hariḥ oṃ tat sat bhagavad-gītā kiṃcid adhītā gaṅga-jala-lava-kaṇikā pītā yasya kathaṃcin murāri-samarcā kriyate tasya yamena na carcā śrī-veda-vyāsa-praṇīta-mahābhāratāntargatā śrī-śrīmad-bhagavad-gītā nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam | devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayam udīrayet || atha dhyānam oṃ pārthāya pratibodhitāṃ bhagavatā nārāyaṇena svayaṃ vyāsena grathitāṃ purāṇa-muninā madhye-mahābhāratām | advaitāmṛta-varṣiṇīṃ bhagavatīm aṣṭadaśādhyāyinīm amba tvām anusandadhāmi bhagavad-gīte bhava-dveṣiṇīm ||1|| atha maṅgalācaraṇam oṃ vāg-īśādyāḥ sumanasaḥ sarvārthānām upakrame | yaṃ natvā kṛta-kṛtyāḥ syus taṃ namāmi gajānanam ||2|| namo’stu te vyāsa viśāla-buddhe phullāravindāyata-padma-netre | yena tvayā bhārata-taila-pūrṇaḥ prajvālito jñāna-mayaḥ pradīpaḥ ||3|| prapanna-parijātāya totra-vetraika-pāṇaye | jñāna-mudrāya kṛṣṇāya gītāmṛta-duhe namaḥ ||4|| sarvopaniṣado gāvo dogdhā gopāla-nandanaḥ | pārtho vatsaḥ sudhīr bhoktā dugdhaṃ gītāmṛtaṃ mahat ||5|| vasudeva-sutaṃ devaṃ kaṃsa-cāṇūra-mardanam | devakī-paramānandaṃ kṛṣṇaṃ vande jagad-gurum ||6|| bhīṣma-droṇa-taṭā jayadratha-jalā gāndhāra-nīlotpalā śālya-grāhavatā kṛpeṇa vahanī karṇena velākulā | aśvatthāma-vikarṇa-ghora-makarā duryodhanāvartinī sottīrṇā khalu pāṇḍavai raṇa-nadī kaivartakaḥ keśavaḥ ||7|| pārāśarya-vacaḥ sarojam amalaṃ gītārtha-gandhotkaṭaṃ nānākhyānaka-keśaraṃ hari-kathā-sambodhanābodhitam | loke sajjana-ṣaṭpadair aharahaḥ pepīyamānaṃ mudā bhūyād bhārata-paṅkajaṃ kali-mala-pradhvaṃsi naḥ śreyase ||8|| mūkaṃ karoti vācālaṃ paṅguṃ laṅghāyate girim | yat-kṛpā tam ahaṃ vande paramānanda-mādhavam ||9|| yaṃ brahmā varuṇendra-rudra-marutaḥ stunvanti divyaiḥ stavair vedaiḥ sāṅga-pada-kramopaniṣadair gāyanti yaṃ sāma-gāḥ | dhyānāvasthita-tad-gatena manasā paśyanti yaṃ yogino yasyāntaṃ na viduḥ surāsura-gaṇā devāya tasmai namaḥ ||10|| —o)0(o— (1) atha prathamo’dhyāyaḥ arjuna-viṣāda-yogaḥ dhṛtarāṣṭra uvāca dharma-kṣetre kuru-kṣetre samavetā yuyutsavaḥ | māmakāḥ pāṇḍavāś caiva kim akurvata saṃjaya ||1|| saṃjaya uvāca dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanas tadā | ācāryam upasaṃgamya rājā vacanam abravīt ||2|| paśyaitāṃ pāṇḍu-putrāṇām ācārya mahatīṃ camūm | vyūḍhāṃ drupada-putreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā ||3|| atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjuna-samā yudhi | yuyudhāno virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ ||4|| dhṛṣṭaketuś cekitānaḥ kāśirājaś ca vīryavān | purujit kuntibhojaś ca śaibyaś ca nara-puṃgavaḥ ||5|| yudhāmanyuś ca vikrānta uttamaujāś ca vīryavān | saubhadro draupadeyāś ca sarva eva mahā-rathāḥ ||6|| asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tān nibodha dvijottama | nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tān bravīmi te ||7|| bhavān bhīṣmaś ca karṇaś ca kṛpaś ca samitiṃjayaḥ | aśvatthāmā vikarṇaś ca saumadattir jayadrathaḥ ||8|| anye ca bahavaḥ śūrā mad-arthe tyakta-jīvitāḥ | nānā-śastra-praharaṇāḥ sarve yuddha-viśāradāḥ ||9|| aparyāptaṃ tad asmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam | paryāptaṃ tv idam eteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam ||10|| ayaneṣu ca sarveṣu yathā-bhāgam avasthitāḥ | bhīṣmam evābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi ||11|| tasya saṃjanayan harṣaṃ kuru-vṛddhaḥ pitāmahaḥ | siṃha-nādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān ||12|| tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca paṇavānaka-gomukhāḥ | sahasaivābhyahanyanta sa śabdas tumulo’bhavat ||13|| tataḥ śvetair hayair yukte mahati syandane sthitau | mādhavaḥ pāṇḍavaś caiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ ||14|| pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ | pauṇḍraṃ dadhmau mahā-śaṅkhaṃ bhīma-karmā vṛkodaraḥ ||15|| ananta-vijayaṃ rājā kuntī-putro yudhiṣṭhiraḥ | nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣa-maṇipuṣpakau ||16|| kāśyaś ca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahā-rathaḥ | dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś cāparājitaḥ ||17|| drupado draupadeyāś ca sarvaśaḥ pṛthivī-pate | saubhadraś ca mahābāhuḥ śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak ||18|| sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat | nabhaś ca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan ||19|| atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapi-dhvajaḥ | pravṛtte śastra-saṃpāte dhanur udyamya pāṇḍavaḥ ||20|| hṛṣīkeśaṃ tadā vākyam idam āha mahī-pate | senayor ubhayor madhye rathaṃ sthāpaya me’cyuta ||21|| yāvad etān nirīkṣe’haṃ yoddhu-kāmān avasthitān | kair mayā saha yoddhavyam asmin raṇa-samudyame ||22|| yotsyamānān avekṣe’haṃ ya ete’tra samāgatāḥ | dhārtarāṣṭrasya durbuddher yuddhe priya-cikīrṣavaḥ ||23|| evam ukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata | senayor ubhayor madhye sthāpayitvā rathottamam ||24|| bhīṣma-droṇa-pramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām | uvāca pārtha paśyaitān samavetān kurūn iti ||25|| tatrāpaśyat sthitān pārthaḥ pitṝn atha pitāmahān | ācāryān mātulān bhrātṝn putrān pautrān sakhīṃs tathā ||26|| śvaśurān suhṛdaś caiva senayor ubhayor api | tān samīkṣya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūn avasthitān ||27|| kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdann idam abravīt | dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam ||28|| sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati | vepathuś ca śarīre me romaharṣaś ca jāyate ||29|| gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāt tvak caiva paridahyate | na ca śaknomy avasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ ||30|| nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava | na ca śreyo’nupaśyāmi hatvā svajanam āhave ||31|| na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca | kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogair jīvitena vā ||32|| yeṣām arthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca | ta ime’vasthitā yuddhe prāṇāṃs tyaktvā dhanāni ca ||33|| ācāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva ca pitāmahāḥ | mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ saṃbandhinas tathā ||34|| etān na hantum icchāmi ghnato’pi madhusūdana | api trailokya-rājyasya hetoḥ kiṃ nu mahī-kṛte ||35|| nihatya dhārtarāṣṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana | pāpam evāśrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ ||36|| tasmān nārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrān sva-bāndhavān | svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava ||37|| yady apy ete na paśyanti lobhopahata-cetasaḥ | kula-kṣaya-kṛtaṃ doṣaṃ mitra-drohe ca pātakam ||38|| kathaṃ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum | kula-kṣaya-kṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhir janārdana ||39|| kula-kṣaye praṇaśyanti kula-dharmāḥ sanātanāḥ | dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnam adharmo’bhibhavaty uta ||40|| adharmābhibhavāt kṛṣṇa praduṣyanti kula-striyaḥ | strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇa-saṃkaraḥ ||41|| saṃkaro narakāyaiva kula-ghnānāṃ kulasya ca | patanti pitaro hy eṣāṃ lupta-piṇḍodaka-kriyāḥ ||42|| doṣair etaiḥ kula-ghnānāṃ varṇa-saṃkara-kārakaiḥ | utsādyante jāti-dharmāḥ kula-dharmāś ca śāśvatāḥ ||43|| utsanna-kula-dharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana | narake niyataṃ vāso bhavatīty anuśuśruma ||44|| aho bata mahat pāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam | yad rājya-sukha-lobhena hantuṃ svajanam udyatāḥ ||45|| yadi mām apratīkāram aśastraṃ śastra-pāṇayaḥ | dhārtarāṣṭrā raṇe hanyus tan me kṣemataraṃ bhavet ||46|| evam uktvārjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat | visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śoka-saṃvigna-mānasaḥ ||47|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde arjuna-viṣāda-yogo nāma prathamo’dhyāyaḥ || —o)0(o— (2) atha dvitīyo’dhyāyaḥ sāṅkhya-yogaḥ saṃjaya uvāca taṃ tathā kṛpayāviṣṭam aśru-pūrṇākulekṣaṇam | viṣīdantam idaṃ vākyam uvāca madhusūdanaḥ ||1|| śrī-bhagavān uvāca kutas tvā kaśmalam idaṃ viṣame samupasthitam | anārya-juṣṭam asvargyam akīrti-karam arjuna ||2|| klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitat tvayy upapadyate | kṣudraṃ hṛdaya-daurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa ||3|| arjuna uvāca kathaṃ bhīṣmam ahaṃ saṃkhye droṇaṃ ca madhusūdana | iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāv arisūdana ||4|| gurūn ahatvā hi mahānubhāvāñ śreyo bhoktuṃ bhaikṣyam apīha loke | hatvārtha-kāmāṃs tu gurūn ihaiva bhuñjīya bhogān rudhira-pradigdhān ||5|| na caitad vidmaḥ kataran no garīyo yad vā jayema yadi vā no jayeyuḥ | yān eva hatvā na jijīviṣāmas te’vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ||6|| kārpaṇya-doṣopahata-svabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharma-saṃmūḍha-cetāḥ | yac chreyaḥ syān niścitaṃ brūhi tan me śiṣyas te’haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ||7|| na hi prapaśyāmi mamāpanudyād yac chokam ucchoṣaṇam indriyāṇām | avāpya bhūmāv asapatnam ṛddhaṃ rājyaṃ surāṇām api cādhipatyam ||8|| saṃjaya uvāca evam uktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapaḥ | na yotsya iti govindam uktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ||9|| tam uvāca hṛṣīkeśaḥ prahasann iva bhārata | senayor ubhayor madhye viṣīdantam idaṃ vacaḥ ||10|| śrī-bhagavān uvāca aśocyān anvaśocas tvaṃ prajñā-vādāṃś ca bhāṣase | gatāsūn agatāsūṃś ca nānuśocanti paṇḍitāḥ ||11|| na tv evāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ | na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayam ataḥ param ||12|| dehino’smin yathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā | tathā dehāntara-prāptir dhīras tatra na muhyati ||13|| mātrā-sparśās tu kaunteya śītoṣṇa-sukha-duḥkha-dāḥ | āgamāpāyino’nityās tāṃs titikṣasva bhārata ||14|| yaṃ hi na vyathayanty ete puruṣaṃ puruṣarṣabha | sama-duḥkha-sukhaṃ dhīraṃ so’mṛtatvāya kalpate ||15|| nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ | ubhayor api dṛṣṭo’ntas tv anayos tattvadarśibhiḥ ||16|| avināśi tu tad viddhi yena sarvam idaṃ tatam | vināśam avyayasyāsya na kaścit kartum arhati ||17|| antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ | anāśino’prameyasya tasmād yudhyasva bhārata ||18|| ya enaṃ vetti hantāraṃ yaś cainaṃ manyate hatam | ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||19|| na jāyate mriyate vā kadācin nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ | ajo nityaḥ śāśvato’yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre ||20|| vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enam ajam avyayam | kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ||21|| vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro’parāṇi | tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇāni anyāni saṃyāti navāni dehī ||22|| nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ | na cainaṃ kledayanty āpo na śoṣayati mārutaḥ ||23|| acchedyo’yam adāhyo’yam akledyo’śoṣya eva ca | nityaḥ sarva-gataḥ sthāṇur acalo’yaṃ sanātanaḥ ||24|| avyakto’yam acintyo’yam avikāryo’yam ucyate | tasmād evaṃ viditvainaṃ nānuśocitum arhasi ||25|| atha cainaṃ nitya-jātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam | tathāpi tvaṃ mahā-bāho naivaṃ śocitum arhasi ||26|| jātasya hi dhruvo mṛtyur dhruvaṃ janma mṛtasya ca | tasmād aparihārye’rthe na tvaṃ śocitum arhasi ||27|| avyaktādīni bhūtāni vyakta-madhyāni bhārata | avyakta-nidhanāny eva tatra kā paridevanā ||28|| āścarya-vat paśyati kaścid enam āścarya-vad vadati tathaiva cānyaḥ | āścarya-vac cainam anyaḥ śṛṇoti śrutvāpy enaṃ veda na caiva kaścit ||29|| dehī nityam avadhyo’yaṃ dehe sarvasya bhārata | tasmāt sarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitum arhasi ||30|| sva-dharmam api cāvekṣya na vikampitum arhasi | dharmyād dhi yuddhāc chreyo’nyat kṣatriyasya na vidyate ||31|| yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāram apāvṛtam | sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddham īdṛśam ||32|| atha cet tvam imaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi | tataḥ sva-dharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpam avāpsyasi ||33|| akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te’vyayām | saṃbhāvitasya cākīrtir maraṇād atiricyate ||34|| bhayād raṇād uparataṃ maṃsyante tvāṃ mahā-rathāḥ | yeṣāṃ ca tvaṃ bahu-mato bhūtvā yāsyasi lāghavam ||35|| avācya-vādāṃś ca bahūn vadiṣyanti tavāhitāḥ | nindantas tava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim ||36|| hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm | tasmād uttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛta-niścayaḥ ||37|| sukha-duḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau | tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpam avāpsyasi ||38|| eṣā te’bhihitā sāṃkhye buddhir yoge tv imāṃ śṛṇu | buddhyā yukto yayā pārtha karma-bandhaṃ prahāsyasi ||39|| nehābhikrama-nāśo’sti pratyavāyo na vidyate | svalpam apy asya dharmasya trāyate mahato bhayāt ||40|| vyavasāyātmikā buddhir ekeha kuru-nandana | bahu-śākhā hy anantāś ca buddhayo’vyavasāyinām ||41|| yām imāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadanty avipaścitaḥ | veda-vāda-ratāḥ pārtha nānyad astīti vādinaḥ ||42|| kāmātmānaḥ svarga-parā janma-karma-phala-pradām | kriyā-viśeṣa-bahulāṃ bhogaiśvarya-gatiṃ prati ||43|| bhogaiśvarya-prasaktānāṃ tayāpahṛta-cetasām | vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate ||44|| traiguṇya-viṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna | nirdvandvo nitya-sattva-stho niryoga-kṣema ātmavān ||45|| yāvān artha udapāne sarvataḥ saṃplutodake | tāvān sarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ ||46|| karmaṇy evādhikāras te mā phaleṣu kadācana | mā karma-phala-hetur bhūr mā te saṅgo’stv akarmaṇi ||47|| yoga-sthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya | siddhy-asiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate ||48|| dūreṇa hy avaraṃ karma buddhi-yogād dhanaṃjaya | buddhau śaraṇam anviccha kṛpaṇāḥ phala-hetavaḥ ||49|| buddhi-yukto jahātīha ubhe sukṛta-duṣkṛte | tasmād yogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam ||50|| karmajaṃ buddhi-yuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ | janma-bandha-vinirmuktāḥ padaṃ gacchanty anāmayam ||51|| yadā te moha-kalilaṃ buddhir vyatitariṣyati | tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca ||52|| śruti-vipratipannā te yadā sthāsyati niścalā | samādhāv acalā buddhis tadā yogam avāpsyasi ||53|| arjuna uvāca sthita-prajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava | sthita-dhīḥ kiṃ prabhāṣeta kim āsīta vrajeta kim ||54|| śrī-bhagavān uvāca prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha manogatān | ātmany evātmanā tuṣṭaḥ sthita-prajñas tadocyate ||55|| duḥkheṣv anudvigna-manāḥ sukheṣu vigata-spṛhaḥ | vīta-rāga-bhaya-krodhaḥ sthitadhīr munir ucyate ||56|| yaḥ sarvatrānabhisnehas tat tat prāpya śubhāśubham | nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||57|| yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo’ṅgānīva sarvaśaḥ | indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā ||58|| viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ | rasa-varjaṃ raso’py asya paraṃ dṛṣṭvā nivartate ||59|| yatato hy api kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ | indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ ||60|| tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta mat-paraḥ | vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||61|| dhyāyato viṣayān puṃsaḥ saṅgas teṣūpajāyate | saṅgāt saṃjāyate kāmaḥ kāmāt krodho’bhijāyate ||62|| krodhād bhavati saṃmohaḥ saṃmohāt smṛti-vibhramaḥ | smṛti-bhraṃśād buddhi-nāśo buddhi-nāśāt praṇaśyati ||63|| rāga-dveṣa-viyuktais tu viṣayān indriyaiś caran | ātma-vaśyair vidheyātmā prasādam adhigacchati ||64|| prasāde sarva-duḥkhānāṃ hānir asyopajāyate | prasanna-cetaso hy āśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate ||65|| nāsti buddhir ayuktasya na cāyuktasya bhāvanā | na cābhāvayataḥ śāntir aśāntasya kutaḥ sukham ||66|| indriyāṇāṃ hi caratāṃ yan mano’nuvidhīyate | tad asya harati prajñāṃ vāyur nāvam ivāmbhasi ||67|| tasmād yasya mahā-bāho nigṛhītāni sarvaśaḥ | indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā ||68|| yā niśā sarva-bhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī | yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ ||69|| āpūryamāṇam acala-pratiṣṭhaṃ samudram āpaḥ praviśanti yadvat | tadvat kāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntim āpnoti na kāma-kāmī ||70|| vihāya kāmān yaḥ sarvān pumāṃś carati niḥspṛhaḥ | nirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāntim adhigacchati ||71|| eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati | sthitvāsyām anta-kāle’pi brahma-nirvāṇam ṛcchati ||72|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde sāṅkhya-yogo nāma dvitīyo’dhyāyaḥ || —o)0(o— (3) atha tṛtīyo’dhyāyaḥ karma-yogaḥ arjuna uvāca jyāyasī cet karmaṇas te matā buddhir janārdana | tat kiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava ||1|| vyāmiśreṇaiva vākyena buddhiṃ mohayasīva me | tad ekaṃ vada niścitya yena śreyo’ham āpnuyām ||2|| śrī-bhagavān uvāca loke’smin dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha | jñāna-yogena sāṃkhyānāṃ karma-yogena yoginām ||3|| na karmaṇām anārambhān naiṣkarmyaṃ puruṣo’śnute | na ca saṃnyasanād eva siddhiṃ samadhigacchati ||4|| na hi kaścit kṣaṇam api jātu tiṣṭhaty akarma-kṛt | kāryate hy avaśaḥ karma sarvaḥ prakṛti-jair guṇaiḥ ||5|| karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran | indriyārthān vimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate ||6|| yas tv indriyāṇi manasā niyamyārabhate’rjuna | karmendriyaiḥ karma-yogam asaktaḥ sa viśiṣyate ||7|| niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hy akarmaṇaḥ | śarīra-yātrāpi ca te na prasidhyed akarmaṇaḥ ||8|| yajñārthāt karmaṇo’nyatra loko’yaṃ karma-bandhanaḥ | tad-arthaṃ karma kaunteya mukta-saṅgaḥ samācara ||9|| saha-yajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ | anena prasaviṣyadhvam eṣa vo’stv iṣṭa-kāma-dhuk ||10|| devān bhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ | parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ param avāpsyatha ||11|| iṣṭān bhogān hi vo devā dāsyante yajña-bhāvitāḥ | tair dattān apradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ ||12|| yajña-śiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarva-kilbiṣaiḥ | bhuñjate te tv aghaṃ pāpā ye pacanty ātma-kāraṇāt ||13|| annād bhavanti bhūtāni parjanyād anna-saṃbhavaḥ | yajñād bhavati parjanyo yajñaḥ karma-samudbhavaḥ ||14|| karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣara-samudbhavam | tasmāt sarva-gataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam ||15|| evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ | aghāyur indriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati ||16|| yas tv ātma-ratir eva syād ātma-tṛptaś ca mānavaḥ | ātmany eva ca saṃtuṣṭas tasya kāryaṃ na vidyate ||17|| naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana | na cāsya sarva-bhūteṣu kaścid artha-vyapāśrayaḥ ||18|| tasmād asaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara | asakto hy ācaran karma param āpnoti pūruṣaḥ ||19|| karmaṇaiva hi saṃsiddhim āsthitā janakādayaḥ | loka-saṃgraham evāpi saṃpaśyan kartum arhasi ||20|| yad yad ācarati śreṣṭhas tat tad evetaro janaḥ | sa yat pramāṇaṃ kurute lokas tad anuvartate ||21|| na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiṃcana | nānavāptam avāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi ||22|| yadi hy ahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇy atandritaḥ | mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||23|| utsīdeyur ime lokā na kuryāṃ karma ced aham | saṃkarasya ca kartā syām upahanyām imāḥ prajāḥ ||24|| saktāḥ karmaṇy avidvāṃso yathā kurvanti bhārata | kuryād vidvāṃs tathāsaktaś cikīrṣur loka-saṃgraham ||25|| na buddhi-bhedaṃ janayed ajñānāṃ karma-saṅginām | joṣayet sarva-karmāṇi vidvān yuktaḥ samācaran ||26|| prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ | ahaṃkāra-vimūḍhātmā kartāham iti manyate ||27|| tattva-vit tu mahā-bāho guṇa-karma-vibhāgayoḥ | guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate ||28|| prakṛter guṇa-saṃmūḍhāḥ sajjante guṇa-karmasu | tān akṛtsna-vido mandān kṛtsna-vin na vicālayet ||29|| mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātma-cetasā | nirāśīr nirmamo bhūtvā yudhyasva vigata-jvaraḥ ||30|| ye me matam idaṃ nityam anutiṣṭhanti mānavāḥ | śraddhāvanto’nasūyanto mucyante te’pi karmabhiḥ ||31|| ye tv etad abhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam | sarva-jñāna-vimūḍhāṃs tān viddhi naṣṭān acetasaḥ ||32|| sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛter jñānavān api | prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati ||33|| indriyasyendriyasyārthe rāga-dveṣau vyavasthitau | tayor na vaśam āgacchet tau hy asya paripanthinau ||34|| śreyān sva-dharmo viguṇaḥ para-dharmāt svanuṣṭhitāt | sva-dharme nidhanaṃ śreyaḥ para-dharmo bhayāvahaḥ ||35|| arjuna uvāca atha kena prayukto’yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ | anicchann api vārṣṇeya balād iva niyojitaḥ ||36|| śrī-bhagavān uvāca kāma eṣa krodha eṣa rajo-guṇa-samudbhavaḥ | mahāśano mahā-pāpmā viddhy enam iha vairiṇam ||37|| dhūmenāvriyate vahnir yathādarśo malena ca | yatholbenāvṛto garbhas tathā tenedam āvṛtam ||38|| āvṛtaṃ jñānam etena jñānino nitya-vairiṇā | kāma-rūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca ||39|| indriyāṇi mano buddhir asyādhiṣṭhānam ucyate | etair vimohayaty eṣa jñānam āvṛtya dehinam ||40|| tasmāt tvam indriyāṇy ādau niyamya bharatarṣabha | pāpmānaṃ prajahi hy enaṃ jñāna-vijñāna-nāśanam ||41|| indriyāṇi parāṇy āhur indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ | manasas tu parā buddhir yo buddheḥ paratas tu saḥ ||42|| evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānam ātmanā | jahi śatruṃ mahā-bāho kāma-rūpaṃ durāsadam ||43|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde karma-yogo nāma tṛtīyo’dhyāyaḥ || —o)0(o— (4) atha caturtho’dhyāyaḥ jñāna-karma-sannyāsa-yogaḥ śrī-bhagavān uvāca imaṃ vivasvate yogaṃ proktavān aham avyayam | vivasvān manave prāha manur ikṣvākave’bravīt ||1|| evaṃ paramparā-prāptam imaṃ rājarṣayo viduḥ | sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa ||2|| sa evāyaṃ mayā te’dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ | bhakto’si me sakhā ceti rahasyaṃ hy etad uttamam ||3|| arjuna uvāca aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ | katham etad vijānīyāṃ tvam ādau proktavān iti ||4|| śrī-bhagavān uvāca | bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna | tāny ahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa ||5|| ajo’pi sann avyayātmā bhūtānām īśvaro’pi san | prakṛtiṃ svām adhiṣṭhāya saṃbhavāmy ātma-māyayā ||6|| yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati bhārata | abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmy aham ||7|| paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām | dharma-saṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge ||8|| janma karma ca me divyam evaṃ yo vetti tattvataḥ | tyaktvā dehaṃ punar janma naiti mām eti so’rjuna ||9|| vīta-rāga-bhaya-krodhā man-mayā mām upāśritāḥ | bahavo jñāna-tapasā pūtā mad-bhāvam āgatāḥ ||10|| ye yathā māṃ prapadyante tāṃs tathaiva bhajāmy aham | mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||11|| kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ | kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhir bhavati karmajā ||12|| cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇa-karma-vibhāgaśaḥ | tasya kartāram api māṃ viddhy akartāram avyayam ||13|| na māṃ karmāṇi limpanti na me karma-phale spṛhā | iti māṃ yo’bhijānāti karmabhir na sa badhyate ||14|| evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvair api mumukṣubhiḥ | kuru karmaiva tasmāt tvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam ||15|| kiṃ karma kim akarmeti kavayo’py atra mohitāḥ | tat te karma pravakṣyāmi yaj jñātvā mokṣyase’śubhāt ||16|| karmaṇo hy api boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ | akarmaṇaś ca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ ||17|| karmaṇy akarma yaḥ paśyed akarmaṇi ca karma yaḥ | sa buddhimān manuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsna-karma-kṛt ||18|| yasya sarve samārambhāḥ kāma-saṃkalpa-varjitāḥ | jñānāgni-dagdha-karmāṇaṃ tam āhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ ||19|| tyaktvā karma-phalāsaṅgaṃ nitya-tṛpto nirāśrayaḥ | karmaṇy abhipravṛtto’pi naiva kiṃcit karoti saḥ ||20|| nirāśīr yata-cittātmā tyakta-sarva-parigrahaḥ | śārīraṃ kevalaṃ karma kurvan nāpnoti kilbiṣam ||21|| yadṛcchā-lābha-saṃtuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ | samaḥ siddhāv asiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate ||22|| gata-saṅgasya muktasya jñānāvasthita-cetasaḥ | yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate ||23|| brahmārpaṇaṃ brahma havir brahmāgnau brahmaṇā hutam | brahmaiva tena gantavyaṃ brahma-karma-samādhinā ||24|| daivam evāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate | brahmāgnāv apare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati ||25|| śrotrādīnīndriyāṇy anye saṃyamāgniṣu juhvati | śabdādīn viṣayān anya indriyāgniṣu juhvati ||26|| sarvāṇīndriya-karmāṇi prāṇa-karmāṇi cāpare | ātma-saṃyama-yogāgnau juhvati jñāna-dīpite ||27|| dravya-yajñās tapo-yajñā yoga-yajñās tathāpare | svādhyāya-jñāna-yajñāś ca yatayaḥ saṃśita-vratāḥ ||28|| apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe’pānaṃ tathāpare | prāṇāpāna-gatī ruddhvā prāṇāyāma-parāyaṇāḥ ||29|| apare niyatāhārāḥ prāṇān prāṇeṣu juhvati | sarve’py ete yajña-vido yajña-kṣapita-kalmaṣāḥ ||30|| yajña-śiṣṭāmṛta-bhujo yānti brahma sanātanam | nāyaṃ loko’sty ayajñasya kuto’nyaḥ kurusattama ||31|| evaṃ bahu-vidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe | karma-jān viddhi tān sarvān evaṃ jñātvā vimokṣyase ||32|| śreyān dravya-mayād yajñāj jñāna-yajñaḥ parantapa | sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate ||33|| tad viddhi praṇipātena paripraśnena sevayā | upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninas tattva-darśinaḥ ||34|| yaj jñātvā na punar moham evaṃ yāsyasi pāṇḍava | yena bhūtāny aśeṣeṇa drakṣyasy ātmany atho mayi ||35|| api ced asi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpa-kṛttamaḥ | sarvaṃ jñāna-plavenaiva vṛjinaṃ saṃtariṣyasi ||36|| yathaidhāṃsi samiddho’gnir bhasmasāt kurute’rjuna | jñānāgniḥ sarva-karmāṇi bhasmasāt kurute tathā ||37|| na hi jñānena sadṛśaṃ pavitram iha vidyate | tat svayaṃ yoga-saṃsiddhaḥ kālenātmani vindati ||38|| śraddhāvān labhate jñānaṃ tat-paraḥ saṃyatendriyaḥ | jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntim acireṇādhigacchati ||39|| ajñaś cāśraddadhānaś ca saṃśayātmā vinaśyati | nāyaṃ loko’sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ ||40|| yoga-saṃnyasta-karmāṇaṃ jñāna-saṃchinna-saṃśayam | ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya ||41|| tasmād ajñāna-saṃbhūtaṃ hṛt-sthaṃ jñānāsinātmanaḥ | chittvainaṃ saṃśayaṃ yogam ātiṣṭhottiṣṭha bhārata ||42|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde jñāna-karma-sannyāsa-yogo nāma caturṭho’dhyāyaḥ || —o)0(o— (5) atha pañcamo’dhyāyaḥ sannyāsa-yogaḥ arjuna uvāca saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punar yogaṃ ca śaṃsasi | yac chreya etayor ekaṃ tan me brūhi suniścitam ||1|| śrī-bhagavān uvāca saṃnyāsaḥ karma-yogaś ca niḥśreyasa-karāv ubhau | tayos tu karma-saṃnyāsāt karma-yogo viśiṣyate ||2|| jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati | nirdvandvo hi mahā-bāho sukhaṃ bandhāt pramucyate ||3|| sāṃkhya-yogau pṛthag bālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ | ekam apy āsthitaḥ samyag ubhayor vindate phalam ||4|| yat sāṃkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tad yogair api gamyate | ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati ||5|| saṃnyāsas tu mahā-bāho duḥkham āptum ayogataḥ | yoga-yukto munir brahma nacireṇādhigacchati ||6|| yoga-yukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ | sarva-bhūtātma-bhūtātmā kurvann api na lipyate ||7|| naiva kiṃcit karomīti yukto manyeta tattva-vit | paśyañ śṛṇvan spṛśañ jighrann aśnan gacchan svapañ śvasan ||8|| pralapan visṛjan gṛhṇann unmiṣan nimiṣann api | indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan ||9|| brahmaṇy ādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ | lipyate na sa pāpena padma-patram ivāmbhasā ||10|| kāyena manasā buddhyā kevalair indriyair api | yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātma-śuddhaye ||11|| yuktaḥ karma-phalaṃ tyaktvā śāntim āpnoti naiṣṭhikīm | ayuktaḥ kāma-kāreṇa phale sakto nibadhyate ||12|| sarva-karmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī | nava-dvāre pure dehī naiva kurvan na kārayan ||13|| na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ | na karma-phala-saṃyogaṃ svabhāvas tu pravartate ||14|| nādatte kasya cit pāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ | ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ ||15|| jñānena tu tad ajñānaṃ yeṣāṃ nāśitam ātmanaḥ | teṣām ādityavaj jñānaṃ prakāśayati tat-param ||16|| tad-buddhayas tad-ātmānas tan-niṣṭhās tat-parāyaṇāḥ | gacchanty apunar-āvṛttiṃ jñāna-nirdhūta-kalmaṣāḥ ||17|| vidyā-vinaya-saṃpanne brāhmaṇe gavi hastini | śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ sama-darśinaḥ ||18|| ihaiva tair jitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ | nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ ||19|| na prahṛṣyet priyaṃ prāpya nodvijet prāpya cāpriyam | sthira-buddhir asaṃmūḍho brahma-vid brahmaṇi sthitaḥ ||20|| bāhya-sparśeṣv asaktātmā vindaty ātmani yat sukham | sa brahma-yoga-yuktātmā sukham akṣayam aśnute ||21|| ye hi saṃsparśa-jā bhogā duḥkha-yonaya eva te | ādy-anta-vantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ ||22|| śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prāk śarīra-vimokṣaṇāt | kāma-krodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ ||23|| yo’ntaḥ-sukho’ntar-ārāmas tathāntar-jyotir eva yaḥ | sa yogī brahma-nirvāṇaṃ brahma-bhūto’dhigacchati ||24|| labhante brahma-nirvāṇam ṛṣayaḥ kṣīṇa-kalmaṣāḥ | chinna-dvaidhā yatātmānaḥ sarva-bhūta-hite ratāḥ ||25|| kāma-krodha-viyuktānāṃ yatīnāṃ yata-cetasām | abhito brahma-nirvāṇaṃ vartate viditātmanām ||26|| sparśān kṛtvā bahir bāhyāṃś cakṣuś caivāntare bhruvoḥ | prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantara-cāriṇau ||27|| yatendriya-mano-buddhir munir mokṣa-parāyaṇaḥ | vigatecchā-bhaya-krodho yaḥ sadā mukta eva saḥ ||28|| bhoktāraṃ yajña-tapasāṃ sarva-loka-maheśvaram | suhṛdaṃ sarva-bhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntim ṛcchati ||29|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde sannyāsa-yogo nāma pañcamo’dhyāyaḥ || —o)0(o— (6) atha ṣaṣṭho’dhyāyaḥ dhyāna-yogaḥ śrī-bhagavān uvāca anāśritaḥ karma-phalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ | sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnir na cākriyaḥ ||1|| yaṃ saṃnyāsam iti prāhur yogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava | na hy asaṃnyasta-saṃkalpo yogī bhavati kaścana ||2|| ārurukṣor muner yogaṃ karma kāraṇam ucyate | yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇam ucyate ||3|| yadā hi nendriyārtheṣu na karmasv anuṣajjate | sarva-saṃkalpa-saṃnyāsī yogārūḍhas tadocyate ||4|| uddhared ātmanātmānaṃ nātmānam avasādayet | ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ ||5|| bandhur ātmātmanas tasya yenātmaivātmanā jitaḥ | anātmanas tu śatrutve vartetātmaiva śatruvat ||6|| jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ | śītoṣṇa-sukha-duḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ ||7|| jñāna-vijñāna-tṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ | yukta ity ucyate yogī sama-loṣṭāśma-kāñcanaḥ ||8|| suhṛn-mitrāry-udāsīna-madhyastha-dveṣya-bandhuṣu | sādhuṣv api ca pāpeṣu sama-buddhir viśiṣyate ||9|| yogī yuñjīta satatam ātmānaṃ rahasi sthitaḥ | ekākī yata-cittātmā nirāśīr aparigrahaḥ ||10|| śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ | nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājina-kuśottaram ||11|| tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yata-cittendriya-kriyaḥ | upaviśyāsane yuñjyād yogam ātma-viśuddhaye ||12|| samaṃ kāya-śiro-grīvaṃ dhārayann acalaṃ sthiraḥ | saṃprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaś cānavalokayan ||13|| praśāntātmā vigata-bhīr brahmacāri-vrate sthitaḥ | manaḥ saṃyamya mac-citto yukta āsīta mat-paraḥ ||14|| yuñjann evaṃ sadātmānaṃ yogī niyata-mānasaḥ | śāntiṃ nirvāṇa-paramāṃ mat-saṃsthām adhigacchati ||15|| nātyaśnatas tu yogo’sti na caikāntam anaśnataḥ | na cātisvapna-śīlasya jāgrato naiva cārjuna ||16|| yuktāhāra-vihārasya yukta-ceṣṭasya karmasu | yukta-svapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā ||17|| yadā viniyataṃ cittam ātmany evāvatiṣṭhate | niḥspṛhaḥ sarva-kāmebhyo yukta ity ucyate tadā ||18|| yathā dīpo nivāta-stho neṅgate sopamā smṛtā | yogino yata-cittasya yuñjato yogam ātmanaḥ ||19|| yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yoga-sevayā | yatra caivātmanātmānaṃ paśyann ātmani tuṣyati ||20|| sukham ātyantikaṃ yat tad buddhi-grāhyam atīndriyam | vetti yatra na caivāyaṃ sthitaś calati tattvataḥ ||21|| yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ | yasmin sthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate ||22|| taṃ vidyād duḥkha-saṃyoga-viyogaṃ yoga-saṃjñitam | sa niścayena yoktavyo yogo’nirviṇṇa-cetasā ||23|| saṃkalpa-prabhavān kāmāṃs tyaktvā sarvān aśeṣataḥ | manasaivendriya-grāmaṃ viniyamya samantataḥ ||24|| śanaiḥ śanair uparamed buddhyā dhṛti-gṛhītayā | ātma-saṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcid api cintayet ||25|| yato yato niścarati manaś cañcalam asthiram | tatas tato niyamyaitad ātmany eva vaśaṃ nayet ||26|| praśānta-manasaṃ hy enaṃ yoginaṃ sukham uttamam | upaiti śānta-rajasaṃ brahma-bhūtam akalmaṣam ||27|| yuñjann evaṃ sadātmānaṃ yogī vigata-kalmaṣaḥ | sukhena brahma-saṃsparśam atyantaṃ sukham aśnute ||28|| sarva-bhūta-stham ātmānaṃ sarva-bhūtāni cātmani | īkṣate yoga-yuktātmā sarvatra sama-darśanaḥ ||29|| yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati | tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati ||30|| sarva-bhūta-sthitaṃ yo māṃ bhajaty ekatvam āsthitaḥ | sarvathā vartamāno’pi sa yogī mayi vartate ||31|| ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo’rjuna | sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ ||32|| arjuna uvāca yo’yaṃ yogas tvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana | etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvāt sthitiṃ sthirām ||33|| cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavad dṛḍham | tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyor iva suduṣkaram ||34|| śrī-bhagavān uvāca asaṃśayaṃ mahā-bāho mano durṇigrahaṃ calam | abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate ||35|| asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ | vaśyātmanā tu yatatā śakyo’vāptum upāyataḥ ||36|| arjuna uvāca ayatiḥ śraddhayopeto yogāc calita-mānasaḥ | aprāpya yoga-saṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati ||37|| kaccin nobhaya-vibhraṣṭaś chinnābhram iva naśyati | apratiṣṭho mahā-bāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi ||38|| etan me saṃśayaṃ kṛṣṇa chettum arhasy aśeṣataḥ | tvad-anyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hy upapadyate ||39|| śrī-bhagavān uvāca pārtha naiveha nāmutra vināśas tasya vidyate | na hi kalyāṇa-kṛt kaścid durgatiṃ tāta gacchati ||40|| prāpya puṇya-kṛtāṃ lokān uṣitvā śāśvatīḥ samāḥ | śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yoga-bhraṣṭo’bhijāyate ||41|| atha vā yoginām eva kule bhavati dhīmatām | etad dhi durlabhataraṃ loke janma yad īdṛśam ||42|| tatra taṃ buddhi-saṃyogaṃ labhate paurvadehikam | yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana ||43|| pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hy avaśo’pi saḥ | jijñāsur api yogasya śabda-brahmātivartate ||44|| prayatnād yatamānas tu yogī saṃśuddha-kilbiṣaḥ | aneka-janma-saṃsiddhas tato yāti parāṃ gatim ||45|| tapasvibhyo’dhiko yogī jñānibhyo’pi mato’dhikaḥ | karmibhyaś cādhiko yogī tasmād yogī bhavārjuna ||46|| yoginām api sarveṣāṃ mad-gatenāntarātmanā | śraddhāvān bhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ ||47|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde dhyāna-yogo nāma ṣaṣṭho’dhyāyaḥ || —o)0(o— (7) atha saptamo’dhyāyaḥ jñāna-vijñāna-yogaḥ śrī-bhagavān uvāca mayy āsakta-manāḥ pārtha yogaṃ yuñjan mad-āśrayaḥ | asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tac chṛṇu ||1|| jñānaṃ te’haṃ sa-vijñānam idaṃ vakṣyāmy aśeṣataḥ | yaj jñātvā neha bhūyo’nyaj jñātavyam avaśiṣyate ||2|| manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścid yatati siddhaye | yatatām api siddhānāṃ kaścin māṃ vetti tattvataḥ ||3|| bhūmir āpo’nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhir eva ca | ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtir aṣṭadhā ||4|| apareyam itas tv anyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām | jīva-bhūtāṃ mahā-bāho yayedaṃ dhāryate jagat ||5|| etad-yonīni bhūtāni sarvāṇīty upadhāraya | ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayas tathā ||6|| mattaḥ parataraṃ nānyat kiṃcid asti dhanaṃjaya | mayi sarvam idaṃ protaṃ sūtre maṇi-gaṇā iva ||7|| raso’ham apsu kaunteya prabhāsmi śaśi-sūryayoḥ | praṇavaḥ sarva-vedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu ||8|| puṇyo gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaś cāsmi vibhāvasau | jīvanaṃ sarva-bhūteṣu tapaś cāsmi tapasviṣu ||9|| bījaṃ māṃ sarva-bhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam | buddhir buddhimatām asmi tejas tejasvinām aham ||10|| balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāma-rāga-vivarjitam | dharmāviruddho bhūteṣu kāmo’smi bharatarṣabha ||11|| ye caiva sāttvikā bhāvā rājasās tāmasāś ca ye | matta eveti tān viddhi na tv ahaṃ teṣu te mayi ||12|| tribhir guṇa-mayair bhāvair ebhiḥ sarvam idaṃ jagat | mohitaṃ nābhijānāti mām ebhyaḥ param avyayam ||13|| daivī hy eṣā guṇa-mayī mama māyā duratyayā | mām eva ye prapadyante māyām etāṃ taranti te ||14|| na māṃ duṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ | māyayāpahṛta-jñānā āsuraṃ bhāvam āśritāḥ ||15|| catur-vidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino’rjuna | ārto jijñāsur arthārthī jñānī ca bharatarṣabha ||16|| teṣāṃ jñānī nitya-yukta eka-bhaktir viśiṣyate | priyo hi jñānino’tyartham ahaṃ sa ca mama priyaḥ ||17|| udārāḥ sarva evaite jñānī tv ātmaiva me matam | āsthitaḥ sa hi yuktātmā mām evānuttamāṃ gatim ||18|| bahūnāṃ janmanām ante jñānavān māṃ prapadyate | vāsudevaḥ sarvam iti sa mahātmā sudurlabhaḥ ||19|| kāmais tais tair hṛta-jñānāḥ prapadyante’nya-devatāḥ | taṃ taṃ niyamam āsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā ||20|| yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitum icchati | tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tām eva vidadhāmy aham ||21|| sa tayā śraddhayā yuktas tasyā rādhanam īhate | labhate ca tataḥ kāmān mayaiva vihitān hi tān ||22|| antavat tu phalaṃ teṣāṃ tad bhavaty alpa-medhasām | devān deva-yajo yānti mad-bhaktā yānti mām api ||23|| avyaktaṃ vyaktim āpannaṃ manyante mām abuddhayaḥ | paraṃ bhāvam ajānanto mamāvyayam anuttamam ||24|| nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yoga-māyā-samāvṛtaḥ | mūḍho’yaṃ nābhijānāti loko mām ajam avyayam ||25|| vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna | bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaścana ||26|| icchā-dveṣa-samutthena dvandva-mohena bhārata | sarva-bhūtāni saṃmohaṃ sarge yānti parantapa ||27|| yeṣāṃ tv anta-gataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇya-karmaṇām | te dvandva-moha-nirmuktā bhajante māṃ dṛḍha-vratāḥ ||28|| jarā-maraṇa-mokṣāya mām āśritya yatanti ye | te brahma tad viduḥ kṛtsnam adhyātmaṃ karma cākhilam ||29|| sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ | prayāṇa-kāle’pi ca māṃ te vidur yukta-cetasaḥ ||30|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde jñāna-vijñāna-yogo nāma saptamo’dhyāyaḥ || —o)0(o— (8) athāṣṭamo’dhyāyaḥ tāraka-brahma-yogaḥ arjuna uvāca — kiṃ tad brahma kim adhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama | adhibhūtaṃ ca kiṃ proktam adhidaivaṃ kim ucyate ||1|| adhiyajñaḥ kathaṃ ko’tra dehe’smin madhusūdana | prayāṇa-kāle ca kathaṃ jñeyo’si niyatātmabhiḥ ||2|| śrī-bhagavān uvāca — akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo’dhyātmam ucyate | bhūtabhāvodbhava-karo visargaḥ karma-saṃjñitaḥ ||3|| adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaś cādhidaivatam | adhiyajño’ham evātra dehe deha-bhṛtāṃ vara ||4|| anta-kāle ca mām eva smaran muktvā kalevaram | yaḥ prayāti sa mad-bhāvaṃ yāti nāsty atra saṃśayaḥ ||5|| yaṃ yaṃ vāpi smaran bhāvaṃ tyajaty ante kalevaram | taṃ tam evaiti kaunteya sadā tad-bhāva-bhāvitaḥ ||6|| tasmāt sarveṣu kāleṣu mām anusmara yudhya ca | mayy arpita-mano-buddhir mām evaiṣyasy asaṃśayaḥ ||7|| abhyāsa-yoga-yuktena cetasā nānya-gāminā | paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan ||8|| kaviṃ purāṇam anuśāsitāram aṇor aṇīyāṃsam anusmared yaḥ | sarvasya dhātāram acintya-rūpam āditya-varṇaṃ tamasaḥ parastāt ||9|| prayāṇa-kāle manasācalena bhaktyā yukto yoga-balena caiva | bhruvor madhye prāṇam āveśya samyak sa taṃ paraṃ puruṣam upaiti divyam ||10|| yad akṣaraṃ veda-vido vadanti viśanti yad yatayo vīta-rāgāḥ | yad icchanto brahmacaryaṃ caranti tat te padaṃ saṃgraheṇa pravakṣye ||11|| sarva-dvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca | mūrdhny ādhāyātmanaḥ prāṇam āsthito yoga-dhāraṇām ||12|| om ity ekākṣaraṃ brahma vyāharan mām anusmaran | yaḥ prayāti tyajan dehaṃ sa yāti paramāṃ gatim ||13|| ananya-cetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ | tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nitya-yuktasya yoginaḥ ||14|| mām upetya punar-janma duḥkhālayam aśāśvatam | nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ ||15|| ā brahma-bhuvanāl lokāḥ punar-āvartino’rjuna | mām upetya tu kaunteya punar-janma na vidyate ||16|| sahasra-yuga-paryantam ahar yad brahmaṇo viduḥ | rātriṃ yuga-sahasrāntāṃ te’ho-rātra-vido janāḥ ||17|| avyaktād vyaktayaḥ sarvāḥ prabhavanty ahar-āgame | rātry-āgame pralīyante tatraivāvyakta-saṃjñake ||18|| bhūta-grāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate | rātry-āgame’vaśaḥ pārtha prabhavaty ahar-āgame ||19|| paras tasmāt tu bhāvo’nyo’vyakto’vyaktāt sanātanaḥ | yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati ||20|| avyakto’kṣara ity uktas tam āhuḥ paramāṃ gatim | yaṃ prāpya na nivartante tad dhāma paramaṃ mama ||21|| puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyas tv ananyayā | yasyāntaḥ-sthāni bhūtāni yena sarvam idaṃ tatam ||22|| yatra kāle tv anāvṛttim āvṛttiṃ caiva yoginaḥ | prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha ||23|| agnir jyotir ahaḥ śuklaḥ ṣaṇ-māsā uttarāyaṇam | tatra prayātā gacchanti brahma brahma-vido janāḥ ||24|| dhūmo rātris tathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam | tatra cāndramasaṃ jyotir yogī prāpya nivartate ||25|| śukla-kṛṣṇe gatī hy ete jagataḥ śāśvate mate | ekayā yāty anāvṛttim anyayāvartate punaḥ ||26|| naite sṛtī pārtha jānan yogī muhyati kaścana | tasmāt sarveṣu kāleṣu yoga-yukto bhavārjuna ||27|| vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva dāneṣu yat puṇya-phalaṃ pradiṣṭam | atyeti tat sarvam idaṃ viditvā yogī paraṃ sthānam upaiti cādyam ||28|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde tāraka-brahma-yogo nāmāṣṭamo’dhyāyaḥ || —o)0(o— (9) atha navamo’dhyāyaḥ rāja-vidyā-rāja-guhya-yogaḥ śrī-bhagavān uvāca idaṃ tu te guhyatamaṃ pravakṣyāmy anasūyave | jñānaṃ vijñāna-sahitaṃ yaj jñātvā mokṣyase’śubhāt ||1|| rāja-vidyā rāja-guhyaṃ pavitram idam uttamam | pratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartum avyayam ||2|| aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya parantapa | aprāpya māṃ nivartante mṛtyu-saṃsāra-vartmani ||3|| mayā tatam idaṃ sarvaṃ jagad avyakta-mūrtinā | matsthāni sarva-bhūtāni na cāhaṃ teṣv avasthitaḥ ||4|| na ca mat-sthāni bhūtāni paśya me yogam aiśvaram | bhūta-bhṛn na ca bhūta-stho mamātmā bhūta-bhāvanaḥ ||5|| yathākāśa-sthito nityaṃ vāyuḥ sarvatra-go mahān | tathā sarvāṇi bhūtāni mat-sthānīty upadhāraya ||6|| sarva-bhūtāni kaunteya prakṛtiṃ yānti māmikām | kalpa-kṣaye punas tāni kalpādau visṛjāmy aham ||7|| prakṛtiṃ svām avaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ | bhūta-grāmam imaṃ kṛtsnam avaśaṃ prakṛter vaśāt ||8|| na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya | udāsīnavad āsīnam asaktaṃ teṣu karmasu ||9|| mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sa-carācaram | hetunānena kaunteya jagad viparivartate ||10|| avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanum āśritam | paraṃ bhāvam ajānanto mama bhūta-maheśvaram ||11|| moghāśā mogha-karmāṇo mogha-jñānā vicetasaḥ | rākṣasīm āsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohinīṃ śritāḥ ||12|| mahātmānas tu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtim āśritāḥ | bhajanty ananya-manaso jñātvā bhūtādim avyayam ||13|| satataṃ kīrtayanto māṃ yatantaś ca dṛḍha-vratāḥ | namasyantaś ca māṃ bhaktyā nitya-yuktā upāsate ||14|| jñāna-yajñena cāpy anye yajanto mām upāsate | ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvato-mukham ||15|| ahaṃ kratur ahaṃ yajñaḥ svadhāham aham auṣadham | mantro’ham aham evājyam aham agnir ahaṃ hutam ||16|| pitāham asya jagato mātā dhātā pitāmahaḥ | vedyaṃ pavitram oṃkāra ṛk sāma yajur eva ca ||17|| gatir bhartā prabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛt | prabhavaḥ pralayaḥ sthānaṃ nidhānaṃ bījam avyayam ||18|| tapāmy aham ahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmy utsṛjāmi ca | amṛtaṃ caiva mṛtyuś ca sad asac cāham arjuna ||19|| traividyā māṃ somapāḥ pūta-pāpā yajñair iṣṭvā svar-gatiṃ prārthayante | te puṇyam āsādya surendra-lokam aśnanti divyān divi deva-bhogān ||20|| te taṃ bhuktvā svarga-lokaṃ viśālaṃ kṣīṇe puṇye martya-lokaṃ viśanti | evaṃ trayī-dharmam anuprapannā gatāgataṃ kāma-kāmā labhante ||21|| ananyāś cintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate | teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yoga-kṣemaṃ vahāmy aham ||22|| ye’py anya-devatā-bhaktā yajante śraddhayānvitāḥ | te’pi mām eva kaunteya yajanty avidhi-pūrvakam ||23|| ahaṃ hi sarva-yajñānāṃ bhoktā ca prabhur eva ca | na tu mām abhijānanti tattvenātaś cyavanti te ||24|| yānti deva-vratā devān pitṝn yānti pitṛ-vratāḥ | bhūtāni yānti bhūtejyā yānti mad-yājino’pi mām ||25|| patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati | tad ahaṃ bhakty-upahṛtam aśnāmi prayatātmanaḥ ||26|| yat karoṣi yad aśnāsi yaj juhoṣi dadāsi yat | yat tapasyasi kaunteya tat kuruṣva mad-arpaṇam ||27|| śubhāśubha-phalair evaṃ mokṣyase karma-bandhanaiḥ | saṃnyāsa-yoga-yuktātmā vimukto mām upaiṣyasi ||28|| samo’haṃ sarva-bhūteṣu na me dveṣyo’sti na priyaḥ | ye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpy aham ||29|| api cet sudurācāro bhajate mām ananya-bhāk | sādhur eva sa mantavyaḥ samyag vyavasito hi saḥ ||30|| kṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvac-chāntiṃ nigacchati | kaunteya pratijānīhi na me bhaktaḥ praṇaśyati ||31|| māṃ hi pārtha vyapāśritya ye’pi syuḥ pāpa-yonayaḥ | striyo vaiśyās tathā śūdrās te’pi yānti parāṃ gatim ||32|| kiṃ punar brāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayas tathā | anityam asukhaṃ lokam imaṃ prāpya bhajasva mām ||33|| man-manā bhava mad-bhakto mad-yājī māṃ namaskuru | mām evaiṣyasi yuktvaivam ātmānaṃ mat-parāyaṇaḥ ||34|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde rāja-vidyā-rāja-guhya-yogo nāma navamo’dhyāyaḥ ||9|| —o)0(o— (10) atha daśamo’dhyāyaḥ vibhūti-yogaḥ śrī-bhagavān uvāca bhūya eva mahā-bāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ | yat te’haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā ||1|| na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ | aham ādir hi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ ||2|| yo mām ajam anādiṃ ca vetti loka-maheśvaram | asaṃmūḍhaḥ sa martyeṣu sarva-pāpaiḥ pramucyate ||3|| buddhir jñānam asaṃmohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ | sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo’bhāvo bhayaṃ cābhayam eva ca ||4|| ahiṃsā samatā tuṣṭis tapo dānaṃ yaśo’yaśaḥ | bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthag-vidhāḥ ||5|| maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavas tathā | mad-bhāvā mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ ||6|| etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ | so’vikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ ||7|| ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate | iti matvā bhajante māṃ budhā bhāva-samanvitāḥ ||8|| mac-cittā mad-gata-prāṇā bodhayantaḥ parasparam | kathayantaś ca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca ||9|| teṣāṃ satata-yuktānāṃ bhajatāṃ prīti-pūrvakam | dadāmi buddhi-yogaṃ taṃ yena mām upayānti te ||10|| teṣām evānukampārtham aham ajñāna-jaṃ tamaḥ | nāśayāmy ātma-bhāva-stho jñāna-dīpena bhāsvatā ||11|| arjuna uvāca | paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān | puruṣaṃ śāśvataṃ divyam ādi-devam ajaṃ vibhum ||12|| āhus tvām ṛṣayaḥ sarve devarṣir nāradas tathā | asito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me ||13|| sarvam etad ṛtaṃ manye yan māṃ vadasi keśava | na hi te bhagavan vyaktiṃ vidur devā na dānavāḥ ||14|| svayam evātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama | bhūta-bhāvana bhūteśa deva-deva jagatpate ||15|| vaktum arhasy aśeṣeṇa divyā hy ātma-vibhūtayaḥ | yābhir vibhūtibhir lokān imāṃs tvaṃ vyāpya tiṣṭhasi ||16|| kathaṃ vidyām ahaṃ yogiṃs tvāṃ sadā paricintayan | keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo’si bhagavan mayā ||17|| vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana | bhūyaḥ kathaya tṛptir hi śṛṇvato nāsti me’mṛtam ||18|| śrī-bhagavān uvāca hanta te kathayiṣyāmi divyā hy ātma-vibhūtayaḥ | prādhānyataḥ kuru-śreṣṭha nāsty anto vistarasya me ||19|| aham ātmā guḍākeśa sarva-bhūtāśaya-sthitaḥ | aham ādiś ca madhyaṃ ca bhūtānām anta eva ca ||20|| ādityānām ahaṃ viṣṇur jyotiṣāṃ ravir aṃśumān | marīcir marutām asmi nakṣatrāṇām ahaṃ śaśī ||21|| vedānāṃ sāma-vedo’smi devānām asmi vāsavaḥ | indriyāṇāṃ manaś cāsmi bhūtānām asmi cetanā ||22|| rudrāṇāṃ śaṃkaraś cāsmi vitteśo yakṣa-rakṣasām | vasūnāṃ pāvakaścāsmi meruḥ śikhariṇām aham ||23|| purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim | senānīnām ahaṃ skandaḥ sarasām asmi sāgaraḥ ||24|| maharṣīṇāṃ bhṛgur ahaṃ girām asmy ekam akṣaram | yajñānāṃ japa-yajño’smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ ||25|| aśvatthaḥ sarva-vṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ | gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ ||26|| uccaiḥśravasam aśvānāṃ viddhi mām amṛtodbhavam | airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam ||27|| āyudhānām ahaṃ vajraṃ dhenūnām asmi kāma-dhuk | prajanaś cāsmi kandarpaḥ sarpāṇām asmi vāsukiḥ ||28|| anantaś cāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasām aham | pitṝṇām aryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatām aham ||29|| prahlādaś cāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatām aham | mṛgāṇāṃ ca mṛgendro’haṃ vainateyaś ca pakṣiṇām ||30|| pavanaḥ pavatām asmi rāmaḥ śastra-bhṛtām aham | jhaṣāṇāṃ makaraś cāsmi srotasām asmi jāhnavī ||31|| sargāṇām ādir antaś ca madhyaṃ caivāham arjuna | adhyātma-vidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatām aham ||32|| akṣarāṇām akāro’smi dvandvaḥ sāmāsikasya ca | aham evākṣayaḥ kālo dhātāhaṃ viśvato-mukhaḥ ||33|| mṛtyuḥ sarva-haraś cāham udbhavaś ca bhaviṣyatām | kīrtiḥ śrīr vāk ca nārīṇāṃ smṛtir medhā dhṛtiḥ kṣamā ||34|| bṛhat-sāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasām aham | māsānāṃ mārgaśīrṣo’ham ṛtūnāṃ kusumākaraḥ ||35|| dyūtaṃ chalayatām asmi tejas tejasvinām aham | jayo’smi vyavasāyo’smi sattvaṃ sattvavatām aham ||36|| vṛṣṇīnāṃ vāsudevo’smi pāṇḍavānāṃ dhanaṃjayaḥ | munīnām apy ahaṃ vyāsaḥ kavīnām uśanā kaviḥ ||37|| daṇḍo damayatām asmi nītir asmi jigīṣatām | maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatām aham ||38|| yac cāpi sarva-bhūtānāṃ bījaṃ tad aham arjuna | na tad asti vinā yat syān mayā bhūtaṃ carācaram ||39|| nānto’sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ parantapa | eṣa tūddeśataḥ prokto vibhūter vistaro mayā ||40|| yad yad vibhūtimat sattvaṃ śrīmad ūrjitam eva vā | tat tad evāvagaccha tvaṃ mama tejo’ṃśa-saṃbhavam ||41|| atha vā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna | viṣṭabhyāham idaṃ kṛtsnam ekāṃśena sthito jagat ||42|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde vibhūti-yogo nāma daśamo’dhyāyaḥ || —o)0(o— (11) athaikādaśo’dhyāyaḥ viśva-rūpa-darśana-yogaḥ arjuna uvāca mad-anugrahāya paramaṃ guhyam adhyātma-saṃjñitam | yat tvayoktaṃ vacas tena moho’yaṃ vigato mama ||1|| bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā | tvattaḥ kamala-patrākṣa māhātmyam api cāvyayam ||2|| evam etad yathāttha tvam ātmānaṃ parameśvara | draṣṭum icchāmi te rūpam aiśvaraṃ puruṣottama ||3|| manyase yadi tac chakyaṃ mayā draṣṭum iti prabho | yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānam avyayam ||4|| śrī-bhagavān uvāca paśya me pārtha rūpāṇi śataśo’tha sahasraśaḥ | nānā-vidhāni divyāni nānā-varṇākṛtīni ca ||5|| paśyādityān vasūn rudrān aśvinau marutas tathā | bahūny adṛṣṭa-pūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata ||6|| ihaikasthaṃ jagat kṛtsnaṃ paśyādya sa-carācaram | mama dehe guḍākeśa yac cānyad draṣṭum icchasi ||7|| na tu māṃ śakyase draṣṭum anenaiva sva-cakṣuṣā | divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogam aiśvaram ||8|| saṃjaya uvāca evam uktvā tato rājan mahā-yogeśvaro hariḥ | darśayām āsa pārthāya paramaṃ rūpam aiśvaram ||9|| aneka-vaktra-nayanam anekādbhuta-darśanam | aneka-divyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham ||10|| divya-mālyāmbara-dharaṃ divya-gandhānulepanam | sarvāścarya-mayaṃ devam anantaṃ viśvato-mukham ||11|| divi sūrya-sahasrasya bhaved yugapad utthitā | yadi bhāḥ sadṛśī sā syād bhāsas tasya mahātmanaḥ ||12|| tatraikasthaṃ jagat kṛtsnaṃ pravibhaktam anekadhā | apaśyad deva-devasya śarīre pāṇḍavas tadā ||13|| tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭa-romā dhanaṃjayaḥ | praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalir abhāṣata ||14|| arjuna uvāca paśyāmi devāṃs tava deva dehe sarvāṃs tathā bhūta-viśeṣa-saṃghān | brahmāṇam īśaṃ kamalāsana-stham ṛṣīṃś ca sarvān uragāṃś ca divyān ||15|| aneka-bāhūdara-vaktra-netraṃ paśyāmi tvā sarvato’nanta-rūpam | nāntaṃ na madhyaṃ na punas tavādiṃ paśyāmi viśveśvara viśva-rūpa ||16|| kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca tejo-rāśiṃ sarvato dīptimantam | paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantād dīptānalārka-dyutim aprameyam ||17|| tvam akṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ tvam asya viśvasya paraṃ nidhānam | tvam avyayaḥ śāśvata-dharma-goptā sanātanas tvaṃ puruṣo mato me ||18|| anādi-madhyāntam ananta-vīryam ananta-bāhuṃ śaśi-sūrya-netram | paśyāmi tvāṃ dīpta-hutāśa-vaktraṃ sva-tejasā viśvam idaṃ tapantam ||19|| dyāv-āpṛthivyor idam antaraṃ hi vyāptaṃ tvayaikena diśaś ca sarvāḥ | dṛṣṭvādbhutaṃ rūpam idaṃ tavograṃ loka-trayaṃ pravyathitaṃ mahātman ||20|| amī hi tvā sura-saṃghā viśanti kecid bhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti | svastīty uktvā maharṣi-siddha-saṃghāḥ stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ ||21|| rudrādityā vasavo ye ca sādhyā viśve’śvinau marutaś coṣmapāś ca | gandharva-yakṣāsura-siddha-saṃghā vīkṣante tvāṃ vismitāś caiva sarve ||22|| rūpaṃ mahat te bahu-vaktra-netraṃ mahā-bāho bahu-bāhūru-pādam | bahūdaraṃ bahu-daṃṣṭrā-karālaṃ dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitās tathāham ||23|| nabhaḥ-spṛśaṃ dīptam aneka-varṇaṃ vyāttānanaṃ dīpta-viśāla-netram | dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo ||24|| daṃṣṭrā-karālāni ca te mukhāni dṛṣṭvaiva kālānala-saṃnibhāni | diśo na jāne na labhe ca śarma prasīda deveśa jagan-nivāsa ||25|| amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ sarve sahaivāvanipāla-saṃghaiḥ | bhīṣmo droṇaḥ sūta-putras tathāsau sahāsmadīyair api yodha-mukhyaiḥ ||26|| vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti daṃṣṭrā-karālāni bhayānakāni | kecid vilagnā daśanāntareṣu sandṛśyante cūrṇitair uttamāṅgaiḥ ||27|| yathā nadīnāṃ bahavo’mbu-vegāḥ samudram evābhimukhā dravanti | tathā tavāmī nara-loka-vīrā viśanti vaktrāṇy abhivijvalanti ||28|| yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṅgā viśanti nāśāya samṛddha-vegāḥ | tathaiva nāśāya viśanti lokās tavāpi vaktrāṇi samṛddha-vegāḥ ||29|| lelihyase grasamānaḥ samantāl lokān samagrān vadanair jvaladbhiḥ | tejobhir āpūrya jagat samagraṃ bhāsas tavogrāḥ pratapanti viṣṇo ||30|| ākhyāhi me ko bhavān ugra-rūpo namo’stu te deva-vara prasīda | vijñātum icchāmi bhavantam ādyaṃ na hi prajānāmi tava pravṛttim ||31|| śrī-bhagavān uvāca kālo’smi loka-kṣaya-kṛt pravṛddho lokān samāhartum iha pravṛttaḥ | ṛte’pi tvā na bhaviṣyanti sarve ye’vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ ||32|| tasmāt tvam uttiṣṭha yaśo labhasva jitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham | mayaivaite nihatāḥ pūrvam eva nimitta-mātraṃ bhava savyasācin ||33|| droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca karṇaṃ tathānyān api yodha-vīrān | mayā hatāṃs tvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān ||34|| saṃjaya uvāca etac chrutvā vacanaṃ keśavasya kṛtāñjalir vepamānaḥ kirīṭī | namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ sa-gadgadaṃ bhīta-bhītaḥ praṇamya ||35|| arjuna uvāca sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā jagat prahṛṣyaty anurajyate ca | rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti sarve namasyanti ca siddha-saṃghāḥ ||36|| kasmāc ca te na nameran mahātman garīyase brahmaṇo’py ādi-kartre | ananta deveśa jagan-nivāsa tvam akṣaraṃ sad asat tat-paraṃ yat ||37|| tvam ādi-devaḥ puruṣaḥ purāṇas tvam asya viśvasya paraṃ nidhānam | vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma tvayā tataṃ viśvam ananta-rūpa ||38|| vāyur yamo’gnir varuṇaḥ śaśāṅkaḥ prajāpatis tvaṃ prapitāmahaś ca | namo namas te’stu sahasra-kṛtvaḥ punaś ca bhūyo’pi namo namas te ||39|| namaḥ purastād atha pṛṣṭhatas te namo’stu te sarvata eva sarva | ananta-vīryāmita-vikramas tvaṃ sarvaṃ samāpnoṣi tato’si sarvaḥ ||40|| sakheti matvā prasabhaṃ yad uktaṃ he kṛṣṇa he yādava he sakheti | ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ mayā pramādāt praṇayena vāpi ||41|| yac cāvahāsārtham asatkṛto’si vihāra-śayyāsana-bhojaneṣu | eko’tha vāpy acyuta tat-samakṣaṃ tat kṣāmaye tvām aham aprameyam ||42|| pitāsi lokasya carācarasya tvam asya pūjyaś ca gurur garīyān | na tvat-samo’sty abhyadhikaḥ kuto’nyo loka-traye’py apratima-prabhāva ||43|| tasmāt praṇamya praṇidhāya kāyaṃ prasādaye tvām aham īśam īḍyam | piteva putrasya sakheva sakhyuḥ priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum ||44|| adṛṣṭa-pūrvaṃ hṛṣito’smi dṛṣṭvā bhayena ca pravyathitaṃ mano me | tad eva me darśaya deva rūpaṃ prasīda deveśa jagan-nivāsa ||45|| kirīṭinaṃ gadinaṃ cakra-hastam icchāmi tvāṃ draṣṭum ahaṃ tathaiva | tenaiva rūpeṇa catur-bhujena sahasra-bāho bhava viśva-mūrte ||46|| śrī-bhagavān uvāca mayā prasannena tavārjunedaṃ rūpaṃ paraṃ darśitam ātma-yogāt | tejo-mayaṃ viśvam anantam ādyaṃ yan me tvad-anyena na dṛṣṭa-pūrvam ||47|| na veda yajñādhyayanair na dānair na ca kriyābhir na tapobhir ugraiḥ | evaṃ-rūpaḥ śakya ahaṃ nṛ-loke draṣṭuṃ tvad-anyena kuru-pravīra ||48|| mā te vyathā mā ca vimūḍha-bhāvo dṛṣṭvā rūpaṃ ghoram īdṛṅ mamedam | vyapeta-bhīḥ prīta-manāḥ punas tvaṃ tad eva me rūpam idaṃ prapaśya ||49|| saṃjaya uvāca ity arjunaṃ vāsudevas tathoktvā svakaṃ rūpaṃ darśayām āsa bhūyaḥ | āśvāsayām āsa ca bhītam enaṃ bhūtvā punaḥ saumya-vapur mahātmā ||50|| arjuna uvāca dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana | idānīm asmi saṃvṛttaḥ sa-cetāḥ prakṛtiṃ gataḥ ||51|| śrī-bhagavān uvāca sudurdarśam idaṃ rūpaṃ dṛṣṭavān asi yan mama | devā apy asya rūpasya nityaṃ darśana-kāṅkṣiṇaḥ ||52|| nāhaṃ vedair na tapasā na dānena na cejyayā | śakya evaṃ-vidho draṣṭuṃ dṛṣṭavān asi māṃ yathā ||53|| bhaktyā tv ananyayā śakya aham evaṃ-vidho’rjuna | jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca parantapa ||54|| mat-karma-kṛn mat-paramo mad-bhaktaḥ saṅga-varjitaḥ | nirvairaḥ sarva-bhūteṣu yaḥ sa mām eti pāṇḍava ||55|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde viśva-rūpa-yogo nāmaikādaśo’dhyāyaḥ || —o)0(o— (12) atha dvādaśo’dhyāyaḥ bhakti-yogaḥ arjuna uvāca evaṃ satata-yuktā ye bhaktās tvāṃ paryupāsate | ye cāpy akṣaram avyaktaṃ teṣāṃ ke yoga-vittamāḥ ||1|| śrī-bhagavān uvāca mayy āveśya mano ye māṃ nitya-yuktā upāsate | śraddhayā parayopetās te me yuktatamā matāḥ ||2|| ye tv akṣaram anirdeśyam avyaktaṃ paryupāsate | sarvatra-gam acintyaṃ ca kūṭastham acalaṃ dhruvam ||3|| saṃniyamyendriya-grāmaṃ sarvatra sama-buddhayaḥ | te prāpnuvanti mām eva sarva-bhūta-hite ratāḥ ||4|| kleśo’dhikataras teṣām avyaktāsakta-cetasām | avyaktā hi gatir duḥkhaṃ dehavadbhir avāpyate ||5|| ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya mat-parāḥ | ananyenaiva yogena māṃ dhyāyanta upāsate ||6|| teṣām ahaṃ samuddhartā mṛtyu-saṃsāra-sāgarāt | bhavāmi nacirāt pārtha mayy āveśita-cetasām ||7|| mayy eva mana ādhatsva mayi buddhiṃ niveśaya | nivasiṣyasi mayy eva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ ||8|| atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram | abhyāsa-yogena tato mām icchāptuṃ dhanaṃjaya ||9|| abhyāse’py asamartho’si mat-karma-paramo bhava | mad-artham api karmāṇi kurvan siddhim avāpsyasi ||10|| athaitad apy aśakto’si kartuṃ mad-yogam āśritaḥ | sarva-karma-phala-tyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān ||11|| śreyo hi jñānam abhyāsāj jñānād dhyānaṃ viśiṣyate | dhyānāt karma-phala-tyāgas tyāgāc chāntir anantaram ||12|| adveṣṭā sarva-hūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca | nirmamo nirahaṃkāraḥ sama-duḥkha-sukhaḥ kṣamī ||13|| saṃtuṣṭaḥ satataṃ yogī yatātmā dṛḍha-niścayaḥ | mayy arpita-mano-buddhir yo mad-bhaktaḥ sa me priyaḥ ||14|| yasmān nodvijate loko lokān nodvijate ca yaḥ | harṣāmarṣa-bhayodvegair mukto yaḥ sa ca me priyaḥ ||15|| anapekṣaḥ śucir dakṣa udāsīno gata-vyathaḥ | sarvārambha-parityāgī yo mad-bhaktaḥ sa me priyaḥ ||16|| yo na hṛṣyati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati | śubhāśubha-parityāgī bhaktimān yaḥ sa me priyaḥ ||17|| samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ | śītoṣṇa-sukha-duḥkheṣu samaḥ saṅga-vivarjitaḥ ||18|| tulya-nindā-stutir maunī saṃtuṣṭo yena kenacit | aniketaḥ sthira-matir bhaktimān me priyo naraḥ ||19|| ye tu dharmyāmṛtam idaṃ yathoktaṃ paryupāsate | śraddadhānā mat-paramā bhaktās te’tīva me priyāḥ ||20|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde bhakti-yogo nāma dvādaśo’dhyāyaḥ || —o)0(o— (13) atha trayodaśo’dhyāyaḥ kṣetra-kṣetrajña-yogaḥ śrī-bhagavān uvāca idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetram ity abhidhīyate | etad yo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ||1|| kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarva-kṣetreṣu bhārata | kṣetra-kṣetrajñayor jñānaṃ yat taj jñānaṃ mataṃ mama ||2|| tat kṣetraṃ yac ca yādṛk ca yad-vikāri yataś ca yat | sa ca yo yat-prabhāvaś ca tat samāsena me śṛṇu ||3|| ṛṣibhir bahudhā gītaṃ chandobhir vividhaiḥ pṛthak | brahma-sūtra-padaiś caiva hetumadbhir viniścitaiḥ ||4|| mahā-bhūtāny ahaṃkāro buddhir avyaktam eva ca | indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriya-gocarāḥ ||5|| icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaś cetanā dhṛtiḥ | etat kṣetraṃ samāsena sa-vikāram udāhṛtam ||6|| amānitvam adambhitvam ahiṃsā kṣāntir ārjavam | ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyam ātma-vinigrahaḥ ||7|| indriyārtheṣu vairāgyam anahaṃkāra eva ca | janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-duḥkha-doṣānudarśanam ||8|| asaktir anabhiṣvaṅgaḥ putra-dāra-gṛhādiṣu | nityaṃ ca sama-cittatvam iṣṭāniṣṭopapattiṣu ||9|| mayi cānanya-yogena bhaktir avyabhicāriṇī | vivikta-deśa-sevitvam aratir jana-saṃsadi ||10|| adhyātma-jñāna-nityatvaṃ tattva-jñānārtha-darśanam | etaj jñānam iti proktam ajñānaṃ yad ato’nyathā ||11|| jñeyaṃ yat tat pravakṣyāmi yaj jñātvāmṛtam aśnute | anādimat paraṃ brahma na sat tan nāsad ucyate ||12|| sarvataḥ pāṇi-pādaṃ tat sarvato’kṣi-śiro-mukham | sarvataḥ śrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati ||13|| sarvendriya-guṇābhāsaṃ sarvendriya-vivarjitam | asaktaṃ sarva-bhṛc caiva nirguṇaṃ guṇa-bhoktṛ ca ||14|| bahir antaś ca bhūtānām acaraṃ caram eva ca | sūkṣmatvāt tad avijñeyaṃ dūra-sthaṃ cāntike ca tat ||15|| avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktam iva ca sthitam | bhūta-bhartṛ ca taj jñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||16|| jyotiṣām api taj jyotis tamasaḥ param ucyate | jñānaṃ jñeyaṃ jñāna-gamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ||17|| iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ | mad-bhakta etad vijñāya mad-bhāvāyopapadyate ||18|| prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhy anādī ubhāv api | vikārāṃś ca guṇāṃś caiva viddhi prakṛti-saṃbhavān ||19|| kārya-kāraṇa-kartṛtve hetuḥ prakṛtir ucyate | puruṣaḥ sukha-duḥkhānāṃ bhoktṛtve hetur ucyate ||20|| puruṣaḥ prakṛti-stho hi bhuṅkte prakṛtijān guṇān | kāraṇaṃ guṇa-saṅgo’sya sad-asad-yoni-janmasu ||21|| upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ | paramātmeti cāpy ukto dehe’smin puruṣaḥ paraḥ ||22|| ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha | sarvathā vartamāno’pi na sa bhūyo’bhijāyate ||23|| dhyānenātmani paśyanti ke cid ātmānam ātmanā | anye sāṃkhyena yogena karma-yogena cāpare ||24|| anye tv evam ajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate | te’pi cātitaranty eva mṛtyuṃ śruti-parāyaṇāḥ ||25|| yāvat saṃjāyate kiṃcit sattvaṃ sthāvara-jaṅgamam | kṣetra-kṣetrajña-saṃyogāt tad viddhi bharatarṣabha ||26|| samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram | vinaśyatsv avinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ||27|| samaṃ paśyan hi sarvatra samavasthitam īśvaram | na hinasty ātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ||28|| prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ | yaḥ paśyati tathātmānam akartāraṃ sa paśyati ||29|| yadā bhūta-pṛthag-bhāvam ekastham anupaśyati | tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā ||30|| anāditvān nirguṇatvāt paramātmāyam avyayaḥ | śarīra-stho’pi kaunteya na karoti na lipyate ||31|| yathā sarva-gataṃ saukṣmyād ākāśaṃ nopalipyate | sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate ||32|| yathā prakāśayaty ekaḥ kṛtsnaṃ lokam imaṃ raviḥ | kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata ||33|| kṣetra-kṣetrajñayor evam antaraṃ jñāna-cakṣuṣā | bhūta-prakṛti-mokṣaṃ ca ye vidur yānti te param ||34|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde kṣetra-kṣetrajña-yogo nāma trayodaśo’dhyāyaḥ ||13|| —o)0(o— (14) atha caturdaśo’dhyāyaḥ guṇa-traya-vibhāga-yogaḥ śrī-bhagavān uvāca paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānam uttamam | yaj jñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhim ito gatāḥ ||1|| idaṃ jñānam upāśritya mama sādharmyam āgatāḥ | sarge’pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca ||2|| mama yonir mahad brahma tasmin garbhaṃ dadhāmy aham | saṃbhavaḥ sarva-bhūtānāṃ tato bhavati bhārata ||3|| sarva-yoniṣu kaunteya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ | tāsāṃ brahma mahad yonir ahaṃ bīja-pradaḥ pitā ||4|| sattvaṃ rajas tama iti guṇāḥ prakṛti-saṃbhavāḥ | nibadhnanti mahā-bāho dehe dehinam avyayam ||5|| tatra sattvaṃ nirmalatvāt prakāśakam anāmayam | sukha-saṅgena badhnāti jñāna-saṅgena cānagha ||6|| rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅga-samudbhavam | tan nibadhnāti kaunteya karma-saṅgena dehinam ||7|| tamas tv ajñāna-jaṃ viddhi mohanaṃ sarva-dehinām | pramādālasya-nidrābhis tan nibadhnāti bhārata ||8|| sattvaṃ sukhe saṃjayati rajaḥ karmaṇi bhārata | jñānam āvṛtya tu tamaḥ pramāde saṃjayaty uta ||9|| rajas tamaś cābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata | rajaḥ sattvaṃ tamaś caiva tamaḥ sattvaṃ rajas tathā ||10|| sarva-dvāreṣu dehe’smin prakāśa upajāyate | jñānaṃ yadā tadā vidyād vivṛddhaṃ sattvam ity uta ||11|| lobhaḥ pravṛttir ārambhaḥ karmaṇām aśamaḥ spṛhā | rajasy etāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha ||12|| aprakāśo’pravṛttiś ca pramādo moha eva ca | tamasy etāni jāyante vivṛddhe kuru-nandana ||13|| yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti deha-bhṛt | tadottama-vidāṃ lokān amalān pratipadyate ||14|| rajasi pralayaṃ gatvā karma-saṅgiṣu jāyate | tathā pralīnas tamasi mūḍha-yoniṣu jāyate ||15|| karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam | rajasas tu phalaṃ duḥkham ajñānaṃ tamasaḥ phalam ||16|| sattvāt saṃjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca | pramāda-mohau tamaso bhavato’jñānam eva ca ||17|| ūrdhvaṃ gacchanti sattva-sthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ | jaghanya-guṇa-vṛtta-sthā adho gacchanti tāmasāḥ ||18|| nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati | guṇebhyaś ca paraṃ vetti mad-bhāvaṃ so’dhigacchati ||19|| guṇān etān atītya trīn dehī deha-samudbhavān | janma-mṛtyu-jarā-duḥkhair vimukto’mṛtam aśnute ||20|| arjuna uvāca kair liṅgais trīn guṇān etān atīto bhavati prabho | kim-ācāraḥ kathaṃ caitāṃs trīn guṇān ativartate ||21|| śrī-bhagavān uvāca prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca moham eva ca pāṇḍava | na dveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati ||22|| udāsīnavad āsīno guṇair yo na vicālyate | guṇā vartanta ity eva yo’vatiṣṭhati neṅgate ||23|| sama-duḥkha-sukhaḥ svasthaḥ sama-loṣṭāśma-kāñcanaḥ | tulya-priyāpriyo dhīras tulya-nindātma-saṃstutiḥ ||24|| mānāpamānayos tulyas tulyo mitrāri-pakṣayoḥ | sarvārambha-parityāgī guṇātītaḥ sa ucyate ||25|| māṃ ca yo’vyabhicāreṇa bhakti-yogena sevate | sa guṇān samatītyaitān brahma-bhūyāya kalpate ||26|| brahmaṇo hi pratiṣṭhāham amṛtasyāvyayasya ca | śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca ||27|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde guṇa-traya-vibhāga-yogo nāma caturdaśo’dhyāyaḥ || —o)0(o— (15) atha pañcadaśo’dhyāyaḥ puruṣottama-yogaḥ śrī-bhagavān uvāca ūrdhva-mūlam adhaḥ-śākham aśvatthaṃ prāhur avyayam | chandāṃsi yasya parṇāni yas taṃ veda sa vedavit ||1|| adhaś cordhvaṃ prasṛtās tasya śākhā guṇa-pravṛddhā viṣaya-pravālāḥ | adhaś ca mūlāny anusaṃtatāni karmānubandhīni manuṣya-loke ||2|| na rūpam asyeha tathopalabhyate nānto na cādir na ca saṃpratiṣṭhā | aśvattham enaṃ su-virūḍha-mūlam asaṅga-śastreṇa dṛḍhena chittvā ||3|| tataḥ padaṃ tat-parimārgitavyaṃ yasmin gatā na nivartanti bhūyaḥ | tam eva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī ||4|| nirmāna-mohā jita-saṅga-doṣā adhyātma-nityā vinivṛtta-kāmāḥ | dvandvair vimuktāḥ sukha-duḥkha-saṃjñair gacchanty amūḍhāḥ padam avyayaṃ tat ||5|| na tad bhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ | yad gatvā na nivartante tad dhāma paramaṃ mama ||6|| mamaivāṃśo jīva-loke jīva-bhūtaḥ sanātanaḥ | manaḥ-ṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛti-sthāni karṣati ||7|| śarīraṃ yad avāpnoti yac cāpy utkrāmatīśvaraḥ | gṛhītvaitāni saṃyāti vāyur gandhān ivāśayāt ||8|| śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇam eva ca | adhiṣṭhāya manaś cāyaṃ viṣayān upasevate ||9|| utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam | vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñāna-cakṣuṣaḥ ||10|| yatanto yoginaś cainaṃ paśyanty ātmany avasthitam | yatanto’py akṛtātmāno nainaṃ paśyanty acetasaḥ ||11|| yad āditya-gataṃ tejo jagad bhāsayate’khilam | yac candramasi yac cāgnau tat tejo viddhi māmakam ||12|| gām āviśya ca bhūtāni dhārayāmy aham ojasā | puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ ||13|| ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ deham āśritaḥ | prāṇāpāna-samāyuktaḥ pacāmy annaṃ catur-vidham ||14|| sarvasya cāhaṃ hṛdi saṃniviṣṭo mattaḥ smṛtir jñānam apohanaṃ ca | vedaiś ca sarvair aham eva vedyo vedānta-kṛd veda-vid eva cāham ||15|| dvāv imau puruṣau loke kṣaraś cākṣara eva ca | kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho’kṣara ucyate ||16|| uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ paramātmety udāhṛtaḥ | yo loka-trayam āviśya bibharty avyaya īśvaraḥ ||17|| yasmāt kṣaram atīto’ham akṣarād api cottamaḥ | ato’smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ ||18|| yo mām evam asaṃmūḍho jānāti puruṣottamam | sa sarva-vid bhajati māṃ sarva-bhāvena bhārata ||19|| iti guhyatamaṃ śāstram idam uktaṃ mayānagha | etad buddhvā buddhimān syāt kṛta-kṛtyaś ca bhārata ||20|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde puruṣottama-yogo nāma pañcadaśo’dhyāyaḥ || —o)0(o— (16) atha ṣoḍaśo’dhyāyaḥ daivāsura-sampad-vibhāga-yogaḥ śrī-bhagavān uvāca abhayaṃ sattva-saṃśuddhir jñāna-yoga-vyavasthitiḥ | dānaṃ damaś ca yajñaś ca svādhyāyas tapa ārjavam ||1|| ahiṃsā satyam akrodhas tyāgaḥ śāntir apaiśunam | dayā bhūteṣv aloluptvaṃ mārdavaṃ hrīr acāpalam ||2|| tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucam adroho nātimānitā | bhavanti saṃpadaṃ daivīm abhijātasya bhārata ||3|| dambho darpo’timānaś ca krodhaḥ pāruṣyam eva ca | ajñānaṃ cābhijātasya pārtha saṃpadam āsurīm ||4|| daivī saṃpad vimokṣāya nibandhāyāsurī matā | mā śucaḥ saṃpadaṃ daivīm abhijāto’si pāṇḍava ||5|| dvau bhūta-sargau loke’smin daiva āsura eva ca | daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu ||6|| pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidur āsurāḥ | na śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate ||7|| asatyam apratiṣṭhaṃ te jagad āhur anīśvaram | aparaspara-saṃbhūtaṃ kim anyat kāma-haitukam ||8|| etāṃ dṛṣṭim avaṣṭabhya naṣṭātmāno’lpa-buddhayaḥ | prabhavanty ugra-karmāṇaḥ kṣayāya jagato’hitāḥ ||9|| kāmam āśritya duṣpūraṃ dambha-māna-madānvitāḥ | mohād gṛhītvāsad-grāhān pravartante’śucivratāḥ ||10|| cintām aparimeyāṃ ca pralayāntām upāśritāḥ | kāmopabhoga-paramā etāvad iti niścitāḥ ||11|| āśā-pāśa-śatair baddhāḥ kāma-krodha-parāyaṇāḥ | īhante kāma-bhogārtham anyāyenārtha-saṃcayān ||12|| idam adya mayā labdham idaṃ prāpsye manoratham | idam astīdam api me bhaviṣyati punar dhanam ||13|| asau mayā hataḥ śatrur haniṣye cāparān api | īśvaro’ham ahaṃ bhogī siddho’haṃ balavān sukhī ||14|| āḍhyo’bhijanavān asmi ko’nyo’sti sadṛśo mayā | yakṣye dāsyāmi modiṣya ity ajñāna-vimohitāḥ ||15|| aneka-citta-vibhrāntā moha-jāla-samāvṛtāḥ | prasaktāḥ kāma-bhogeṣu patanti narake’śucau ||16|| ātma-saṃbhāvitāḥ stabdhā dhana-māna-madānvitāḥ | yajante nāma-yajñais te dambhenāvidhi-pūrvakam ||17|| ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ | mām ātma-para-deheṣu pradviṣanto’bhyasūyakāḥ ||18|| tān ahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān | kṣipāmy ajasram aśubhān āsurīṣv eva yoniṣu ||19|| āsurīṃ yonim āpannā mūḍhā janmani janmani | mām aprāpyaiva kaunteya tato yānty adhamāṃ gatim ||20|| tri-vidhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanam ātmanaḥ | kāmaḥ krodhas tathā lobhas tasmād etat trayaṃ tyajet ||21|| etair vimuktaḥ kaunteya tamo-dvārais tribhir naraḥ | ācaraty ātmanaḥ śreyas tato yāti parāṃ gatim ||22|| yaḥ śāstra-vidhim utsṛjya vartate kāma-kārataḥ | na sa siddhim avāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim ||23|| tasmāc chāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākārya-vyavasthitau | jñātvā śāstra-vidhānoktaṃ karma kartum ihārhasi ||24|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde daivāsura-sampad-vibhāga-yogo nāma ṣoḍaśo’dhyāyaḥ || —o)0(o— (17) atha saptadaśo’dhyāyaḥ śraddhā-traya-vibhāga-yogaḥ arjuna uvāca ye śāstra-vidhim utsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ | teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvam āho rajas tamaḥ ||1|| śrī-bhagavān uvāca tri-vidhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā | sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu ||2|| sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata | śraddhāmayo’yaṃ puruṣo yo yac-chraddhaḥ sa eva saḥ ||3|| yajante sāttvikā devān yakṣa-rakṣāṃsi rājasāḥ | pretān bhūta-gaṇāṃś cānye yajante tāmasā janāḥ ||4|| aśāstra-vihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ | dambhāhaṃkāra-saṃyuktāḥ kāma-rāga-balānvitāḥ ||5|| karśayantaḥ śarīrasthaṃ bhūta-grāmam acetasaḥ | māṃ caivāntaḥ-śarīra-sthaṃ tān viddhy āsura-niścayān ||6|| āhāras tv api sarvasya tri-vidho bhavati priyaḥ | yajñas tapas tathā dānaṃ teṣāṃ bhedam imaṃ śṛṇu ||7|| āyuḥ-sattva-balārogya-sukha-prīti-vivardhanāḥ | rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvika-priyāḥ ||8|| kaṭv-amla-lavaṇātyuṣṇa-tīkṣṇa-rūkṣa-vidāhinaḥ | āhārā rājasasyeṣṭā duḥkha-śokāmaya-pradāḥ ||9|| yātayāmaṃ gata-rasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat | ucchiṣṭam api cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasa-priyam ||10|| aphalākāṅkṣibhir yajño vidhi-dṛṣṭo ya ijyate | yaṣṭavyam eveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ ||11|| abhisandhāya tu phalaṃ dambhārtham api caiva yat | ijyate bharata-śreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam ||12|| vidhi-hīnam asṛṣṭānnaṃ mantra-hīnam adakṣiṇam | śraddhā-virahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate ||13|| deva-dvija-guru-prājña-pūjanaṃ śaucam ārjavam | brahmacaryam ahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate ||14|| anudvega-karaṃ vākyaṃ satyaṃ priya-hitaṃ ca yat | svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅ-mayaṃ tapa ucyate ||15|| manaḥ-prasādaḥ saumyatvaṃ maunam ātma-vinigrahaḥ | bhāva-saṃśuddhir ity etat tapo mānasam ucyate ||16|| śraddhayā parayā taptaṃ tapas tat tri-vidhaṃ naraiḥ | aphalākāṅkṣibhir yuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate ||17|| satkāra-māna-pūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat | kriyate tad iha proktaṃ rājasaṃ calam adhruvam ||18|| mūḍha-grāheṇātmano yat pīḍayā kriyate tapaḥ | parasyotsādanārthaṃ vā tat tāmasam udāhṛtam ||19|| dātavyam iti yad dānaṃ dīyate’nupakāriṇe | deśe kāle ca pātre ca tad dānaṃ sāttvikaṃ smṛtam ||20|| yat tu pratyupakārārthaṃ phalam uddiśya vā punaḥ | dīyate ca parikliṣṭaṃ tad dānaṃ rājasaṃ smṛtam ||21|| adeśa-kāle yad dānam apātrebhyaś ca dīyate | asatkṛtam avajñātaṃ tat tāmasam udāhṛtam ||22|| oṃ tat sad iti nirdeśo brahmaṇas tri-vidhaḥ smṛtaḥ | brāhmaṇās tena vedāś ca yajñāś ca vihitāḥ purā ||23|| tasmād om ity udāhṛtya yajña-dāna-tapaḥ-kriyāḥ | pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahma-vādinām ||24|| tad ity anabhisandhāya phalaṃ yajña-tapaḥ-kriyāḥ | dāna-kriyāś ca vividhāḥ kriyante mokṣa-kāṅkṣibhiḥ ||25|| sad-bhāve sādhu-bhāve ca sad ity etat prayujyate | praśaste karmaṇi tathā sac-chabdaḥ pārtha yujyate ||26|| yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ sad iti cocyate | karma caiva tad-arthīyaṃ sad ity evābhidhīyate ||27|| aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapas taptaṃ kṛtaṃ ca yat | asad ity ucyate pārtha na ca tat pretya no iha ||28|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde śraddhā-traya-vibhāga-yogo nāma saptadaśo’dhyāyaḥ || (18) athāṣṭadaśamo’dhyāyaḥ mokṣa-sannyāsa-yogaḥ arjuna uvāca saṃnyāsasya mahā-bāho tattvam icchāmi veditum | tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthak keśi-niṣūdana ||1|| śrī-bhagavān uvāca | kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ | sarva-karma-phala-tyāgaṃ prāhus tyāgaṃ vicakṣaṇāḥ ||2|| tyājyaṃ doṣavad ity eke karma prāhur manīṣiṇaḥ | yajña-dāna-tapaḥ-karma na tyājyam iti cāpare ||3|| niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharata-sattama | tyāgo hi puruṣa-vyāghra tri-vidhaḥ saṃprakīrtitaḥ ||4|| yajña-dāna-tapaḥ-karma na tyājyaṃ kāryam eva tat | yajño dānaṃ tapaś caiva pāvanāni manīṣiṇām ||5|| etāny api tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca | kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matam uttamam ||6|| niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate | mohāt tasya parityāgas tāmasaḥ parikīrtitaḥ ||7|| duḥkham ity eva yat karma kāya-kleśa-bhayāt tyajet | sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāga-phalaṃ labhet ||8|| kāryam ity eva yat karma niyataṃ kriyate’rjuna | saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ ||9|| na dveṣṭy akuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate | tyāgī sattva-samāviṣṭo medhāvī chinna-saṃśayaḥ ||10|| na hi deha-bhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇy aśeṣataḥ | yas tu karma-phala-tyāgī sa tyāgīty abhidhīyate ||11|| aniṣṭam iṣṭaṃ miśraṃ ca tri-vidhaṃ karmaṇaḥ phalam | bhavaty atyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvacit ||12|| pañcaitāni mahā-bāho kāraṇāni nibodha me | sāṃkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarva-karmaṇām ||13|| adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthag-vidham | vividhāś ca pṛthak-ceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam ||14|| śarīra-vāṅ-manobhir yat karma prārabhate naraḥ | nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ ||15|| tatraivaṃ sati kartāram ātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ | paśyaty akṛta-buddhitvān na sa paśyati durmatiḥ ||16|| yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhir yasya na lipyate | hatvāpi sa imān lokān na hanti na nibadhyate ||17|| jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā tri-vidhā karma-codanā | karaṇaṃ karma karteti tri-vidhaḥ karma-saṃgrahaḥ ||18|| jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇa-bhedataḥ | procyate guṇa-saṃkhyāne yathāvac chṛṇu tāny api ||19|| sarva-bhūteṣu yenaikaṃ bhāvam avyayam īkṣate | avibhaktaṃ vibhakteṣu taj jñānaṃ viddhi sāttvikam ||20|| pṛthaktvena tu yaj jñānaṃ nānābhāvān pṛthag-vidhān | vetti sarveṣu bhūteṣu taj jñānaṃ viddhi rājasam ||21|| yat tu kṛtsnavad ekasmin kārye saktam ahaitukam | atattvārthavad alpaṃ ca tat tāmasam udāhṛtam ||22|| niyataṃ saṅga-rahitam arāga-dveṣataḥ kṛtam | aphala-prepsunā karma yat tat sāttvikam ucyate ||23|| yat tu kāmepsunā karma sāhaṃkāreṇa vā punaḥ | kriyate bahulāyāsaṃ tad rājasam udāhṛtam ||24|| anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsām anapekṣya ca pauruṣam | mohād ārabhyate karma yat tat tāmasam ucyate ||25|| mukta-saṅgo’nahaṃ-vādī dhṛty-utsāha-samanvitaḥ | siddhy-asiddhyor nirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate ||26|| rāgī karma-phala-prepsur lubdho hiṃsātmako’śuciḥ | harṣa-śokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ ||27|| ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naikṛtiko’lasaḥ | viṣādī dīrgha-sūtrī ca kartā tāmasa ucyate ||28|| buddher bhedaṃ dhṛteś caiva guṇatas tri-vidhaṃ śṛṇu | procyamānam aśeṣeṇa pṛthaktvena dhanaṃjaya ||29|| pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye | bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī ||30|| yayā dharmam adharmaṃ ca kāryaṃ cākāryam eva ca | ayathāvat prajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī ||31|| adharmaṃ dharmam iti yā manyate tamasāvṛtā | sarvārthān viparītāṃś ca buddhiḥ sā pārtha tāmasī ||32|| dhṛtyā yayā dhārayate manaḥ-prāṇendriya-kriyāḥ | yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī ||33|| yayā tu dharma-kāmārthān dhṛtyā dhārayate’rjuna | prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī ||34|| yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madam eva ca | na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī ||35|| sukhaṃ tv idānīṃ tri-vidhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha | abhyāsād ramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati ||36|| yat tadagre viṣam iva pariṇāme’mṛtopamam | tat sukhaṃ sāttvikaṃ proktam ātma-buddhi-prasāda-jam ||37|| viṣayendriya-saṃyogād yat tadagre’mṛtopamam | pariṇāme viṣam iva tat sukhaṃ rājasaṃ smṛtam ||38|| yad agre cānubandhe ca sukhaṃ mohanam ātmanaḥ | nidrālasya-pramādotthaṃ tat tāmasam udāhṛtam ||39|| na tad asti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ | sattvaṃ prakṛti-jair muktaṃ yad ebhiḥ syāt tribhir guṇaiḥ ||40|| brāhmaṇa-kṣatriya-viśāṃ śūdrāṇāṃ ca parantapa | karmāṇi pravibhaktāni svabhāva-prabhavair guṇaiḥ ||41|| śamo damas tapaḥ śaucaṃ kṣāntir ārjavam eva ca | jñānaṃ vijñānam āstikyaṃ brahma-karma svabhāvajam ||42|| śauryaṃ tejo dhṛtir dākṣyaṃ yuddhe cāpy apalāyanam | dānam īśvara-bhāvaś ca kṣātraṃ karma svabhāva-jam ||43|| kṛṣi-go-rakṣya-vāṇijyaṃ vaiśya-karma svabhāva-jam | paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāva-jam ||44|| sve sve karmaṇy abhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ | sva-karma-nirataḥ siddhiṃ yathā vindati tac chṛṇu ||45|| yataḥ pravṛttir bhūtānāṃ yena sarvam idaṃ tatam | sva-karmaṇā tam abhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ ||46|| śreyān sva-dharmo viguṇaḥ para-dharmāt svanuṣṭhitāt | svabhāva-niyataṃ karma kurvan nāpnoti kilbiṣam ||47|| sahajaṃ karma kaunteya sa-doṣam api na tyajet | sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnir ivāvṛtāḥ ||48|| asakta-buddhiḥ sarvatra jitātmā vigata-spṛhaḥ | naiṣkarmya-siddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati ||49|| siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me | samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā ||50|| buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca | śabdādīn viṣayāṃs tyaktvā rāga-dveṣau vyudasya ca ||51|| vivikta-sevī laghv-āśī yata-vāk-kāya-mānasaḥ | dhyāna-yoga-paro nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ ||52|| ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham | vimucya nirmamaḥ śānto brahma-bhūyāya kalpate ||53|| brahma-bhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati | samaḥ sarveṣu bhūteṣu mad-bhaktiṃ labhate parām ||54|| bhaktyā mām abhijānāti yāvān yaś cāsmi tattvataḥ | tato māṃ tattvato jñātvā viśate tad-anantaram ||55|| sarva-karmāṇy api sadā kurvāṇo mad-vyapāśrayaḥ | mat-prasādād avāpnoti śāśvataṃ padam avyayam ||56|| cetasā sarva-karmāṇi mayi saṃnyasya mat-paraḥ | buddhi-yogam upāśritya mac-cittaḥ satataṃ bhava ||57|| mac-cittaḥ sarva-durgāṇi mat-prasādāt tariṣyasi | atha cet tvam ahaṃkārān na śroṣyasi vinaṅkṣyasi ||58|| yad ahaṃkāram āśritya na yotsya iti manyase | mithyaiṣa vyavasāyas te prakṛtis tvāṃ niyokṣyati ||59|| svabhāva-jena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā | kartuṃ necchasi yan mohāt kariṣyasy avaśo’pi tat ||60|| īśvaraḥ sarva-bhūtānāṃ hṛd-deśe’rjuna tiṣṭhati | bhrāmayan sarva-bhūtāni yantrārūḍhāni māyayā ||61|| tam eva śaraṇaṃ gaccha sarva-bhāvena bhārata | tat-prasādāt parāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam ||62|| iti te jñānam ākhyātaṃ guhyād guhyataraṃ mayā | vimṛśyaitad aśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru ||63|| sarva-guhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ | iṣṭo’si me dṛḍham iti tato vakṣyāmi te hitam ||64|| man-manā bhava mad-bhakto mad-yājī māṃ namaskuru | mām evaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo’si me ||65|| sarva-dharmān parityajya mām ekaṃ śaraṇaṃ vraja | ahaṃ tvā sarva-pāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ ||66|| idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana | na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo’bhyasūyati ||67|| ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ mad-bhakteṣv abhidhāsyati | bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā mām evaiṣyaty asaṃśayaḥ ||68|| na ca tasmān manuṣyeṣu kaścin me priya-kṛttamaḥ | bhavitā na ca me tasmād anyaḥ priyataro bhuvi ||69|| adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādam āvayoḥ | jñāna-yajñena tenāham iṣṭaḥ syām iti me matiḥ ||70|| śraddhāvān anasūyaś ca śṛṇuyād api yo naraḥ | so’pi muktaḥ śubhān lokān prāpnuyāt puṇya-karmaṇām ||71|| kaccid etac chrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā | kaccid ajñāna-saṃmohaḥ pranaṣṭas te dhanaṃjaya ||72|| arjuna uvāca naṣṭo mohaḥ smṛtir labdhā tvat-prasādān mayācyuta | sthito’smi gata-sandehaḥ kariṣye vacanaṃ tava ||73|| saṃjaya uvāca ity ahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ | saṃvādam imam aśrauṣam adbhutaṃ romaharṣaṇam ||74|| vyāsa-prasādāc chrutavān etad guhyam ahaṃ param | yogaṃ yogeśvarāt kṛṣṇāt sākṣāt kathayataḥ svayam ||75|| rājan saṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādam imam adbhutam | keśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhur muhuḥ ||76|| tac ca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpam atyadbhutaṃ hareḥ | vismayo me mahān rājan hṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ ||77|| yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ | tatra śrīr vijayo bhūtir dhruvā nītir matir mama ||78|| iti śrī-mahābhārate śata-sāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣma-parvaṇi śrīmad-bhagavad-gītāsūpaniṣatsu brahma-vidyāyāṃ yoga-śāstre śrī-kṛṣṇārjuna-saṃvāde mokṣa-saṃnyāsa-yogo nāmāṣṭādaśo’dhyāyaḥ ||18|| iti śrīmad-bhagavad-gītā samāptā atha gītā-māhātmyam gītā-śāstram idaṃ puṇyaṃ yaḥ paṭhet prayataḥ pumān | viṣṇoḥ padam avāpnoti bhaya-śokādi-varjitaḥ ||1|| gītādhyayana-śīlasya prāṇāyāma-parasya ca | naiva santi hi pāpāni pūrva-janma-kṛtāni ||2|| mala-nirmocanaṃ puṃsāṃ jala-snānaṃ dine dine | sakṛd-gītāmbhasi snānaṃ saṃsāra-mala-nāśanam ||3|| gītā sugītā kartavyā kim anyaiḥ śāstra-vistaraiḥ | yā svayaṃ padmanābhasya mukha-padmād viniḥsṛtā ||4|| bhāratāmṛta-sarvasvaṃ viṣṇor vaktrād viniḥsṛtam | gītā-gaṅgodakaṃ pītvā punar-janma na vidyate ||5|| sarvopaniṣado gāvo dogdhā gopāla-nandanaḥ | pārtho vatsaḥ sudhīr bhoktā dugdhaṃ gītāmṛtaṃ mahat ||6|| ekaṃ śāstraṃ devakī-putra-gītam eko devo devakī-putra eva | eko mantras tasya nāmāni yāni karmāpy ekaṃ tasya devasya sevā ||7|| iti gītā-māhātmyam |