ars%abhah% syandate kim% nv iyam% na#dya saricchres%t%ha# yatha# pura# 23 tato nimittam anvicchan dadarsha sa maha#mana#h% kuma#ram% ru#pasam%pannam% br%hantam% ca#rudarshanam 24 divyam astram% vikurva#n%am% yatha# devam% puram%daram kr%tsna#m% gan*ga#m% sama#vr%tya sharais ti#ks%n%air avasthitam 25 ta#m% sharair a#vr%ta#m% dr%s%t%va# nadi#m% gan*ga#m% tad antike abhavad vismito ra#ja# karma dr%s%t%va#tima#nus%am 26 ja#tama#tram% pura# dr%s%t%am% tam% putram% sham%tanus tada# nopalebhe smr%tim% dhi#ma#n abhijn~a#tum% tam a#tmajam 27 sa tu tam% pitaram% dr%s%t%va# mohaya#m a#sa ma#yaya# sam%mohya tu tatah% ks%ipram% tatraiva#ntaradhi#yata 28 tad adbhutam% tada# dr%s%t%va# tatra ra#ja# sa sham%tanuh% shan*kama#nah% sutam% gan*ga#m abravi#d darshayeti ha 29 darshaya#m a#sa tam% gan*ga# bibhrati# ru#pam uttamam gr%hi#tva# daks%in%e pa#n%au tam% kuma#ram alam%kr%tam 30 alam%kr%ta#m a#bharan%air arajo 'mbaradha#rin%i#m dr%s%t%apu#rva#m api sati#m% na#bhyaja#na#t sa sham%tanuh% 31 [g] yam% putram as%t%amam% ra#jam%s tvam% pura# mayy aja#yitha#h% sa te 'yam% purus%avya#ghra nayasvainam% gr%ha#ntikam 32 veda#n adhijage sa#n*ga#n vasis%t%ha#d eva vi#ryava#n kr%ta#strah% parames%va#so devara#jasamo yudhi 33 sura#n%a#m% sam%mato nityam asura#n%a#m% ca bha#rata ushana# veda yac cha#stram ayam% tad veda sarvashah% 34 tathaiva#n*girasah% putrah% sura#suranamaskr%tah% yad veda sha#stram% tac ca#pi kr%tsnam asmin pratis%t%hitam tava putre maha#ba#hau sa#n*gopa#n*gam% maha#tmani 35 r%s%ih% parair ana#dhr%s%yo ja#madagnyah% prata#pava#n yad astram% veda ra#mash ca tad apy asmin pratis%t%hitam 36 mahes%va#sam imam% ra#jan ra#jadharma#rthakovidam maya# dattam% nijam% putram% vi#ram% vi#ra gr%ha#n naya 37 [v] tayaivam% samanujn~a#tah% putram a#da#ya sham%tanuh% bhra#jama#nam% yatha#dityam a#yayau svapuram% prati 38 pauravah% svapuram% gatva# puram%dara puropamam sarvaka#masamr%ddha#rtham% mene a#tma#nam a#tmana# pauraves%u tatah% putram% yauvara#jye 'bhyas%ecayat 39 paurava#n~ sham%tanoh% putrah% pitaram% ca maha#yasha#h% ra#s%t%ram% ca ran~jaya#m a#sa vr%ttena bharatars%abha 40 sa tatha# saha putren%a ramama#n%o mahi#patih% vartaya#m a#sa vars%a#n%i catva#ry amitavikramah% 41 sa kada# cid vanam% ya#to yamuna#m abhito nadi#m mahi#patir anirdeshyam a#jighrad gandham uttamam 42 tasya prabhavam anvicchan vicaca#ra samantatah% sa dadarsha tada# kanya#m% da#sha#na#m% devaru#pin%i#m 43 ta#m apr%cchat sa dr%s%t%vaiva kanya#m asitalocana#m kasya tvam asi ka# ca#si kim% ca bhi#ru ciki#rs%asi 44 sa#bravi#d da#shakanya#smi dharma#rtham% va#haye tari#m pitur niyoga#d bhadram% te da#shara#jn~o maha#tmanah% 45 ru#pama#dhurya gandhais ta#m% sam%yukta#m% devaru#pin%i#m sami#ks%ya ra#ja# da#sheyi#m% ka#maya#m a#sa sham%tanuh% 46 sa gatva# pitaram% tasya# varaya#m a#sa ta#m% tada# paryapr%cchat tatas tasya#h% pitaram% ca#tmaka#ran%a#t 47 sa ca tam% pratyuva#cedam% da#shara#jo mahi#patim ja#tama#traiva me deya# vara#ya varavarn%ini# hr%di ka#mas tu me kash cit tam% nibodha janeshvara 48 yadi#ma#m% dharmapatni#m% tvam% mattah% pra#rthayase 'nagha satyava#g asi satyena samayam% kuru me tatah% 49 samayena pradadya#m% te kanya#m aham ima#m% nr%pa na hi me tvatsamah% kash cid varo ja#tu bhavis%yati 50 [s%] shrutva# tava varam% da#shavyavasyeyam aham% na va# da#tavyam% cet prada#sya#mi na tv adeyam% katham% cana 51 [da#s%a] asya#m% ja#yeta yah% putrah% sa ra#ja# pr%thivi#patih% tvad u#rdhvam abhis%ektavyo na#nyah% kash cana pa#rthiva 52 [v] na#ka#mayata tam% da#tum% varam% da#sha#ya sham%tanuh% shari#rajena ti#vren%a dahyama#no 'pi bha#rata 53 sa cintayann eva tada# da#shakanya#m% mahi#patih% pratyaya#d dha#stina puram% shokopahatacetanah% 54 tatah% kada# cic chocantam% sham%tanum% dhya#nam a#sthitam putro devavrato 'bhyetya pitaram% va#kyam abravi#t 55 sarvato bhavatah% ks%emam% vidheya#h% sarvapa#rthiva#h% tat kimartham iha#bhi#ks%n%am% parishocasi duh%khitah% dhya#yann iva ca kim% ra#jan na#bhibha#s%asi kim% cana 56 evam uktah% saputren%a sham%tanuh% pratyabha#s%ata asam%shayam% dhya#naparam% yatha# ma#ttha tatha#smy uta 57 apatyam% nas tvam evaikah% kule mahati bha#rata anityata# ca martya#na#m atah% shoca#mi putraka 58 katham% cit tava ga#n*geya vipattau na#sti nah% kulam asam%shayam% tvam evaikah% shata#d api varah% sutah% 59 na ca#py aham% vr%tha# bhu#yo da#ra#n kartum ihotsahe sam%ta#nasya#vina#sha#ya ka#maye bhadram astu te anapatyataika putratvam ity a#hur dharmava#dinah% 60 agnihotram% trayo veda# yajn~a#sh ca sahadaks%in%a#h% sarva#n%y eta#ny apatyasya kala#m% na#rhanti s%od%ashi#m 61 evam eva manus%yes%u sya#c ca sarvapraja#sv api yad apatyam% maha#pra#jn~a tatra me na#sti sam%shayah% es%a# trayi# pura#n%a#na#m uttama#na#m% ca sha#shvati# 62 tvam% ca shu#rah% sada#mars%i# shastranityash ca bha#rata na#nyatra shastra#t tasma#t te nidhanam% vidyate 'nagha 63 so 'smi sam%shayam a#pannas tvayi sha#nte katham% bhavet iti te ka#ran%am% ta#ta duh%khasyoktam ashes%atah% 64 tatas tat ka#ran%am% jn~a#tva# kr%tsnam% caivam ashes%atah% devavrato maha#buddhih% prayaya#v anucintayan 65 abhyagacchat tadaiva#shu vr%ddha#ma#tyam% pitur hitam tam apr%cchat tada#bhyetya pitus tac chokaka#ran%am 66 tasmai sa kurumukhya#ya yatha#vat paripr%cchate varam% shasham%sa kanya#m% ta#m uddishya bharatars%abha 67 tato devavrato vr%ddhaih% ks%atriyaih% sahitas tada# abhigamya da#shara#ja#nam% kanya#m% vavre pituh% svayam 68 tam% da#shah% pratijagra#ha vidhivat pratipu#jya ca abravi#c cainam a#si#nam% ra#jasam%sadi bha#rata 69 tvam eva na#thah% parya#ptah% sham%tanoh% purus%ars%abha putrah% putravata#m% shres%t%hah% kim% nu vaks%ya#mi te vacah% 70 ko hi sam%bandhakam% shla#ghyam i#psitam% yaunam i#dr%sham atikra#man na tapyeta sa#ks%a#d api shatakratuh% 71 apatyam% caitad a#ryasya yo yus%ma#kam% samo gun%aih% yasya shukra#t satyavati# pra#durbhu#ta# yashasvini# 72 tena me bahushas ta#ta pita# te pariki#rtitah% arhah% satyavati#m% vod%hum% sarvara#jasu bha#rata 73 asito hy api devars%ih% pratya#khya#tah% pura# maya# satyavatya# bhr%sham% hy arthi# sa a#si#d r%s%isattamah% 74 kanya#pitr%tva#t kim% cit tu vaks%ya#mi bharatars%abha balavat sapatnata#m atra dos%am% pashya#mi kevalam 75 yasya hi tvam% sapatnah% sya# gandharvasya#surasya va# na sa ja#tu sukham% ji#vet tvayi kruddhe param%tapa 76 eta#va#n atra dos%o hi na#nyah% kash cana pa#rthiva etaj ja#ni#hi bhadram% te da#na#da#ne param%tapa 77 evam uktas tu ga#n*geyas tad yuktam% pratyabha#s%ata shr%n%vata#m% bhu#mipa#la#na#m% pitur artha#ya bha#rata 78 idam% me matam a#datsva satyam% satyavata#m% vara naiva ja#to na va#ja#ta i#dr%sham% vaktum utsahet 79 evam etat karis%ya#mi yatha# tvam anubha#s%ase yo 'sya#m% janis%yate putrah% sa no ra#ja# bhavis%yati 80 ity uktah% punar eva#tha tam% da#shah% pratyabha#s%ata ciki#rs%ur dus%karam% karma ra#jya#rthe bharatars%abha 81 tvam eva na#thah% parya#ptah% sham%tanor amitadyuteh% kanya#ya#sh caiva dharma#tman prabhur da#na#ya ceshvarah% 82 idam% tu vacanam% saumya ka#ryam% caiva nibodha me kauma#rika#n%a#m% shi#lena vaks%ya#my aham arim%dama 83 yat tvaya# satyavaty arthe satyadharmapara#yan%a ra#jamadhye pratijn~a#tam anuru#pam% tavaiva tat 84 na#nyatha# tan maha#ba#ho sam%shayo 'tra na kash cana tava#patyam% bhaved yat tu tatra nah% sam%shayo maha#n 85 tasya tan matam a#jn~a#ya satyadharmapara#yan%ah% pratyaja#na#t tada# ra#jan pituh% priyaciki#rs%aya# 86 [devavrata] da#shara#janibodhedam% vacanam% me nr%pottama shr%n%vata#m% bhu#mipa#la#na#m% yad bravi#mi pituh% kr%te 87 ra#jyam% ta#vat pu#rvam eva maya# tyaktam% nara#dhipa apatyahetor api ca karomy es%a vinishcayam 88 adya prabhr%ti me da#shabrahmacaryam% bhavis%yati aputrasya#pi me loka# bhavis%yanty aks%aya# divi 89 [v] tasya tad vacanam% shrutva# sam%prahr%s%t%atanu# ruhah% dada#ni#ty eva tam% da#sho dharma#tma# pratyabha#s%ata 90 tato 'ntariks%e 'psaraso deva#h% sars%igan%a#s tatha# abhyavars%anta kusumair bhi#s%mo 'yam iti ca#bruvan 91 tatah% sa pitur artha#ya ta#m uva#ca yashasvini#m adhiroha ratham% ma#tar gaccha#vah% svagr%ha#n iti 92 evam uktva# tu bhi#s%mas ta#m% ratham a#ropya bha#mini#m a#gamya ha#stinapuram% sham%tanoh% sam%nyavedayat 93 tasya tad dus%karam% karma prashasham%sur nara#dhipa#h% sameta#sh ca pr%thak caiva bhi#s%mo 'yam iti ca#bruvan 94 tad dr%s%t%va# dus%karam% karmakr%tam% bhi#s%men%a sham%tanuh% svacchandamaran%am% tasmai dadau tus%t%ah% pita# svayam | | 1 [v] tato viva#he nirvr%tte sa ra#ja# sham%tanur nr%pah% ta#m% kanya#m% ru#pasam%panna#m% svagr%he sam%nyaveshayat 2 tatah% sha#m%tanavo dhi#ma#n satyavatya#m aja#yata vi#rash citra#n*gado na#ma vi#ryen%a manuja#n ati 3 atha#param% mahes%va#sam% satyavatya#m% punah% prabhuh% vicitravi#ryam% ra#ja#nam% janaya#m a#sa vi#ryava#n 4 apra#ptavati tasmim%sh ca yauvanam% bharatars%abha sa ra#ja# sham%tanur dhi#ma#n ka#ladharmam upeyiva#n 5 svargate sham%tanau bhi#s%mash citra#n*gadam arim%damam stha#paya#m a#sa vai ra#jye satyavatya# mate sthitah% 6 sa tu citra#n*gadah% shaurya#t sarva#m%sh ciks%epa pa#rthiva#n manus%yam% na hi mene sa kam% cit sadr%sham a#tmanah% 7 tam% ks%ipantam% sura#m%sh caiva manus%ya#n asura#m%s tatha# gandharvara#jo balava#m%s tulyana#ma#bhyaya#t tada# tena#sya sumahad yuddham% kuruks%etre babhu#va ha 8 tayor balavatos tatra gandharvakurumukhyayoh% nadya#s ti#re hiran%vatya#h% sama#s tisro 'bhavad ran%ah% 9 tasmin vimarde tumule shastravr%s%t%im% sama#kule ma#ya#dhiko 'vadhi#d vi#ram% gandharvah% kurusattamam 10 citra#n*gadam% kurushres%t%ham% vicitrasharaka#rmukam anta#ya kr%tva# gandharvo divam a#cakrame tatah% 11 tasmin nr%patisha#rdu#le nihate bhu#ri varcasi bhi#s%mah% sha#m%tanavo ra#jan pretaka#rya#n%y aka#rayat 12 vicitravi#ryam% ca tada# ba#lam apra#ptayauvanam kurura#jye maha#ba#hur abhyas%in~cad anantaram 13 vicitravi#ryas tu tada# bhi#s%masya vacane sthitah% anvasha#san maha#ra#ja pitr%paita#maham% padam 14 sa dharmasha#strakushalo bhi#s%mam% sha#m%tanavam% nr%pah% pu#jaya#m a#sa dharmen%a sa cainam% pratyapa#layat | | 1 [v] hate citra#n*gade bhi#s%mo ba#le bhra#tari ca#nagha pa#laya#m a#sa tad ra#jyam% satyavatya# mate sthitah% 2 sam%pra#ptayauvanam% pashyan bhra#taram% dhi#mata#m% varam bhi#s%mo vicitravi#ryasya viva#ha#ya#karon matim 3 atha ka#shipater bhi#s%mah% kanya#s tisro 'psarah% sama#h% shushra#va sahita# ra#jan vr%n%vati#r vai svayam%varam 4 tatah% sa rathina#m% shres%t%ho rathenaikena varma bhr%t jaga#ma#numate ma#tuh% puri#m% va#ra#n%asi#m% prati 5 tatra ra#jn~ah% samudita#n sarvatah% samupa#gata#n dadarsha kanya#s ta#sh caiva bhi#s%mah% sham%tanunandanah% 6 ki#rtyama#nes%u ra#jn~a#m% tu na#masv atha sahasrashah% bhi#s%mah% svayam% tada# ra#jan varaya#m a#sa ta#h% prabhuh% 7 uva#ca ca mahi#pa#la#n ra#jan~ jaladanih%svanah% ratham a#ropya ta#h% kanya# bhi#s%mah% praharata#m% varah% 8 a#hu#ya da#nam% kanya#na#m% gun%avadbhyah% smr%tam% budhaih% alam%kr%tya yatha#shakti prada#ya ca dhana#ny api 9 prayacchanty apare kanya#m% mithunena gava#m api vittena kathitena#nye balena#nye 'numa#nya ca 10 pramatta#m upaya#nty anye svayam anye ca vindate as%t%amam% tam atho vittaviva#ham% kavibhih% smr%tam 11 svayam%varam% tu ra#janya#h% prasham%santy upaya#nti ca pramathya tu hr%ta#m a#hur jya#yasi#m% dharmava#dinah% 12 ta# ima#h% pr%thivi#pa#la# jihi#rs%a#mi bala#d itah% te yatadhvam% param% shaktya# vijaya#yetara#ya va# sthito 'ham% pr%thivi#pa#la# yuddha#ya kr%tanishcayah% 13 evam uktva# mahi#pa#la#n ka#shira#jam% ca vi#ryava#n sarva#h% kanya#h% sa kauravyo ratham a#ropayat svakam a#mantrya ca sa ta#n pra#ya#c chi#ghram% kanya#h% pragr%hya ta#h% 14 tatas te pa#rthiva#h% sarve samutpetur amars%ita#h% sam%spr%shantah% svaka#n ba#hu#n dashanto dashanac chada#n 15 tes%a#m a#bharan%a#ny a#shu tvarita#na#m% vimun~cata#m a#mun~cata#m% ca varma#n%i sam%bhramah% sumaha#n abhu#t 16 ta#ra#n%a#m iva sam%pa#to babhu#va janamejaya bhu#s%an%a#na#m% ca shubhra#n%a#m% kavaca#na#m% ca sarvashah% 17 savarmabhir bhu#s%an%ais te dra#g bhra#jadbhir itas tatah% sakrodha#mars%a jihmabhru# sakas%a#ya dr%shas tatha# 18 su#topakl%pta#n rucira#n sadashvodyata dhu#r gata#n ratha#n a#stha#ya te vi#ra#h% sarvapraharan%a#nvita#h% praya#ntam ekam% kauravyam anusasrur uda#yudha#h% 19 tatah% samabhavad yuddham% tes%a#m% tasya ca bha#rata ekasya ca bahu#na#m% ca tumulam% lomahars%an%am 20 te tv is%u#n dashasa#hasra#m%s tasmai yugapad a#ks%ipan apra#pta#m%sh caiva ta#n a#shu bhi#s%mah% sarva#m%s tada#cchinat 21 tatas te pa#rthiva#h% sarve sarvatah% pariva#rayan vavars%uh% sharavars%en%a vars%en%eva#drim ambuda#h% 22 sa tad ba#n%amayam% vars%am% sharair a#va#rya sarvatah% tatah% sarva#n mahi#pa#la#n pratyavidhyat tribhis tribhih% 23 tasya#ti purus%a#n anya#m*l la#ghavam% rathaca#rin%ah% raks%an%am% ca#tmanah% sam%khye shatravo 'py abhyapu#jayan 24 ta#n vinirjitya tu ran%e sarvasha#stravisha#radah% kanya#bhih% sahitah% pra#ya#d bha#rato bha#rata#n prati 25 tatas tam% pr%s%t%hato ra#jan~ sha#lvara#jo maha#rathah% abhya#hanad ameya#tma# bhi#s%mam% sha#m%tanavam% ran%e 26 va#ran%am% jaghane nighnan danta#bhya#m aparo yatha# va#shita#m anusam%pra#pto yu#thapo balina#m% varah% 27 stri# ka#matis%t%ha tis%t%heti bhi#s%mam a#ha sa pa#rthivah% sha#lvara#jo maha#ba#hur amars%en%a#bhicoditah% 28 tatah% sa purus%avya#ghro bhi#s%mah% parabala#rdanah% tad va#kya#kulitah% krodha#d vidhu#mo 'gnir iva jvalan 29 ks%atradharmam% sama#stha#ya vyapetabhayasam%bhramah% nivartaya#m a#sa ratham% sha#lvam% prati maha#rathah% 30 nivartama#nam% tam% dr%s%t%va# ra#ja#nah% sarva eva te preks%aka#h% samapadyanta bhi#s%ma sha#lva sama#game 31 tau vr%s%a#v iva nardantau balinau va#shita#ntare anyonyam abhivarteta#m% balavikrama sha#linau 32 tato bhi#s%mam% sha#m%tanavam% sharaih% shatasahasrashah% sha#lvara#jo narashres%t%hah% samava#kirad a#shugaih% 33 pu#rvam abhyarditam% dr%s%t%va# bhi#s%mam% sha#lvena te nr%pa#h% vismita#h% samapadyanta sa#dhu sa#dhv iti ca#bhruvan 34 la#ghavam% tasya te dr%s%t%va# sam%yuge sarvapa#rthiva#h% apu#jayanta sam%hr%s%t%a# va#gbhih% sha#lvam% nara#dhipa#h% 35 ks%atriya#n%a#m% tada# va#cah% shrutva# parapuram%jayah% kruddhah% sha#m%tanavo bhi#s%mas tis%t%ha tis%t%hety abha#s%ata 36 sa#rathim% ca#bravi#t kruddho ya#hi yatrais%a pa#rthivah% ya#vad enam% nihanmy adya bhujam%gam iva paks%ira#t% 37 tato 'stram% va#run%am% samyag yojaya#m a#sa kauravah% tena#shva#m%sh caturo 'mr%dna#c cha#lva ra#jn~o nara#dhipa 38 astrair astra#n%i sam%va#rya sha#lvara#jn~ah% sa kauravah% bhi#s%mo nr%patisha#rdu#la nyavadhi#t tasya sa#rathim astren%a ca#py athaikena nyavadhi#t turagottama#n 39 kanya# hetor narashres%t%ha bhi#s%mah% sha#m%tanavas tada# jitva# visarjaya#m a#sa ji#vantam% nr%pasattamam tatah% sha#lvah% svanagaram% prayayau bharatars%abha 40 ra#ja#no ye ca tatra#san svayam%varadidr%ks%avah% sva#ny eva te 'pi ra#s%t%ra#n%i jagmuh% parapuram%jaya 41 evam% vijitya ta#h% kanya# bhi#s%mah% praharata#m% varah% prayayau ha#stinapuram% yatra ra#ja# sa kauravah% 42 so 'ciren%aiva ka#lena atyakra#man nara#dhipa vana#ni saritash caiva shaila#m%sh ca vividhadruma#n 43 aks%atah% ks%apayitva#ri#n sam%khye 'sam%khyeyavikramah% a#naya#m a#sa ka#shyasya suta#h% sa#garaga#sutah% 44 snus%a# iva sa dharma#tma# bhaginya iva ca#nuja#h% yatha# duhitarash caiva pratigr%hya yayau kuru#n 45 ta#h% sarva# gun%asam%panna# bhra#ta# bhra#tre yavi#yase bhi#s%mo vicitravi#rya#ya pradadau vikrama#hr%ta#h% 46 sata#m% dharmen%a dharmajn~ah% kr%tva# karma#tima#nus%am bhra#tur vicitravi#ryasya viva#ha#yopacakrame satyavatya# saha mithah% kr%tva# nishcayam a#tmava#n 47 viva#ham% ka#rayis%yantam% bhi#s%mam% ka#shipateh% suta# jyes%t%ha# ta#sa#m idam% va#kyam abravi#d dhi sati# tada# 48 maya# saubhapatih% pu#rvam% manasa#bhivr%tah% patih% tena ca#smi vr%ta# pu#rvam es%a ka#mash ca me pituh% 49 maya# varayitavyo 'bhu#c cha#lvas tasmin svayam%vare etad vijn~a#ya dharmajn~a tatas tvam% dharmam a#cara 50 evam uktas taya# bhi#s%mah% kanyaya# vipra sam%sadi cinta#m abhyagamad vi#ro yukta#m% tasyaiva karman%ah% 51 sa vinishcitya dharmajn~o bra#hman%air vedapa#ragaih% anujajn~e tada# jyes%t%a#m amba#m% ka#shipateh% suta#m 52 ambika#mba#like bha#rye pra#da#d bhra#tre yavi#yase bhi#s%mo vicitravi#rya#ya vidhidr%s%t%ena karman%a# 53 tayoh% pa#n%im% gr%hi#tva# sa ru#payauvana darpitah% vicitravi#ryo dharma#tma# ka#ma#tma# samapadyata 54 te ca#pi br%hati# shya#me ni#lakun~cita mu#rdhaje raktatun*ga nakhopete pi#nashren%i payodhare 55 a#tmanah% pratiru#po 'sau labdhah% patir iti sthite vicitravi#ryam% kalya#n%am% pu#jaya#m a#satus tu te 56 sa ca#shvi ru#pasadr%sho deva sattvapara#kramah% sarva#sa#m eva na#ri#n%a#m% cittapramathano 'bhavat 57 ta#bhya#m% saha sama#h% sapta viharan pr%thivi#patih% vicitravi#ryas tarun%o yaks%ma#n%am% samapadyata 58 suhr%da#m% yatama#na#na#m a#ptaih% saha cikitsakaih% jaga#ma#stam iva#dityah% kauravyo yamasa#danam 59 pretaka#rya#n%i sarva#n%i tasya samyag aka#rayat ra#jn~o vicitravi#ryasya satyavatya# mate sthitah% r%tvigbhih% sahito bhi#s%mah% sarvaish ca kurupum%gavaih% | | 1 [v] tatah% satyavati# di#na# kr%pan%a# putragr%ddhini# putrasya kr%tva# ka#rya#n%i snus%a#bhya#m% saha bha#rata 2 dharmam% ca pitr%vam%sham% ca ma#tr%vam%sham% ca ma#nini# prasami#ks%ya maha#bha#ga# ga#n*geyam% va#kyam abravi#t 3 sham%tanor dharmanityasya kauravyasya yashasvinah% tvayi pin%d%ash ca ki#rtish ca sam%ta#nam% ca pratis%t%hitam 4 yatha# karma shubham% kr%tva# svargopagamanam% dhruvam yatha# ca#yur dhruvam% satye tvayi dharmas tatha# dhruvah% 5 vettha dharma#m%sh ca dharmajn~a sama#senetaren%a ca vividha#s tvam% shruti#r vettha vettha veda#m%sh ca sarvashah% 6 vyavastha#nam% ca te dharme kula#ca#ram% ca laks%aye pratipattim% ca kr%cchres%u shukra#n*girasayor iva 7 tasma#t subhr%sham a#shvasya tvayi dharmabhr%ta#m% vara ka#rye tva#m% viniyoks%ya#mi tac chrutva# kartum arhasi 8 mama putras tava bhra#ta# vi#ryava#n supriyash ca te ba#la eva gatah% svargam aputrah% purus%ars%abha 9 ime mahis%yau bhra#tus te ka#shira#jasute shubhe ru#payauvana sam%panne putra ka#me ca bha#rata 10 tayor utpa#daya#patyam% sam%ta#na#ya kulasya nah% manniyoga#n maha#bha#ga dharmam% kartum iha#rhasi 11 ra#jye caiva#bhis%icyasva bha#rata#n anusha#dhi ca da#ra#m%sh ca kuru dharmen%a ma# nimajji#h% pita#maha#n 12 tathocyama#no ma#tra# ca suhr%dbhish ca param%tapah% pratyuva#ca sa dharma#tma# dharmyam evottaram% vacah% 13 asam%shayam% paro dharmas tvaya# ma#tar uda#hr%tah% tvam apatyam% prati ca me pratijn~a#m% vettha vai para#m 14 ja#na#si ca yatha#vr%ttham% shulka hetos tvad antare sa satyavati satyam% te pratija#na#my aham% punah% 15 parityajeyam% trailokyam% ra#jyam% deves%u va# punah% yad va#py adhikam eta#bhya#m% na tu satyam% katham% cana 16 tyajec ca pr%thivi# gandham a#pash ca rasam a#tmanah% jyotis tatha# tyajed ru#pam% va#yuh% sparshagun%am% tyajet 17 prabha#m% samutsr%jed arko dhu#maketus tathos%n%ata#m tyajec chabdam atha#ka#shah% somah% shi#ta#m%shuta#m% tyajet 18 vikramam% vr%traha# jahya#d dharmam% jahya#c ca dharmara#t% na tv aham% satyam utsras%t%um% vyavaseyam% katham% cana 19 evam ukta# tu putren%a bhu#ri dravin%a tejasa# ma#ta# satyavati# bhi#s%mam uva#ca tadanantaram 20 ja#na#mi te sthitim% satye para#m% satyapara#krama icchan sr%jetha#s tri#m*l loka#n anya#m%s tvam% svena tejasa# 21 ja#na#mi caiva satyam% tan madartham% yad abha#s%atha#h% a#pad dharmam aveks%asva vaha paita#mahi#m% dhuram 22 yatha# te kulatantush ca dharmash ca na para#bhavet suhr%dash ca prahr%s%yeram%s tatha# kuru param%tapa 23 la#lapyama#na#m% ta#m evam% kr%pan%a#m% putragr%ddhini#m dharma#d apetam% bruvati#m% bhi#s%mo bhu#yo 'bravi#d idam 24 ra#jn~i dharma#n aveks%asva ma# nah% sarva#n vyani#nashah% satya#c cyutih% ks%atriyasya na dharmes%u prashasyate 25 sham%tanor api sam%ta#nam% yatha# sya#d aks%ayam% bhuvi tat te dharmam% pravaks%ya#mi ks%a#tram% ra#jn~i sana#tanam 26 shrutva# tam% pratipadyetha#h% pra#jn~aih% saha purohitaih% a#pad dharma#rthakushalair lokatantram aveks%ya ca | | 1 [bhs] ja#madagnyena ra#men%a pitur vadham amr%s%yata# kruddhena ca maha#bha#ge haihaya#dhipatir hatah% shata#ni dasha ba#hu#na#m% nikr%tta#ny arjunasya vai 2 punash ca dhanur a#da#ya maha#stra#n%i pramun~cata# nirdagdham% ks%atram asakr%d rathena jayata# mahi#m 3 evam ucca#vacair astrair bha#rgaven%a maha#tmana# trih% saptakr%tvah% pr%thivi# kr%ta# nih%ks%atriya# pura# 4 tatah% sam%bhu#ya sarva#bhih% ks%atriya#bhih% samantatah% utpa#dita#ny apatya#ni bra#hman%air niyata#tmabhih% 5 pa#n%igra#hasya tanaya iti vedes%u nishcitam dharmam% manasi sam%stha#pya bra#hman%a#m%s ta#h% samabhyayuh% loke 'py a#carito dr%s%t%ah% ks%atriya#n%a#m% punar bhavah% 6 athotathya iti khya#ta a#si#d dhi#ma#n r%s%ih% pura# mamata# na#ma tasya#si#d bha#rya# paramasam%mita# 7 utathyasya yavi#ya#m%s tu purodha#s tridivaukasa#m br%haspatir br%hat teja# mamata#m% so 'nvapadyata 8 uva#ca mamata# tam% tu devaram% vadata#m% varam antarvatni# aham% bhra#tra# jyes%t%hena#ramyata#m iti 9 ayam% ca me maha#bha#ga kuks%a#v eva br%haspate autathyo vedam atraiva s%ad%an*gam% pratyadhi#yata 10 amoghareta#s tvam% ca#pi nu#nam% bhavitum arhasi tasma#d evam%gate 'dya tvam upa#ramitum arhasi 11 evam uktas taya# samyag br%hat teja# br%haspatih% ka#ma#tma#nam% tada#tma#nam% na shasha#ka niyacchitum 12 sam%babhu#va tatah% ka#mi# taya# sa#rdham aka#maya# utsr%jantam% tu tam% retah% sa garbhastho 'bhyabha#s%ata 13 bhos ta#ta kanyasa vade dvayor na#sty atra sam%bhavah% amoghashukrash ca bhava#n pu#rvam% ca#ham iha#gatah% 14 shasha#pa tam% tatah% kruddha evam ukto br%haspatih% utathya putram% garbhastham% nirbhartsya bhagava#n r%s%ih% 15 yasma#t tvam i#dr%she ka#le sarvabhu#tepsite sati evam a#ttha vacas tasma#t tamo di#rgham% praveks%yasi 16 sa vai di#rghatama# na#ma sha#pa#d r%s%ir aja#yata br%haspater br%hat ki#rter br%haspatir ivaujasa# 17 saputra#n~ janaya#m a#sa gautama#di#n maha#yasha#h% r%s%er utathyasya tada# sam%ta#nakulavr%ddhaye 18 lobhamoha#bhibhu#ta#s te putra#s tam% gautama#dayah% ka#s%t%he samudre praks%ipya gan*ga#ya#m% samava#sr%jan 19 na sya#d andhash ca vr%ddhash ca bhartavyo 'yam iti sma te cintayitva# tatah% kru#ra#h% pratijagmur atho gr%ha#n 20 so 'nusrotas tada# ra#jan plavama#na r%s%is tatah% jaga#ma subahu#n desha#n andhas tenod%upena ha 21 tam% tu ra#ja# balir na#ma sarvadharmavisha#radah% apashyan majjana gatah% srotasa#bhya#sham a#gatam 22 jagra#ha cainam% dharma#tma# balih% satyapara#kramah% jn~a#tva# cainam% sa vavre 'tha putra#rtham% manujars%abha 23 sam%ta#na#rtham% maha#bha#ga bha#rya#su mama ma#nada putra#n dharma#rthakushala#n utpa#dayitum arhasi 24 evam uktah% sa tejasvi# tam% tathety uktava#n r%s%ih% tasmai sa ra#ja# sva#m% bha#rya#m% sudes%n%a#m% pra#hin%ot tada# 25 andham% vr%ddham% ca tam% matva# na sa# devi# jaga#ma ha sva#m% tu dha#treyika#m% tasmai vr%ddha#ya pra#hin%ot tada# 26 tasya#m% ka#ks%i#vad a#di#n sa shu#drayona#v r%s%ir vashi# janaya#m a#sa dharma#tma# putra#n eka#dashaiva tu 27 ka#ks%i#vad a#di#n putra#m%s ta#n dr%s%t%va# sarva#n adhi#yatah% uva#ca tam r%s%im% ra#ja# mamaita iti vi#ryava#h% 28 nety uva#ca mahars%is tam% mamaivaita iti bruvan shu#drayonau maya# hi#me ja#ta#h% ka#ks%i#vad a#dayah% 29 andham% vr%ddham% ca ma#m% matva# sudes%n%a# mahis%i# tava avamanya dadau mu#d%ha# shu#dra#m% dha#treyika#m% hi me 30 tatah% prasa#daya#m a#sa punas tam r%s%isattamam balih% sudes%n%a#m% bha#rya#m% ca tasmai ta#m% pra#hin%ot punah% 31 ta#m% sa di#rghatama#n*ges%u spr%s%t%va# devi#m atha#bravi#t bhavis%yati kuma#ras te tejasvi# satyava#g iti 32 tatra#n*go na#ma ra#jars%ih% sudes%n%a#ya#m aja#yata evam anye mahes%va#sa# bra#hman%aih% ks%atriya# bhuvi 33 ja#ta#h% paramadharmajn~a# vi#ryavanto maha#bala#h% etac chrutva# tvam apy atra ma#tah% kuru yathepsitam | | 1 [bhs] punar bharata vam%shasya hetum% sam%ta#navr%ddhaye vaks%ya#mi niyatam% ma#tas tan me nigadatah% shr%n%u 2 bra#hman%o gun%ava#n kash cid dhanenopanimantryata#m vicitravi#ryaks%etres%u yah% samutpa#dayet praja#h% 3 [v] tatah% satyavati# bhi#s%mam% va#ca# sam%sajjama#naya# vihasanti#va savri#d%am idam% vacanam abravi#t 4 satyam etan maha#ba#ho yatha# vadasi bha#rata vishva#sa#t te pravaks%ya#mi sam%ta#na#ya kulasya ca na te shakyam ana#khya#tum a#pad dhi#yam% tatha#vidha# 5 tvam eva nah% kule dharmas tvam% satyam% tvam% para# gatih% tasma#n nishamya va#kyam% me kurus%va yad anantaram 6 dharmayuktasya dharma#tman pitur a#si#t tari# mama sa# kada# cid aham% tatra gata# prathamayauvane 7 atha dharmabhr%ta#m% shres%t%hah% paramars%ih% para#sharah% a#jaga#ma tari#m% dhi#ma#m%s taris%yan yamuna#m% nadi#m 8 sa ta#ryama#n%o yamuna#m% ma#m upetya#bravi#t tada# sa#ntvapu#rvam% munishres%t%hah% ka#ma#rto madhuram% bahu 9 tam aham% sha#pabhi#ta# ca pitur bhi#ta# ca bha#rata varair asulabhair ukta# na pratya#khya#tum utsahe 10 abhibhu#ya sa ma#m% ba#la#m% tejasa# vasham a#nayat tamasa# lokam a#vr%tya nau gata#m eva bha#rata 11 matsyagandho maha#n a#si#t pura# mama jugupsitah% tam apa#sya shubham% gandham imam% pra#da#t sa me munih% 12 tato ma#m a#ha sa munir garbham utsr%jya ma#makam dvi#pe 'sya# eva saritah% kanyaiva tvam% bhavis%yasi 13 pa#ra#sharyo maha#yogi# sa babhu#va maha#n r%s%ih% kanya# putro mama pura# dvaipa#yana iti smr%tah% 14 yo vyasya veda#m%sh caturas tapasa# bhagava#n r%s%ih% loke vya#satvam a#pede ka#rs%n%ya#t kr%s%n%atvam eva ca 15 satyava#di# shama paras tapasvi# dagdhakilbis%ah% sa niyukto maya# vyaktam% tvaya# ca amitadyute bhra#tuh% ks%etres%u kalya#n%am apatyam% janayis%yati 16 sa hi ma#m uktava#m%s tatra smareh% kr%tyes%u ma#m iti tam% smaris%ye maha#ba#ho yadi bhi#s%ma tvam icchasi 17 tava hy anumate bhi#s%ma niyatam% sa maha#tapa#h% vicitravi#ryaks%etres%u putra#n utpa#dayis%yati 18 mahars%eh% ki#rtane tasya bhi#s%mah% pra#n~jalir abravi#t dharmam artham% ca ka#mam% ca tri#n eta#n yo 'nupashyati 19 artham artha#nubandham% ca dharmam% dharma#nubandhanam ka#mam% ka#ma#nubandham% ca vipari#ta#n pr%thak pr%thak yo vicintya dhiya# samyag vyavasyati sa buddhima#n 20 tad idam% dharmayuktam% ca hitam% caiva kulasya nah% uktam% bhavatya# yac chreyah% paramam% rocate mama 21 tatas tasmin pratijn~a#te bhi#s%men%a kurunandana kr%s%n%advaipa#yanam% ka#li# cintaya#m a#sa vai munim 22 sa veda#n vibruvan dhi#ma#n ma#tur vijn~a#ya cintitam pra#durbabhu#va#viditah% ks%an%ena kurunandana 23 tasmai pu#ja#m% tada# dattva# suta#ya vidhipu#rvakam paris%vajya ca ba#hubhya#m% prasnavair abhis%icya ca mumoca ba#s%pam% da#sheyi# putram% dr%s%t%va# cirasya tam 24 ta#m adbhih% paris%icya#rta#m% mahars%ir abhiva#dya ca ma#taram% pu#rvajah% putro vya#so vacanam abravi#t 25 bhavatya# yad abhipretam% tad aham% kartum a#gatah% sha#dhi ma#m% dharmatattvajn~e karava#n%i priyam% tava 26 tasmai pu#ja#m% tato 'ka#rs%i#t purodha#h% paramars%aye sa ca ta#m% pratijagra#ha vidhivan mantrapu#rvakam 27 tam a#sanagatam% ma#ta# pr%s%t%va# kushalam avyayam satyavaty abhivi#ks%yainam uva#cedam anantaram 28 ma#ta#pitroh% praja#yante putra#h% sa#dha#ran%a#h% kave tes%a#m% pita# yatha# sva#mi# tatha# ma#ta# na sam%shayah% 29 vidha#tr%vihitah% sa tvam% yatha# me prathamah% sutah% vicitravi#ryo brahmars%e tatha# me 'varajah% sutah% 30 yathaiva pitr%to bhi#s%mas tatha# tvam api ma#tr%tah% bhra#ta# vicitravi#ryasya yatha# va# putra manyase 31 ayam% sha#m%tanavah% satyam% pa#layan satyavikramah% buddhim% na kurute 'patye tatha# ra#jya#nusha#sane 32 sa tvam% vyapeks%aya# bhra#tuh% sam%ta#na#ya kulasya ca bhi#s%masya ca#sya vacana#n niyoga#c ca mama#nagha 33 anukrosha#c ca bhu#ta#na#m% sarves%a#m% raks%an%a#ya ca a#nr%sham%syena yad bru#ya#m% tac chrutva# kartum arhasi 34 yavi#yasas tava bhra#tur bha#rye surasutopame ru#payauvana sam%panne putra ka#me ca dharmatah% 35 tayor utpa#daya#patyam% samartho hy asi putraka anuru#pam% kulasya#sya sam%tatya#h% prasavasya ca 36 [vy] vettha dharmam% satyavati param% ca#param eva ca yatha# ca tava dharmajn~e dharme pran%ihita# matih% 37 tasma#d aham% tvan niyoga#d dharmam uddishya ka#ran%am i#psitam% te karis%ya#mi dr%s%t%am% hy etat pura#tanam 38 bhra#tuh% putra#n prada#sya#mi mitra# varun%ayoh% sama#n vratam% careta#m% te devyau nirdis%t%am iha yan maya# 39 sam%vatsaram% yatha#nya#yam% tatah% shuddhe bhavis%yatah% na hi ma#m avratopeta# upeya#t ka# cid an*gana# 40 [s] yatha# sadyah% prapadyeta devi# garbham% tatha# kuru ara#jakes%u ra#s%t%res%u na#sti vr%s%t%ir na devata#h% 41 katham ara#jakam% ra#s%t%ram% shakyam% dha#rayitum% prabho tasma#d garbham% sama#dhatsva bhi#s%mas tam% vardhayis%yati 42 [vy] yadi putrah% prada#tavyo maya# ks%ipram aka#likam viru#pata#m% me sahata#m etad asya#h% param% vratam 43 yadi me sahate gandham% ru#pam% ves%am% tatha# vapuh% adyaiva garbham% kausalya# vishis%t%am% pratipadyata#m 44 [v] sama#gamanam a#ka#n*ks%ann iti so 'ntarhito munih% tato 'bhigamya sa# devi# snus%a#m% rahasi sam%gata#m dharmyam arthasama#yuktam uva#ca vacanam% hitam 45 kausalye dharmatantram% yad bravi#mi tva#m% nibodha me bharata#na#m% samucchedo vyaktam% madbha#gyasam%ks%aya#t 46 vyathita#m% ma#m% ca sam%preks%ya pitr%vam%sham% ca pi#d%itam bhi#s%mo buddhim ada#n me 'tra dharmasya ca vivr%ddhaye 47 sa# ca buddhis tava#dhi#na# putri jn~a#tam% mayeti ha nas%t%am% ca bha#ratam% vam%sham% punar eva samuddhara 48 putram% janaya sushron%i devara#jasamaprabham sa hi ra#jyadhuram% gurvi#m udvaks%yati kulasya nah% 49 sa# dharmato 'nuni#yaina#m% katham% cid dharmaca#rin%i#m bhojaya#m a#sa vipra#m%sh ca devars%i#n atithi#m%s tatha# | | 1 [v] tatah% satyavati# ka#le vadhu#m% sna#ta#m r%tau tada# sam%veshayanti# shayane shanakair va#kyam abravi#t 2 kausalye devaras te 'sti so 'dya tva#nupraveks%yati apramatta# prati#ks%ainam% nishi#the a#gamis%yati 3 shvashrva#s tad vacanashrutva# shaya#na# shayane shubhe sa#cintayat tada# bhi#s%mam anya#m%sh ca kurupum%gava#n 4 tato 'mbika#ya#m% prathamam% niyuktah% satyava#g r%s%ih% di#pyama#nes%u di#pes%u shayanam% pravivesha ha 5 tasya kr%s%n%asya kapila# jat%a# di#pte ca locane babhru#n%i caiva shmashru#n%i dr%s%t%va# devi# nyami#layat 6 sam%babhu#va taya# ra#trau ma#tuh% priyaciki#rs%aya# bhaya#t ka#shisuta# tam% tu na#shaknod abhivi#ks%itum 7 tato nis%kra#ntam a#sa#dya ma#ta#putram atha#bravi#t apy asya#m% gun%ava#n putra ra#japutro bhavis%yati 8 nishamya tad vaco ma#tur vya#sah% paramabuddhima#n prova#ca#ti#ndriya jn~a#no vidhina# sam%pracoditah% 9 na#ga#yuga samapra#n%o vidva#n ra#jars%isattamah% maha#bha#go maha#vi#ryo maha#buddhir bhavis%yati 10 tasya ca#pi shatam% putra# bhavis%yanti maha#bala#h% kim% tu ma#tuh% sa vaigun%ya#d andha eva bhavis%yati 11 tasya tad vacanam% shrutva# ma#ta#putram atha#bravi#t na#ndhah% kuru#n%a#m% nr%patir anuru#pas tapodhana 12 jn~a#tivam%shasya gopta#ram% pitr%#n%a#m% vam%shavardhanam dviti#yam% kuruvam%shasya ra#ja#nam% da#tum arhasi 13 sa tatheti pratijn~a#ya nishcakra#ma maha#tapa#h% sa#pi ka#lena kausalya# sus%uve 'ndham% tam a#tmajam 14 punar eva tu sa# devi# paribha#s%ya snus%a#m% tatah% r%s%im a#va#hayat satya# yatha#pu#rvam anindita# 15 tatas tenaiva vidhina# mahars%is ta#m apadyata amba#lika#m atha#bhya#ga#d r%s%im% dr%s%t%va# ca sa#pi tam vis%an%n%a# pa#n%d%usam%ka#sha# samapadyata bha#rata 16 ta#m% bhi#ta#m% pa#n%d%usam%ka#sha#m% vis%an%n%a#m% preks%ya pa#rthiva vya#sah% satyavati# putra idam% vacanam abravi#t 17 yasma#t pa#n%d%utvam a#panna# viru#pam% preks%ya ma#m api tasma#d es%a sutas tubhyam% pa#n%d%ur eva bhavis%yati 18 na#ma ca#sya tad eveha bhavis%yati shubha#nane ity uktva# sa nira#kra#mad bhagava#n r%s%isattamah% 19 tato nis%kra#ntam a#lokya satya# putram abha#s%ata shasham%sa sa punar ma#tre tasya ba#lasya pa#n%d%uta#m 20 tam% ma#ta# punar eva#nyam ekam% putram aya#cata tatheti ca mahars%is ta#m% ma#taram% pratyabha#s%ata 21 tatah% kuma#ram% sa# devi# pra#ptaka#lam aji#janat pa#n%d%um% laks%an%asam%pannam% di#pyama#nam iva shriya# tasya putra# mahes%va#sa# jajn~ire pan~ca pa#n%d%ava#h% 22 r%tuka#le tato jyes%t%ha#m% vadhu#m% tasmai nyayojayat sa# tu ru#pam% ca gandham% ca mahars%eh% pravicintya tam na#karod vacanam% devya# bhaya#t surasutopama# 23 tatah% svair bhu#s%an%air da#si#m% bhu#s%ayitva#psara upama#m pres%aya#m a#sa kr%s%n%a#ya tatah% ka#shipateh% suta# 24 da#si# r%s%im anupra#ptam% pratyudgamya#bhiva#dya ca sam%vivesha#bhyanujn~a#ta# satkr%tyopacaca#ra ha 25 ka#mopabhogena tu sa tasya#m% tus%t%im aga#d r%s%ih% taya# sahos%ito ra#trim% mahars%ih% pri#yama#n%aya# 26 uttis%t%hann abravi#d ena#m abhujis%ya# bhavis%yasi ayam% ca te shubhe garbhah% shri#ma#n udaram a#gatah% dharma#tma# bhavita# loke sarvabuddhimata#m% varah% 27 sa jajn~e viduro na#ma kr%s%n%advaipa#yana#tmajah% dhr%tara#s%t%rasya ca bhra#ta# pa#n%d%osh ca#mitabuddhima#n 28 dharmo vidura ru#pen%a sha#pa#t tasya maha#tmanah% ma#n%d%avyasya#rtha tattvajn~ah% ka#makrodhavivarjitah% 29 sa dharmasya#nr%n%o bhu#tva# punar ma#tra# sametya ca tasyai garbham% sama#vedya tatraiva#ntaradhi#yata 30 evam% vicitravi#ryasya ks%etre dvaipa#yana#d api jajn~ire devagarbha#bha#h% kuruvam%shavivardhana#h% | | 1 [j] kim% kr%tam% karma dharmen%a yene sha#pam upeyiva#n kasya sha#pa#c ca brahmars%e shu#drayona#v aja#yata 2 [v] babhu#va bra#hman%ah% kash cin ma#n%d%avya iti vishrutah% dhr%tima#n sarvadharmajn~ah% satye tapasi ca sthitah% 3 sa a#shramapadadva#ri vr%ks%amu#le maha#tapa#h% u#rdhvaba#hur maha#yogi# tasthau mauna vrata#nvitah% 4 tasya ka#lena mahata# tasmim%s tapasi tis%t%hatah% tam a#shramapadam% pra#pta# dasyavo loptra ha#rin%ah% anusa#ryama#n%a# bahubhi# raks%ibhir bharatars%abha 5 te tasya#vasathe loptram% nidadhuh% kurusattama nidha#ya ca bhaya#l li#na#s tatraiva#nva#gate bale 6 tes%u li#nes%v atho shi#ghram% tatas tad raks%in%a#m% balam a#jaga#ma tato 'pashyam%s tam r%s%im% taskara#nuga#h% 7 tam apr%ccham%s tato ra#jam%s tatha# vr%ttam% tapodhanam kataren%a patha# ya#ta# dasyavo dvijasattama tena gaccha#mahe brahman patha# shi#ghrataram% vayam 8 tatha# tu raks%in%a#m% tes%a#m% bruvata#m% sa tapodhanah% na kim% cid vacanam% ra#jann avadat sa#dhv asa#dhu va# 9 tatas te ra#japurus%a# vicinva#na#s tada#shramam dadr%shus tatra sam%li#na#m%s ta#m%sh cora#n dravyam eva ca 10 tatah% shan*ka# samabhavad raks%in%a#m% tam% munim% prati sam%yamyainam% tato ra#jn~e dasyu#m%sh caiva nyavedayan 11 tam% ra#ja# saha taish corair anvasha#d vadhyata#m iti sa vadhya gha#tair ajn~a#tah% shu#le proto maha#tapa#h% 12 tatas te shu#lam a#ropya tam% munim% raks%in%as tada# pratijagmur mahi#pa#lam% dhana#ny a#da#ya ta#ny atha 13 shu#lasthah% sa tu dharma#tma# ka#lena mahata# tatah% nira#ha#ro 'pi viprars%ir maran%am% na#bhyupa#gamat dha#raya#m a#sa ca pra#n%a#n r%s%i#m%sh ca samupa#nayat 14 shu#la#gre tapyama#nena tapas tena maha#tmana# sam%ta#pam% paramam% jagmur munayo 'tha param%tapa 15 te ra#trau shakuna# bhu#tva# sam%nyavartanta sarvatah% darshayanto yatha#shakti tam apr%cchan dvijottamam shrotum iccha#mahe brahman kim% pa#pam% kr%tava#n asi 16 tatah% sa munisha#rdu#las ta#n uva#ca tapodhana#n dos%atah% kam% gamis%ya#mi na hi me 'nyo 'para#dhyati 17 ra#ja# ca tam r%s%im% shrutva# nis%kramya saha mantribhih% prasa#daya#m a#sa tada# shu#lastham r%s%isattamam 18 yan maya#pakr%tam% moha#d ajn~a#na#d r%s%isattama prasa#daye tva#m% tatra#ham% na me tvam% kroddhum arhasi 19 evam uktas tato ra#jn~a# prasa#dam akaron munih% kr%taprasa#do ra#ja# tam% tatah% samavata#rayat 20 avata#rya ca shu#la#gra#t tac chu#lam% nishcakars%a ha ashaknuvam%sh ca nis%kras%t%um% shu#lam% mu#le sa cicchide 21 sa tatha#ntar gatenaiva shu#lena vyacaran munih% sa tena tapasa# loka#n vijigye durlabha#n paraih% an%i# ma#n%d%avya iti ca tato lokes%u kathyate 22 sa gatva# sadanam% vipro dharmasya parama#rthavit a#sanastham% tato dharmam% dr%s%t%vopa#labhata prabhuh% 23 kim% nu tad dus%kr%tam% karma maya# kr%tam aja#nata# yasyeyam% phalanirvr%ttir i#dr%shy a#sa#dita# maya# shi#ghram a#caks%va me tattvam% pashya me tapaso balam 24 [dharma] patam%gaka#na#m% pucches%u tvayes%i#ka# praveshita# karman%as tasya te pra#ptam% phalam etat tapodhana 25 [a#n%] alpe 'para#dhe vipulo mama dan%d%as tvaya# kr%tah% shu#drayona#v ato dharmama#nus%ah% sam%bhavis%yasi 26 marya#da#m% stha#paya#my adya loke dharmaphalodaya#m a#caturdashama#d vars%a#n na bhavis%yati pa#takam paren%a kurvata#m evam% dos%a eva bhavis%yati 27 [v] etena tv apara#dhena sha#pa#t tasya maha#tmanah% dharmo vidura ru#pen%a shu#drayona#v aja#yata 28 dharme ca#rthe ca kushalo lobhakrodhavivarjitah% di#rghadarshi# shama parah% kuru#n%a#m% ca hite ratah% | | 1 [v] tes%u tris%u kuma#res%u ja#tes%u kuruja#n*galam kuravo 'tha kuruks%etram% trayam etad avardhata 2 u#rdhvasasya#bhavad bhu#mih% sasya#ni phalavanti ca yathartu vars%i# parjanyo bahupus%paphala# druma#h% 3 va#hana#ni prahr%s%t%a#ni mudita# mr%gapaks%in%ah% gandhavanti ca ma#lya#ni rasavanti phala#ni ca 4 van%igbhish ca#vaki#ryanta nagara#n%y atha shilpibhih% shu#ra#sh ca kr%tavidya#sh ca santash ca sukhino 'bhavan 5 na#bhavan dasyavah% ke cin na#dharmarucayo jana#h% pradeshes%v api ra#s%t%ra#n%a#m% kr%tam% yugam avartata 6 da#nakriya# dharmashi#la# yajn~avratapara#yan%a#h% anyonyapri#tisam%yukta# vyavardhanta praja#s tada# 7 ma#nakrodhavihi#na#sh ca jana# lobhavivarjita#h% anyonyam abhyavardhanta dharmottaram avartata 8 tan mahodadhivat pu#rn%am% nagaram% vai vyarocata dva#ratoran%a niryu#hair yuktam abhracayopamaih% pra#sa#dashatasam%ba#dham% mahendra purasam%nibham 9 nadi#s%u vanakhan%d%es%u va#pi# palvala sa#nus%u ka#nanes%u ca ramyes%u vijahrur mudita# jana#h% 10 uttaraih% kurubhir sa#rdham% daks%in%a#h% kuravas tada# vispardhama#na# vyacaram%s tatha# siddhars%ica#ran%aih% na#bhavat kr%pan%ah% kash cin na#bhavan vidhava#h% striyah% 11 tasmin~ janapade ramye bahavah% kurubhih% kr%ta#h% ku#pa#ra#ma sabha# va#pyo bra#hman%a#vasatha#s tatha# bhi#s%men%a sha#strato ra#jan sarvatah% pariraks%ite 12 babhu#va raman%i#yash ca caityayu#pa shata#n*kitah% sa deshah% parara#s%t%ra#n%i pratigr%hya#bhivardhitah% bhi#s%men%a vihitam% ra#s%t%re dharmacakram avartata 13 kriyama#n%es%u kr%tyes%u kuma#ra#n%a#m% maha#tmana#m pauraja#napada#h% sarve babhu#vuh% satatotsava#h% 14 gr%hes%u kurumukhya#na#m% paura#n%a#m% ca nara#dhipa di#yata#m% bhujyata#m% ceti va#co 'shru#yanta sarvashah% 15 dhr%tara#s%t%rash ca pa#n%d%ush ca vidurash ca maha#matih% janmaprabhr%ti bhi#s%men%a putravat paripa#lita#h% 16 sam%ska#raih% sam%skr%ta#s te tu vrata#dhyayana sam%yuta#h% shramavya#ya#ma kushala#h% samapadyanta yauvanam 17 dhanurvede 'shvapr%s%t%he ca gada#yuddhe 'si carman%i tathaiva gajashiks%a#ya#m% ni#tisha#stre ca pa#raga#h% 18 itiha#sa pura#n%es%u na#na# shiks%a#su ca#bhibho vedaveda#n*gatattvajn~a#h% sarvatra kr%tanishrama#h% 19 pa#n%d%ur dhanus%i vikra#nto narebhyo 'bhyadhiko 'bhavat aty anya#n balava#n a#si#d dhr%tara#s%t%ro mahi#patih% 20 tris%u lokes%u na tv a#si#t kash cid vidura sam%mitah% dharmanityas tato ra#jan dharme ca paramam% gatah% 21 pranas%t%am% sham%tanor vam%sham% sami#ks%ya punar uddhr%tam tato nirvacanam% loke sarvara#s%t%res%v avartata 22 vi#rasu#na#m% ka#shisute desha#na#m% kuruja#n*galam sarvadharmavida#m% bhi#s%mah% pura#n%a#m% gajasa#hvayam 23 dhr%tara#s%t%ras tv acaks%us%t%va#d ra#jyam% na pratyapadyata karan%atva#c ca vidurah% pa#n%d%ur a#si#n mahi#patih% | | 1 [bhs] gun%aih% samuditam% samyag idam% nah% prathitam% kulam aty anya#n pr%thivi#pa#la#n pr%thivya#m adhira#jyabha#k 2 raks%itam% ra#jabhih% pu#rvair dharmavidbhir maha#tmabhih% notsa#dam agamac cedam% kada# cid iha nah% kulam 3 maya# ca satyavatya# ca kr%s%n%ena ca maha#tmana# samavastha#pitam% bhu#yo yus%ma#su kulatantus%u 4 vardhate tad idam% putra kulam% sa#garavad yatha# tatha# maya# vidha#tavyam% tvaya# caiva vishes%atah% 5 shru#yate ya#davi# kanya# anuru#pa# kulasya nah% subalasya#tmaja# caiva tatha# madreshvarasya ca 6 kuli#na# ru#pavatyash ca na#thavatyash ca sarvashah% ucita#sh caiva sam%bandhe te 'sma#kam% ks%atriyars%abha#h% 7 manye varayitavya#s ta# ity aham% dhi#mata#m% vara sam%ta#na#rtham% kulasya#sya yad va# vidura manyase 8 [v] bhava#n pita# bhava#n ma#ta# bhava#n nah% paramo guruh% tasma#t svayam% kulasya#sya vica#rya kuru yad dhitam 9 [v] atha shushra#va viprebhyo ga#ndha#ri#m% subala#tmaja#m a#ra#dhya varadam% devam% bhaga netraharam% haram ga#ndha#ri# kila putra#n%a#m% shatam% lebhe varam% shubha# 10 iti shrutva# ca tattvena bhi#s%mah% kurupita#mahah% tato ga#ndha#rara#jasya pres%aya#m a#sa bha#rata 11 acaks%ur iti tatra#si#t subalasya vica#ran%a# kulam% khya#tim% ca vr%ttam% ca buddhya# tu prasami#ks%ya sah% dadau ta#m% dhr%tara#s%t%ra#ya ga#ndha#ri#m% dharmaca#rin%i#m 12 ga#ndha#ri# tv api shushra#va dhr%tara#s%t%ram acaks%us%am a#tma#nam% ditsitam% ca#smai pitra# ma#tra# ca bha#rata 13 tatah% sa# pat%t%am a#da#ya kr%tva# bahugun%am% shubha# babandha netre sve ra#jan pativratapara#yan%a# na#tyashni#ya#m% patim aham ity evam% kr%tanishcaya# 14 tato ga#ndha#rara#jasya putrah% shakunir abhyaya#t svasa#ram% paraya# laks%mya# yukta#m a#da#ya kaurava#n 15 dattva# sa bhagini#m% vi#ro yatha#rham% ca paricchadam punar a#ya#t svanagaram% bhi#s%men%a pratipu#jitah% 16 ga#ndha#ry api vara#roha# shi#la#ca#ra vices%t%itaih% tus%t%im% kuru#n%a#m% sarves%a#m% janaya#m a#sa bha#rata 17 vr%ttena#ra#dhya ta#n sarva#n pativratapara#yan%a# va#ca#pi purus%a#n anya#n suvrata# na#nvaki#rtayat | | 1 [v] shu#ro na#ma yadushres%t%ho vasudeva pita#bhavat tasya kanya# pr%tha# na#ma ru#pen%a#sadr%shi# bhuvi 2 paitr%s%vaseya#ya sa ta#m anapatya#ya vi#ryava#n agryam agre pratijn~a#ya svasya#patyasya vi#ryava#n 3 agraja#teti ta#m% kanya#m agrya#nugraha ka#n*ks%in%e pradadau kuntibhoja#ya sakha# sakhye maha#tmane 4 sa# niyukta# pitur gehe devata#tithipu#jane ugram% paryacarad ghoram% bra#hman%am% sam%shitavratam 5 nigu#d%ha nishcayam% dharme yam% tam% durva#sasam% viduh% tam ugram% sam%shita#tma#nam% sarvayatnair atos%ayat 6 tasyai sa pradadau mantram a#pad dharma#nvaveks%aya# abhica#ra#bhisam%yuktam abravi#c caiva ta#m% munih% 7 yam% yam% devam% tvam etena mantren%a#va#hayis%yasi tasya tasya prasa#dena putras tava bhavis%yati 8 tathokta# sa# tu vipren%a tena kautu#hala#t tada# kanya# sati# devam arkam a#juha#va yashasvini# 9 sa# dadarsha tam a#ya#ntam% bha#skaram% lokabha#vanam vismita# ca#navadya#n*gi# dr%s%t%va# tan mahad adbhutam 10 praka#shakarma# tapanas tasya#m% garbham% dadhau tatah% aji#janat tato vi#ram% sarvashastrabhr%ta#m% varam a#muktakavacah% shri#ma#n devagarbhah% shriya#vr%tah% 11 sahajam% kavacam% bibhrat kun%d%aloddyotita#nanah% aja#yata sutah% karn%ah% sarvalokes%u vishrutah% 12 pra#da#c ca tasya#h% kanya#tvam% punah% sa paramadyutih% dattva# ca dadata#m% shres%t%ho divam a#cakrame tatah% 13 gu#hama#na#paca#ram% tam% bandhupaks%a bhaya#t tada# utsasarja jale kunti# tam% kuma#ram% salaks%an%am 14 tam utsr%s%t%am% tada# garbham% ra#dha# bharta# maha#yasha#h% putratve kalpaya#m a#sa sabha#ryah% su#tanandanah% 15 na#madheyam% ca cakra#te tasya ba#lasya ta#v ubhau vasuna# saha ja#to 'yam% vasu s%en%o bhavatv iti 16 sa vardha#ma#no balava#n sarva#stres%u#dyato 'bhavat a# pr%s%t%hata#pa#d a#dityam upatasthe sa vi#ryava#n 17 yasmin ka#le japann a#ste sa vi#rah% satyasam%garah% na#deyam% bra#hman%es%v a#si#t tasmin ka#le maha#tmanah% 18 tam indro bra#hman%o bhu#tva# bhiks%a#rtham% bhu#tabha#vanah% kun%d%ale pra#rthaya#m a#sa kavacam% ca maha#dyutih% 19 utkr%tya vimana#h% sva#n*ga#t kavacam% rudhirasravam karn%as tu kun%d%ale chittva# pra#yacchat sa kr%ta#n~jalih% 20 shaktim% tasmai dadau shakro vismito va#kyam abravi#t deva#suramanus%ya#n%a#m% gandharvoragaraks%asa#m yasmai ks%epsyasi rus%t%ah% san so 'naya# na bhavis%yati 21 pura# na#ma tu tasya#si#d vasu s%en%a iti shrutam tato vaikartanah% karn%ah% karman%a# tena so 'bhavat | | 1 [v] ru#pasattvagun%opeta# dharma#ra#ma# maha#vrata# duhita# kuntibhojasya kr%te pitra# svayam%vare 2 sim%hadam%s%t%ram% gajaskandham r%s%abha#ks%am% maha#balam bhu#mipa#la sahasra#n%a#m% madhye pa#n%d%um avindata 3 sa taya# kuntibhojasya duhitra# kurunandanah% yuyuje 'mitasaubha#gyah% paulomya# maghava#n iva 4 ya#tva# devavratena#pi madra#n%a#m% put%abhedanam vishruta# tris%u lokes%u ma#dri# madrapateh% suta# 5 sarvara#jasu vikhya#ta# ru#pen%a#sadr%shi# bhuvi pa#n%d%or arthe parikri#ta# dhanena mahata# tada# viva#ham% ka#raya#m a#sa bhi#s%mah% pa#n%d%or maha#tmanah% 6 sim%horaskam% gajaskandham r%s%abha#ks%am% manasvinam pa#n%d%um% dr%s%t%va# naravya#ghram% vyasmayanta nara# bhuvi 7 kr%todva#has tatah% pa#n%d%ur balotsa#ha samanvitah% jigi#s%ama#n%o vasudha#m% yayau shatru#n anekashah% 8 pu#rvam a#gaskr%to gatva# dasha#rn%a#h% samare jita#h% pa#n%d%una# narasim%hena kaurava#n%a#m% yashobhr%ta# 9 tatah% sena#m upa#da#ya pa#n%d%ur na#na#vidha dhvaja#m prabhu#tahastyashvaratha#m% pada#tigan%asam%kula#m 10 a#gaskr%t sarvavi#ra#n%a#m% vairi# sarvamahi#bhr%ta#m gopta# magadha ra#s%t%rasya da#rvo ra#jagr%he hatah% 11 tatah% kosham% sama#da#ya va#hana#ni bala#ni ca pa#n%d%una# mithila#m% gatva# videha#h% samare jita#h% 12 tatha# ka#shis%u suhmes%u pun%d%res%u bharatars%abha svaba#hubalavi#ryen%a kuru#n%a#m akarod yashah% 13 tam% sharaughamaha#jva#lam astra#rcis%am arim%damam pa#n%d%upa#vakam a#sa#dya vyadahyanta nara#dhipa#h% 14 te sasena#h% sasenena vidhvam%sitabala# nr%pa#h% pa#n%d%una# vashaga#h% kr%tva# karakarmasu yojita#h% 15 tena te nirjita#h% sarve pr%thivya#m% sarvapa#rthiva#h% tam ekam% menire shu#ram% deves%v iva puram%daram 16 tam% kr%ta#n~jalayah% sarve pran%ata# vasudha#dhipa#h% upa#jagmur dhanam% gr%hya ratna#ni vividha#ni ca 17 man%imukta# prava#lam% ca suvarn%am% rajatam% tatha# goratna#ny ashvaratna#ni ratharatna#ni kun~jara#n 18 kharos%t%ramahis%a#m%sh caiva yac ca kim% cid aja#vikam tat sarvam% pratijagra#ha ra#ja# na#gapura#dhipah% 19 tad a#da#ya yayau pa#n%d%uh% punar muditava#hanah% hars%ayis%yan svara#s%t%ra#n%i puram% ca gajasa#hvayam 20 sham%tano ra#jasim%hasya bharatasya ca dhi#matah% pranas%t%ah% ki#rtijah% shabdah% pa#n%d%una# punar uddhr%tah% 21 ye pura# kuru ra#s%t%ra#n%i jahruh% kuru dhana#ni ca te na#gapurasim%hena pa#n%d%una# karada#h% kr%ta#h% 22 ity abha#s%anta ra#ja#no ra#ja#ma#tya#sh ca sam%gata#h% prati#tamanaso hr%s%t%a#h% pauraja#napadaih% saha 23 pratyudyayus tam% sam%pra#ptam% sarve bhi#s%ma purogama#h% te nadu#ram iva#dhva#nam% gatva# na#gapura#laya#h% a#vr%tam% dadr%shur lokam% hr%s%t%a# bahuvidhair janaih% 24 na#na# ya#nasama#ni#tai ratnair ucca#vacais tatha# hastyashvaratharatnaish ca gobhir us%t%rair atha#vikaih% na#ntam% dadr%shur a#sa#dya bhi#s%men%a saha kaurava#h% 25 so 'bhiva#dya pituh% pa#dau kausalya#nandavardhanah% yatha#rham% ma#naya#m a#sa pauraja#napada#n api 26 pramr%dya parara#s%t%ra#n%i kr%ta#rtham% punara#gatam putram a#sa#dya bhi#s%mas tu hars%a#d ashru#n%y avartayat 27 sa tu#ryashatasam%gha#na#m% bheri#n%a#m% ca maha#svanaih% hars%ayan sarvashah% paura#n vivesha gajasa#hvayam | | 1 [vai] dhr%tara#s%t%ra#bhyanujn~a#tah% svaba#huvijitam% dhanam bhi#s%ma#ya satyavatyai ca ma#tre copajaha#ra sah% 2 vidura#ya ca vai pa#n%d%uh% pres%aya#m a#sa tad dhanam suhr%dash ca#pi dharma#tma# dhanena samatarpayat 3 tatah% satyavati#m% bhi#s%mah% kausalya#m% ca yashasvini#m shubhaih% pa#n%d%ujitai ratnais tos%aya#m a#sa bha#rata 4 nananda ma#ta# kausalya# tam apratimatejasam jayantam iva paulomi# paris%vajya narars%abham 5 tasya vi#rasya vikra#ntaih% sahasrashatadaks%in%aih% ashvamedha shatair i#je dhr%tara#s%t%ro maha#makhaih% 6 sam%prayuktash ca kuntya# ca ma#drya# ca bharatars%abha jitatandri#s tada# pa#n%d%ur babhu#va vanagocarah% 7 hitva# pra#sa#danilayam% shubha#ni shayana#ni ca aran%yanityah% satatam% babhu#va mr%gaya# parah% 8 sa caran daks%in%am% pa#rshvam% ramyam% himavato gireh% uva#sa giripr%s%t%hes%u maha#sha#lavanes%u ca 9 rara#ja kuntya# ma#drya# ca pa#n%d%uh% saha vane vasan karen%vor iva madhyasthah% shri#ma#n pauram%daro gajah% 10 bha#ratam% saha bha#rya#bhya#m% ba#n%akhad%gadhanurdharam vicitrakavacam% vi#ram% parama#stra vidam% nr%pam devo 'yam ity amanyanta carantam% vanava#sinah% 11 tasya ka#ma#m%sh ca bhoga#m%sh ca nara# nityam atandrita#h% upajahrur vana#ntes%u dhr%tara#s%t%ren%a codita#h% 12 atha pa#rashavi#m% kanya#m% devalasya mahi#pateh% ru#payauvana sam%panna#m% sa shushra#va#paga# sutah% 13 tatas tu varayitva# ta#m a#na#yya purus%ars%abhah% viva#ham% ka#raya#m a#sa vidurasya maha#mateh% 14 tasya#m% cotpa#daya#m a#sa vidurah% kurunandanah% putra#n vinayasam%panna#n a#tmanah% sadr%sha#n gun%aih% | | 1 [vai] tatah% putrashatam% jajn~e ga#ndha#rya#m% janamejaya dhr%tara#s%t%rasya vaishya#ya#m ekash ca#pi shata#t parah% 2 pa#n%d%oh% kuntya#m% ca ma#drya#m% ca pan~ca putra# maha#ratha#h% devebhyah% samapadyanta sam%ta#na#ya kulasya vai 3 [j] katham% putrashatam% jajn~e ga#ndha#rya#m% dvijasattama kiyata# caiva ka#lena tes%a#m a#yush ca kim% param 4 katham% caikah% sa vaishya#ya#m% dhr%tara#s%t%ra suto 'bhavat katham% ca sadr%shi#m% bha#rya#m% ga#ndha#ri#m% dharmaca#rin%i#m a#nuku#lye vartama#na#m% dhr%tara#s%t%ro 'tyavartata 5 katham% ca shaptasya satah% pa#n%d%os tena maha#tmana# samutpanna# daivatebhyah% pan~ca putra# maha#ratha#h% 6 etad vidvan yatha#vr%ttham% vistaren%a tapodhana kathayasva na me tr%ptih% kathyama#nes%u bandhus%u 7 [v] ks%uc chrama#bhiparigla#nam% dvaipa#yanam upasthitam tos%aya#m a#sa ga#ndha#ri# vya#sas tasyai varam% dadau 8 sa# vavre sadr%sham% bhartuh% putra#n%a#m% shatam a#tmanah% tatah% ka#lena sa# garbham% dhr%tara#s%t%ra#d atha#grahi#t 9 sam%vatsaradvayam% tam% tu ga#ndha#ri# garbham a#hitam apraja# dha#raya#m a#sa tatas ta#m% duh%kham a#vishat 10 shrutva# kunti#sutam% ja#tam% ba#la#rkasamatejasam udarasya#tmanah% sthairyam upalabhya#nvacintayat 11 ajn~a#tam% dhr%tara#s%t%rasya yatnena mahata# tatah% sodaram% pa#taya#m a#sa ga#ndha#ri# duh%khamu#rcchita# 12 tato jajn~e ma#m%sapeshi# loha#s%t%hi#leva sam%hata# dvivars%asam%bhr%ta#m% kuks%au ta#m utsras%t%um% pracakrame 13 atha dvaipa#yano jn~a#tva# tvaritah% samupa#gamat ta#m% sa ma#m%samayi#m% peshi#m% dadarsha japata#m% varah% 14 tato 'bravi#t saubaleyi#m% kim idam% te ciki#rs%itam sa# ca#tmano matam% satyam% shasham%sa paramars%aye 15 jyes%t%ham% kunti#sutam% ja#tam% shrutva# ravisamaprabham duh%khena paramen%edam udaram% pa#titam% maya# 16 shatam% ca kila putra#n%a#m% viti#rn%am% me tvaya# pura# iyam% ca me ma#m%sapeshi# ja#ta# putrashata#ya vai 17 [vy] evam etat saubaleyi naitaj ja#tv anyatha# bhavet vitatham% noktapu#rvam% me svaires%v api kuto 'nyatha# 18 ghr%tapu#rn%am% kun%d%a shatam% ks%ipram eva vidhi#yata#m shi#ta#bhir adbhir as%t%hi#la#m ima#m% ca paris%in~cata 19 [v] sa# sicyama#na# as%t%hi#la# abhavac chatadha# tada# an*gus%t%ha parva ma#tra#n%a#m% garbha#n%a#m% pr%thag eva tu 20 eka#dhika shatam% pu#rn%am% yatha#yogam% visha#m% pate ma#m%sapeshya#s tada# ra#jan kramashah% ka#laparyaya#t 21 tatas ta#m%s tes%u kun%d%es%u garbha#n avadadhe tada# svanuguptes%u deshes%u raks%a#m% ca vyadadha#t tatah% 22 shasha#sa caiva bhagava#n ka#lenaita#vata# punah% vighat%t%ani#ya#ny eta#ni kun%d%a#ni#ti sma saubali#m 23 ity uktva# bhagava#n vya#sas tatha# pratividha#ya ca jaga#ma tapase dhi#ma#n himavantam% shiloccayam 24 jajn~e kramen%a caitena tes%a#m% duryodhano nr%pah% janmatas tu prama#n%ena jyes%t%ho ra#ja# yudhis%t%hirah% 25 ja#tama#tre sute tasmin dhr%tara#s%t%ro 'bravi#d idam sama#ni#ya bahu#n vipra#n bhi#s%mam% viduram eva ca 26 yudhis%t%hiro ra#japutro jyes%t%ho nah% kulavardhanah% pra#ptah% svagun%ato ra#jyam% na tasmin va#cyam asti nah% 27 ayam% tv anantaras tasma#d api ra#ja# bhavis%yati etad dhi bru#ta me satyam% yad atra bhavita# dhruvam 28 va#kyasyaitasya nidhane diks%u sarva#su bha#rata kravya#da#h% pra#n%adan ghora#h% shiva#sh ca#shiva sham%sinah% 29 laks%ayitva# nimitta#ni ta#ni ghora#n%i sarvashah% te 'bruvan bra#hman%a# ra#jan vidurash ca maha#matih% 30 vyaktam% kula#nta karan%o bhavitais%a sutas tava tasya sha#ntih% paritya#ge pus%t%ya# tv apanayo maha#n 31 shatam ekonam apy astu putra#n%a#m% te mahi#pate ekena kuru vai ks%emam% lokasya ca kulasya ca 32 tyajed ekam% kulasya#rthe gra#masya#rthe kulam% tyajet gra#mam% janapadasya#rthe a#tma#rthe pr%thivi#m% tyajet 33 sa tatha# viduren%oktas taish ca sarvair dvijottamaih% na caka#ra tatha# ra#ja# putrasneha samanvitah% 34 tatah% putrashatam% sarvam% dhr%tara#s%t%rasya pa#rthiva ma#sama#tren%a sam%jajn~e kanya# caika# shata#dhika# 35 ga#ndha#rya#m% klishyama#na#ya#m udaren%a vivardhata# dhr%tara#s%t%ram% maha#ba#hum% vaishya# paryacarat kila 36 tasmin sam%vatsare ra#jan dhr%tara#s%t%ra#n maha#yasha#h% jajn~e dhi#ma#m%s tatas tasya#m% yuyutsuh% karan%o nr%pa 37 evam% putrashatam% jajn~e dhr%tara#s%t%rasya dhi#matah% maha#ratha#na#m% vi#ra#n%a#m% kanya# caika#tha duh%shala# | | 1 [j] jyes%t%ha#nujyes%t%hata#m% tes%a#m% na#madheya#ni ca#bhibho dhr%tara#s%t%rasya putra#n%a#m a#nupu#rvyen%a ki#rtaya 2 [v] duryodhano yuyutsush ca ra#jan duh%sha#sanas tatha# duh%saho duh%shalash caiva jalasam%dhah% samah% sahah% 3 vinda#nuvindau durdhars%ah% suba#hur dus%pradhars%an%ah% durmars%an%o durmukhash ca dus%karn%ah% karn%a eva ca 4 vivim%shatir vikarn%ash ca jalasam%dhah% sulocanah% citropacitrau citra#ks%ash ca#ru citrah% shara#sanah% 5 durmado dus%praga#hash ca vivitsur vikat%ah% samah% u#rn%u na#bhah% suna#bhash ca tatha# nandopanandakau 6 sena#patih% sus%en%ash ca kun%d%odara mahodarau citraba#n%ash citravarma# suvarma# durvimocanah% 7 ayo ba#hur maha#ba#hush citra#n*gash citrakun%d%alah% bhi#mavego bhi#mabalo bala#ki# balavardhanah% 8 ugra#yudho bhi#makarma# kanaka#yur dr%d%ha#yudhah% dr%d%havarma# dr%d%haks%atrah% somaki#rtir anu#darah% 9 dr%d%hasam%dho jara#sam%dhah% satyasam%dhah% sadah% suva#k ugrashrava# ashvasenah% sena#ni#r dus%para#jayah% 10 apara#jitah% pan%d%itako visha#la#ks%o dura#varah% dr%d%hahastah% suhastash ca va#tavegasuvarcasau 11 a#dityaketur bahv a#shi#na#gadantogra ya#yinau kavaci# nis%an*gi# pa#shi# ca dan%d%adha#ro dhanur grahah% 12 ugro bhi#ma ratho vi#ro vi#raba#hur alolupah% abhayo raudrakarma# ca tatha# dr%d%harathas trayah% 13 ana#dhr%s%yah% kun%d%a bhedi# vira#vi# di#rghalocanah% di#rghaba#hur maha#ba#hur vyu#d%horur kanakadhvajah% 14 kun%d%a#shi# viraja#sh caiva duh%shala# ca shata#dhika# etad ekashatam% ra#jan kanya# caika# praki#rtita# 15 na#madheya#nupu#rvyen%a viddhi janma kramam% nr%pa sarve tv atiratha#h% shu#ra#h% sarve yuddhavisha#rada#h% 16 sarve vedavidash caiva ra#jasha#stres%u kovida#h% sarve sam%sargavidya#su vidya#bhijana shobhinah% 17 sarves%a#m anuru#pa#sh ca kr%ta# da#ra# mahi#pate dhr%tara#s%t%ren%a samaye sami#ks%ya vidhivat tada# 18 duh%shala#m% samaye ra#ja# sindhura#ja#ya bha#rata jayadratha#ya pradadau saubala#numate tada# | | 1 [j] kathito dha#rtara#s%t%ra#n%a#m a#rs%ah% sam%bhava uttamah% ama#nus%o ma#nus%a#n%a#m% bhavata# brahma vittama 2 na#madheya#ni ca#py es%a#m% kathyama#na#ni bha#gashah% tvattah% shruta#ni me brahman pa#n%d%ava#na#m% tu ki#rtaya 3 te hi sarve maha#tma#no devara#japara#krama#h% tvayaiva#m%sha#vataran%e deva bha#ga#h% praki#rtita#h% 4 tasma#d iccha#my aham% shrotum atima#nus%a karman%a#m tes%a#m a#jananam% sarvam% vaishampa#yana ki#rtaya 5 [v] ra#ja# pa#n%d%ur maha#ran%ye mr%gavya#lanis%evite vane maithuna ka#lastham% dadarsha mr%gayu#thapam 6 tatas ta#m% ca mr%gi#m% tam% ca rukmapun*khaih% supatribhih% nirbibheda sharais ti#ks%n%aih% pa#n%d%uh% pan~cabhir a#shugaih% 7 sa ca ra#jan maha#teja# r%s%iputras tapodhanah% bha#ryaya# saha tejasvi# mr%garu#pen%a sam%gatah% 8 sam%saktas tu taya# mr%gya# ma#nus%i#m i#rayan giram ks%an%ena patito bhu#mau vilala#pa#kulendriyah% 9 [mr%ga] ka#mamanyupari#ta#pi buddhyan*ga rahita#pi ca varjayanti nr%sham%sa#ni pa#pes%v abhirata# nara#h% 10 na vidhim% grasate prajn~a# prajn~a#m% tu grasate vidhih% vidhiparya#gata#n artha#n prajn~a# na pratipadyate 11 shashvad dharma#tmana#m% mukhye kule ja#tasya bha#rata ka#malobha#bhibhu#tasya katham% te calita# matih% 12 [p] shatru#n%a#m% ya# vadhe vr%ttih% sa# mr%ga#n%a#m% vadhe smr%ta# ra#jn~a#m% mr%gana ma#m% moha#t tvam% garhayitum arhasi 13 acchadmana#ma#yaya# ca mr%ga#n%a#m% vadha is%yate sa eva dharmo ra#jn~a#m% tu tad vidva#n kim% nu garhase 14 agastyah% satram a#si#nash caca#ra mr%gaya#m r%s%ih% a#ran%ya#n sarvadaivatya#n mr%ga#n proks%ya maha#vane 15 prama#n%a dr%s%t%adharmen%a katham asma#n vigarhase agastyasya#bhica#ren%a yus%ma#kam% vai vapa# huta# 16 [mr%ga] na ripu#n vai samuddishya vimun~canti pura# shara#n randhra es%a#m% vishes%en%a vadhaka#lah% prashasyate 17 [p] pramattam apramattam% va# vivr%tam% ghnanti caujasa# upa#yair is%ubhis ti#ks%n%aih% kasma#n mr%gavigarhase 18 [m] na#ham% ghnantam% mr%ga#n ra#jan vigarhe a#tmaka#ran%a#t maithunam% tu prati#ks%yam% me sya#t tvayeha#nr%sham%satah% 19 sarvabhu#tahite ka#le sarvabhu#tepsite tatha# ko hi vidva#n mr%gam% hanya#c carantam% maithunam% vane purus%a#rtha phalam% ka#ntam% yat tvaya# vitatham% kr%tam 20 paurava#n%a#m r%s%i#n%a#m% ca tes%a#m aklis%t%akarman%a#m vam%she ja#tasya kauravya na#nuru#pam idam% tava 21 nr%sham%sam% karma sumahat sarvalokavigarhitam asvargyam ayashasyam% ca adharmis%t%ham% ca bha#rata 22 stri# bhoga#na#m% vishes%ajn~ah% sha#stradharma#rthatattvavit na#rhas tvam% surasam%ka#sha kartum asvargyam i#dr%sham 23 tvaya# nr%sham%sakarta#rah% pa#pa#ca#ra#sh ca ma#nava#h% nigra#hya#h% pa#rthivashres%t%ha trivargaparivarjita#h% 24 kim% kr%tam% te narashres%t%ha nighnato ma#m ana#gasam munim% mu#laphala#ha#ram% mr%gaves%a dharam% nr%pa vasama#nam aran%yes%u nityam% shama para#yan%am 25 tvaya#ham% him%sito yasma#t tasma#t tva#m apy asam%shayam dvayor nr%sham%sakarta#ram avasham% ka#mamohitam ji#vita#ntakaro bha#va evam eva#gamis%yati 26 aham% hi kim%damo na#ma tapasa#pratimo munih% vyapatrapan manus%ya#n%a#m% mr%gya#m% maithunam a#caram 27 mr%go bhu#tva# mr%gaih% sa#rdham% cara#mi gahane vane na tu te brahmahatyeyam% bhavis%yaty avija#natah% mr%garu#padharam% hatva# ma#m evam% ka#mamohitam 28 asya tu tvam% phalam% mu#d%ha pra#psyasi#dr%sham eva hi priyaya# saha sam%va#sam% pra#pya ka#mavimohitah% tvam apy asya#m avastha#ya#m% pretalokam% gamis%yasi 29 antaka#le ca sam%va#sam% yaya# ganta#si kanyaya# pretara#javasham% pra#ptam% sarvabhu#taduratyayam bhaktya# matimata#m% shres%t%ha saiva tva#m anuya#syati 30 vartama#nah% sukhe duh%kham% yatha#ham% pra#ptitas tvaya# tatha# sukham% tva#m% sam%pra#ptam% duh%kham abhya#gamis%yati 31 [v] evam uktva# suduh%kha#rto ji#vita#t sa vyayujyata mr%gah% pa#n%d%ush ca shoka#rtah% ks%an%ena samapadyata | | 1 [vai] tam% vyati#tam atikramya ra#ja# svam iva ba#ndhavam sabha#ryah% shokaduh%kha#rtah% paryadevayad a#turah% 2 [pa#n%d%u] sata#m api kule ja#ta#h% karman%a# bata durgatim pra#pnuvanty akr%ta#tma#nah% ka#maja#lavimohita#h% 3 shashvad dharma#tmana# ja#to ba#la eva pita# mama ji#vita#ntam anupra#ptah% ka#ma#tmaiveti nah% shrutam 4 tasya ka#ma#tmanah% ks%etre ra#jn~ah% sam%yata va#g r%s%ih% kr%s%n%advaipa#yanah% sa#ks%a#d bhagava#n ma#m aji#janat 5 tasya#dya vyasane buddhih% sam%ja#teyam% mama#dhama# tyaktasya devair anaya#n mr%gaya#ya#m% dura#tmanah% 6 moks%am eva vyavasya#mi bandho hi vyasanam% mahat suvr%ttim anuvartis%ye ta#m aham% pitur avyaya#m ati#va tapasa#tma#nam% yojayis%ya#my asam%shayam 7 tasma#d eko 'ham eka#ham ekaikasmin vanaspatau caran bhaiks%am% munir mun%d%ash caris%ya#mi mahi#m ima#m 8 pa#m%suna# samavacchannah% shu#nya#ga#ra pratishrayah% vr%ks%amu#laniketo va# tyaktasarvapriya#priyah% 9 na shocan na prahr%s%yam%sh ca tulyaninda#tmasam%stutih% nira#shi#r nirnamaska#ro nirdvandvo nis%parigrahah% 10 na ca#py avahasan kam% cin na kurvan bhrukut%i#m% kva cit prasannavadano nityam% sarvabhu#tahite ratah% 11 jan*gama#jan*gamam% sarvam avihim%sam%sh caturvidham sva#su praja#sv iva sada# samah% pra#n%abhr%ta#m% prati 12 ekaka#lam% caran bhaiks%am% kula#ni dve ca pan~ca ca asam%bhave va# bhaiks%asya carann anashana#ny api 13 alpam alpam% yatha# bhojyam% pu#rvala#bhena ja#tucit nityam% na#ticaram*l la#bhe ala#bhe sapta pu#rayan 14 va#syaikam% taks%ato ba#hum% candanenaikam uks%atah% na#kalya#n%am% na kalya#n%am% pradhya#yann ubhayos tayoh% 15 na jiji#vis%uvat kim% cin na mumu#rs%uvad a#caran maran%am% ji#vitam% caiva na#bhinandan na ca dvis%an 16 ya#h% ka#sh cij ji#vata# shakya#h% kartum abhyudaya kriya#h% ta#h% sarva#h% samatikramya nimes%a#dis%v avasthitah% 17 ta#su sarva#sv avastha#su tyaktasarvendriyakriyah% sam%parityakta dharma#tma# sunirn%ikta#tma kalmas%ah% 18 nirmuktah% sarvapa#pebhyo vyati#tah% sarvava#gura#h% na vashe kasya cit tis%t%han sadharma# ma#tarishvanah% 19 etaya# satatam% vr%ttya# carann evam% praka#raya# deham% sam%dha#rayis%ya#mi nirbhayam% ma#rgam a#sthitah% 20 na#ham% shva# carite ma#rge avi#rya kr%pan%ocite svadharma#t satata#pete rameyam% vi#ryavarjitah% 21 satkr%to 'saktr%to va#pi yo 'nya#m% kr%pan%a caks%us%a# upaiti vr%ttim% ka#ma#tma# sa shuna#m% vartate pathi 22 [v] evam uktva# suduh%kha#rto nih%shva#saparamo nr%pah% aveks%ama#n%ah% kunti#m% ca ma#dri#m% ca samabha#s%ata 23 kausalya# vidurah% ks%atta# ra#ja# ca saha bandhubhih% a#rya# satyavati# bhi#s%mas te ca ra#japurohita#h% 24 bra#hman%a#sh ca maha#tma#nah% somapa#h% sam%shitavrata#h% pauravr%ddha#sh ca ye tatra nivasanty asmad a#shraya#h% prasa#dya sarve vaktavya#h% pa#n%d%uh% pravrajito vanam 25 nishamya vacanam% bhartur vanava#se dhr%ta#tmanah% tat samam% vacanam% kunti# ma#dri# ca samabha#s%ata#m 26 anye 'pi hy a#shrama#h% santi ye shakya# bharatars%abhah% a#va#bhya#m% dharmapatni#bhya#m% saha taptva# tapo mahat tvam eva bhavita# sa#rthah% svargasya#pi na sam%shayah% 27 pran%idha#yendriya gra#mam% bhartr%lokapara#yan%e tyaktaka#masukhe hy a#va#m% tapsya#vo vipulam% tapah% 28 yadi a#va#m% maha#pra#jn~a tyaks%yasi tvam% visha#m% pate adyaiva#va#m% praha#sya#vo ji#tivam% na#tra sam%shayah% 29 [p] yadi vyavasitam% hy etad yuvayor dharmasam%hitam svavr%ttim anuvartis%ye ta#m aham% pitur avyaya#m 30 tyaktagra#mya sukha#ca#ras tapyama#no mahat tapah% valkali# phalamu#la#shi# caris%ya#mi maha#vane 31 agnim% juhvann ubhau ka#la#v ubhau ka#la#v upaspr%shan kr%shah% parimita#ra#hash ci#racarma jat%a#dharah% 32 shi#tava#ta#tapa sahah% ks%utpipa#sa#shrama#nvitah% tapasa# dushcaren%edam% shari#ram upashos%ayan 33 eka#ntashi#li# vimr%shan pakva#pakvena vartayan pitr%#n deva#m%sh ca vanyena va#gbhir adbhish ca tarpayan 34 va#naprasthajanasya#pi darshanam% kulava#sina#m na#priya#n%y a#caraj ja#tu kim% punar gra#mava#sina#m 35 evam a#ran%ya sha#stra#n%a#m ugram ugrataram% vidhim ka#n*ks%ama#n%o 'ham a#sis%ye dehasya#sya sama#pana#t 36 [v] ity evam uktva# bha#rye te ra#ja# kauravavam%shajah% tatash cu#d%a#man%im% nis%kam an*gade kun%d%ala#ni ca va#sa#m%si ca maha#rha#n%i stri#n%a#m a#bharan%a#ni ca 37 prada#ya sarvam% viprebhyah% pa#n%d%uh% punar abha#s%ata gatva# na#gapuram% va#cyam% pa#n%d%uh% pravrajito vanam 38 artham% ka#mam% sukham% caiva ratim% ca parama#tmika#m pratasthe sarvam utsr%jya sabha#ryah% kurupum%gavah% 39 tatas tasya#nuya#tra#n%i te caiva parica#raka#h% shrutva# bharata sim%hasya vividha#h% karun%a# girah% bhi#mam a#rtasvaram% kr%tva# ha#heti paricukrushuh% 40 us%n%am ashruvimun~cantas tam% viha#ya mahi#patim yayur na#gapuram% tu#rn%am% sarvam a#da#ya tad vacah% 41 shrutva# ca tebhyas tat sarvam% yatha#vr%ttam% maha#vane dhr%tara#s%t%ro narashres%t%hah% pa#n%d%um eva#nvashocata 42 ra#japutras tu kauravyah% pa#n%d%ur mu#laphala#shanah% jaga#ma saha bha#rya#bhya#m% tato na#gasabham% girim 43 sa caitraratham a#sa#dya va#ris%en%am ati#tya ca himavantam atikramya prayayau gandhama#danam 44 raks%yama#n%o maha#bhu#taih% siddhaish ca paramars%ibhih% uva#sa sa tada# ra#ja# sames%u vis%ames%u ca 45 indra dyumna sarah% pra#pya ham%saku#t%am ati#tya ca shatashr%n*ge maha#ra#ja ta#pasah% samapadyata | | 1 [v] tatra#pi tapasi shres%t%he vartama#nah% sa vi#ryava#n siddhaca#ran%asam%gha#na#m% babhu#va priyadarshanah% 2 shushru#s%ur anaham%va#di# sam%yata#tma# jitendriyah% svargam% gantum% para#kra#ntah% svena vi#ryen%a bha#rata 3 kes%a#m% cid abhavad bhra#ta# kes%a#m% cid abhavat sakha# r%s%ayas tv apare cainam% putravat paryapa#layan 4 sa tu ka#lena mahata# pra#pya nis%kalmas%am% tapah% brahmars%isadr%shah% pa#n%d%ur babhu#va bharatars%abha 5 svargapa#ram% titi#rs%an sa shatashr%n*ga#d udan*mukhah% pratasthe saha patni#bhya#m abruvam%s tatra ta#pasa#h% upary upari gacchantah% shailara#jam udan*mukha#h% 6 dr%s%t%avanto girer asya durga#n desha#n bahu#n vayam a#kri#d%abhu#ta#n deva#na#m% gandharva#psarasa#m% tatha# 7 udya#na#ni kuberasya sama#ni vis%ama#n%i ca maha#nadi# nitamba#m%sh ca durga#m%sh ca girigahvara#n 8 santi nityahima# desha# nirvr%ks%a mr%gapaks%in%ah% santi ke cin maha#vars%a# durga#h% ke cid dura#sada#h% 9 atikra#men na paks%i# ya#n kuta evetare mr%ga#h% va#yur eko 'tiga#d yatra siddha#sh ca paramars%ayah% 10 gacchantyau shailara#je 'smin ra#japutryau katham% tv ime na si#deta#m aduh%kha#rhe ma# gamo bharatars%abha 11 [p] aprajasya maha#bha#ga# na dva#ram% paricaks%ate svarge tena#bhitapto 'ham aprajas tad bravi#mi vah% 12 r%n%aish caturbhih% sam%yukta# ja#yante manuja# bhuvi pitr%devars%imanujadeyaih% shatasahasrashah% 13 eta#ni tu yatha#ka#lam% yo na budhyati ma#navah% na tasya loka#h% santi#ti dharmavidbhih% pratis%t%hitam 14 yajn~aish ca deva#n pri#n%a#ti sva#dhya#yatapasa# muni#n putraih% shra#ddhaish pitr%#m%sh ca#pi a#nr%sham%syena ma#nava#n 15 r%s%ideva manus%ya#n%a#m% parimukto 'smi dharmatah% pitrya#d r%n%a#d anirmuktas tena tapye tapodhana#h% 16 dehana#she dhruvo na#shah% pitr%#n%a#m es%a nishcayah% iha tasma#t praja# hetoh% praja#yante narottama#h% 17 yathaiva#ham% pituh% ks%etre sr%s%t%as tena maha#tmana# tathaiva#smin mama ks%etre katham% vai sam%bhavet praja# 18 [ta#pasa#h] asti vai tava dharma#tman vidma devopamam% shubham apatyam anagham% ra#jan vayam% divyena caks%us%a# 19 daivadis%t%am% naravya#ghra karman%ehopapa#daya aklis%t%am% phalam avyagro vindate buddhima#n narah% 20 tasmin dr%s%t%e phale ta#ta prayatnam% kartum arhasi apatyam% gun%asam%pannam% labdhva# pri#tim apa#psyasi 21 [v] tac chrutva# ta#pasa vacah% pa#n%d%ush cinta#paro 'bhavat a#tmano mr%gasha#pena ja#nann upahata#m% kriya#m 22 so 'bravi#d vijane kunti#m% dharmapatni#m% yashasvini#m apatyotpa#dane yogam a#padi prasamarthayan 23 apatyam% na#ma lokes%u pratis%t%ha# dharmasam%hita# iti kunti vidur dhi#ra#h% sha#shvatam% dharmam a#ditah% 24 is%t%am% dattam% tapas taptam% niyamash ca svanus%t%hitah% sarvam eva#napatyasya na pa#vanam ihocyate 25 so 'ham evam% viditvaitat prapashya#mi shucismite anapatyah% shubha#m*l loka#n na#va#psya#mi#ti cintayan 26 mr%ga#bhisha#pa#n nas%t%am% me prajanam% hy akr%ta#tmanah% nr%sham%saka#rin%o bhi#ru yathaivopahatam% tatha# 27 ime vai bandhuda#ya#da#h% s%at% putra# dharmadarshane s%ad% eva#bandhu da#ya#da#h% putra#s ta#n~ shr%n%u me pr%the 28 svayam% ja#tah% pran%i#tash ca parikri#tash ca yah% sutah% paunarbhavash ca ka#ni#nah% svairin%ya#m% yash ca ja#yate 29 dattah% kri#tah% kr%trimash ca upagacchet svayam% ca yah% sahod%ho ja#tareta#sh ca hi#nayonidhr%tash ca yah% 30 pu#rvapu#rvatama#bha#ve matva# lipseta vai sutam uttama#d avara#h% pum%sah% ka#n*ks%ante putram a#padi 31 apatyam% dharmaphaladam% shres%t%ham% vindanti sa#dhavah% a#tmashukra#d api pr%the manuh% sva#yambhuvo 'bravi#t 32 tasma#t prahes%ya#my adya tva#m% hi#nah% prajanana#t svayam sadr%sha#c chreyaso va# tvam% viddhy apatyam% yashasvini 33 shr%n%u kunti katha#m% cema#m% sha#ra dan%d%a#yani#m% prati ya# vi#ra patni# gurubhir niyukta#patya janmani 34 pus%pen%a prayata# sna#ta# nishi kunti catus%pathe varayitva# dvijam% siddham% hutva# pum%savane 'nalam 35 karman%y avasite tasmin sa# tenaiva saha#vasat tatra tri#n~ janaya#m a#sa durjaya#di#n maha#ratha#n 36 tatha# tvam api kalya#n%i bra#hman%a#t tapasa#dhika#t manniyoga#d yataks%ipram apatyotpa#danam% prati | | 1 [v] evam ukta# maha#ra#ja kunti# pa#n%d%um abha#s%ata kuru#n%a#m r%s%abham% vi#ram% tada# bhu#mipatim% patim 2 na ma#m arhasi dharmajn~a vaktum evam% katham% cana dharmapatni#m abhirata#m% tvayi ra#ji#valocana 3 tvam eva tu maha#ba#ho mayy apatya#ni bha#rata vi#ra vi#ryopapanna#ni dharmato janayis%yasi 4 svargam% manujasha#rdu#la gaccheyam% sahita# tvaya# apatya#ya ca ma#m% gaccha tvam eva kurunandana 5 na hy aham% manasa#py anyam% gaccheyam% tvadr%te naram tvattah% prativishis%t%ash ca ko 'nyo 'sti bhuvi ma#navah% 6 ima#m% ca ta#vad dharmya#m% tvam% paura#n%i#m% shr%n%u me katha#m parishruta#m% visha#la#ks%a ki#rtayis%ya#mi ya#m aham 7 vyus%ita#shva iti khya#to babhu#va kila pa#rthivah% pura# paramadharmis%t%hah% pu#ror vam%shavivardhanah% 8 tasmim%sh ca yajama#ne vai dharma#tmani maha#tmani upa#gamam%s tato deva#h% sendra#h% saha mahars%ibhih% 9 ama#dyad indrah% somena daks%in%a#bhir dvija#tayah% vyus%ita#shvasya ra#jars%es tato yajn~e maha#tmanah% 10 vyus%ita#shvas tato ra#jann ati martya#n vyarocata sarvabhu#ta#ny ati yatha# tapanah% shishira#tyaye 11 sa vijitya gr%hi#tva# ca nr%pati#n ra#jasattamah% pra#cya#n udi#cya#n madhya#m%sh ca daks%in%a#tya#n aka#layat 12 ashvamedhe maha#yajn~e vyus%ita#shvah% prata#pava#n babhu#va sa hi ra#jendro dashana#gabala#nvitah% 13 apy atra ga#tha#m% ga#yanti ye pura#n%avido jana#h% vyus%ita#shvah% samudra#nta#m% vijityema#m% vasum%dhara#m apa#layat sarvavarn%a#n pita# putra#n ivaurasa#n 14 yajama#no maha#yajn~air bra#hman%ebhyo dadau dhanam anantaratna#ny a#da#ya a#jaha#ra maha#kratu#n sus%a#va ca bahu#n soma#n somasam%stha#s tata#na ca 15 a#si#t ka#ks%i#vati# ca#sya bha#rya# paramasam%mata# bhadra# na#ma manus%yendra ru#pen%a#sadr%shi# bhuvi 16 ka#maya#m a#satus tau tu parasparam iti shrutih% sa tasya#m% ka#masam%matto yaks%ma#n%am% samapadyata 17 tena#ciren%a ka#lena jaga#ma#stam iva#m%shuma#n tasmin prete manus%yendre bha#rya#sya bhr%shaduh%khita# 18 aputra# purus%avya#ghra vilala#peti nah% shrutam bhadra# paramaduh%kha#rta# tan nibodha nara#dhipa 19 na#ri# paramadharmajn~a sarva# putra vina#kr%ta# patim% vina# ji#vati ya# na sa# ji#vati duh%khita# 20 patim% vina# mr%tam% shreyo na#rya#h% ks%atriya pum%gava tvadgatim% gantum iccha#mi prasi#dasva nayasva ma#m 21 tvaya# hi#na# ks%an%am api na#ham% ji#vitum utsahe prasa#dam% kuru me ra#jann itas tu#rn%am% nayasva ma#m 22 pr%s%t%hato 'nugamis%ya#mi sames%u vis%ames%u ca tva#m aham% narasha#rdu#la gacchantam anivartinam 23 cha#yeva#napaga# ra#jan satatam% vashavartini# bhavis%ya#mi naravya#ghra nityam% priyahite rata# 24 adya prabhr%ti ma#m% ra#jan kas%t%a# hr%dayashos%an%a#h% a#dhayo 'bhibhavis%yanti tvadr%te pus%kareks%an%a 25 abha#gyaya# maya# nu#nam% viyukta#h% sahaca#rin%ah% sam%yoga# viprayukta# va# pu#rvadehes%u pa#rthiva 26 tad idam% karmabhih% pa#paih% pu#rvadehes%u sam%citam duh%kham% ma#m anusam%pra#ptam% ra#jam%s tvad viprayogajam 27 adya prabhr%ty aham% ra#jan kusha prastarasha#yini# bhavis%ya#my asukha#vis%t%a# tvaddarshanapara#yan%a# 28 darshayasva naravya#ghra sa#dhu ma#m asukha#nvita#m di#na#m ana#tha#m% kr%pan%a#m% vilapanti#m% nareshvara 29 evam% bahuvidham% tasya#m% vilapantya#m% punah% punah% tam% shavam% sam%paris%vajya va#k kila#ntarhita#bravi#t 30 uttis%t%ha bhadre gaccha tvam% dada#ni#ha varam% tava janayis%ya#my apatya#ni tvayy aham% ca#ruha#sini 31 a#tmi#ye ca vara#rohe shayani#ye caturdashi#m as%t%ami#m% va# r%tusna#ta# sam%vishetha# maya# saha 32 evam ukta# tu sa# devi# tatha# cakre pativrata# yathoktam eva tad va#kyam% bhadra# putra#rthini# tada# 33 sa# tena sus%uve devi# shavena manuja#dhipa tri#n~ sha#lva#m%sh caturo madra#n suta#n bharatasattama 34 tatha# tvam api mayy eva manasa# bharatars%abha shakto janayitum% putra#m%s tapoyogabala#nvaya#t | | 1 [v] evam uktas taya# ra#ja# ta#m% devi#m% punar abravi#t dharmavid dharmasam%yuktam idam% vacanam uttamam 2 evam etat pura# kunti vyus%ita#shvash caka#ra ha yatha# tvayoktam% kalya#n%i sa hy a#si#d amaropamah% 3 atha tv imam% pravaks%ya#mi dharmam% tv etam% nibodha me pura#n%am r%s%ibhir dr%s%t%am% dharmavidbhir maha#tmabhih% 4 ana#vr%ta#h% kila pura# striya a#san vara#nane ka#maca#raviha#rin%yah% svatantra#sh ca#rulocane 5 ta#sa#m% vyuccarama#n%a#na#m% kauma#ra#t subhage pati#n na#dharmo 'bhu#d vara#rohe sa hi dharmah% pura#bhavat 6 tam% caiva dharmam% paura#n%am% tiryagyonigata#h% praja#h% adya#py anuvidhi#yante ka#madves%avivarjita#h% pura#n%adr%s%t%o dharmo 'yam% pu#jyate ca mahars%ibhih% 7 uttares%u ca rambhoru kurus%v adya#pi vartate stri#n%a#m anugraha karah% sa hi dharmah% sana#tanah% 8 asmim%s tu loke nacira#n marya#deyam% shucismite stha#pita# yena yasma#c ca tan me vistaratah% shr%n%u 9 babhu#vodda#lako na#ma mahars%ir iti nah% shrutam shvetaketur iti khya#tah% putras tasya#bhavan munih% 10 marya#deyam% kr%ta# tena ma#nus%es%v iti nah% shrutam kopa#t kamalapatra#ks%i yadartham% tan nibodha me 11 shvetaketoh% kila pura# samaks%am% ma#taram% pituh% jagra#ha bra#hman%ah% pa#n%au gaccha#va iti ca#bravi#t 12 r%s%iputras tatah% kopam% caka#ra#mars%itas tada# ma#taram% ta#m% tatha# dr%s%t%va# ni#yama#na#m% bala#d iva 13 kruddham% tam% tu pita# dr%s%t%va# shvetaketum uva#ca ha ma# ta#ta kopam% ka#rs%i#s tvam es%a dharmah% sana#tanah% 14 ana#vr%ta# hi sarves%a#m% varn%a#na#m an*gana# bhuvi yatha# ga#vah% sthita#s ta#ta sve sve varn%e tatha# praja#h% 15 r%s%iputro 'tha tam% dharmam% shvetaketur na caks%ame caka#ra caiva marya#da#m ima#m% stri#pum%sayor bhuvi 16 ma#nus%es%u maha#bha#ge na tv eva#nyes%u jantus%u tada# prabhr%ti marya#da# sthiteyam iti nah% shrutam 17 vyuccarantya#h% patim% na#rya# adya prabhr%ti pa#takam bhru#n%a hatya# kr%tam% pa#pam% bhavis%yaty asukha#vaham 18 bha#rya#m% tatha# vyuccaratah% kauma#ri#m% brahmaca#rin%i#m pativrata#m etad eva bhavita# pa#takam% bhuvi 19 patya# niyukta# ya# caiva patny apatya#rtham eva ca na karis%yati tasya#sh ca bhavis%yaty etad eva hi 20 iti tena pura# bhi#ru marya#da# stha#pita# bala#t udda#lakasya putren%a dharmya# vai shvetaketuna# 21 sauda#sena ca rambhoru niyukta#patya janmani madayanti# jaga#mars%im% vasis%t%ham iti nah% shrutam 22 tasma#l lebhe ca sa# putram ashmakam% na#ma bha#mini# bha#rya# kalma#s%apa#dasya bhartuh% priyaciki#rs%ata# 23 asma#kam api te janma viditam% kamaleks%an%e kr%s%n%advaipa#yana#d bhi#ru kuru#n%a#m% vam%shavr%ddhaye 24 ata eta#ni sarva#n%i ka#ran%a#ni sami#ks%ya vai mamaitad vacanam% dharmyam% kartum arhasy anindite 25 r%ta#v r%tau ra#japutri striya# bharta# yatavrate na#tivartavya ity evam% dharmam% dharmavido viduh% 26 shes%es%v anyes%u ka#les%u sva#tantryam% stri# kila#rhati dharmam etam% jana#h% santah% pura#n%am% paricaks%ate 27 bharta# bha#rya#m% ra#japutri dharmyam% va#dharmyam eva va# yad bru#ya#t tat tatha# ka#ryam iti dharmavido viduh% 28 vishes%atah% putragr%ddhi# hi#nah% prajanana#t svayam yatha#ham anavadya#n*gi putradarshanala#lasah% 29 tatha# rakta#n*guli talah% padmapatra nibhah% shubhe prasa#da#rtham% maya# te 'yam% shirasy abhyudyato 'n~jalih% 30 manniyoga#t sukesha#nte dvija#tes tapasa#dhika#t putra#n gun%asama#yukta#n utpa#dayitum arhasi tvatkr%te 'ham% pr%thushron%igaccheyam% putrin%a#m% gatim 31 evam ukta# tatah% kunti# pa#n%d%um% parapuram%jayam pratyuva#ca vara#roha# bhartuh% priyahite rata# 32 pitr%veshmany aham% ba#la# niyukta#tithi pu#jane ugram% paryacaram% tatra bra#hman%am% sam%shitavratam 33 nigu#d%ha nishcayam% dharme yam% tam% durva#sasam% viduh% tam aham% sam%shita#tma#nam% sarvayajn~air atos%ayam 34 sa me 'bhica#ra sam%yuktam a#cas%t%a bhagava#n varam mantragra#mam% ca me pra#da#d abravi#c caiva ma#m idam 35 yam% yam% devam% tvam etena mantren%a#va#hayis%yasi aka#mo va# saka#mo va# sa te vasham upais%yati 36 ity ukta#ham% tada# tena pitr%veshmani bha#rata bra#hman%ena vacas tathyam% tasya ka#lo 'yam a#gatah% 37 anujn~a#ta# tvaya# devam a#hvayeyam aham% nr%pa tena mantren%a ra#jars%e yatha# sya#n nau praja# vibho 38 a#va#haya#mi kam% devam% bru#hi tattvavida#m% vara tvatto 'nujn~a# prati#ks%a#m% ma#m% viddhy asmin karman%i sthita#m 39 [p] adyaiva tvam% vara#rohe prayatasva yatha#vidhi dharmam a#va#haya shubhe sa hi deves%u pun%yabha#k 40 adharmen%a na no dharmah% sam%yujyeta katham% cana lokash ca#yam% vara#rohe dharmo 'yam iti mam%syate 41 dha#rmikash ca kuru#n%a#m% sa bhavis%yati na sam%shayah% dattasya#pi ca dharmen%a na#dharme ram%syate manah% 42 tasma#d dharmam% puraskr%tya niyata# tvam% shucismite upaca#ra#bhica#ra#bhya#m% dharmam a#ra#dhayasva vai 43 [v] sa# tathokta# tathety uktva# tena bhartra# vara#n*gana# abhiva#dya#bhyanujn~a#ta# pradaks%in%am avartata | | 1 [v] sam%vatsara#hite garbhe ga#ndha#rya# janamejaya a#hvaya#m a#sa vai kunti# garbha#rtham% dharmam acyutam 2 sa# balim% tvarita# devi# dharma#yopajaha#ra ha jaja#pa japyam% vidhivad dattam% durva#sasa# pura# 3 sam%gamya sa# tu dharmen%a yogamu#rti dharen%a vai lebhe putram% vara#roha# sarvapra#n%abhr%ta#m% varam 4 aindre candrasama#yukte muhu#rte 'bhijite 's%t%ame diva# madhyagate su#rye tithau pun%ye 'bhipu#jite 5 samr%ddhayashasam% kunti# sus%a#va samaye sutam ja#tama#tre sute tasmin va#g uva#ca#shari#rin%i# 6 es%a dharmabhr%ta#m% shres%t%ho bhavis%yati na sam%shayah% yudhis%t%hira iti khya#tah% pa#n%d%oh% prathamajah% sutah% 7 bhavita# prathito ra#ja# tris%u lokes%u vishrutah% yashasa# tejasa# caiva vr%ttena ca samanvitah% 8 dha#rmikam% tam% sutam% labdhva# pa#n%d%us ta#m% punar abravi#t pra#huh% ks%atram% balajyes%t%ham% balajyes%t%ham% sutam% vr%n%u 9 tatas tathokta# patya# tu va#yum eva#juha#va sa# tasma#j jajn~e maha#ba#hur bhi#mo bhi#mapara#kramah% 10 tam apy atibalam% ja#tam% va#g abhyavadad acyutam sarves%a#m% balina#m% shres%t%ho ja#to 'yam iti bha#rata 11 idam atyadbhutam% ca#si#j ja#tama#tre vr%kodare yad an*ka#t patito ma#tuh% shila#m% ga#trair acu#rn%ayat 12 kunti# vya#ghrabhayodvigna# sahasotpatita# kila na#nvabudhyata sam%suptam utsan*ge sve vr%kodaram 13 tatah% sa varja sam%gha#tah% kuma#ro 'bhyapatad girau patata# tena shatadha# shila# ga#trair vicu#rn%ita# ta#m% shila#m% cu#rn%ita#m% dr%s%t%va# pa#n%d%ur vismayam a#gamat 14 yasminn ahani bhi#mas tu jajn~e bharatasattama duryodhano 'pi tatraiva prajajn~e vasudha#dhipa 15 ja#te vr%kodare pa#n%d%ur idam% bhu#yo 'nvacintayat katham% nu me varah% putro lokashres%t%ho bhaved iti 16 daive purus%aka#re ca loko 'yam% hi pratis%t%hitah% tatra daivam% tu vidhina# ka#layuktena labhyate 17 indro hi ra#ja# deva#na#m% pradha#na iti nah% shrutam aprameyabalotsa#ho vi#ryava#n amitadyutih% 18 tam% tos%ayitva# tapasa# putram% lapsye maha#balam yam% da#syati sa me putram% sa vari#ya#n bhavis%yati karman%a# manasa# va#ca# tasma#t tapsye mahat tapah% 19 tatah% pa#n%d%ur maha#teja# mantrayitva# mahars%ibhih% didesha kuntya#h% kauravyo vratam% sa#mvatsaram% shubham 20 a#tmana# ca maha#ba#hur ekapa#dasthito 'bhavat ugram% sa tapa a#tasthe paramen%a sama#dhina# 21 a#rira#dhayis%ur devam% tridasha#na#m% tam i#shvaram su#ryen%a sahadharma#tma# paryavartata bha#rata 22 tam% tu ka#lena mahata# va#savah% pratyabha#s%ata putram% tava prada#sya#mi tris%u lokes%u vishrutam 23 deva#na#m% bra#hman%a#na#m% ca suhr%da#m% ca#rthasa#dhakam sutam% te 'gryam% prada#sya#mi sarva#mitra vina#shanam 24 ity uktah% kauravo ra#ja# va#savena maha#tmana# uva#ca kunti#m% dharma#tma# devara#javacah% smaran 25 ni#timantam% maha#tma#nam a#dityasamatejasam dura#dhars%am% kriya#vantam ati#va#dbhuta darshanam 26 putram% janaya sushron%i dha#ma ks%atriya tejasa#m labdhah% prasa#do devendra#t tam a#hvaya shucismite 27 evam ukta# tatah% shakram a#juha#va yashasvini# atha#jaga#ma devendro janaya#m a#sa ca#rjunam 28 ja#tama#tre kuma#re tu va#g uva#ca#shari#rin%i# maha#gambhi#ra nirghos%a# nabho na#dayati# tada# 29 ka#rtavi#rya samah% kunti shibitulyapara#kramah% es%a shakra iva#jeyo yashas te prathayis%yati 30 aditya# vis%n%una# pri#tir yatha#bhu#d abhivardhita# tatha# vis%n%usamah% pri#tim% vardhayis%yati te 'rjunah% 31 es%a madra#n vashe kr%tva# kuru#m%sh ca saha kekayaih% cedika#shikaru#s%a#m%sh ca kuru laks%ma sudha#syati 32 etasya bhujavi#ryen%a kha#n%d%ave havyava#hanah% medasa# sarvabhu#ta#na#m% tr%ptim% ya#syati vai para#m 33 gra#man%i#sh ca mahi#pa#la#n es%a jitva# maha#balah% bhra#tr%bhih% sahito vi#ras tri#n medha#n a#haris%yati 34 ja#madagnya samah% kunti vis%n%utulyapara#kramah% es%a vi#ryavata#m% shres%t%ho bhavis%yaty apara#jitah% 35 tatha# divya#ni ca#stra#n%i nikhila#ny a#haris%yati vipranas%t%a#m% shriyam% ca#yam a#harta# purus%ars%abhah% 36 eta#m atyadbhuta#m% va#cam% kunti#putrasya su#take uktava#n va#yur a#ka#she kunti# shushra#va ca#sya ta#m 37 va#cam ucca#rita#m uccais ta#m% nishamya tapasvina#m babhu#va paramo hars%ah% shatashr%n*ganiva#sina#m 38 tatha# deva r%s%i#n%a#m% ca sendra#n%a#m% ca divaukasa#m a#ka#she dundubhi#na#m% ca babhu#va tumulah% svanah% 39 udatis%t%han maha#ghos%ah% pus%pavr%s%t%ibhir a#vr%tah% samavetya ca deva#na#m% gan%a#h% pa#rtham apu#jayan 40 ka#draveya# vainateya# gandharva#psarasas tatha# praja#na#m% patayah% sarve sapta caiva mahars%ayah% 41 bharadva#jah% kashyapo gautamash ca; vishva#mitro jamadagnir vasis%t%hah% yash codito bha#skare 'bhu#t pranas%t%e; so 'py atra#trir bhagava#n a#jaga#ma 42 mari#cir an*gira#sh caiva pulastyah% pulahah% kratuh% daks%ah% praja#patish caiva gandharva#psarasas tatha# 43 divyama#lya#mbaradhara#h% sarva#lam%ka#ra bhu#s%ita#h% upaga#yanti bi#bhatsum upanr%tyanti ca#psara#h% gandharvaih% sahitah% shri#ma#n pra#ga#yata ca tumburuh% 44 bhi#masenogra senau ca u#rn%a#yur anaghas tatha# gopatir dhr%tara#s%t%rash ca su#ryavarca#sh ca saptamah% 45 yugapas tr%n%apah% ka#rs%n%ir nandish citrarathas tatha# trayodashah% sha#lishira#h% parjanyash ca caturdashah% 46 kalih% pan~cadashash ca#tra na#radash caiva s%od%ashah% sad va# br%had va# br%hakah% kara#lash ca maha#yasha#h% 47 brahma ca#ri# bahugun%ah% suparn%ash ceti vishrutah% vishva#vasur bhumanyush ca sucandro dashamas tatha# 48 gi#tama#dhurya sam%pannau vikhya#tau ca haha#huhu# ity ete devagandharva# jagus tatra narars%abham 49 tathaiva#psaraso hr%s%t%a#h% sarva#lam%ka#ra bhu#s%ita#h% nanr%tur vai maha#bha#ga# jagush ca#yatalocana#h% 50 anu#na# ca#navadya# ca priya mukhya# gun%a#vara# adrika# ca tatha# sa#ci# mishrakeshi# alambusa# 51 mari#cih% shicuka# caiva vidyut parn%a# tilottama# agnika# laks%an%a# ks%ema# devi# rambha# manorama# 52 asita# ca suba#hush ca supriya# suvapus tatha# pun%d%ari#ka# sugandha# ca suratha# ca prama#thini# 53 ka#mya# sha#radvati# caiva nanr%tus tatra sam%ghashah% menaka# sahajanya# ca parn%ika# pun~jikasthala# 54 r%tusthala# ghr%ta#ci# ca vishva#ci# pu#rvacitty api umlocety abhivikhya#ta# pramloceti ca ta# dasha urvashy eka#dashi#ty eta# jagur a#yatalocana#h% 55 dha#ta#ryama# ca mitrash ca varun%o 'm%sho bhagas tatha# indro vivasva#n pu#s%a# ca tvas%t%a# ca savita# tatha# 56 parjanyash caiva vis%n%ush ca a#ditya#h% pa#vaka#rcis%ah% mahima#nam% pa#n%d%avasya vardhayanto 'mbare sthita#h% 57 mr%gavya#dhash ca sharvash ca nirr%tish ca maha#yasha#h% ajaikapa#d ahir budhnyah% pina#ki# ca param%tapah% 58 dahano 'theshvarash caiva kapa#li# ca visha#m% pate stha#n%ur bhavash ca bhagava#n rudra#s tatra#vatasthire 59 ashvinau vasavash ca#s%t%au marutash ca maha#bala#h% vishve deva#s tatha# sa#dhya#s tatra#san parisam%sthita#h% 60 karkot%ako 'tha shes%ash ca va#sukish ca bhujam%gamah% kacchapash ca#pakun%d%ash ca taks%akash ca mahoragah% 61 a#yayus tejasa# yukta# maha#krodha# maha#bala#h% ete ca#nye ca bahavas tatra na#ga# vyavasthita#h% 62 ta#rks%yash ca#ris%t%anemish ca garud%ash ca#sita dhvajah% arun%ash ca#run%ish caiva vainateya# vyavasthita#h% 63 tad dr%s%t%va# mahad a#shcaryam% vismita# munisattama#h% adhika#m% sma tato vr%ttim avartan pa#n%d%ava#n prati 64 pa#n%d%us tu punar evaina#m% putra lobha#n maha#yasha#h% pra#hin%od darshani#ya#n*gi#m% kunti# tv enam atha#bravi#t 65 na#tash caturtham% prasavam a#patsv api vadanty uta atah% param% ca#rin%i# sya#t pan~came bandhaki# bhavet 66 sa tvam% vidvan dharmam imam% buddhigamyam% katham% nu ma#m apatya#rtham% samutkramya prama#da#d iva bha#s%ase | | 1 [v] kunti#putres%u ja#tes%u dhr%tara#s%t%ra#tmajes%u ca madrara#jasuta# pa#n%d%um% raho vacanam abravi#t 2 na me 'sti tvayi sam%ta#po vigun%e 'pi param%tapa na#varatve vara#rha#ya#h% sthitva# ca#nagha nityada# 3 ga#ndha#rya#sh caiva nr%pate ja#tam% putrashatam% tatha# shrutva# na me tatha# duh%kham abhavat kurunandana 4 idam% tu me mahad duh%kham% tulyata#ya#m aputrata# dis%t%ya# tv ida#ni#m% bhartur me kuntya#m apy asti sam%tatih% 5 yadi tv apatyasam%ta#nam% kunti ra#jasuta# mayi kurya#d anugraho me sya#t tava ca#pi hitam% bhavet 6 stambho hi me sapatni#tva#d vaktum% kunti suta#m% prati yadi tu tvam% prasanno me svayam ena#m% pracodaya 7 [p] mama#py es%a sada# ma#dri hr%dy arthah% parivartate na tu tva#m% prasahe vaktum is%t%a#nis%t%a vivaks%aya# 8 tava tv idam% matam% jn~a#tva# prayatis%ya#my atah% param manye dhruvam% mayokta# sa# vaco me pratipatsyate 9 [v] tatah% kunti#m% punah% pa#n%d%ur vivikta idam abravi#t kulasya mama sam%ta#nam% lokasya ca kuru priyam 10 mama ca#pin%d%a na#sha#ya pu#rves%a#m api ca#tmanah% matpriya#rtham% ca kalya#n%i kuru kalya#n%am uttamam 11 yashaso 'rtha#ya caiva tvam% kuru karma sudus%karam pra#pya#dhipatyam indren%a yajn~air is%t%am% yasho'rthina# 12 tatha# mantravido vipra#s tapas taptva# sudus%karam guru#n abhyupagacchanti yashaso 'rtha#ya bha#mini 13 tatha# ra#jars%ayah% sarve bra#hman%a#sh ca tapodhana#h% cakrur ucca#vacam% karma yashaso 'rtha#ya dus%karam 14 sa# tvam% ma#dri#m% plaveneva ta#rayema#m anindite apatyasam%vibha#gena para#m% ki#rtim ava#pnuhi 15 evam ukta#bravi#n ma#dri#m% sakr%c cintaya daivatam tasma#t te bhavita#patyam anuru#pam asam%shayam 16 tato ma#dri# vica#ryaiva jaga#ma manasa#shvinau ta#v a#gamya sutau tasya#m% janaya#m a#satur yamau 17 nakulam% sahadevam% ca ru#pen%a#pratimau bhuvi tathaiva ta#v api yamau va#g uva#ca#shari#rin%i# 18 ru#pasattvagun%opeta#v eta#v anya#n~ jana#n ati bha#satas tejasa#tyartham% ru#padravin%a sam%pada# 19 na#ma#ni cakrire tes%a#m% shatashr%n*ganiva#sinah% bhaktya# ca karman%a# caiva tatha#shi#rbhir visha#m% pate 20 jyes%t%ham% yudhis%t%hirety a#hur bhi#maseneti madhyamam arjuneti tr%ti#yam% ca kunti#putra#n akalpayan 21 pu#rvajam% nakulety evam% sahadeveti ca#param ma#dri#putra#v akathayam%s te vipra#h% pri#tama#nasa#h% anusam%vatsaram% ja#ta# api te kurusattama#h% 22 kunti#m atha punah% pa#n%d%ur ma#dry arthe samacodayat tam uva#ca pr%tha# ra#jan rahasy ukta# sati# sada# 23 ukta# sakr%d dvandvam es%a# lebhe tena#smi van~cita# bibhemy asya#h% paribhava#n na#ri#n%a#m% gatir i#dr%shi# 24 na#jn~a#sis%am aham% mu#d%ha# dvandva#hva#ne phaladvayam tasma#n na#ham% niyoktavya# tvayais%o 'stu varo mama 25 evam% pa#n%d%oh% suta#h% pan~ca devadatta# maha#bala#h% sam%bhu#ta#h% ki#rtimantas te kuruvam%shavivardhana#h% 26 shubhalaks%an%asam%panna#h% somavat priyadarshana#h% sim%hadarpa# mahes%va#sa#h% sim%havikra#nta ga#minah% sim%hagri#va# manus%yendra# vavr%dhur deva vikrama#h% 27 vivardhama#na#s te tatra pun%ye haimavate girau vismayam% janaya#m a#sur mahars%i#n%a#m% sameyus%a#m 28 te ca pan~cashatam% caiva kuruvam%shavivardhana#h% sarve vavr%dhur alpena ka#lena#psv iva ni#raja#h% | | 1 [vai] darshani#ya#m%s tatah% putra#n pa#n%d%uh% pan~ca maha#vane ta#n pashyan parvate reme svaba#hubalapa#lita#n 2 supus%pita vane ka#le kada# cin madhuma#dhave bhu#tasam%mohane ra#ja# sabha#ryo vyacarad vanam 3 pala#shais tilakaish cu#taish campakaih% pa#ribhadrakaih% anyaish ca bahubhish vr%ks%aih% phalapus%pasamr%ddhibhih% 4 jalastha#naish ca vividhaih% padmini#bhish ca shobhitam pa#n%d%or vanam% tu sam%preks%ya prajajn~e hr%di manmathah% 5 prahr%s%t%amanasam% tatra viharantam% yatha#maram tam% ma#dry anujaga#maika# vasanam% bibhrati# shubham 6 sami#ks%ama#n%ah% sa tu ta#m% vayah%stha#m% tanu va#sasam tasya ka#mah% pravavr%dhe gahane 'gnir ivotthitah% 7 rahasy a#tmasama#m% dr%s%t%va# ra#ja# ra#ji#valocana#m na shasha#ka niyantum% tam% ka#mam% ka#mabala#t kr%tah% 8 tata ena#m% bala#d ra#ja# nijagra#ha rahogata#m va#ryama#n%as taya# devya# visphurantya# yatha#balam 9 sa tu ka#mapari#ta#tma# tam% sha#pam% na#nvabudhyata ma#dri#m% maithuna dharmen%a gacchama#no bala#d iva 10 ji#vita#nta#ya kauravyo manmathasya vasham%gatah% sha#pajam% bhayam utsr%jya jaga#maiva bala#t priya#m 11 tasya ka#ma#tmano buddhih% sa#ks%a#t ka#lena mohita# sam%pramathyendriya gra#mam% pranas%t%a# saha cetasa# 12 sa taya# saha sam%gamya bha#ryaya# kurunandana pa#n%d%uh% paramadharma#tma# yuyuje ka#ladharman%a# 13 tato ma#dri# sama#lin*gya ra#ja#nam% gatacetasam mumoca duh%khajam% shabdam% punah% punar ati#va ha 14 saha putrais tatah% kunti# ma#dri#putrau ca pa#n%d%avau a#jagmuh% sahita#s tatra yatra ra#ja# tatha#gatah% 15 tato ma#dry abravi#d ra#jann a#rta# kunti#m idam% vacah% ekaiva tvam iha#gaccha tis%t%hantv atraiva da#raka#h% 16 tac chrutva# vacanam% tasya#s tatraiva#va#rya da#raka#n hata#ham iti vikrushya sahasopajaga#ma ha 17 dr%s%t%va# pa#n%d%um% ca ma#dri#m% ca shaya#nau dharan%i#tale kunti# shokapari#ta#n*gi# vilala#pa suduh%khita# 18 raks%yama#n%o maya# nityam% vi#rah% satatam a#tmava#n katham% tvam abhyatikra#ntah% sha#pam% ja#nan vanaukasah% 19 nanu na#ma tvaya# ma#dri raks%itavyo jana#dhipah% sa# katham% lobhitavati# vijane tvam% nara#dhipam 20 katham% di#nasya satatam% tva#m a#sa#dya rahogata#m tam% vicintayatah% sha#pam% prahars%ah% samaja#yata 21 dhanya# tvam asi ba#hli#ki matto bha#gyatara# tatha# dr%s%t%avaty asi yad vaktram% prahr%s%t%asya mahi#pateh% 22 [m] vilobhyama#nena maya# va#ryama#n%ena ca#sakr%t a#tma# na va#rito 'nena satyam% dis%t%am% ciki#rs%un%a# 23 [k] aham% jyes%t%ha# dharmapatni# jyes%t%ham% dharmaphalam% mama avashyam% bha#vino bha#va#n ma# ma#m% ma#dri nivartaya 24 anves%ya#mi#ha bharta#ram aham% pretavasham% gatam uttis%t%ha tvam% visr%jyainam ima#n raks%asva da#raka#n 25 [m] aham eva#nuya#sya#mi bharta#ram apala#yinam na hi tr%pta#smi ka#ma#na#m% taj jyes%t%ha# anumanyata#m 26 ma#m% ca#bhigamya ks%i#n%o 'yam% ka#ma#d bharatasattamah% tam ucchindya#m asya ka#mam% katham% nu yamasa#dane 27 na ca#py aham% vartayanti# nirvishes%am% sutes%u te vr%ttim a#rye caris%ya#mi spr%shed enas tatha# hi ma#m 28 tasma#n me sutayoh% kunti vartitavyam% svaputravat ma#m% hi ka#mayama#no 'yam% ra#ja# pretavasham% gatah% 29 ra#jn~ah% shari#ren%a saha mama#pi#dam% kalevaram dagdhavyam% supraticchannam etad a#rye priyam% kuru 30 da#rakes%v apramatta# ca bhavetha#sh ca hita# mama ato 'nyan na prapashya#mi sam%des%t%avyam% hi kim% cana 31 [v] ity uktva# tam% cita#gnistham% dharmapatni# narars%abham madrara#ja#tmaja# tu#rn%am anva#rohad yashasvini# | | 1 [v] pa#n%d%or avabhr%tham% kr%tva# devakalpa# mahars%ayah% tato mantram akurvanta te sametya tapasvinah% 2 hitva# ra#jyam% ca ra#s%t%ram% ca sa maha#tma# maha#tapa#h% asmin stha#ne tapas taptum% ta#pasa#n~ sharan%am% gatah% 3 sa ja#tama#tra#n putra#m%sh ca da#ra#m%sh ca bhavata#m iha prada#yopanidhim% ra#ja# pa#n%d%uh% svargam ito gatah% 4 te parasparam a#mantrya sarvabhu#tahite rata#h% pa#n%d%oh% putra#n puraskr%tya nagaram% na#gasa#hvayam 5 uda#ramanasah% siddha# gamane cakrire manah% bhi#s%ma#ya pa#n%d%ava#n da#tum% dhr%tara#s%t%ra#ya caiva hi 6 tasminn eva ks%an%e sarve ta#n a#da#ya pratasthire pa#n%d%or da#ra#m%sh ca putra#m%sh ca shari#ram% caiva ta#pasa#h% 7 sukhini# sa# pura# bhu#tva# satatam% putravatsala# prapanna# di#rgham adhva#nam% sam%ks%iptam% tad amanyata 8 sa# nadi#rghen%a ka#lena sam%pra#pta# kuruja#n*galam vardhama#napuradva#ram a#sasa#da yashasvini# 9 tam% ca#ran%asahasra#n%a#m% muni#na#m a#gamam% tada# shrutva# na#gapure nr%#n%a#m% vismayah% samaja#yata 10 muhu#rtodita a#ditye sarve dharmapuraskr%ta#h% sada#ra#s ta#pasa#n dras%t%um% niryayuh% purava#sinah% 11 stri# sam%gha#h% ks%atrasam%gha#sh ca ya#nasam%gha#n sama#sthita#h% bra#hman%aih% saha nirjagmur bra#hman%a#na#m% ca yos%itah% 12 tatha# vit% shu#dra sam%gha#na#m% maha#n vyatikaro 'bhavat na kash cid akarod i#rs%ya#m abhavan dharmabuddhayah% 13 tatha# bhi#s%mah% sha#m%tanavah% somadatto 'tha ba#hlikah% prajn~a# caks%ush ca ra#jars%ih% ks%atta# ca vidurah% svayam 14 sa# ca satyavati# devi# kausalya# ca yashasvini# ra#jada#raih% parivr%ta# ga#ndha#ri# ca viniryayau 15 dhr%tara#s%t%rasya da#ya#da# duryodhana purogama#h% bhu#s%ita# bhu#s%an%aish citraih% shatasam%khya# viniryayuh% 16 ta#n mahars%igan%a#n sarva#n~ shirobhir abhiva#dya ca upopavivishuh% sarve kauravya#h% sapurohita#h% 17 tathaiva shirasa# bhu#ma#v abhiva#dya pran%amya ca upopavivishuh% sarve pauraja#napada# api 18 tam aku#jam iva#jn~a#ya janaugham% sarvashas tada# bhi#s%mo ra#jyam% ca ra#s%t%ram% ca mahars%ibhyo nyavedayat 19 tes%a#m atho vr%ddhatamah% pratyuttha#ya jat%a#jini# mahars%imatam a#jn~a#ya mahars%ir idam abravi#t 20 yah% sa kauravya da#ya#dah% pa#n%d%ur na#ma nara#dhipah% ka#mabhoga#n parityajya shatashr%n*gam ito gatah% 21 brahmacarya vratasthasya tasya divyena hetuna# sa#ks%a#d dharma#d ayam% putras tasya ja#to yudhis%t%hirah% 22 tathemam% balina#m% shres%t%ham% tasya ra#jn~o maha#tmanah% ma#tarishva# dadau putram% bhi#mam% na#ma maha#balam 23 puruhu#ta#d ayam% jajn~e kuntya#m% satyapara#kramah% yasya ki#ritr mahes%va#sa#n sarva#n abhibhavis%yati 24 yau tu ma#dri# mahes%va#sa#v asu#ta kurusattamau ashvibhya#m% manujavya#ghra#v imau ta#v api tis%t%hatah% 25 carata# dharmanityena vanava#sam% yashasvina# es%a paita#maho vam%shah% pa#n%d%una# punar uddhr%tah% 26 putra#n%a#m% janma vr%ddhim% ca vaidika#dhyayana#ni ca pashyatah% satatam% pa#n%d%oh% shashvat pri#tir avardhata 27 vartama#nah% sata#m% vr%tte putrala#bham ava#pya ca pitr%lokam% gatah% pa#n%d%ur itah% saptadashe 'hani 28 tam% cita# gatam a#jn~a#ya vaishva#nara mukhe hutam pravis%t%a# pa#vakam% ma#dri# hitva# ji#vitam a#tmanah% 29 sa# gata# saha tenaiva patilokam anuvrata# tasya#s tasya ca yat ka#ryam% kriyata#m% tadanantaram 30 ime tayoh% shari#re dve suta#sh ceme tayor vara#h% kriya#bhir anugr%hyanta#m% saha ma#tra# param%tapa#h% 31 pretaka#rye ca nirvr%tte pitr%medham% maha#yasha#h% labhata#m% sarvadharmajn~ah% pa#n%d%uh% kurukulodvahah% 32 evam uktva# kuru#n sarva#n kuru#n%a#m eva pashyata#m ks%an%ena#ntar hita#h% sarve ca#ran%a# guhyakaih% saha 33 gandharvanagara#ka#ram% tatraiva#ntarhitam% punah% r%s%isiddhagan%am% dr%s%t%va# vismayam% te param% yayuh% | | 1 [dh] pa#n%d%or vidura sarva#n%i pretaka#rya#n%i ka#raya ra#javad ra#jasim%hasya ma#drya#sh caiva vishes%atah% 2 pashu#n va#sa#m%si ratna#ni dhana#ni vividha#ni ca pa#n%d%oh% prayaccha ma#drya#sh ca yebhyo ya#vac ca va#n~chitam 3 yatha# ca kunti# satka#ram% kurya#n ma#dhrya#s tatha# kuru yatha# na va#yur na#dityah% pashyeta#m% ta#m% susam%vr%ta#m 4 na shocyah% pa#n%d%ur anaghah% prashasyah% sa nara#dhipah% yasya pan~ca suta# vi#ra# ja#ta#h% surasutopama#h% 5 [v] viduras tam% tathety uktva# bhi#s%men%a saha bha#rata pa#n%d%um% sam%ska#raya#m a#sa deshe paramasam%vr%te 6 tatas tu nagara#t tu#rn%am a#jyahomapuraskr%ta#h% nirhr%ta#h% pa#vaka# di#pta#h% pa#n%d%o ra#japurohitaih% 7 athainam a#rtavair gandhair ma#lyaish ca vividhair varaih% shibika#m% samalam%cakrur va#sasa#ccha#dya sarvashah% 8 ta#m% tatha# shobhita#m% ma#lyair va#sobhish ca maha#dhanaih% ama#tya# jn~a#tayash caiva suhr%dash copatasthire 9 nr%sim%ham% narayuktena parama#lam%kr%tena tam avahan ya#namukhyena saha ma#drya# susam%vr%tam 10 pa#n%d%uren%a#tapatren%a ca#maravyajanena ca sarvava#ditra na#daish ca samalam%cakrire tatah% 11 ratna#ni ca#py upa#da#ya bahu#ni shatasho nara#h% pradaduh% ka#n*ks%ama#n%ebhyah% pa#n%d%os tatraurdhvadekikam 12 atha chatra#n%i shubhra#n%i pa#n%d%ura#n%i br%hanti ca a#jahruh% kauravasya#rthe va#sa#m%si rucira#n%i ca 13 ja#yakaih% shuklava#sobhir hu#yama#na# huta#shana#h% agacchann agratas tasya di#pyama#na#h% svalam%kr%ta#h% 14 bra#hman%a#h% ks%atriya# vaishya#h% shu#dra#sh caiva sahasrashah% rudantah% shokasam%tapta# anujagmur nara#dhipam 15 ayam asma#n apa#ha#ya duh%khe ca#dha#ya sha#shvate kr%tva#na#tha#n paro na#thah% kva ya#syati nara#dhipah% 16 kroshantah% pa#n%d%ava#h% sarve bhi#s%mo vidura eva ca raman%i#ye vanoddeshe gan*ga#ti#re same shubhe 17 nya#saya#m a#sur atha ta#m% shibika#m% satyava#dinah% sabha#ryasya nr%sim%hasya pa#n%d%or aklis%t%akarman%ah% 18 tatas tasya shari#ram% tat sarvagandhanis%evitam shuci ka#li#yaka#digdham% mukhyasna#na#dhiva#sitam paryas%in~caj jalena#shu sha#takumbhamayair ghat%aih% 19 candanena ca mukhyena shuklena samalepayan ka#la#guruvimishren%a tatha# tun*garasena ca 20 athainam% deshajaih% shuklair va#sobhih% samayojayan a#cchannah% sa tu va#sobhir ji#vann iva narars%abhah% shushubhe purus%avya#ghro maha#rhashayanocitah% 21 ya#jakair abhyanujn~a#tam% pretakarman%i nis%t%hitaih% ghr%ta#vasiktam% ra#ja#nam% saha ma#drya# svalam%kr%tam 22 tun*gapadmakamishren%a candanena sugandhina# anyaish ca vividhair gandhair analpaih% samada#hayan 23 tatas tayoh% shari#re te dr%s%t%va# mohavasham% gata# ha#ha# putreti kausalya# papa#ta sahasa# bhuvi 24 ta#m% preks%ya patita#m a#rta#m% pauraja#napado janah% ruroda sasvanam% sarvo ra#jabhaktya# kr%pa#nvitah% 25 kla#nta#ni#va#rtana#dena sarva#n%i ca vicukrushuh% ma#nus%aih% saha bhu#ta#ni tiryagyonigata#ny api 26 tatha# bhi#s%mah% sha#m%tanavo vidurash ca maha#matih% sarvashah% kaurava#sh caiva pra#n%adan bhr%shaduh%khita#h% 27 tato bhi#s%mo 'tha viduro ra#ja# ca saha bandhubhih% udakam% cakrire tasya sarva#sh ca kuru yos%itah% 28 kr%todaka#m%s ta#n a#da#ya pa#n%d%ava#n~ shokakarshita#n sarva#h% prakr%tayo ra#jan~ shocantyah% paryava#rayan 29 yathaiva pa#n%d%ava# bhu#mau sus%upuh% saha ba#ndhavaih% tathaiva na#gara# ra#jan~ shishyire bra#hman%a#dayah% 30 tad ana#nandam asvastham a#kuma#ram ahr%s%t%avat babhu#va pa#n%d%avaih% sa#rdham% nagaram% dva#dasha ks%apa#h% | | 1 [v] tatah% ks%atta# ca ra#ja# ca bhi#s%mash ca saha bandhubhih% daduh% shra#ddham% tada# pa#n%d%oh% svadha#mr%tamayam% tada# 2 kuru#m%sh ca vipramukhya#m%sh ca bhojayitva# sahasrashah% ratnaugha#n dvijamukhyebhyo dattva# gra#mavara#n api 3 kr%tashauca#m%s tatas ta#m%s tu pa#n%d%ava#n bharatars%abha#n a#da#ya vivishuh% paura#h% puram% va#ran%asa#hvayam 4 satatam% sma#nvatapyanta tam eva bharatars%abham pauraja#napada#h% sarve mr%tam% svam iva ba#ndhavam 5 shra#ddha#vasa#ne tu tada# dr%s%t%va# tam% duh%khitam% janam sam%mu#d%ha#m% duh%khashoka#rta#m% vya#so ma#taram abravi#t 6 atikra#nta sukha#h% ka#la#h% pratyupasthita da#run%a#h% shvah% shvah% pa#pi#ya divasa#h% pr%thivi# gatayauvana# 7 bahu ma#ya# sama#ki#rn%o na#na# dos%asama#kulah% luptadharmakriya#ca#ro ghorah% ka#lo bhavis%yati 8 gaccha tvam% tya#gam a#stha#ya yukta# vasa tapovane ma# draks%yasi kulasya#sya ghoram% sam%ks%ayam a#tmanah% 9 tatheti samanujn~a#ya sa# pravishya#bravi#t snus%a#m ambike tava putrasya durnaya#t kila bha#rata#h% sa#nubandha# vinan*ks%yanti paura#sh caiveti nah% shrutam 10 tat kausalya#m ima#m a#rta#m% putrashoka#bhipi#d%ita#m vanam a#da#ya bhadram% te gaccha#vo yadi manyase 11 tathety ukte ambikaya# bhi#s%mam a#mantrya suvrata# vanam% yayau satyavati# snus%a#bhya#m% saha bha#rata 12 ta#h% sughoram% tapah% kr%tva# devyo bharatasattama deham% tyaktva# maha#ra#ja gatim is%t%a#m% yayus tada# 13 ava#pnuvanta vedokta#n sam%ska#ra#n pa#n%d%ava#s tada# avardhanta ca bhoga#m%s te bhun~ja#na#h% pitr%veshmani 14 dha#rtara#s%t%raish ca sahita#h% kri#d%antah% pitr%veshmani ba#la kri#d%a#su sarva#su vishis%t%a#h% pa#n%d%ava#bhavan 15 jave laks%ya#bhiharan%e bhojye pa#m%suvikars%an%e dha#rtara#s%t%ra#n bhi#masenah% sarva#n sa parimardati 16 hars%a#d eta#n kri#d%ama#na#n gr%hya ka#kanili#yane shirah%su ca nigr%hyaina#n yodhaya#m a#sa pa#n%d%avah% 17 shatam ekottaram% tes%a#m% kuma#ra#n%a#m% mahaujasa#m eka eva vimr%dna#ti na#tikr%cchra#d vr%kodarah% 18 pa#des%u ca nigr%hyaina#n vinihatya bala#d bali# cakars%a kroshato bhu#mau ghr%s%t%a ja#nu shiro 'ks%ika#n 19 dasha ba#la#n~ jale kri#d%an bhuja#bhya#m% parigr%hya sah% a#ste sma salile magnah% pramr%ta#m%sh ca vimun~cati 20 phala#ni vr%ks%am a#ruhya pracinvanti ca te yada# tada# pa#dapraha#ren%a bhi#mah% kampayate drumam 21 praha#ra vega#bhihata#d druma#d vya#ghu#rn%ita#s tatah% saphala#h% prapatanti sma drutam% srasta#h% kuma#raka#h% 22 na te niyuddhe na jave na yogya#su kada# cana kuma#ra# uttaram% cakruh% spardhama#na# vr%kodaram 23 evam% sa dha#rtara#s%t%ra#n%a#m% spardhama#no vr%kodarah% apriye 'tis%t%had atyantam% ba#lya#n na droha cetasa# 24 tato balam atikhya#tam% dha#rtara#s%t%rah% prata#pava#n bhi#masenasya tajjn~a#tva# dus%t%abha#vam adarshayat 25 tasya dharma#d apetasya pa#pa#ni paripashyatah% moha#d aishvaryalobha#c ca pa#pa# matir aja#yata 26 ayam% balavata#m% shres%t%hah% kunti#putro vr%kodarah% madhyamah% pa#n%d%uputra#n%a#m% nikr%tya# sam%nihanyata#m 27 atha tasma#d avarajam% jyes%t%ham% caiva yudhis%t%hiram prasahya bandhane baddhva# prasha#sis%ye vasum%dhara#m 28 evam% sa nishcayam% pa#pah% kr%tva# duryodhanas tada# nityam eva#ntara preks%i# bhi#masya#si#n maha#tmanah% 29 tato jalaviha#ra#rtham% ka#raya#m a#sa bha#rata cela kambalaveshma#ni vicitra#n%i maha#nti ca 30 prama#n%a kot%ya#m uddesham% sthalam% kim% cid upetya ca kri#d%a#vasa#ne sarve te shuci vastra#h% svalam%kr%ta#h% sarvaka#masamr%ddham% tadannam% bubhujire shanaih% 31 divasa#nte parishra#nta# vihr%tya ca kuru#dvaha#h% viha#ra#vasathes%v eva vi#ra# va#sam arocayan 32 khinnas tu balava#n bhi#mo vya#ya#ma#bhyadhikas tada# va#hayitva# kuma#ra#m%s ta#n~ jalakri#d%a# gata#n vibhuh% prama#n%a kot%ya#m% va#sa#rthi# sus%va#pa#ruhya tat sthalam 33 shi#tam% va#sam% sama#sa#dya shra#nto madavimohitah% nishces%t%ah% pa#n%d%avo ra#jan sus%va#pa mr%takalpavat 34 tato baddhva# lata# pa#shair bhi#mam% duryodhanah% shanaih% gambhi#ram% bhi#mavegam% ca sthala#j jalam apa#tayat 35 tatah% prabuddhah% kaunteyah% sarvam% sam%chidya bandhanam udatis%t%haj jala#d bhu#yo bhi#mah% praharata#m% varah% 36 suptam% ca#pi punah% sarpais ti#ks%n%adam%s%t%rair maha#vis%aih% kupitair dam%shaya#m a#sa sarves%v eva#n*gamarmasu 37 dam%s%t%ra#sh ca dam%s%t%rin%a#m% tes%a#m% marmasv api nipa#tita#h% tvacam% naiva#sya bibhiduh% sa#ratva#t pr%thuvaks%asah% 38 pratibuddhas tu bhi#mas ta#n sarva#n sarpa#n apothayat sa#rathim% ca#sya dayitam apahastena jaghniva#n 39 bhojane bhi#masenasya punah% pra#ks%epayad vis%am ka#laku#t%am% navam% ti#ks%n%am% sam%bhr%tam% lomahars%an%am 40 vaishya#putras tada#cas%t%a pa#rtha#na#m% hitaka#myaya# tac ca#pi bhuktva#jarayad avika#ro vr%kodarah% 41 vika#ram% na hy ajanayat suti#ks%n%am api tad vis%am bhi#ma sam%hanano bhi#mas tad apy ajarayat tatah% 42 evam% duryodhanah% karn%ah% shakunish ca#pi saubalah% anekair abhyupa#yais ta#n~ jigha#m%santi sma pa#n%d%ava#n 43 pa#n%d%ava#sh ca#pi tat sarvam% pratyaja#nann arim%dama#h% udbha#vanam akurvanto vidurasya mate sthita#h% | | 1 [j] kr%pasya#pi maha#brahman sam%bhavam% vaktum arhasi sharastambha#t katham% jajn~e katham% ca#stra#n%y ava#ptava#n 2 [vai] mahars%er gatamasya#si#c charadva#n na#ma na#matah% putrah% kila maha#ra#ja ja#tah% saha sharair vibho 3 na tasya veda#dhyayane tatha# buddhir aja#yata yatha#sya buddhir abhavad dhanurvede param%tapa 4 adhijagmur yatha# veda#m%s tapasa# brahmava#dinah% tatha# sa tapasopetah% sarva#n%y astra#n%y ava#pa ha 5 dhanurveda paratva#c ca tapasa# vipulena ca bhr%sham% sam%ta#paya#m a#sa devara#jam% sa gautamah% 6 tato ja#lapadi#m% na#ma devakanya#m% sureshvarah% pra#hin%ot tapaso vighnam% kuru tasyeti kaurava 7 sa#bhigamya#shramapadam% raman%i#yam% sharadvatah% dhanur ba#n%adharam% ba#la# lobhaya#m a#sa gautamam 8 ta#m ekavasana#m% dr%s%t%va# gautamo 'psarasam% vane loke 'pratimasam%stha#na#m utphullanayano 'bhavat 9 dhanush ca hi shara#sh ca#sya kara#bhya#m% pra#patan bhuvi vepathush ca#sya ta#m% dr%s%t%va# shari#re samaja#yata 10 sa tu jn~a#nagari#yastva#t tapasash ca samanvaya#t avatasthe maha#pra#jn~o dhairyen%a paramen%a ha 11 yas tv asya sahasa# ra#jan vika#rah% samapadyata tena susra#va reto 'sya sa ca tan na#vabudhyata 12 sa viha#ya#shramam% tam% ca ta#m% caiva#psarasam% munih% jaga#ma retas tat tasya sharastambe papa#ta ha 13 sharastambe ca patitam% dvidha# tad abhavan nr%pa tasya#tha mithunam% jajn~e gautamasya sharadvatah% 14 mr%gaya#m% carato ra#jn~ah% sham%tanos tu yadr%cchaya# kash cit sena# caro 'ran%ye mithunam% tad apashyata 15 dhanush ca sasharam% dr%s%t%va# tatha# kr%s%n%a#jina#ni ca vyavasya bra#hman%a#patyam% dhanurveda#ntagasya tat sa ra#jn~e darshaya#m a#sa mithunam% sasharam% tada# 16 sa tad a#da#ya mithunam% ra#ja#tha kr%paya#nvitah% a#jaga#ma gr%ha#n eva mama putra#v iti bruvan 17 tatah% sam%vardhaya#m a#sa sam%ska#raish ca#py ayojayat gautamo 'pi tada#petya dhanurveda paro 'bhavat 18 kr%paya# yan maya# ba#la#v imau sam%vardhita#v iti tasma#t tayor na#ma cakre tad eva sa mahi#patih% 19 nihitau gautamas tatra tapasa# ta#v avindata a#gamya ca#smai gotra#di sarvam a#khya#tava#m%s tada# 20 caturvidham% dhanurvedam astra#n%i vividha#ni ca nikhilena#sya tat sarvam% guhyam a#khya#tava#m%s tada# so 'ciren%aiva ka#lena parama#ca#ryata#m% gatah% 21 tato 'dhijagmuh% sarve te dhanurvedam% maha#ratha#h% dhr%tara#s%t%ra#tmaja#sh caiva pa#n%d%ava#sh ca maha#bala#h% vr%s%n%ayash ca nr%pa#sh ca#nye na#na#deshasama#gata#h% | | 1 [vai] vishes%a#rthi# tato bhi#s%mah% pautra#n%a#m% vinayepsaya# is%vastrajn~a#n paryapr%cchad a#ca#rya#n vi#ryasam%mata#n 2 na#lpadhi#r na#maha# bha#gas tatha#na#na#stra kovidah% na#deva sattvo vinayet kuru#n astre maha#bala#n 3 mahars%is tu bharadva#jo havirdha#ne caran pura# dadarsha#psarasam% sa#ks%a#d ghr%ta#ci#m a#pluta#m r%s%ih% 4 tasya# va#yuh% samuddhu#to vasanam% vyapakars%ata tato 'sya retash caskanda tad r%s%ir dron%a a#dadhe 5 tasmin samabhavad dron%ah% kalashe tasya dhi#matah% adhyagi#s%t%a sa veda#m%sh ca veda#n*ga#ni ca sarvashah% 6 agniveshyam% maha#bha#gam% bharadva#jah% prata#pava#n pratyapa#dayad a#gneyam astradharmabhr%ta#m% varah% 7 agnis%t%uj ja#tah% sa munis tato bharatasattama bha#radva#jam% tada#gneyam% maha#stram% pratyapa#dayat 8 bharadva#ja sakha# ca#si#t pr%s%ato na#ma pa#rthivah% tasya#pi drupado na#ma tada# samabhavat sutah% 9 sa nityam a#shramam% gatva# dron%ena saha pa#rs%atah% cikri#d%a#dhyayanam% caiva caka#ra ks%atriyars%abhah% 10 tato vyati#te pr%s%ate sa ra#ja# drupado 'bhavat pa#n~ca#les%u maha#ba#hur uttares%u nareshvarah% 11 bharadva#jo 'pi bhagava#n a#ruroha divam% tada# tatah% pitr%niyukta#tma# putra lobha#n maha#yasha#h% sha#radvati#m% tato dron%ah% kr%pi#m% bha#rya#m avindata 12 agnihotre ca dharme ca dame ca satatam% rata# alabhad gautami# putram ashvattha#ma#nam eva ca 13 sa ja#tama#tro vyanadad yathaivoccaih% shrava# hayah% tac chrutva#ntarhitam% bhu#tam antariks%astham abravi#t 14 ashvasyeva#sya yat stha#ma nadatah% pradisho gatam ashvattha#maiva ba#lo 'yam% tasma#n na#mna# bhavis%yati 15 sutena tena supri#to bha#radva#jas tato 'bhavat tatraiva ca vasan dhi#ma#n dhanurveda paro 'bhavat 16 sa shushra#va maha#tma#nam% ja#madagnyam% param%tapam bra#hman%ebhyas tada# ra#jan ditsantam% vasu sarvashah% 17 vanam% tu prasthitam% ra#mam% bha#radva#jas tada#bravi#t a#gatam% vittaka#mam% ma#m% viddhi dron%am% dvijars%abham 18 [ra#ma] hiran%yam% mama yac ca#nyad vasu kim% cana vidyate bra#hman%ebhyo maya# dattam% sarvam eva tapodhana 19 tathaiveyam% dhara# devi# sa#gara#nta# sapattana# kashyapa#ya maya# datta# kr%tsna# nagarama#lini# 20 shari#rama#tram eva#dya mayedam avashes%itam astra#n%i ca maha#rha#n%i shastra#n%i vividha#ni ca vr%n%i#s%va kim% prayaccha#mi tubhyam% dron%a vada#shu tat 21 [dron%a] astra#n%i me samagra#n%i sasam%ha#ra#n%i bha#rgava saprayoga rahasya#ni da#tum arhasy ashes%atah% 22 [vai] tathety uktva# tatas tasmai pra#da#d astra#n%i bha#rgavah% sarahasya vratam% caiva dhanurvedam ashes%atah% 23 pratigr%hya tu tat sarvam% kr%ta#stro dvijasattamah% priyam% sakha#yam% supri#to jaga#ma drupadam% prati | | 1 [vai] tato drupadam a#sa#dya bharadva#jah% prata#pava#n abravi#t pa#rs%atam% ra#jan sakha#yam% viddhi ma#m iti 2 [drupada] akr%teyam% tava prajn~a# brahman na#tisaman~jasi# yan ma#m% bravi#s%i prasabham% sakha# te 'ham iti dvija 3 na hi ra#jn~a#m udi#rn%a#na#m evam% bhu#tair naraih% kva cit sakhyam% bhavati manda#tman~ shriya# hi#nair dhanacyutaih% 4 sauhr%da#ny api ji#ryante ka#lena pariji#ryata#m sauhr%dam% me tvaya# hy a#si#t pu#rvam% sa#marthya bandhanam 5 na sakhyam ajaram% loke ja#tu dr%shyeta karhi cit ka#mo vainam% viharati krodhash cainam% pravr%shcati 6 maivam% ji#rn%am upa#sis%t%ha#h% sakhyam% navam upa#kuru a#si#t sakhyam% dvijashres%t%ha tvaya# me 'rthanibandhanam 7 na daridro vasumato na#vidva#n vidus%ah% sakha# shu#rasya na sakha# kli#bah% sakhipu#rvam% kim is%yate 8 yayor eva samam% vittam% yayor eva samam% kulam tayoh% sakhyaviva#hash ca na tu pus%t%avipus%t%ayoh% 9 na#shrotriyah% shrotriyasya na#rathi# rathinah% sakha# na#ra#jn~a# sam%gatam% ra#jn~ah% sakhipu#rvam% kim is%yate 10 [vai] drupadenaivam uktas tu bha#radva#jah% prata#pava#n muhu#rtam% cintaya#m a#sa manyuna#bhipariplutah% 11 sa vinishcitya manasa# pa#n~ca#lam% prati buddhima#n jaga#ma kurumukhya#na#m% nagaram% na#gasa#hvayam 12 kuma#ra#s tv atha nis%kramya sameta# gajasa#hvaya#t kri#d%anto vi#t%aya# tatra vi#ra#h% paryacaran muda# 13 papa#ta ku#pe sa# vi#t%a# tes%a#m% vai kri#d%ata#m% tada# na ca te pratyapadyanta karma vi#t%opalabdhaye 14 atha dron%ah% kuma#ra#m%s ta#n dr%s%t%va# kr%tyavatas tada# prahasya mandam% paishalya#d abhyabha#s%ata vi#ryava#n 15 aho nu dhig balam% ks%a#tram% dhig eta#m% vah% kr%ta#strata#m bharatasya#nvaye ja#ta# ye vi#t%a#m% na#dhigacchata 16 es%a mus%t%ir is%i#ka#n%a#m% maya#stren%a#bhimantritah% asya vi#ryam% niri#ks%adhvam% yad anyasya na vidyate 17 vetsya#mi#s%i#kaya# vi#t%a#m% ta#m is%i#ka#m atha#nyaya# ta#m anyaya# sama#yogo vi#t%a#ya# grahan%e mama 18 tad apashyan kuma#ra#s te vismayotphullalocana#h% aves%kya coddhr%ta#m% vi#t%a#m% vi#t%a# veddha#ram abruvan 19 abhiva#daya#mahe brahman naitad anyes%u vidyate ko 'si kam% tva#bhija#ni#mo vayam% kim% karava#mahe 20 [dron%a] a#caks%vadhvam% ca bhi#s%ma#ya ru#pen%a ca gun%aish ca ma#m sa eva sumaha#buddhih% sa#m%pratam% pratipatsyate 21 [vai] tathety uktva# tu te sarve bhi#s%mam u#cuh% pita#maham bra#hman%asya vacas tathyam% tac ca karmavishes%avat 22 bhi#s%mah% shrutva# kuma#ra#n%a#m% dron%am% tam% pratyaja#nata yuktaru#pah% sa hi gurur ity evam anucintya ca 23 athainam a#ni#ya tada# svayam eva susatkr%tam paripapraccha nipun%am% bhi#s%mah% shastrabhr%ta#m% varah% hetum a#gamane tasya dron%ah% sarvam% nyavedayat 24 mahars%er agniveshyasya saka#sham aham acyuta astra#rtham agamam% pu#rvam% dhanurveda jighr%ks%aya# 25 brahma ca#ri# vini#ta#tma# jat%ilo bahula#h% sama#h% avasam% tatra suciram% dhanurveda ciki#rs%aya# 26 pa#n~ca#lara#japutras tu yajn~aseno maha#balah% maya# saha#karod vidya#m% guroh% shra#myan sama#hitah% 27 sa me tatra sakha# ca#si#d upaka#ri# priyash ca me tena#ham% saha sam%gamya ratava#n suciram% bata ba#lya#t prabhr%ti kauravya saha#dhyayanam eva ca 28 sa sama#sa#dya ma#m% tatra priyaka#ri# priyam%vadah% abravi#d iti ma#m% bhi#s%ma vacanam% pri#tivardhanam 29 aham% priyatamah% putrah% pitur dron%a maha#tmanah% abhis%eks%yati ma#m% ra#jye sapa#n~ca#lyo yada# tada# 30 tvad bhojyam% bhavita# ra#jyam% sakhe satyena te shape mama bhoga#sh ca vittam% ca tvadadhi#nam% sukha#ni ca 31 evam uktah% pravavra#ja kr%ta#stro 'ham% dhanepsaya# abhis%iktam% ca shrutvainam% kr%ta#rtho 'smi#ti cintayan 32 priyam% sakha#yam% supri#to ra#jyastham% punar a#vrajam sam%smaran sam%gamam% caiva vacanam% caiva tasya tat 33 tato drupadam a#gamya sakhipu#rvam aham% prabho abruvam% purus%avya#ghra sakha#yam% viddhi ma#m iti 34 upasthitam% tu drupadah% sakhivac ca#bhisam%gatam sa ma#m% nira#ka#ram iva prahasann idam abravi#t 35 akr%teyam% tava prajn~a# brahman na#tisaman~jasi# yad a#ttha ma#m% tvam% prasabham% sakha# te 'ham iti dvija 36 na hi ra#jn~a#m udi#rn%a#na#m evam% bhu#tair naraih% kva cit sakhyam% bhavati manda#tman~ shriya# hi#nair dhanacyutaih% 37 na#shrotriyah% shrotriyasya na#rathi# rathinah% sakha# na#ra#ja# pa#rthivasya#pi sakhipu#rvam% kim is%yate 38 drupadenaivam ukto 'ham% manyuna#bhipariplutah% abhya#gaccham% kuru#n bhi#s%ma shis%yair arthi# gun%a#nvitaih% 39 pratijagra#ha tam% bhi#s%mo gurum% pa#n%d%usutaih% saha pautra#n a#da#ya ta#n sarva#n vasu#ni vividha#ni ca 40 shis%ya# iti dadau ra#jan dron%a#ya vidhipu#rvakam sa ca shis%ya#n mahes%va#sah% pratijagra#ha kaurava#n 41 pratigr%hya ca ta#n sarva#n dron%o vacanam abravi#t rahasy ekah% prati#ta#tma# kr%topasadana#m%s tada# 42 ka#ryam% me ka#n*ks%ita