hariH oM tat sat bhagavad-gItA kiMcid adhItA gaGga-jala-lava-kaNikA pItA yasya kathaMcin murAri-samarcA kriyate tasya yamena na carcA zrI-veda-vyAsa-praNIta-mahAbhAratAntargatA zrI-zrImad-bhagavad-gItA nArAyaNaM namaskRtya naraM caiva narottamam | devIM sarasvatIM vyAsaM tato jayam udIrayet || atha dhyAnam oM pArthAya pratibodhitAM bhagavatA nArAyaNena svayaM vyAsena grathitAM purANa-muninA madhye-mahAbhAratAm | advaitAmRta-varSiNIM bhagavatIm aSTadazAdhyAyinIm amba tvAm anusandadhAmi bhagavad-gIte bhava-dveSiNIm ||1|| atha maGgalAcaraNam oM vAg-IzAdyAH sumanasaH sarvArthAnAm upakrame | yaM natvA kRta-kRtyAH syus taM namAmi gajAnanam ||2|| namo’stu te vyAsa vizAla-buddhe phullAravindAyata-padma-netre | yena tvayA bhArata-taila-pUrNaH prajvAlito jJAna-mayaH pradIpaH ||3|| prapanna-parijAtAya totra-vetraika-pANaye | jJAna-mudrAya kRSNAya gItAmRta-duhe namaH ||4|| sarvopaniSado gAvo dogdhA gopAla-nandanaH | pArtho vatsaH sudhIr bhoktA dugdhaM gItAmRtaM mahat ||5|| vasudeva-sutaM devaM kaMsa-cANUra-mardanam | devakI-paramAnandaM kRSNaM vande jagad-gurum ||6|| bhISma-droNa-taTA jayadratha-jalA gAndhAra-nIlotpalA zAlya-grAhavatA kRpeNa vahanI karNena velAkulA | azvatthAma-vikarNa-ghora-makarA duryodhanAvartinI sottIrNA khalu pANDavai raNa-nadI kaivartakaH kezavaH ||7|| pArAzarya-vacaH sarojam amalaM gItArtha-gandhotkaTaM nAnAkhyAnaka-kezaraM hari-kathA-sambodhanAbodhitam | loke sajjana-SaTpadair aharahaH pepIyamAnaM mudA bhUyAd bhArata-paGkajaM kali-mala-pradhvaMsi naH zreyase ||8|| mUkaM karoti vAcAlaM paGguM laGghAyate girim | yat-kRpA tam ahaM vande paramAnanda-mAdhavam ||9|| yaM brahmA varuNendra-rudra-marutaH stunvanti divyaiH stavair vedaiH sAGga-pada-kramopaniSadair gAyanti yaM sAma-gAH | dhyAnAvasthita-tad-gatena manasA pazyanti yaM yogino yasyAntaM na viduH surAsura-gaNA devAya tasmai namaH ||10|| —o)0(o— (1) atha prathamo’dhyAyaH arjuna-viSAda-yogaH dhRtarASTra uvAca dharma-kSetre kuru-kSetre samavetA yuyutsavaH | mAmakAH pANDavAz caiva kim akurvata saMjaya ||1|| saMjaya uvAca dRSTvA tu pANDavAnIkaM vyUDhaM duryodhanas tadA | AcAryam upasaMgamya rAjA vacanam abravIt ||2|| pazyaitAM pANDu-putrANAm AcArya mahatIM camUm | vyUDhAM drupada-putreNa tava ziSyeNa dhImatA ||3|| atra zUrA maheSvAsA bhImArjuna-samA yudhi | yuyudhAno virATaz ca drupadaz ca mahArathaH ||4|| dhRSTaketuz cekitAnaH kAzirAjaz ca vIryavAn | purujit kuntibhojaz ca zaibyaz ca nara-puMgavaH ||5|| yudhAmanyuz ca vikrAnta uttamaujAz ca vIryavAn | saubhadro draupadeyAz ca sarva eva mahA-rathAH ||6|| asmAkaM tu viziSTA ye tAn nibodha dvijottama | nAyakA mama sainyasya saMjJArthaM tAn bravImi te ||7|| bhavAn bhISmaz ca karNaz ca kRpaz ca samitiMjayaH | azvatthAmA vikarNaz ca saumadattir jayadrathaH ||8|| anye ca bahavaH zUrA mad-arthe tyakta-jIvitAH | nAnA-zastra-praharaNAH sarve yuddha-vizAradAH ||9|| aparyAptaM tad asmAkaM balaM bhISmAbhirakSitam | paryAptaM tv idam eteSAM balaM bhImAbhirakSitam ||10|| ayaneSu ca sarveSu yathA-bhAgam avasthitAH | bhISmam evAbhirakSantu bhavantaH sarva eva hi ||11|| tasya saMjanayan harSaM kuru-vRddhaH pitAmahaH | siMha-nAdaM vinadyoccaiH zaGkhaM dadhmau pratApavAn ||12|| tataH zaGkhAz ca bheryaz ca paNavAnaka-gomukhAH | sahasaivAbhyahanyanta sa zabdas tumulo’bhavat ||13|| tataH zvetair hayair yukte mahati syandane sthitau | mAdhavaH pANDavaz caiva divyau zaGkhau pradadhmatuH ||14|| pAJcajanyaM hRSIkezo devadattaM dhanaMjayaH | pauNDraM dadhmau mahA-zaGkhaM bhIma-karmA vRkodaraH ||15|| ananta-vijayaM rAjA kuntI-putro yudhiSThiraH | nakulaH sahadevaz ca sughoSa-maNipuSpakau ||16|| kAzyaz ca parameSvAsaH zikhaNDI ca mahA-rathaH | dhRSTadyumno virATaz ca sAtyakiz cAparAjitaH ||17|| drupado draupadeyAz ca sarvazaH pRthivI-pate | saubhadraz ca mahAbAhuH zaGkhAn dadhmuH pRthak pRthak ||18|| sa ghoSo dhArtarASTrANAM hRdayAni vyadArayat | nabhaz ca pRthivIM caiva tumulo vyanunAdayan ||19|| atha vyavasthitAn dRSTvA dhArtarASTrAn kapi-dhvajaH | pravRtte zastra-saMpAte dhanur udyamya pANDavaH ||20|| hRSIkezaM tadA vAkyam idam Aha mahI-pate | senayor ubhayor madhye rathaM sthApaya me’cyuta ||21|| yAvad etAn nirIkSe’haM yoddhu-kAmAn avasthitAn | kair mayA saha yoddhavyam asmin raNa-samudyame ||22|| yotsyamAnAn avekSe’haM ya ete’tra samAgatAH | dhArtarASTrasya durbuddher yuddhe priya-cikIrSavaH ||23|| evam ukto hRSIkezo guDAkezena bhArata | senayor ubhayor madhye sthApayitvA rathottamam ||24|| bhISma-droNa-pramukhataH sarveSAM ca mahIkSitAm | uvAca pArtha pazyaitAn samavetAn kurUn iti ||25|| tatrApazyat sthitAn pArthaH pitRRn atha pitAmahAn | AcAryAn mAtulAn bhrAtRRn putrAn pautrAn sakhIMs tathA ||26|| zvazurAn suhRdaz caiva senayor ubhayor api | tAn samIkSya sa kaunteyaH sarvAn bandhUn avasthitAn ||27|| kRpayA parayAviSTo viSIdann idam abravIt | dRSTvemaM svajanaM kRSNa yuyutsuM samupasthitam ||28|| sIdanti mama gAtrANi mukhaM ca parizuSyati | vepathuz ca zarIre me romaharSaz ca jAyate ||29|| gANDIvaM sraMsate hastAt tvak caiva paridahyate | na ca zaknomy avasthAtuM bhramatIva ca me manaH ||30|| nimittAni ca pazyAmi viparItAni kezava | na ca zreyo’nupazyAmi hatvA svajanam Ahave ||31|| na kAGkSe vijayaM kRSNa na ca rAjyaM sukhAni ca | kiM no rAjyena govinda kiM bhogair jIvitena vA ||32|| yeSAm arthe kAGkSitaM no rAjyaM bhogAH sukhAni ca | ta ime’vasthitA yuddhe prANAMs tyaktvA dhanAni ca ||33|| AcAryAH pitaraH putrAs tathaiva ca pitAmahAH | mAtulAH zvazurAH pautrAH zyAlAH saMbandhinas tathA ||34|| etAn na hantum icchAmi ghnato’pi madhusUdana | api trailokya-rAjyasya hetoH kiM nu mahI-kRte ||35|| nihatya dhArtarASTrAn naH kA prItiH syAj janArdana | pApam evAzrayed asmAn hatvaitAn AtatAyinaH ||36|| tasmAn nArhA vayaM hantuM dhArtarASTrAn sva-bAndhavAn | svajanaM hi kathaM hatvA sukhinaH syAma mAdhava ||37|| yady apy ete na pazyanti lobhopahata-cetasaH | kula-kSaya-kRtaM doSaM mitra-drohe ca pAtakam ||38|| kathaM na jJeyam asmAbhiH pApAd asmAn nivartitum | kula-kSaya-kRtaM doSaM prapazyadbhir janArdana ||39|| kula-kSaye praNazyanti kula-dharmAH sanAtanAH | dharme naSTe kulaM kRtsnam adharmo’bhibhavaty uta ||40|| adharmAbhibhavAt kRSNa praduSyanti kula-striyaH | strISu duSTAsu vArSNeya jAyate varNa-saMkaraH ||41|| saMkaro narakAyaiva kula-ghnAnAM kulasya ca | patanti pitaro hy eSAM lupta-piNDodaka-kriyAH ||42|| doSair etaiH kula-ghnAnAM varNa-saMkara-kArakaiH | utsAdyante jAti-dharmAH kula-dharmAz ca zAzvatAH ||43|| utsanna-kula-dharmANAM manuSyANAM janArdana | narake niyataM vAso bhavatIty anuzuzruma ||44|| aho bata mahat pApaM kartuM vyavasitA vayam | yad rAjya-sukha-lobhena hantuM svajanam udyatAH ||45|| yadi mAm apratIkAram azastraM zastra-pANayaH | dhArtarASTrA raNe hanyus tan me kSemataraM bhavet ||46|| evam uktvArjunaH saMkhye rathopastha upAvizat | visRjya sazaraM cApaM zoka-saMvigna-mAnasaH ||47|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde arjuna-viSAda-yogo nAma prathamo’dhyAyaH || —o)0(o— (2) atha dvitIyo’dhyAyaH sAGkhya-yogaH saMjaya uvAca taM tathA kRpayAviSTam azru-pUrNAkulekSaNam | viSIdantam idaM vAkyam uvAca madhusUdanaH ||1|| zrI-bhagavAn uvAca kutas tvA kazmalam idaM viSame samupasthitam | anArya-juSTam asvargyam akIrti-karam arjuna ||2|| klaibyaM mA sma gamaH pArtha naitat tvayy upapadyate | kSudraM hRdaya-daurbalyaM tyaktvottiSTha parantapa ||3|| arjuna uvAca kathaM bhISmam ahaM saMkhye droNaM ca madhusUdana | iSubhiH pratiyotsyAmi pUjArhAv arisUdana ||4|| gurUn ahatvA hi mahAnubhAvAJ zreyo bhoktuM bhaikSyam apIha loke | hatvArtha-kAmAMs tu gurUn ihaiva bhuJjIya bhogAn rudhira-pradigdhAn ||5|| na caitad vidmaH kataran no garIyo yad vA jayema yadi vA no jayeyuH | yAn eva hatvA na jijIviSAmas te’vasthitAH pramukhe dhArtarASTrAH ||6|| kArpaNya-doSopahata-svabhAvaH pRcchAmi tvAM dharma-saMmUDha-cetAH | yac chreyaH syAn nizcitaM brUhi tan me ziSyas te’haM zAdhi mAM tvAM prapannam ||7|| na hi prapazyAmi mamApanudyAd yac chokam ucchoSaNam indriyANAm | avApya bhUmAv asapatnam RddhaM rAjyaM surANAm api cAdhipatyam ||8|| saMjaya uvAca evam uktvA hRSIkezaM guDAkezaH parantapaH | na yotsya iti govindam uktvA tUSNIM babhUva ha ||9|| tam uvAca hRSIkezaH prahasann iva bhArata | senayor ubhayor madhye viSIdantam idaM vacaH ||10|| zrI-bhagavAn uvAca azocyAn anvazocas tvaM prajJA-vAdAMz ca bhASase | gatAsUn agatAsUMz ca nAnuzocanti paNDitAH ||11|| na tv evAhaM jAtu nAsaM na tvaM neme janAdhipAH | na caiva na bhaviSyAmaH sarve vayam ataH param ||12|| dehino’smin yathA dehe kaumAraM yauvanaM jarA | tathA dehAntara-prAptir dhIras tatra na muhyati ||13|| mAtrA-sparzAs tu kaunteya zItoSNa-sukha-duHkha-dAH | AgamApAyino’nityAs tAMs titikSasva bhArata ||14|| yaM hi na vyathayanty ete puruSaM puruSarSabha | sama-duHkha-sukhaM dhIraM so’mRtatvAya kalpate ||15|| nAsato vidyate bhAvo nAbhAvo vidyate sataH | ubhayor api dRSTo’ntas tv anayos tattvadarzibhiH ||16|| avinAzi tu tad viddhi yena sarvam idaM tatam | vinAzam avyayasyAsya na kazcit kartum arhati ||17|| antavanta ime dehA nityasyoktAH zarIriNaH | anAzino’prameyasya tasmAd yudhyasva bhArata ||18|| ya enaM vetti hantAraM yaz cainaM manyate hatam | ubhau tau na vijAnIto nAyaM hanti na hanyate ||19|| na jAyate mriyate vA kadAcin nAyaM bhUtvA bhavitA vA na bhUyaH | ajo nityaH zAzvato’yaM purANo na hanyate hanyamAne zarIre ||20|| vedAvinAzinaM nityaM ya enam ajam avyayam | kathaM sa puruSaH pArtha kaM ghAtayati hanti kam ||21|| vAsAMsi jIrNAni yathA vihAya navAni gRhNAti naro’parANi | tathA zarIrANi vihAya jIrNAni anyAni saMyAti navAni dehI ||22|| nainaM chindanti zastrANi nainaM dahati pAvakaH | na cainaM kledayanty Apo na zoSayati mArutaH ||23|| acchedyo’yam adAhyo’yam akledyo’zoSya eva ca | nityaH sarva-gataH sthANur acalo’yaM sanAtanaH ||24|| avyakto’yam acintyo’yam avikAryo’yam ucyate | tasmAd evaM viditvainaM nAnuzocitum arhasi ||25|| atha cainaM nitya-jAtaM nityaM vA manyase mRtam | tathApi tvaM mahA-bAho naivaM zocitum arhasi ||26|| jAtasya hi dhruvo mRtyur dhruvaM janma mRtasya ca | tasmAd aparihArye’rthe na tvaM zocitum arhasi ||27|| avyaktAdIni bhUtAni vyakta-madhyAni bhArata | avyakta-nidhanAny eva tatra kA paridevanA ||28|| Azcarya-vat pazyati kazcid enam Azcarya-vad vadati tathaiva cAnyaH | Azcarya-vac cainam anyaH zRNoti zrutvApy enaM veda na caiva kazcit ||29|| dehI nityam avadhyo’yaM dehe sarvasya bhArata | tasmAt sarvANi bhUtAni na tvaM zocitum arhasi ||30|| sva-dharmam api cAvekSya na vikampitum arhasi | dharmyAd dhi yuddhAc chreyo’nyat kSatriyasya na vidyate ||31|| yadRcchayA copapannaM svargadvAram apAvRtam | sukhinaH kSatriyAH pArtha labhante yuddham IdRzam ||32|| atha cet tvam imaM dharmyaM saMgrAmaM na kariSyasi | tataH sva-dharmaM kIrtiM ca hitvA pApam avApsyasi ||33|| akIrtiM cApi bhUtAni kathayiSyanti te’vyayAm | saMbhAvitasya cAkIrtir maraNAd atiricyate ||34|| bhayAd raNAd uparataM maMsyante tvAM mahA-rathAH | yeSAM ca tvaM bahu-mato bhUtvA yAsyasi lAghavam ||35|| avAcya-vAdAMz ca bahUn vadiSyanti tavAhitAH | nindantas tava sAmarthyaM tato duHkhataraM nu kim ||36|| hato vA prApsyasi svargaM jitvA vA bhokSyase mahIm | tasmAd uttiSTha kaunteya yuddhAya kRta-nizcayaH ||37|| sukha-duHkhe same kRtvA lAbhAlAbhau jayAjayau | tato yuddhAya yujyasva naivaM pApam avApsyasi ||38|| eSA te’bhihitA sAMkhye buddhir yoge tv imAM zRNu | buddhyA yukto yayA pArtha karma-bandhaM prahAsyasi ||39|| nehAbhikrama-nAzo’sti pratyavAyo na vidyate | svalpam apy asya dharmasya trAyate mahato bhayAt ||40|| vyavasAyAtmikA buddhir ekeha kuru-nandana | bahu-zAkhA hy anantAz ca buddhayo’vyavasAyinAm ||41|| yAm imAM puSpitAM vAcaM pravadanty avipazcitaH | veda-vAda-ratAH pArtha nAnyad astIti vAdinaH ||42|| kAmAtmAnaH svarga-parA janma-karma-phala-pradAm | kriyA-vizeSa-bahulAM bhogaizvarya-gatiM prati ||43|| bhogaizvarya-prasaktAnAM tayApahRta-cetasAm | vyavasAyAtmikA buddhiH samAdhau na vidhIyate ||44|| traiguNya-viSayA vedA nistraiguNyo bhavArjuna | nirdvandvo nitya-sattva-stho niryoga-kSema AtmavAn ||45|| yAvAn artha udapAne sarvataH saMplutodake | tAvAn sarveSu vedeSu brAhmaNasya vijAnataH ||46|| karmaNy evAdhikAras te mA phaleSu kadAcana | mA karma-phala-hetur bhUr mA te saGgo’stv akarmaNi ||47|| yoga-sthaH kuru karmANi saGgaM tyaktvA dhanaMjaya | siddhy-asiddhyoH samo bhUtvA samatvaM yoga ucyate ||48|| dUreNa hy avaraM karma buddhi-yogAd dhanaMjaya | buddhau zaraNam anviccha kRpaNAH phala-hetavaH ||49|| buddhi-yukto jahAtIha ubhe sukRta-duSkRte | tasmAd yogAya yujyasva yogaH karmasu kauzalam ||50|| karmajaM buddhi-yuktA hi phalaM tyaktvA manISiNaH | janma-bandha-vinirmuktAH padaM gacchanty anAmayam ||51|| yadA te moha-kalilaM buddhir vyatitariSyati | tadA gantAsi nirvedaM zrotavyasya zrutasya ca ||52|| zruti-vipratipannA te yadA sthAsyati nizcalA | samAdhAv acalA buddhis tadA yogam avApsyasi ||53|| arjuna uvAca sthita-prajJasya kA bhASA samAdhisthasya kezava | sthita-dhIH kiM prabhASeta kim AsIta vrajeta kim ||54|| zrI-bhagavAn uvAca prajahAti yadA kAmAn sarvAn pArtha manogatAn | Atmany evAtmanA tuSTaH sthita-prajJas tadocyate ||55|| duHkheSv anudvigna-manAH sukheSu vigata-spRhaH | vIta-rAga-bhaya-krodhaH sthitadhIr munir ucyate ||56|| yaH sarvatrAnabhisnehas tat tat prApya zubhAzubham | nAbhinandati na dveSTi tasya prajJA pratiSThitA ||57|| yadA saMharate cAyaM kUrmo’GgAnIva sarvazaH | indriyANIndriyArthebhyas tasya prajJA pratiSThitA ||58|| viSayA vinivartante nirAhArasya dehinaH | rasa-varjaM raso’py asya paraM dRSTvA nivartate ||59|| yatato hy api kaunteya puruSasya vipazcitaH | indriyANi pramAthIni haranti prasabhaM manaH ||60|| tAni sarvANi saMyamya yukta AsIta mat-paraH | vaze hi yasyendriyANi tasya prajJA pratiSThitA ||61|| dhyAyato viSayAn puMsaH saGgas teSUpajAyate | saGgAt saMjAyate kAmaH kAmAt krodho’bhijAyate ||62|| krodhAd bhavati saMmohaH saMmohAt smRti-vibhramaH | smRti-bhraMzAd buddhi-nAzo buddhi-nAzAt praNazyati ||63|| rAga-dveSa-viyuktais tu viSayAn indriyaiz caran | Atma-vazyair vidheyAtmA prasAdam adhigacchati ||64|| prasAde sarva-duHkhAnAM hAnir asyopajAyate | prasanna-cetaso hy Azu buddhiH paryavatiSThate ||65|| nAsti buddhir ayuktasya na cAyuktasya bhAvanA | na cAbhAvayataH zAntir azAntasya kutaH sukham ||66|| indriyANAM hi caratAM yan mano’nuvidhIyate | tad asya harati prajJAM vAyur nAvam ivAmbhasi ||67|| tasmAd yasya mahA-bAho nigRhItAni sarvazaH | indriyANIndriyArthebhyas tasya prajJA pratiSThitA ||68|| yA nizA sarva-bhUtAnAM tasyAM jAgarti saMyamI | yasyAM jAgrati bhUtAni sA nizA pazyato muneH ||69|| ApUryamANam acala-pratiSThaM samudram ApaH pravizanti yadvat | tadvat kAmA yaM pravizanti sarve sa zAntim Apnoti na kAma-kAmI ||70|| vihAya kAmAn yaH sarvAn pumAMz carati niHspRhaH | nirmamo nirahaMkAraH sa zAntim adhigacchati ||71|| eSA brAhmI sthitiH pArtha nainAM prApya vimuhyati | sthitvAsyAm anta-kAle’pi brahma-nirvANam Rcchati ||72|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde sAGkhya-yogo nAma dvitIyo’dhyAyaH || —o)0(o— (3) atha tRtIyo’dhyAyaH karma-yogaH arjuna uvAca jyAyasI cet karmaNas te matA buddhir janArdana | tat kiM karmaNi ghore mAM niyojayasi kezava ||1|| vyAmizreNaiva vAkyena buddhiM mohayasIva me | tad ekaM vada nizcitya yena zreyo’ham ApnuyAm ||2|| zrI-bhagavAn uvAca loke’smin dvividhA niSThA purA proktA mayAnagha | jJAna-yogena sAMkhyAnAM karma-yogena yoginAm ||3|| na karmaNAm anArambhAn naiSkarmyaM puruSo’znute | na ca saMnyasanAd eva siddhiM samadhigacchati ||4|| na hi kazcit kSaNam api jAtu tiSThaty akarma-kRt | kAryate hy avazaH karma sarvaH prakRti-jair guNaiH ||5|| karmendriyANi saMyamya ya Aste manasA smaran | indriyArthAn vimUDhAtmA mithyAcAraH sa ucyate ||6|| yas tv indriyANi manasA niyamyArabhate’rjuna | karmendriyaiH karma-yogam asaktaH sa viziSyate ||7|| niyataM kuru karma tvaM karma jyAyo hy akarmaNaH | zarIra-yAtrApi ca te na prasidhyed akarmaNaH ||8|| yajJArthAt karmaNo’nyatra loko’yaM karma-bandhanaH | tad-arthaM karma kaunteya mukta-saGgaH samAcara ||9|| saha-yajJAH prajAH sRSTvA purovAca prajApatiH | anena prasaviSyadhvam eSa vo’stv iSTa-kAma-dhuk ||10|| devAn bhAvayatAnena te devA bhAvayantu vaH | parasparaM bhAvayantaH zreyaH param avApsyatha ||11|| iSTAn bhogAn hi vo devA dAsyante yajJa-bhAvitAH | tair dattAn apradAyaibhyo yo bhuGkte stena eva saH ||12|| yajJa-ziSTAzinaH santo mucyante sarva-kilbiSaiH | bhuJjate te tv aghaM pApA ye pacanty Atma-kAraNAt ||13|| annAd bhavanti bhUtAni parjanyAd anna-saMbhavaH | yajJAd bhavati parjanyo yajJaH karma-samudbhavaH ||14|| karma brahmodbhavaM viddhi brahmAkSara-samudbhavam | tasmAt sarva-gataM brahma nityaM yajJe pratiSThitam ||15|| evaM pravartitaM cakraM nAnuvartayatIha yaH | aghAyur indriyArAmo moghaM pArtha sa jIvati ||16|| yas tv Atma-ratir eva syAd Atma-tRptaz ca mAnavaH | Atmany eva ca saMtuSTas tasya kAryaM na vidyate ||17|| naiva tasya kRtenArtho nAkRteneha kazcana | na cAsya sarva-bhUteSu kazcid artha-vyapAzrayaH ||18|| tasmAd asaktaH satataM kAryaM karma samAcara | asakto hy Acaran karma param Apnoti pUruSaH ||19|| karmaNaiva hi saMsiddhim AsthitA janakAdayaH | loka-saMgraham evApi saMpazyan kartum arhasi ||20|| yad yad Acarati zreSThas tat tad evetaro janaH | sa yat pramANaM kurute lokas tad anuvartate ||21|| na me pArthAsti kartavyaM triSu lokeSu kiMcana | nAnavAptam avAptavyaM varta eva ca karmaNi ||22|| yadi hy ahaM na varteyaM jAtu karmaNy atandritaH | mama vartmAnuvartante manuSyAH pArtha sarvazaH ||23|| utsIdeyur ime lokA na kuryAM karma ced aham | saMkarasya ca kartA syAm upahanyAm imAH prajAH ||24|| saktAH karmaNy avidvAMso yathA kurvanti bhArata | kuryAd vidvAMs tathAsaktaz cikIrSur loka-saMgraham ||25|| na buddhi-bhedaM janayed ajJAnAM karma-saGginAm | joSayet sarva-karmANi vidvAn yuktaH samAcaran ||26|| prakRteH kriyamANAni guNaiH karmANi sarvazaH | ahaMkAra-vimUDhAtmA kartAham iti manyate ||27|| tattva-vit tu mahA-bAho guNa-karma-vibhAgayoH | guNA guNeSu vartanta iti matvA na sajjate ||28|| prakRter guNa-saMmUDhAH sajjante guNa-karmasu | tAn akRtsna-vido mandAn kRtsna-vin na vicAlayet ||29|| mayi sarvANi karmANi saMnyasyAdhyAtma-cetasA | nirAzIr nirmamo bhUtvA yudhyasva vigata-jvaraH ||30|| ye me matam idaM nityam anutiSThanti mAnavAH | zraddhAvanto’nasUyanto mucyante te’pi karmabhiH ||31|| ye tv etad abhyasUyanto nAnutiSThanti me matam | sarva-jJAna-vimUDhAMs tAn viddhi naSTAn acetasaH ||32|| sadRzaM ceSTate svasyAH prakRter jJAnavAn api | prakRtiM yAnti bhUtAni nigrahaH kiM kariSyati ||33|| indriyasyendriyasyArthe rAga-dveSau vyavasthitau | tayor na vazam Agacchet tau hy asya paripanthinau ||34|| zreyAn sva-dharmo viguNaH para-dharmAt svanuSThitAt | sva-dharme nidhanaM zreyaH para-dharmo bhayAvahaH ||35|| arjuna uvAca atha kena prayukto’yaM pApaM carati pUruSaH | anicchann api vArSNeya balAd iva niyojitaH ||36|| zrI-bhagavAn uvAca kAma eSa krodha eSa rajo-guNa-samudbhavaH | mahAzano mahA-pApmA viddhy enam iha vairiNam ||37|| dhUmenAvriyate vahnir yathAdarzo malena ca | yatholbenAvRto garbhas tathA tenedam AvRtam ||38|| AvRtaM jJAnam etena jJAnino nitya-vairiNA | kAma-rUpeNa kaunteya duSpUreNAnalena ca ||39|| indriyANi mano buddhir asyAdhiSThAnam ucyate | etair vimohayaty eSa jJAnam AvRtya dehinam ||40|| tasmAt tvam indriyANy Adau niyamya bharatarSabha | pApmAnaM prajahi hy enaM jJAna-vijJAna-nAzanam ||41|| indriyANi parANy Ahur indriyebhyaH paraM manaH | manasas tu parA buddhir yo buddheH paratas tu saH ||42|| evaM buddheH paraM buddhvA saMstabhyAtmAnam AtmanA | jahi zatruM mahA-bAho kAma-rUpaM durAsadam ||43|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde karma-yogo nAma tRtIyo’dhyAyaH || —o)0(o— (4) atha caturtho’dhyAyaH jJAna-karma-sannyAsa-yogaH zrI-bhagavAn uvAca imaM vivasvate yogaM proktavAn aham avyayam | vivasvAn manave prAha manur ikSvAkave’bravIt ||1|| evaM paramparA-prAptam imaM rAjarSayo viduH | sa kAleneha mahatA yogo naSTaH parantapa ||2|| sa evAyaM mayA te’dya yogaH proktaH purAtanaH | bhakto’si me sakhA ceti rahasyaM hy etad uttamam ||3|| arjuna uvAca aparaM bhavato janma paraM janma vivasvataH | katham etad vijAnIyAM tvam Adau proktavAn iti ||4|| zrI-bhagavAn uvAca | bahUni me vyatItAni janmAni tava cArjuna | tAny ahaM veda sarvANi na tvaM vettha parantapa ||5|| ajo’pi sann avyayAtmA bhUtAnAm Izvaro’pi san | prakRtiM svAm adhiSThAya saMbhavAmy Atma-mAyayA ||6|| yadA yadA hi dharmasya glAnir bhavati bhArata | abhyutthAnam adharmasya tadAtmAnaM sRjAmy aham ||7|| paritrANAya sAdhUnAM vinAzAya ca duSkRtAm | dharma-saMsthApanArthAya saMbhavAmi yuge yuge ||8|| janma karma ca me divyam evaM yo vetti tattvataH | tyaktvA dehaM punar janma naiti mAm eti so’rjuna ||9|| vIta-rAga-bhaya-krodhA man-mayA mAm upAzritAH | bahavo jJAna-tapasA pUtA mad-bhAvam AgatAH ||10|| ye yathA mAM prapadyante tAMs tathaiva bhajAmy aham | mama vartmAnuvartante manuSyAH pArtha sarvazaH ||11|| kAGkSantaH karmaNAM siddhiM yajanta iha devatAH | kSipraM hi mAnuSe loke siddhir bhavati karmajA ||12|| cAturvarNyaM mayA sRSTaM guNa-karma-vibhAgazaH | tasya kartAram api mAM viddhy akartAram avyayam ||13|| na mAM karmANi limpanti na me karma-phale spRhA | iti mAM yo’bhijAnAti karmabhir na sa badhyate ||14|| evaM jJAtvA kRtaM karma pUrvair api mumukSubhiH | kuru karmaiva tasmAt tvaM pUrvaiH pUrvataraM kRtam ||15|| kiM karma kim akarmeti kavayo’py atra mohitAH | tat te karma pravakSyAmi yaj jJAtvA mokSyase’zubhAt ||16|| karmaNo hy api boddhavyaM boddhavyaM ca vikarmaNaH | akarmaNaz ca boddhavyaM gahanA karmaNo gatiH ||17|| karmaNy akarma yaH pazyed akarmaNi ca karma yaH | sa buddhimAn manuSyeSu sa yuktaH kRtsna-karma-kRt ||18|| yasya sarve samArambhAH kAma-saMkalpa-varjitAH | jJAnAgni-dagdha-karmANaM tam AhuH paNDitaM budhAH ||19|| tyaktvA karma-phalAsaGgaM nitya-tRpto nirAzrayaH | karmaNy abhipravRtto’pi naiva kiMcit karoti saH ||20|| nirAzIr yata-cittAtmA tyakta-sarva-parigrahaH | zArIraM kevalaM karma kurvan nApnoti kilbiSam ||21|| yadRcchA-lAbha-saMtuSTo dvandvAtIto vimatsaraH | samaH siddhAv asiddhau ca kRtvApi na nibadhyate ||22|| gata-saGgasya muktasya jJAnAvasthita-cetasaH | yajJAyAcarataH karma samagraM pravilIyate ||23|| brahmArpaNaM brahma havir brahmAgnau brahmaNA hutam | brahmaiva tena gantavyaM brahma-karma-samAdhinA ||24|| daivam evApare yajJaM yoginaH paryupAsate | brahmAgnAv apare yajJaM yajJenaivopajuhvati ||25|| zrotrAdInIndriyANy anye saMyamAgniSu juhvati | zabdAdIn viSayAn anya indriyAgniSu juhvati ||26|| sarvANIndriya-karmANi prANa-karmANi cApare | Atma-saMyama-yogAgnau juhvati jJAna-dIpite ||27|| dravya-yajJAs tapo-yajJA yoga-yajJAs tathApare | svAdhyAya-jJAna-yajJAz ca yatayaH saMzita-vratAH ||28|| apAne juhvati prANaM prANe’pAnaM tathApare | prANApAna-gatI ruddhvA prANAyAma-parAyaNAH ||29|| apare niyatAhArAH prANAn prANeSu juhvati | sarve’py ete yajJa-vido yajJa-kSapita-kalmaSAH ||30|| yajJa-ziSTAmRta-bhujo yAnti brahma sanAtanam | nAyaM loko’sty ayajJasya kuto’nyaH kurusattama ||31|| evaM bahu-vidhA yajJA vitatA brahmaNo mukhe | karma-jAn viddhi tAn sarvAn evaM jJAtvA vimokSyase ||32|| zreyAn dravya-mayAd yajJAj jJAna-yajJaH parantapa | sarvaM karmAkhilaM pArtha jJAne parisamApyate ||33|| tad viddhi praNipAtena paripraznena sevayA | upadekSyanti te jJAnaM jJAninas tattva-darzinaH ||34|| yaj jJAtvA na punar moham evaM yAsyasi pANDava | yena bhUtAny azeSeNa drakSyasy Atmany atho mayi ||35|| api ced asi pApebhyaH sarvebhyaH pApa-kRttamaH | sarvaM jJAna-plavenaiva vRjinaM saMtariSyasi ||36|| yathaidhAMsi samiddho’gnir bhasmasAt kurute’rjuna | jJAnAgniH sarva-karmANi bhasmasAt kurute tathA ||37|| na hi jJAnena sadRzaM pavitram iha vidyate | tat svayaM yoga-saMsiddhaH kAlenAtmani vindati ||38|| zraddhAvAn labhate jJAnaM tat-paraH saMyatendriyaH | jJAnaM labdhvA parAM zAntim acireNAdhigacchati ||39|| ajJaz cAzraddadhAnaz ca saMzayAtmA vinazyati | nAyaM loko’sti na paro na sukhaM saMzayAtmanaH ||40|| yoga-saMnyasta-karmANaM jJAna-saMchinna-saMzayam | AtmavantaM na karmANi nibadhnanti dhanaMjaya ||41|| tasmAd ajJAna-saMbhUtaM hRt-sthaM jJAnAsinAtmanaH | chittvainaM saMzayaM yogam AtiSThottiSTha bhArata ||42|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde jJAna-karma-sannyAsa-yogo nAma caturTho’dhyAyaH || —o)0(o— (5) atha paJcamo’dhyAyaH sannyAsa-yogaH arjuna uvAca saMnyAsaM karmaNAM kRSNa punar yogaM ca zaMsasi | yac chreya etayor ekaM tan me brUhi sunizcitam ||1|| zrI-bhagavAn uvAca saMnyAsaH karma-yogaz ca niHzreyasa-karAv ubhau | tayos tu karma-saMnyAsAt karma-yogo viziSyate ||2|| jJeyaH sa nityasaMnyAsI yo na dveSTi na kAGkSati | nirdvandvo hi mahA-bAho sukhaM bandhAt pramucyate ||3|| sAMkhya-yogau pRthag bAlAH pravadanti na paNDitAH | ekam apy AsthitaH samyag ubhayor vindate phalam ||4|| yat sAMkhyaiH prApyate sthAnaM tad yogair api gamyate | ekaM sAMkhyaM ca yogaM ca yaH pazyati sa pazyati ||5|| saMnyAsas tu mahA-bAho duHkham Aptum ayogataH | yoga-yukto munir brahma nacireNAdhigacchati ||6|| yoga-yukto vizuddhAtmA vijitAtmA jitendriyaH | sarva-bhUtAtma-bhUtAtmA kurvann api na lipyate ||7|| naiva kiMcit karomIti yukto manyeta tattva-vit | pazyaJ zRNvan spRzaJ jighrann aznan gacchan svapaJ zvasan ||8|| pralapan visRjan gRhNann unmiSan nimiSann api | indriyANIndriyArtheSu vartanta iti dhArayan ||9|| brahmaNy AdhAya karmANi saGgaM tyaktvA karoti yaH | lipyate na sa pApena padma-patram ivAmbhasA ||10|| kAyena manasA buddhyA kevalair indriyair api | yoginaH karma kurvanti saGgaM tyaktvAtma-zuddhaye ||11|| yuktaH karma-phalaM tyaktvA zAntim Apnoti naiSThikIm | ayuktaH kAma-kAreNa phale sakto nibadhyate ||12|| sarva-karmANi manasA saMnyasyAste sukhaM vazI | nava-dvAre pure dehI naiva kurvan na kArayan ||13|| na kartRtvaM na karmANi lokasya sRjati prabhuH | na karma-phala-saMyogaM svabhAvas tu pravartate ||14|| nAdatte kasya cit pApaM na caiva sukRtaM vibhuH | ajJAnenAvRtaM jJAnaM tena muhyanti jantavaH ||15|| jJAnena tu tad ajJAnaM yeSAM nAzitam AtmanaH | teSAm Adityavaj jJAnaM prakAzayati tat-param ||16|| tad-buddhayas tad-AtmAnas tan-niSThAs tat-parAyaNAH | gacchanty apunar-AvRttiM jJAna-nirdhUta-kalmaSAH ||17|| vidyA-vinaya-saMpanne brAhmaNe gavi hastini | zuni caiva zvapAke ca paNDitAH sama-darzinaH ||18|| ihaiva tair jitaH sargo yeSAM sAmye sthitaM manaH | nirdoSaM hi samaM brahma tasmAd brahmaNi te sthitAH ||19|| na prahRSyet priyaM prApya nodvijet prApya cApriyam | sthira-buddhir asaMmUDho brahma-vid brahmaNi sthitaH ||20|| bAhya-sparzeSv asaktAtmA vindaty Atmani yat sukham | sa brahma-yoga-yuktAtmA sukham akSayam aznute ||21|| ye hi saMsparza-jA bhogA duHkha-yonaya eva te | Ady-anta-vantaH kaunteya na teSu ramate budhaH ||22|| zaknotIhaiva yaH soDhuM prAk zarIra-vimokSaNAt | kAma-krodhodbhavaM vegaM sa yuktaH sa sukhI naraH ||23|| yo’ntaH-sukho’ntar-ArAmas tathAntar-jyotir eva yaH | sa yogI brahma-nirvANaM brahma-bhUto’dhigacchati ||24|| labhante brahma-nirvANam RSayaH kSINa-kalmaSAH | chinna-dvaidhA yatAtmAnaH sarva-bhUta-hite ratAH ||25|| kAma-krodha-viyuktAnAM yatInAM yata-cetasAm | abhito brahma-nirvANaM vartate viditAtmanAm ||26|| sparzAn kRtvA bahir bAhyAMz cakSuz caivAntare bhruvoH | prANApAnau samau kRtvA nAsAbhyantara-cAriNau ||27|| yatendriya-mano-buddhir munir mokSa-parAyaNaH | vigatecchA-bhaya-krodho yaH sadA mukta eva saH ||28|| bhoktAraM yajJa-tapasAM sarva-loka-mahezvaram | suhRdaM sarva-bhUtAnAM jJAtvA mAM zAntim Rcchati ||29|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde sannyAsa-yogo nAma paJcamo’dhyAyaH || —o)0(o— (6) atha SaSTho’dhyAyaH dhyAna-yogaH zrI-bhagavAn uvAca anAzritaH karma-phalaM kAryaM karma karoti yaH | sa saMnyAsI ca yogI ca na niragnir na cAkriyaH ||1|| yaM saMnyAsam iti prAhur yogaM taM viddhi pANDava | na hy asaMnyasta-saMkalpo yogI bhavati kazcana ||2|| ArurukSor muner yogaM karma kAraNam ucyate | yogArUDhasya tasyaiva zamaH kAraNam ucyate ||3|| yadA hi nendriyArtheSu na karmasv anuSajjate | sarva-saMkalpa-saMnyAsI yogArUDhas tadocyate ||4|| uddhared AtmanAtmAnaM nAtmAnam avasAdayet | Atmaiva hy Atmano bandhur Atmaiva ripur AtmanaH ||5|| bandhur AtmAtmanas tasya yenAtmaivAtmanA jitaH | anAtmanas tu zatrutve vartetAtmaiva zatruvat ||6|| jitAtmanaH prazAntasya paramAtmA samAhitaH | zItoSNa-sukha-duHkheSu tathA mAnApamAnayoH ||7|| jJAna-vijJAna-tRptAtmA kUTastho vijitendriyaH | yukta ity ucyate yogI sama-loSTAzma-kAJcanaH ||8|| suhRn-mitrAry-udAsIna-madhyastha-dveSya-bandhuSu | sAdhuSv api ca pApeSu sama-buddhir viziSyate ||9|| yogI yuJjIta satatam AtmAnaM rahasi sthitaH | ekAkI yata-cittAtmA nirAzIr aparigrahaH ||10|| zucau deze pratiSThApya sthiram Asanam AtmanaH | nAtyucchritaM nAtinIcaM cailAjina-kuzottaram ||11|| tatraikAgraM manaH kRtvA yata-cittendriya-kriyaH | upavizyAsane yuJjyAd yogam Atma-vizuddhaye ||12|| samaM kAya-ziro-grIvaM dhArayann acalaM sthiraH | saMprekSya nAsikAgraM svaM dizaz cAnavalokayan ||13|| prazAntAtmA vigata-bhIr brahmacAri-vrate sthitaH | manaH saMyamya mac-citto yukta AsIta mat-paraH ||14|| yuJjann evaM sadAtmAnaM yogI niyata-mAnasaH | zAntiM nirvANa-paramAM mat-saMsthAm adhigacchati ||15|| nAtyaznatas tu yogo’sti na caikAntam anaznataH | na cAtisvapna-zIlasya jAgrato naiva cArjuna ||16|| yuktAhAra-vihArasya yukta-ceSTasya karmasu | yukta-svapnAvabodhasya yogo bhavati duHkhahA ||17|| yadA viniyataM cittam Atmany evAvatiSThate | niHspRhaH sarva-kAmebhyo yukta ity ucyate tadA ||18|| yathA dIpo nivAta-stho neGgate sopamA smRtA | yogino yata-cittasya yuJjato yogam AtmanaH ||19|| yatroparamate cittaM niruddhaM yoga-sevayA | yatra caivAtmanAtmAnaM pazyann Atmani tuSyati ||20|| sukham AtyantikaM yat tad buddhi-grAhyam atIndriyam | vetti yatra na caivAyaM sthitaz calati tattvataH ||21|| yaM labdhvA cAparaM lAbhaM manyate nAdhikaM tataH | yasmin sthito na duHkhena guruNApi vicAlyate ||22|| taM vidyAd duHkha-saMyoga-viyogaM yoga-saMjJitam | sa nizcayena yoktavyo yogo’nirviNNa-cetasA ||23|| saMkalpa-prabhavAn kAmAMs tyaktvA sarvAn azeSataH | manasaivendriya-grAmaM viniyamya samantataH ||24|| zanaiH zanair uparamed buddhyA dhRti-gRhItayA | Atma-saMsthaM manaH kRtvA na kiMcid api cintayet ||25|| yato yato nizcarati manaz caJcalam asthiram | tatas tato niyamyaitad Atmany eva vazaM nayet ||26|| prazAnta-manasaM hy enaM yoginaM sukham uttamam | upaiti zAnta-rajasaM brahma-bhUtam akalmaSam ||27|| yuJjann evaM sadAtmAnaM yogI vigata-kalmaSaH | sukhena brahma-saMsparzam atyantaM sukham aznute ||28|| sarva-bhUta-stham AtmAnaM sarva-bhUtAni cAtmani | IkSate yoga-yuktAtmA sarvatra sama-darzanaH ||29|| yo mAM pazyati sarvatra sarvaM ca mayi pazyati | tasyAhaM na praNazyAmi sa ca me na praNazyati ||30|| sarva-bhUta-sthitaM yo mAM bhajaty ekatvam AsthitaH | sarvathA vartamAno’pi sa yogI mayi vartate ||31|| Atmaupamyena sarvatra samaM pazyati yo’rjuna | sukhaM vA yadi vA duHkhaM sa yogI paramo mataH ||32|| arjuna uvAca yo’yaM yogas tvayA proktaH sAmyena madhusUdana | etasyAhaM na pazyAmi caJcalatvAt sthitiM sthirAm ||33|| caJcalaM hi manaH kRSNa pramAthi balavad dRDham | tasyAhaM nigrahaM manye vAyor iva suduSkaram ||34|| zrI-bhagavAn uvAca asaMzayaM mahA-bAho mano durNigrahaM calam | abhyAsena tu kaunteya vairAgyeNa ca gRhyate ||35|| asaMyatAtmanA yogo duSprApa iti me matiH | vazyAtmanA tu yatatA zakyo’vAptum upAyataH ||36|| arjuna uvAca ayatiH zraddhayopeto yogAc calita-mAnasaH | aprApya yoga-saMsiddhiM kAM gatiM kRSNa gacchati ||37|| kaccin nobhaya-vibhraSTaz chinnAbhram iva nazyati | apratiSTho mahA-bAho vimUDho brahmaNaH pathi ||38|| etan me saMzayaM kRSNa chettum arhasy azeSataH | tvad-anyaH saMzayasyAsya chettA na hy upapadyate ||39|| zrI-bhagavAn uvAca pArtha naiveha nAmutra vinAzas tasya vidyate | na hi kalyANa-kRt kazcid durgatiM tAta gacchati ||40|| prApya puNya-kRtAM lokAn uSitvA zAzvatIH samAH | zucInAM zrImatAM gehe yoga-bhraSTo’bhijAyate ||41|| atha vA yoginAm eva kule bhavati dhImatAm | etad dhi durlabhataraM loke janma yad IdRzam ||42|| tatra taM buddhi-saMyogaM labhate paurvadehikam | yatate ca tato bhUyaH saMsiddhau kurunandana ||43|| pUrvAbhyAsena tenaiva hriyate hy avazo’pi saH | jijJAsur api yogasya zabda-brahmAtivartate ||44|| prayatnAd yatamAnas tu yogI saMzuddha-kilbiSaH | aneka-janma-saMsiddhas tato yAti parAM gatim ||45|| tapasvibhyo’dhiko yogI jJAnibhyo’pi mato’dhikaH | karmibhyaz cAdhiko yogI tasmAd yogI bhavArjuna ||46|| yoginAm api sarveSAM mad-gatenAntarAtmanA | zraddhAvAn bhajate yo mAM sa me yuktatamo mataH ||47|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde dhyAna-yogo nAma SaSTho’dhyAyaH || —o)0(o— (7) atha saptamo’dhyAyaH jJAna-vijJAna-yogaH zrI-bhagavAn uvAca mayy Asakta-manAH pArtha yogaM yuJjan mad-AzrayaH | asaMzayaM samagraM mAM yathA jJAsyasi tac chRNu ||1|| jJAnaM te’haM sa-vijJAnam idaM vakSyAmy azeSataH | yaj jJAtvA neha bhUyo’nyaj jJAtavyam avaziSyate ||2|| manuSyANAM sahasreSu kazcid yatati siddhaye | yatatAm api siddhAnAM kazcin mAM vetti tattvataH ||3|| bhUmir Apo’nalo vAyuH khaM mano buddhir eva ca | ahaMkAra itIyaM me bhinnA prakRtir aSTadhA ||4|| apareyam itas tv anyAM prakRtiM viddhi me parAm | jIva-bhUtAM mahA-bAho yayedaM dhAryate jagat ||5|| etad-yonIni bhUtAni sarvANIty upadhAraya | ahaM kRtsnasya jagataH prabhavaH pralayas tathA ||6|| mattaH parataraM nAnyat kiMcid asti dhanaMjaya | mayi sarvam idaM protaM sUtre maNi-gaNA iva ||7|| raso’ham apsu kaunteya prabhAsmi zazi-sUryayoH | praNavaH sarva-vedeSu zabdaH khe pauruSaM nRSu ||8|| puNyo gandhaH pRthivyAM ca tejaz cAsmi vibhAvasau | jIvanaM sarva-bhUteSu tapaz cAsmi tapasviSu ||9|| bIjaM mAM sarva-bhUtAnAM viddhi pArtha sanAtanam | buddhir buddhimatAm asmi tejas tejasvinAm aham ||10|| balaM balavatAM cAhaM kAma-rAga-vivarjitam | dharmAviruddho bhUteSu kAmo’smi bharatarSabha ||11|| ye caiva sAttvikA bhAvA rAjasAs tAmasAz ca ye | matta eveti tAn viddhi na tv ahaM teSu te mayi ||12|| tribhir guNa-mayair bhAvair ebhiH sarvam idaM jagat | mohitaM nAbhijAnAti mAm ebhyaH param avyayam ||13|| daivI hy eSA guNa-mayI mama mAyA duratyayA | mAm eva ye prapadyante mAyAm etAM taranti te ||14|| na mAM duSkRtino mUDhAH prapadyante narAdhamAH | mAyayApahRta-jJAnA AsuraM bhAvam AzritAH ||15|| catur-vidhA bhajante mAM janAH sukRtino’rjuna | Arto jijJAsur arthArthI jJAnI ca bharatarSabha ||16|| teSAM jJAnI nitya-yukta eka-bhaktir viziSyate | priyo hi jJAnino’tyartham ahaM sa ca mama priyaH ||17|| udArAH sarva evaite jJAnI tv Atmaiva me matam | AsthitaH sa hi yuktAtmA mAm evAnuttamAM gatim ||18|| bahUnAM janmanAm ante jJAnavAn mAM prapadyate | vAsudevaH sarvam iti sa mahAtmA sudurlabhaH ||19|| kAmais tais tair hRta-jJAnAH prapadyante’nya-devatAH | taM taM niyamam AsthAya prakRtyA niyatAH svayA ||20|| yo yo yAM yAM tanuM bhaktaH zraddhayArcitum icchati | tasya tasyAcalAM zraddhAM tAm eva vidadhAmy aham ||21|| sa tayA zraddhayA yuktas tasyA rAdhanam Ihate | labhate ca tataH kAmAn mayaiva vihitAn hi tAn ||22|| antavat tu phalaM teSAM tad bhavaty alpa-medhasAm | devAn deva-yajo yAnti mad-bhaktA yAnti mAm api ||23|| avyaktaM vyaktim ApannaM manyante mAm abuddhayaH | paraM bhAvam ajAnanto mamAvyayam anuttamam ||24|| nAhaM prakAzaH sarvasya yoga-mAyA-samAvRtaH | mUDho’yaM nAbhijAnAti loko mAm ajam avyayam ||25|| vedAhaM samatItAni vartamAnAni cArjuna | bhaviSyANi ca bhUtAni mAM tu veda na kazcana ||26|| icchA-dveSa-samutthena dvandva-mohena bhArata | sarva-bhUtAni saMmohaM sarge yAnti parantapa ||27|| yeSAM tv anta-gataM pApaM janAnAM puNya-karmaNAm | te dvandva-moha-nirmuktA bhajante mAM dRDha-vratAH ||28|| jarA-maraNa-mokSAya mAm Azritya yatanti ye | te brahma tad viduH kRtsnam adhyAtmaM karma cAkhilam ||29|| sAdhibhUtAdhidaivaM mAM sAdhiyajJaM ca ye viduH | prayANa-kAle’pi ca mAM te vidur yukta-cetasaH ||30|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde jJAna-vijJAna-yogo nAma saptamo’dhyAyaH || —o)0(o— (8) athASTamo’dhyAyaH tAraka-brahma-yogaH arjuna uvAca — kiM tad brahma kim adhyAtmaM kiM karma puruSottama | adhibhUtaM ca kiM proktam adhidaivaM kim ucyate ||1|| adhiyajJaH kathaM ko’tra dehe’smin madhusUdana | prayANa-kAle ca kathaM jJeyo’si niyatAtmabhiH ||2|| zrI-bhagavAn uvAca — akSaraM brahma paramaM svabhAvo’dhyAtmam ucyate | bhUtabhAvodbhava-karo visargaH karma-saMjJitaH ||3|| adhibhUtaM kSaro bhAvaH puruSaz cAdhidaivatam | adhiyajJo’ham evAtra dehe deha-bhRtAM vara ||4|| anta-kAle ca mAm eva smaran muktvA kalevaram | yaH prayAti sa mad-bhAvaM yAti nAsty atra saMzayaH ||5|| yaM yaM vApi smaran bhAvaM tyajaty ante kalevaram | taM tam evaiti kaunteya sadA tad-bhAva-bhAvitaH ||6|| tasmAt sarveSu kAleSu mAm anusmara yudhya ca | mayy arpita-mano-buddhir mAm evaiSyasy asaMzayaH ||7|| abhyAsa-yoga-yuktena cetasA nAnya-gAminA | paramaM puruSaM divyaM yAti pArthAnucintayan ||8|| kaviM purANam anuzAsitAram aNor aNIyAMsam anusmared yaH | sarvasya dhAtAram acintya-rUpam Aditya-varNaM tamasaH parastAt ||9|| prayANa-kAle manasAcalena bhaktyA yukto yoga-balena caiva | bhruvor madhye prANam Avezya samyak sa taM paraM puruSam upaiti divyam ||10|| yad akSaraM veda-vido vadanti vizanti yad yatayo vIta-rAgAH | yad icchanto brahmacaryaM caranti tat te padaM saMgraheNa pravakSye ||11|| sarva-dvArANi saMyamya mano hRdi nirudhya ca | mUrdhny AdhAyAtmanaH prANam Asthito yoga-dhAraNAm ||12|| om ity ekAkSaraM brahma vyAharan mAm anusmaran | yaH prayAti tyajan dehaM sa yAti paramAM gatim ||13|| ananya-cetAH satataM yo mAM smarati nityazaH | tasyAhaM sulabhaH pArtha nitya-yuktasya yoginaH ||14|| mAm upetya punar-janma duHkhAlayam azAzvatam | nApnuvanti mahAtmAnaH saMsiddhiM paramAM gatAH ||15|| A brahma-bhuvanAl lokAH punar-Avartino’rjuna | mAm upetya tu kaunteya punar-janma na vidyate ||16|| sahasra-yuga-paryantam ahar yad brahmaNo viduH | rAtriM yuga-sahasrAntAM te’ho-rAtra-vido janAH ||17|| avyaktAd vyaktayaH sarvAH prabhavanty ahar-Agame | rAtry-Agame pralIyante tatraivAvyakta-saMjJake ||18|| bhUta-grAmaH sa evAyaM bhUtvA bhUtvA pralIyate | rAtry-Agame’vazaH pArtha prabhavaty ahar-Agame ||19|| paras tasmAt tu bhAvo’nyo’vyakto’vyaktAt sanAtanaH | yaH sa sarveSu bhUteSu nazyatsu na vinazyati ||20|| avyakto’kSara ity uktas tam AhuH paramAM gatim | yaM prApya na nivartante tad dhAma paramaM mama ||21|| puruSaH sa paraH pArtha bhaktyA labhyas tv ananyayA | yasyAntaH-sthAni bhUtAni yena sarvam idaM tatam ||22|| yatra kAle tv anAvRttim AvRttiM caiva yoginaH | prayAtA yAnti taM kAlaM vakSyAmi bharatarSabha ||23|| agnir jyotir ahaH zuklaH SaN-mAsA uttarAyaNam | tatra prayAtA gacchanti brahma brahma-vido janAH ||24|| dhUmo rAtris tathA kRSNaH SaNmAsA dakSiNAyanam | tatra cAndramasaM jyotir yogI prApya nivartate ||25|| zukla-kRSNe gatI hy ete jagataH zAzvate mate | ekayA yAty anAvRttim anyayAvartate punaH ||26|| naite sRtI pArtha jAnan yogI muhyati kazcana | tasmAt sarveSu kAleSu yoga-yukto bhavArjuna ||27|| vedeSu yajJeSu tapaHsu caiva dAneSu yat puNya-phalaM pradiSTam | atyeti tat sarvam idaM viditvA yogI paraM sthAnam upaiti cAdyam ||28|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde tAraka-brahma-yogo nAmASTamo’dhyAyaH || —o)0(o— (9) atha navamo’dhyAyaH rAja-vidyA-rAja-guhya-yogaH zrI-bhagavAn uvAca idaM tu te guhyatamaM pravakSyAmy anasUyave | jJAnaM vijJAna-sahitaM yaj jJAtvA mokSyase’zubhAt ||1|| rAja-vidyA rAja-guhyaM pavitram idam uttamam | pratyakSAvagamaM dharmyaM susukhaM kartum avyayam ||2|| azraddadhAnAH puruSA dharmasyAsya parantapa | aprApya mAM nivartante mRtyu-saMsAra-vartmani ||3|| mayA tatam idaM sarvaM jagad avyakta-mUrtinA | matsthAni sarva-bhUtAni na cAhaM teSv avasthitaH ||4|| na ca mat-sthAni bhUtAni pazya me yogam aizvaram | bhUta-bhRn na ca bhUta-stho mamAtmA bhUta-bhAvanaH ||5|| yathAkAza-sthito nityaM vAyuH sarvatra-go mahAn | tathA sarvANi bhUtAni mat-sthAnIty upadhAraya ||6|| sarva-bhUtAni kaunteya prakRtiM yAnti mAmikAm | kalpa-kSaye punas tAni kalpAdau visRjAmy aham ||7|| prakRtiM svAm avaSTabhya visRjAmi punaH punaH | bhUta-grAmam imaM kRtsnam avazaM prakRter vazAt ||8|| na ca mAM tAni karmANi nibadhnanti dhanaMjaya | udAsInavad AsInam asaktaM teSu karmasu ||9|| mayAdhyakSeNa prakRtiH sUyate sa-carAcaram | hetunAnena kaunteya jagad viparivartate ||10|| avajAnanti mAM mUDhA mAnuSIM tanum Azritam | paraM bhAvam ajAnanto mama bhUta-mahezvaram ||11|| moghAzA mogha-karmANo mogha-jJAnA vicetasaH | rAkSasIm AsurIM caiva prakRtiM mohinIM zritAH ||12|| mahAtmAnas tu mAM pArtha daivIM prakRtim AzritAH | bhajanty ananya-manaso jJAtvA bhUtAdim avyayam ||13|| satataM kIrtayanto mAM yatantaz ca dRDha-vratAH | namasyantaz ca mAM bhaktyA nitya-yuktA upAsate ||14|| jJAna-yajJena cApy anye yajanto mAm upAsate | ekatvena pRthaktvena bahudhA vizvato-mukham ||15|| ahaM kratur ahaM yajJaH svadhAham aham auSadham | mantro’ham aham evAjyam aham agnir ahaM hutam ||16|| pitAham asya jagato mAtA dhAtA pitAmahaH | vedyaM pavitram oMkAra Rk sAma yajur eva ca ||17|| gatir bhartA prabhuH sAkSI nivAsaH zaraNaM suhRt | prabhavaH pralayaH sthAnaM nidhAnaM bIjam avyayam ||18|| tapAmy aham ahaM varSaM nigRhNAmy utsRjAmi ca | amRtaM caiva mRtyuz ca sad asac cAham arjuna ||19|| traividyA mAM somapAH pUta-pApA yajJair iSTvA svar-gatiM prArthayante | te puNyam AsAdya surendra-lokam aznanti divyAn divi deva-bhogAn ||20|| te taM bhuktvA svarga-lokaM vizAlaM kSINe puNye martya-lokaM vizanti | evaM trayI-dharmam anuprapannA gatAgataM kAma-kAmA labhante ||21|| ananyAz cintayanto mAM ye janAH paryupAsate | teSAM nityAbhiyuktAnAM yoga-kSemaM vahAmy aham ||22|| ye’py anya-devatA-bhaktA yajante zraddhayAnvitAH | te’pi mAm eva kaunteya yajanty avidhi-pUrvakam ||23|| ahaM hi sarva-yajJAnAM bhoktA ca prabhur eva ca | na tu mAm abhijAnanti tattvenAtaz cyavanti te ||24|| yAnti deva-vratA devAn pitRRn yAnti pitR-vratAH | bhUtAni yAnti bhUtejyA yAnti mad-yAjino’pi mAm ||25|| patraM puSpaM phalaM toyaM yo me bhaktyA prayacchati | tad ahaM bhakty-upahRtam aznAmi prayatAtmanaH ||26|| yat karoSi yad aznAsi yaj juhoSi dadAsi yat | yat tapasyasi kaunteya tat kuruSva mad-arpaNam ||27|| zubhAzubha-phalair evaM mokSyase karma-bandhanaiH | saMnyAsa-yoga-yuktAtmA vimukto mAm upaiSyasi ||28|| samo’haM sarva-bhUteSu na me dveSyo’sti na priyaH | ye bhajanti tu mAM bhaktyA mayi te teSu cApy aham ||29|| api cet sudurAcAro bhajate mAm ananya-bhAk | sAdhur eva sa mantavyaH samyag vyavasito hi saH ||30|| kSipraM bhavati dharmAtmA zazvac-chAntiM nigacchati | kaunteya pratijAnIhi na me bhaktaH praNazyati ||31|| mAM hi pArtha vyapAzritya ye’pi syuH pApa-yonayaH | striyo vaizyAs tathA zUdrAs te’pi yAnti parAM gatim ||32|| kiM punar brAhmaNAH puNyA bhaktA rAjarSayas tathA | anityam asukhaM lokam imaM prApya bhajasva mAm ||33|| man-manA bhava mad-bhakto mad-yAjI mAM namaskuru | mAm evaiSyasi yuktvaivam AtmAnaM mat-parAyaNaH ||34|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde rAja-vidyA-rAja-guhya-yogo nAma navamo’dhyAyaH ||9|| —o)0(o— (10) atha dazamo’dhyAyaH vibhUti-yogaH zrI-bhagavAn uvAca bhUya eva mahA-bAho zRNu me paramaM vacaH | yat te’haM prIyamANAya vakSyAmi hitakAmyayA ||1|| na me viduH suragaNAH prabhavaM na maharSayaH | aham Adir hi devAnAM maharSINAM ca sarvazaH ||2|| yo mAm ajam anAdiM ca vetti loka-mahezvaram | asaMmUDhaH sa martyeSu sarva-pApaiH pramucyate ||3|| buddhir jJAnam asaMmohaH kSamA satyaM damaH zamaH | sukhaM duHkhaM bhavo’bhAvo bhayaM cAbhayam eva ca ||4|| ahiMsA samatA tuSTis tapo dAnaM yazo’yazaH | bhavanti bhAvA bhUtAnAM matta eva pRthag-vidhAH ||5|| maharSayaH sapta pUrve catvAro manavas tathA | mad-bhAvA mAnasA jAtA yeSAM loka imAH prajAH ||6|| etAM vibhUtiM yogaM ca mama yo vetti tattvataH | so’vikampena yogena yujyate nAtra saMzayaH ||7|| ahaM sarvasya prabhavo mattaH sarvaM pravartate | iti matvA bhajante mAM budhA bhAva-samanvitAH ||8|| mac-cittA mad-gata-prANA bodhayantaH parasparam | kathayantaz ca mAM nityaM tuSyanti ca ramanti ca ||9|| teSAM satata-yuktAnAM bhajatAM prIti-pUrvakam | dadAmi buddhi-yogaM taM yena mAm upayAnti te ||10|| teSAm evAnukampArtham aham ajJAna-jaM tamaH | nAzayAmy Atma-bhAva-stho jJAna-dIpena bhAsvatA ||11|| arjuna uvAca | paraM brahma paraM dhAma pavitraM paramaM bhavAn | puruSaM zAzvataM divyam Adi-devam ajaM vibhum ||12|| Ahus tvAm RSayaH sarve devarSir nAradas tathA | asito devalo vyAsaH svayaM caiva bravISi me ||13|| sarvam etad RtaM manye yan mAM vadasi kezava | na hi te bhagavan vyaktiM vidur devA na dAnavAH ||14|| svayam evAtmanAtmAnaM vettha tvaM puruSottama | bhUta-bhAvana bhUteza deva-deva jagatpate ||15|| vaktum arhasy azeSeNa divyA hy Atma-vibhUtayaH | yAbhir vibhUtibhir lokAn imAMs tvaM vyApya tiSThasi ||16|| kathaM vidyAm ahaM yogiMs tvAM sadA paricintayan | keSu keSu ca bhAveSu cintyo’si bhagavan mayA ||17|| vistareNAtmano yogaM vibhUtiM ca janArdana | bhUyaH kathaya tRptir hi zRNvato nAsti me’mRtam ||18|| zrI-bhagavAn uvAca hanta te kathayiSyAmi divyA hy Atma-vibhUtayaH | prAdhAnyataH kuru-zreSTha nAsty anto vistarasya me ||19|| aham AtmA guDAkeza sarva-bhUtAzaya-sthitaH | aham Adiz ca madhyaM ca bhUtAnAm anta eva ca ||20|| AdityAnAm ahaM viSNur jyotiSAM ravir aMzumAn | marIcir marutAm asmi nakSatrANAm ahaM zazI ||21|| vedAnAM sAma-vedo’smi devAnAm asmi vAsavaH | indriyANAM manaz cAsmi bhUtAnAm asmi cetanA ||22|| rudrANAM zaMkaraz cAsmi vittezo yakSa-rakSasAm | vasUnAM pAvakazcAsmi meruH zikhariNAm aham ||23|| purodhasAM ca mukhyaM mAM viddhi pArtha bRhaspatim | senAnInAm ahaM skandaH sarasAm asmi sAgaraH ||24|| maharSINAM bhRgur ahaM girAm asmy ekam akSaram | yajJAnAM japa-yajJo’smi sthAvarANAM himAlayaH ||25|| azvatthaH sarva-vRkSANAM devarSINAM ca nAradaH | gandharvANAM citrarathaH siddhAnAM kapilo muniH ||26|| uccaiHzravasam azvAnAM viddhi mAm amRtodbhavam | airAvataM gajendrANAM narANAM ca narAdhipam ||27|| AyudhAnAm ahaM vajraM dhenUnAm asmi kAma-dhuk | prajanaz cAsmi kandarpaH sarpANAm asmi vAsukiH ||28|| anantaz cAsmi nAgAnAM varuNo yAdasAm aham | pitRRNAm aryamA cAsmi yamaH saMyamatAm aham ||29|| prahlAdaz cAsmi daityAnAM kAlaH kalayatAm aham | mRgANAM ca mRgendro’haM vainateyaz ca pakSiNAm ||30|| pavanaH pavatAm asmi rAmaH zastra-bhRtAm aham | jhaSANAM makaraz cAsmi srotasAm asmi jAhnavI ||31|| sargANAm Adir antaz ca madhyaM caivAham arjuna | adhyAtma-vidyA vidyAnAM vAdaH pravadatAm aham ||32|| akSarANAm akAro’smi dvandvaH sAmAsikasya ca | aham evAkSayaH kAlo dhAtAhaM vizvato-mukhaH ||33|| mRtyuH sarva-haraz cAham udbhavaz ca bhaviSyatAm | kIrtiH zrIr vAk ca nArINAM smRtir medhA dhRtiH kSamA ||34|| bRhat-sAma tathA sAmnAM gAyatrI chandasAm aham | mAsAnAM mArgazIrSo’ham RtUnAM kusumAkaraH ||35|| dyUtaM chalayatAm asmi tejas tejasvinAm aham | jayo’smi vyavasAyo’smi sattvaM sattvavatAm aham ||36|| vRSNInAM vAsudevo’smi pANDavAnAM dhanaMjayaH | munInAm apy ahaM vyAsaH kavInAm uzanA kaviH ||37|| daNDo damayatAm asmi nItir asmi jigISatAm | maunaM caivAsmi guhyAnAM jJAnaM jJAnavatAm aham ||38|| yac cApi sarva-bhUtAnAM bIjaM tad aham arjuna | na tad asti vinA yat syAn mayA bhUtaM carAcaram ||39|| nAnto’sti mama divyAnAM vibhUtInAM parantapa | eSa tUddezataH prokto vibhUter vistaro mayA ||40|| yad yad vibhUtimat sattvaM zrImad Urjitam eva vA | tat tad evAvagaccha tvaM mama tejo’Mza-saMbhavam ||41|| atha vA bahunaitena kiM jJAtena tavArjuna | viSTabhyAham idaM kRtsnam ekAMzena sthito jagat ||42|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde vibhUti-yogo nAma dazamo’dhyAyaH || —o)0(o— (11) athaikAdazo’dhyAyaH vizva-rUpa-darzana-yogaH arjuna uvAca mad-anugrahAya paramaM guhyam adhyAtma-saMjJitam | yat tvayoktaM vacas tena moho’yaM vigato mama ||1|| bhavApyayau hi bhUtAnAM zrutau vistarazo mayA | tvattaH kamala-patrAkSa mAhAtmyam api cAvyayam ||2|| evam etad yathAttha tvam AtmAnaM paramezvara | draSTum icchAmi te rUpam aizvaraM puruSottama ||3|| manyase yadi tac chakyaM mayA draSTum iti prabho | yogezvara tato me tvaM darzayAtmAnam avyayam ||4|| zrI-bhagavAn uvAca pazya me pArtha rUpANi zatazo’tha sahasrazaH | nAnA-vidhAni divyAni nAnA-varNAkRtIni ca ||5|| pazyAdityAn vasUn rudrAn azvinau marutas tathA | bahUny adRSTa-pUrvANi pazyAzcaryANi bhArata ||6|| ihaikasthaM jagat kRtsnaM pazyAdya sa-carAcaram | mama dehe guDAkeza yac cAnyad draSTum icchasi ||7|| na tu mAM zakyase draSTum anenaiva sva-cakSuSA | divyaM dadAmi te cakSuH pazya me yogam aizvaram ||8|| saMjaya uvAca evam uktvA tato rAjan mahA-yogezvaro hariH | darzayAm Asa pArthAya paramaM rUpam aizvaram ||9|| aneka-vaktra-nayanam anekAdbhuta-darzanam | aneka-divyAbharaNaM divyAnekodyatAyudham ||10|| divya-mAlyAmbara-dharaM divya-gandhAnulepanam | sarvAzcarya-mayaM devam anantaM vizvato-mukham ||11|| divi sUrya-sahasrasya bhaved yugapad utthitA | yadi bhAH sadRzI sA syAd bhAsas tasya mahAtmanaH ||12|| tatraikasthaM jagat kRtsnaM pravibhaktam anekadhA | apazyad deva-devasya zarIre pANDavas tadA ||13|| tataH sa vismayAviSTo hRSTa-romA dhanaMjayaH | praNamya zirasA devaM kRtAJjalir abhASata ||14|| arjuna uvAca pazyAmi devAMs tava deva dehe sarvAMs tathA bhUta-vizeSa-saMghAn | brahmANam IzaM kamalAsana-stham RSIMz ca sarvAn uragAMz ca divyAn ||15|| aneka-bAhUdara-vaktra-netraM pazyAmi tvA sarvato’nanta-rUpam | nAntaM na madhyaM na punas tavAdiM pazyAmi vizvezvara vizva-rUpa ||16|| kirITinaM gadinaM cakriNaM ca tejo-rAziM sarvato dIptimantam | pazyAmi tvAM durnirIkSyaM samantAd dIptAnalArka-dyutim aprameyam ||17|| tvam akSaraM paramaM veditavyaM tvam asya vizvasya paraM nidhAnam | tvam avyayaH zAzvata-dharma-goptA sanAtanas tvaM puruSo mato me ||18|| anAdi-madhyAntam ananta-vIryam ananta-bAhuM zazi-sUrya-netram | pazyAmi tvAM dIpta-hutAza-vaktraM sva-tejasA vizvam idaM tapantam ||19|| dyAv-ApRthivyor idam antaraM hi vyAptaM tvayaikena dizaz ca sarvAH | dRSTvAdbhutaM rUpam idaM tavograM loka-trayaM pravyathitaM mahAtman ||20|| amI hi tvA sura-saMghA vizanti kecid bhItAH prAJjalayo gRNanti | svastIty uktvA maharSi-siddha-saMghAH stuvanti tvAM stutibhiH puSkalAbhiH ||21|| rudrAdityA vasavo ye ca sAdhyA vizve’zvinau marutaz coSmapAz ca | gandharva-yakSAsura-siddha-saMghA vIkSante tvAM vismitAz caiva sarve ||22|| rUpaM mahat te bahu-vaktra-netraM mahA-bAho bahu-bAhUru-pAdam | bahUdaraM bahu-daMSTrA-karAlaM dRSTvA lokAH pravyathitAs tathAham ||23|| nabhaH-spRzaM dIptam aneka-varNaM vyAttAnanaM dIpta-vizAla-netram | dRSTvA hi tvAM pravyathitAntarAtmA dhRtiM na vindAmi zamaM ca viSNo ||24|| daMSTrA-karAlAni ca te mukhAni dRSTvaiva kAlAnala-saMnibhAni | dizo na jAne na labhe ca zarma prasIda deveza jagan-nivAsa ||25|| amI ca tvAM dhRtarASTrasya putrAH sarve sahaivAvanipAla-saMghaiH | bhISmo droNaH sUta-putras tathAsau sahAsmadIyair api yodha-mukhyaiH ||26|| vaktrANi te tvaramANA vizanti daMSTrA-karAlAni bhayAnakAni | kecid vilagnA dazanAntareSu sandRzyante cUrNitair uttamAGgaiH ||27|| yathA nadInAM bahavo’mbu-vegAH samudram evAbhimukhA dravanti | tathA tavAmI nara-loka-vIrA vizanti vaktrANy abhivijvalanti ||28|| yathA pradIptaM jvalanaM pataGgA vizanti nAzAya samRddha-vegAH | tathaiva nAzAya vizanti lokAs tavApi vaktrANi samRddha-vegAH ||29|| lelihyase grasamAnaH samantAl lokAn samagrAn vadanair jvaladbhiH | tejobhir ApUrya jagat samagraM bhAsas tavogrAH pratapanti viSNo ||30|| AkhyAhi me ko bhavAn ugra-rUpo namo’stu te deva-vara prasIda | vijJAtum icchAmi bhavantam AdyaM na hi prajAnAmi tava pravRttim ||31|| zrI-bhagavAn uvAca kAlo’smi loka-kSaya-kRt pravRddho lokAn samAhartum iha pravRttaH | Rte’pi tvA na bhaviSyanti sarve ye’vasthitAH pratyanIkeSu yodhAH ||32|| tasmAt tvam uttiSTha yazo labhasva jitvA zatrUn bhuGkSva rAjyaM samRddham | mayaivaite nihatAH pUrvam eva nimitta-mAtraM bhava savyasAcin ||33|| droNaM ca bhISmaM ca jayadrathaM ca karNaM tathAnyAn api yodha-vIrAn | mayA hatAMs tvaM jahi mA vyathiSThA yudhyasva jetAsi raNe sapatnAn ||34|| saMjaya uvAca etac chrutvA vacanaM kezavasya kRtAJjalir vepamAnaH kirITI | namaskRtvA bhUya evAha kRSNaM sa-gadgadaM bhIta-bhItaH praNamya ||35|| arjuna uvAca sthAne hRSIkeza tava prakIrtyA jagat prahRSyaty anurajyate ca | rakSAMsi bhItAni dizo dravanti sarve namasyanti ca siddha-saMghAH ||36|| kasmAc ca te na nameran mahAtman garIyase brahmaNo’py Adi-kartre | ananta deveza jagan-nivAsa tvam akSaraM sad asat tat-paraM yat ||37|| tvam Adi-devaH puruSaH purANas tvam asya vizvasya paraM nidhAnam | vettAsi vedyaM ca paraM ca dhAma tvayA tataM vizvam ananta-rUpa ||38|| vAyur yamo’gnir varuNaH zazAGkaH prajApatis tvaM prapitAmahaz ca | namo namas te’stu sahasra-kRtvaH punaz ca bhUyo’pi namo namas te ||39|| namaH purastAd atha pRSThatas te namo’stu te sarvata eva sarva | ananta-vIryAmita-vikramas tvaM sarvaM samApnoSi tato’si sarvaH ||40|| sakheti matvA prasabhaM yad uktaM he kRSNa he yAdava he sakheti | ajAnatA mahimAnaM tavedaM mayA pramAdAt praNayena vApi ||41|| yac cAvahAsArtham asatkRto’si vihAra-zayyAsana-bhojaneSu | eko’tha vApy acyuta tat-samakSaM tat kSAmaye tvAm aham aprameyam ||42|| pitAsi lokasya carAcarasya tvam asya pUjyaz ca gurur garIyAn | na tvat-samo’sty abhyadhikaH kuto’nyo loka-traye’py apratima-prabhAva ||43|| tasmAt praNamya praNidhAya kAyaM prasAdaye tvAm aham Izam IDyam | piteva putrasya sakheva sakhyuH priyaH priyAyArhasi deva soDhum ||44|| adRSTa-pUrvaM hRSito’smi dRSTvA bhayena ca pravyathitaM mano me | tad eva me darzaya deva rUpaM prasIda deveza jagan-nivAsa ||45|| kirITinaM gadinaM cakra-hastam icchAmi tvAM draSTum ahaM tathaiva | tenaiva rUpeNa catur-bhujena sahasra-bAho bhava vizva-mUrte ||46|| zrI-bhagavAn uvAca mayA prasannena tavArjunedaM rUpaM paraM darzitam Atma-yogAt | tejo-mayaM vizvam anantam AdyaM yan me tvad-anyena na dRSTa-pUrvam ||47|| na veda yajJAdhyayanair na dAnair na ca kriyAbhir na tapobhir ugraiH | evaM-rUpaH zakya ahaM nR-loke draSTuM tvad-anyena kuru-pravIra ||48|| mA te vyathA mA ca vimUDha-bhAvo dRSTvA rUpaM ghoram IdRG mamedam | vyapeta-bhIH prIta-manAH punas tvaM tad eva me rUpam idaM prapazya ||49|| saMjaya uvAca ity arjunaM vAsudevas tathoktvA svakaM rUpaM darzayAm Asa bhUyaH | AzvAsayAm Asa ca bhItam enaM bhUtvA punaH saumya-vapur mahAtmA ||50|| arjuna uvAca dRSTvedaM mAnuSaM rUpaM tava saumyaM janArdana | idAnIm asmi saMvRttaH sa-cetAH prakRtiM gataH ||51|| zrI-bhagavAn uvAca sudurdarzam idaM rUpaM dRSTavAn asi yan mama | devA apy asya rUpasya nityaM darzana-kAGkSiNaH ||52|| nAhaM vedair na tapasA na dAnena na cejyayA | zakya evaM-vidho draSTuM dRSTavAn asi mAM yathA ||53|| bhaktyA tv ananyayA zakya aham evaM-vidho’rjuna | jJAtuM draSTuM ca tattvena praveSTuM ca parantapa ||54|| mat-karma-kRn mat-paramo mad-bhaktaH saGga-varjitaH | nirvairaH sarva-bhUteSu yaH sa mAm eti pANDava ||55|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde vizva-rUpa-yogo nAmaikAdazo’dhyAyaH || —o)0(o— (12) atha dvAdazo’dhyAyaH bhakti-yogaH arjuna uvAca evaM satata-yuktA ye bhaktAs tvAM paryupAsate | ye cApy akSaram avyaktaM teSAM ke yoga-vittamAH ||1|| zrI-bhagavAn uvAca mayy Avezya mano ye mAM nitya-yuktA upAsate | zraddhayA parayopetAs te me yuktatamA matAH ||2|| ye tv akSaram anirdezyam avyaktaM paryupAsate | sarvatra-gam acintyaM ca kUTastham acalaM dhruvam ||3|| saMniyamyendriya-grAmaM sarvatra sama-buddhayaH | te prApnuvanti mAm eva sarva-bhUta-hite ratAH ||4|| klezo’dhikataras teSAm avyaktAsakta-cetasAm | avyaktA hi gatir duHkhaM dehavadbhir avApyate ||5|| ye tu sarvANi karmANi mayi saMnyasya mat-parAH | ananyenaiva yogena mAM dhyAyanta upAsate ||6|| teSAm ahaM samuddhartA mRtyu-saMsAra-sAgarAt | bhavAmi nacirAt pArtha mayy Avezita-cetasAm ||7|| mayy eva mana Adhatsva mayi buddhiM nivezaya | nivasiSyasi mayy eva ata UrdhvaM na saMzayaH ||8|| atha cittaM samAdhAtuM na zaknoSi mayi sthiram | abhyAsa-yogena tato mAm icchAptuM dhanaMjaya ||9|| abhyAse’py asamartho’si mat-karma-paramo bhava | mad-artham api karmANi kurvan siddhim avApsyasi ||10|| athaitad apy azakto’si kartuM mad-yogam AzritaH | sarva-karma-phala-tyAgaM tataH kuru yatAtmavAn ||11|| zreyo hi jJAnam abhyAsAj jJAnAd dhyAnaM viziSyate | dhyAnAt karma-phala-tyAgas tyAgAc chAntir anantaram ||12|| adveSTA sarva-hUtAnAM maitraH karuNa eva ca | nirmamo nirahaMkAraH sama-duHkha-sukhaH kSamI ||13|| saMtuSTaH satataM yogI yatAtmA dRDha-nizcayaH | mayy arpita-mano-buddhir yo mad-bhaktaH sa me priyaH ||14|| yasmAn nodvijate loko lokAn nodvijate ca yaH | harSAmarSa-bhayodvegair mukto yaH sa ca me priyaH ||15|| anapekSaH zucir dakSa udAsIno gata-vyathaH | sarvArambha-parityAgI yo mad-bhaktaH sa me priyaH ||16|| yo na hRSyati na dveSTi na zocati na kAGkSati | zubhAzubha-parityAgI bhaktimAn yaH sa me priyaH ||17|| samaH zatrau ca mitre ca tathA mAnApamAnayoH | zItoSNa-sukha-duHkheSu samaH saGga-vivarjitaH ||18|| tulya-nindA-stutir maunI saMtuSTo yena kenacit | aniketaH sthira-matir bhaktimAn me priyo naraH ||19|| ye tu dharmyAmRtam idaM yathoktaM paryupAsate | zraddadhAnA mat-paramA bhaktAs te’tIva me priyAH ||20|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde bhakti-yogo nAma dvAdazo’dhyAyaH || —o)0(o— (13) atha trayodazo’dhyAyaH kSetra-kSetrajJa-yogaH zrI-bhagavAn uvAca idaM zarIraM kaunteya kSetram ity abhidhIyate | etad yo vetti taM prAhuH kSetrajJa iti tadvidaH ||1|| kSetrajJaM cApi mAM viddhi sarva-kSetreSu bhArata | kSetra-kSetrajJayor jJAnaM yat taj jJAnaM mataM mama ||2|| tat kSetraM yac ca yAdRk ca yad-vikAri yataz ca yat | sa ca yo yat-prabhAvaz ca tat samAsena me zRNu ||3|| RSibhir bahudhA gItaM chandobhir vividhaiH pRthak | brahma-sUtra-padaiz caiva hetumadbhir vinizcitaiH ||4|| mahA-bhUtAny ahaMkAro buddhir avyaktam eva ca | indriyANi dazaikaM ca paJca cendriya-gocarAH ||5|| icchA dveSaH sukhaM duHkhaM saMghAtaz cetanA dhRtiH | etat kSetraM samAsena sa-vikAram udAhRtam ||6|| amAnitvam adambhitvam ahiMsA kSAntir Arjavam | AcAryopAsanaM zaucaM sthairyam Atma-vinigrahaH ||7|| indriyArtheSu vairAgyam anahaMkAra eva ca | janma-mRtyu-jarA-vyAdhi-duHkha-doSAnudarzanam ||8|| asaktir anabhiSvaGgaH putra-dAra-gRhAdiSu | nityaM ca sama-cittatvam iSTAniSTopapattiSu ||9|| mayi cAnanya-yogena bhaktir avyabhicAriNI | vivikta-deza-sevitvam aratir jana-saMsadi ||10|| adhyAtma-jJAna-nityatvaM tattva-jJAnArtha-darzanam | etaj jJAnam iti proktam ajJAnaM yad ato’nyathA ||11|| jJeyaM yat tat pravakSyAmi yaj jJAtvAmRtam aznute | anAdimat paraM brahma na sat tan nAsad ucyate ||12|| sarvataH pANi-pAdaM tat sarvato’kSi-ziro-mukham | sarvataH zrutimal loke sarvam AvRtya tiSThati ||13|| sarvendriya-guNAbhAsaM sarvendriya-vivarjitam | asaktaM sarva-bhRc caiva nirguNaM guNa-bhoktR ca ||14|| bahir antaz ca bhUtAnAm acaraM caram eva ca | sUkSmatvAt tad avijJeyaM dUra-sthaM cAntike ca tat ||15|| avibhaktaM ca bhUteSu vibhaktam iva ca sthitam | bhUta-bhartR ca taj jJeyaM grasiSNu prabhaviSNu ca ||16|| jyotiSAm api taj jyotis tamasaH param ucyate | jJAnaM jJeyaM jJAna-gamyaM hRdi sarvasya viSThitam ||17|| iti kSetraM tathA jJAnaM jJeyaM coktaM samAsataH | mad-bhakta etad vijJAya mad-bhAvAyopapadyate ||18|| prakRtiM puruSaM caiva viddhy anAdI ubhAv api | vikArAMz ca guNAMz caiva viddhi prakRti-saMbhavAn ||19|| kArya-kAraNa-kartRtve hetuH prakRtir ucyate | puruSaH sukha-duHkhAnAM bhoktRtve hetur ucyate ||20|| puruSaH prakRti-stho hi bhuGkte prakRtijAn guNAn | kAraNaM guNa-saGgo’sya sad-asad-yoni-janmasu ||21|| upadraSTAnumantA ca bhartA bhoktA mahezvaraH | paramAtmeti cApy ukto dehe’smin puruSaH paraH ||22|| ya evaM vetti puruSaM prakRtiM ca guNaiH saha | sarvathA vartamAno’pi na sa bhUyo’bhijAyate ||23|| dhyAnenAtmani pazyanti ke cid AtmAnam AtmanA | anye sAMkhyena yogena karma-yogena cApare ||24|| anye tv evam ajAnantaH zrutvAnyebhya upAsate | te’pi cAtitaranty eva mRtyuM zruti-parAyaNAH ||25|| yAvat saMjAyate kiMcit sattvaM sthAvara-jaGgamam | kSetra-kSetrajJa-saMyogAt tad viddhi bharatarSabha ||26|| samaM sarveSu bhUteSu tiSThantaM paramezvaram | vinazyatsv avinazyantaM yaH pazyati sa pazyati ||27|| samaM pazyan hi sarvatra samavasthitam Izvaram | na hinasty AtmanAtmAnaM tato yAti parAM gatim ||28|| prakRtyaiva ca karmANi kriyamANAni sarvazaH | yaH pazyati tathAtmAnam akartAraM sa pazyati ||29|| yadA bhUta-pRthag-bhAvam ekastham anupazyati | tata eva ca vistAraM brahma saMpadyate tadA ||30|| anAditvAn nirguNatvAt paramAtmAyam avyayaH | zarIra-stho’pi kaunteya na karoti na lipyate ||31|| yathA sarva-gataM saukSmyAd AkAzaM nopalipyate | sarvatrAvasthito dehe tathAtmA nopalipyate ||32|| yathA prakAzayaty ekaH kRtsnaM lokam imaM raviH | kSetraM kSetrI tathA kRtsnaM prakAzayati bhArata ||33|| kSetra-kSetrajJayor evam antaraM jJAna-cakSuSA | bhUta-prakRti-mokSaM ca ye vidur yAnti te param ||34|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde kSetra-kSetrajJa-yogo nAma trayodazo’dhyAyaH ||13|| —o)0(o— (14) atha caturdazo’dhyAyaH guNa-traya-vibhAga-yogaH zrI-bhagavAn uvAca paraM bhUyaH pravakSyAmi jJAnAnAM jJAnam uttamam | yaj jJAtvA munayaH sarve parAM siddhim ito gatAH ||1|| idaM jJAnam upAzritya mama sAdharmyam AgatAH | sarge’pi nopajAyante pralaye na vyathanti ca ||2|| mama yonir mahad brahma tasmin garbhaM dadhAmy aham | saMbhavaH sarva-bhUtAnAM tato bhavati bhArata ||3|| sarva-yoniSu kaunteya mUrtayaH saMbhavanti yAH | tAsAM brahma mahad yonir ahaM bIja-pradaH pitA ||4|| sattvaM rajas tama iti guNAH prakRti-saMbhavAH | nibadhnanti mahA-bAho dehe dehinam avyayam ||5|| tatra sattvaM nirmalatvAt prakAzakam anAmayam | sukha-saGgena badhnAti jJAna-saGgena cAnagha ||6|| rajo rAgAtmakaM viddhi tRSNAsaGga-samudbhavam | tan nibadhnAti kaunteya karma-saGgena dehinam ||7|| tamas tv ajJAna-jaM viddhi mohanaM sarva-dehinAm | pramAdAlasya-nidrAbhis tan nibadhnAti bhArata ||8|| sattvaM sukhe saMjayati rajaH karmaNi bhArata | jJAnam AvRtya tu tamaH pramAde saMjayaty uta ||9|| rajas tamaz cAbhibhUya sattvaM bhavati bhArata | rajaH sattvaM tamaz caiva tamaH sattvaM rajas tathA ||10|| sarva-dvAreSu dehe’smin prakAza upajAyate | jJAnaM yadA tadA vidyAd vivRddhaM sattvam ity uta ||11|| lobhaH pravRttir ArambhaH karmaNAm azamaH spRhA | rajasy etAni jAyante vivRddhe bharatarSabha ||12|| aprakAzo’pravRttiz ca pramAdo moha eva ca | tamasy etAni jAyante vivRddhe kuru-nandana ||13|| yadA sattve pravRddhe tu pralayaM yAti deha-bhRt | tadottama-vidAM lokAn amalAn pratipadyate ||14|| rajasi pralayaM gatvA karma-saGgiSu jAyate | tathA pralInas tamasi mUDha-yoniSu jAyate ||15|| karmaNaH sukRtasyAhuH sAttvikaM nirmalaM phalam | rajasas tu phalaM duHkham ajJAnaM tamasaH phalam ||16|| sattvAt saMjAyate jJAnaM rajaso lobha eva ca | pramAda-mohau tamaso bhavato’jJAnam eva ca ||17|| UrdhvaM gacchanti sattva-sthA madhye tiSThanti rAjasAH | jaghanya-guNa-vRtta-sthA adho gacchanti tAmasAH ||18|| nAnyaM guNebhyaH kartAraM yadA draSTAnupazyati | guNebhyaz ca paraM vetti mad-bhAvaM so’dhigacchati ||19|| guNAn etAn atItya trIn dehI deha-samudbhavAn | janma-mRtyu-jarA-duHkhair vimukto’mRtam aznute ||20|| arjuna uvAca kair liGgais trIn guNAn etAn atIto bhavati prabho | kim-AcAraH kathaM caitAMs trIn guNAn ativartate ||21|| zrI-bhagavAn uvAca prakAzaM ca pravRttiM ca moham eva ca pANDava | na dveSTi saMpravRttAni na nivRttAni kAGkSati ||22|| udAsInavad AsIno guNair yo na vicAlyate | guNA vartanta ity eva yo’vatiSThati neGgate ||23|| sama-duHkha-sukhaH svasthaH sama-loSTAzma-kAJcanaH | tulya-priyApriyo dhIras tulya-nindAtma-saMstutiH ||24|| mAnApamAnayos tulyas tulyo mitrAri-pakSayoH | sarvArambha-parityAgI guNAtItaH sa ucyate ||25|| mAM ca yo’vyabhicAreNa bhakti-yogena sevate | sa guNAn samatItyaitAn brahma-bhUyAya kalpate ||26|| brahmaNo hi pratiSThAham amRtasyAvyayasya ca | zAzvatasya ca dharmasya sukhasyaikAntikasya ca ||27|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde guNa-traya-vibhAga-yogo nAma caturdazo’dhyAyaH || —o)0(o— (15) atha paJcadazo’dhyAyaH puruSottama-yogaH zrI-bhagavAn uvAca Urdhva-mUlam adhaH-zAkham azvatthaM prAhur avyayam | chandAMsi yasya parNAni yas taM veda sa vedavit ||1|| adhaz cordhvaM prasRtAs tasya zAkhA guNa-pravRddhA viSaya-pravAlAH | adhaz ca mUlAny anusaMtatAni karmAnubandhIni manuSya-loke ||2|| na rUpam asyeha tathopalabhyate nAnto na cAdir na ca saMpratiSThA | azvattham enaM su-virUDha-mUlam asaGga-zastreNa dRDhena chittvA ||3|| tataH padaM tat-parimArgitavyaM yasmin gatA na nivartanti bhUyaH | tam eva cAdyaM puruSaM prapadye yataH pravRttiH prasRtA purANI ||4|| nirmAna-mohA jita-saGga-doSA adhyAtma-nityA vinivRtta-kAmAH | dvandvair vimuktAH sukha-duHkha-saMjJair gacchanty amUDhAH padam avyayaM tat ||5|| na tad bhAsayate sUryo na zazAGko na pAvakaH | yad gatvA na nivartante tad dhAma paramaM mama ||6|| mamaivAMzo jIva-loke jIva-bhUtaH sanAtanaH | manaH-SaSThAnIndriyANi prakRti-sthAni karSati ||7|| zarIraM yad avApnoti yac cApy utkrAmatIzvaraH | gRhItvaitAni saMyAti vAyur gandhAn ivAzayAt ||8|| zrotraM cakSuH sparzanaM ca rasanaM ghrANam eva ca | adhiSThAya manaz cAyaM viSayAn upasevate ||9|| utkrAmantaM sthitaM vApi bhuJjAnaM vA guNAnvitam | vimUDhA nAnupazyanti pazyanti jJAna-cakSuSaH ||10|| yatanto yoginaz cainaM pazyanty Atmany avasthitam | yatanto’py akRtAtmAno nainaM pazyanty acetasaH ||11|| yad Aditya-gataM tejo jagad bhAsayate’khilam | yac candramasi yac cAgnau tat tejo viddhi mAmakam ||12|| gAm Avizya ca bhUtAni dhArayAmy aham ojasA | puSNAmi cauSadhIH sarvAH somo bhUtvA rasAtmakaH ||13|| ahaM vaizvAnaro bhUtvA prANinAM deham AzritaH | prANApAna-samAyuktaH pacAmy annaM catur-vidham ||14|| sarvasya cAhaM hRdi saMniviSTo mattaH smRtir jJAnam apohanaM ca | vedaiz ca sarvair aham eva vedyo vedAnta-kRd veda-vid eva cAham ||15|| dvAv imau puruSau loke kSaraz cAkSara eva ca | kSaraH sarvANi bhUtAni kUTastho’kSara ucyate ||16|| uttamaH puruSas tv anyaH paramAtmety udAhRtaH | yo loka-trayam Avizya bibharty avyaya IzvaraH ||17|| yasmAt kSaram atIto’ham akSarAd api cottamaH | ato’smi loke vede ca prathitaH puruSottamaH ||18|| yo mAm evam asaMmUDho jAnAti puruSottamam | sa sarva-vid bhajati mAM sarva-bhAvena bhArata ||19|| iti guhyatamaM zAstram idam uktaM mayAnagha | etad buddhvA buddhimAn syAt kRta-kRtyaz ca bhArata ||20|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde puruSottama-yogo nAma paJcadazo’dhyAyaH || —o)0(o— (16) atha SoDazo’dhyAyaH daivAsura-sampad-vibhAga-yogaH zrI-bhagavAn uvAca abhayaM sattva-saMzuddhir jJAna-yoga-vyavasthitiH | dAnaM damaz ca yajJaz ca svAdhyAyas tapa Arjavam ||1|| ahiMsA satyam akrodhas tyAgaH zAntir apaizunam | dayA bhUteSv aloluptvaM mArdavaM hrIr acApalam ||2|| tejaH kSamA dhRtiH zaucam adroho nAtimAnitA | bhavanti saMpadaM daivIm abhijAtasya bhArata ||3|| dambho darpo’timAnaz ca krodhaH pAruSyam eva ca | ajJAnaM cAbhijAtasya pArtha saMpadam AsurIm ||4|| daivI saMpad vimokSAya nibandhAyAsurI matA | mA zucaH saMpadaM daivIm abhijAto’si pANDava ||5|| dvau bhUta-sargau loke’smin daiva Asura eva ca | daivo vistarazaH prokta AsuraM pArtha me zRNu ||6|| pravRttiM ca nivRttiM ca janA na vidur AsurAH | na zaucaM nApi cAcAro na satyaM teSu vidyate ||7|| asatyam apratiSThaM te jagad Ahur anIzvaram | aparaspara-saMbhUtaM kim anyat kAma-haitukam ||8|| etAM dRSTim avaSTabhya naSTAtmAno’lpa-buddhayaH | prabhavanty ugra-karmANaH kSayAya jagato’hitAH ||9|| kAmam Azritya duSpUraM dambha-mAna-madAnvitAH | mohAd gRhItvAsad-grAhAn pravartante’zucivratAH ||10|| cintAm aparimeyAM ca pralayAntAm upAzritAH | kAmopabhoga-paramA etAvad iti nizcitAH ||11|| AzA-pAza-zatair baddhAH kAma-krodha-parAyaNAH | Ihante kAma-bhogArtham anyAyenArtha-saMcayAn ||12|| idam adya mayA labdham idaM prApsye manoratham | idam astIdam api me bhaviSyati punar dhanam ||13|| asau mayA hataH zatrur haniSye cAparAn api | Izvaro’ham ahaM bhogI siddho’haM balavAn sukhI ||14|| ADhyo’bhijanavAn asmi ko’nyo’sti sadRzo mayA | yakSye dAsyAmi modiSya ity ajJAna-vimohitAH ||15|| aneka-citta-vibhrAntA moha-jAla-samAvRtAH | prasaktAH kAma-bhogeSu patanti narake’zucau ||16|| Atma-saMbhAvitAH stabdhA dhana-mAna-madAnvitAH | yajante nAma-yajJais te dambhenAvidhi-pUrvakam ||17|| ahaMkAraM balaM darpaM kAmaM krodhaM ca saMzritAH | mAm Atma-para-deheSu pradviSanto’bhyasUyakAH ||18|| tAn ahaM dviSataH krUrAn saMsAreSu narAdhamAn | kSipAmy ajasram azubhAn AsurISv eva yoniSu ||19|| AsurIM yonim ApannA mUDhA janmani janmani | mAm aprApyaiva kaunteya tato yAnty adhamAM gatim ||20|| tri-vidhaM narakasyedaM dvAraM nAzanam AtmanaH | kAmaH krodhas tathA lobhas tasmAd etat trayaM tyajet ||21|| etair vimuktaH kaunteya tamo-dvArais tribhir naraH | Acaraty AtmanaH zreyas tato yAti parAM gatim ||22|| yaH zAstra-vidhim utsRjya vartate kAma-kArataH | na sa siddhim avApnoti na sukhaM na parAM gatim ||23|| tasmAc chAstraM pramANaM te kAryAkArya-vyavasthitau | jJAtvA zAstra-vidhAnoktaM karma kartum ihArhasi ||24|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde daivAsura-sampad-vibhAga-yogo nAma SoDazo’dhyAyaH || —o)0(o— (17) atha saptadazo’dhyAyaH zraddhA-traya-vibhAga-yogaH arjuna uvAca ye zAstra-vidhim utsRjya yajante zraddhayAnvitAH | teSAM niSThA tu kA kRSNa sattvam Aho rajas tamaH ||1|| zrI-bhagavAn uvAca tri-vidhA bhavati zraddhA dehinAM sA svabhAvajA | sAttvikI rAjasI caiva tAmasI ceti tAM zRNu ||2|| sattvAnurUpA sarvasya zraddhA bhavati bhArata | zraddhAmayo’yaM puruSo yo yac-chraddhaH sa eva saH ||3|| yajante sAttvikA devAn yakSa-rakSAMsi rAjasAH | pretAn bhUta-gaNAMz cAnye yajante tAmasA janAH ||4|| azAstra-vihitaM ghoraM tapyante ye tapo janAH | dambhAhaMkAra-saMyuktAH kAma-rAga-balAnvitAH ||5|| karzayantaH zarIrasthaM bhUta-grAmam acetasaH | mAM caivAntaH-zarIra-sthaM tAn viddhy Asura-nizcayAn ||6|| AhAras tv api sarvasya tri-vidho bhavati priyaH | yajJas tapas tathA dAnaM teSAM bhedam imaM zRNu ||7|| AyuH-sattva-balArogya-sukha-prIti-vivardhanAH | rasyAH snigdhAH sthirA hRdyA AhArAH sAttvika-priyAH ||8|| kaTv-amla-lavaNAtyuSNa-tIkSNa-rUkSa-vidAhinaH | AhArA rAjasasyeSTA duHkha-zokAmaya-pradAH ||9|| yAtayAmaM gata-rasaM pUti paryuSitaM ca yat | ucchiSTam api cAmedhyaM bhojanaM tAmasa-priyam ||10|| aphalAkAGkSibhir yajJo vidhi-dRSTo ya ijyate | yaSTavyam eveti manaH samAdhAya sa sAttvikaH ||11|| abhisandhAya tu phalaM dambhArtham api caiva yat | ijyate bharata-zreSTha taM yajJaM viddhi rAjasam ||12|| vidhi-hInam asRSTAnnaM mantra-hInam adakSiNam | zraddhA-virahitaM yajJaM tAmasaM paricakSate ||13|| deva-dvija-guru-prAjJa-pUjanaM zaucam Arjavam | brahmacaryam ahiMsA ca zArIraM tapa ucyate ||14|| anudvega-karaM vAkyaM satyaM priya-hitaM ca yat | svAdhyAyAbhyasanaM caiva vAG-mayaM tapa ucyate ||15|| manaH-prasAdaH saumyatvaM maunam Atma-vinigrahaH | bhAva-saMzuddhir ity etat tapo mAnasam ucyate ||16|| zraddhayA parayA taptaM tapas tat tri-vidhaM naraiH | aphalAkAGkSibhir yuktaiH sAttvikaM paricakSate ||17|| satkAra-mAna-pUjArthaM tapo dambhena caiva yat | kriyate tad iha proktaM rAjasaM calam adhruvam ||18|| mUDha-grAheNAtmano yat pIDayA kriyate tapaH | parasyotsAdanArthaM vA tat tAmasam udAhRtam ||19|| dAtavyam iti yad dAnaM dIyate’nupakAriNe | deze kAle ca pAtre ca tad dAnaM sAttvikaM smRtam ||20|| yat tu pratyupakArArthaM phalam uddizya vA punaH | dIyate ca parikliSTaM tad dAnaM rAjasaM smRtam ||21|| adeza-kAle yad dAnam apAtrebhyaz ca dIyate | asatkRtam avajJAtaM tat tAmasam udAhRtam ||22|| oM tat sad iti nirdezo brahmaNas tri-vidhaH smRtaH | brAhmaNAs tena vedAz ca yajJAz ca vihitAH purA ||23|| tasmAd om ity udAhRtya yajJa-dAna-tapaH-kriyAH | pravartante vidhAnoktAH satataM brahma-vAdinAm ||24|| tad ity anabhisandhAya phalaM yajJa-tapaH-kriyAH | dAna-kriyAz ca vividhAH kriyante mokSa-kAGkSibhiH ||25|| sad-bhAve sAdhu-bhAve ca sad ity etat prayujyate | prazaste karmaNi tathA sac-chabdaH pArtha yujyate ||26|| yajJe tapasi dAne ca sthitiH sad iti cocyate | karma caiva tad-arthIyaM sad ity evAbhidhIyate ||27|| azraddhayA hutaM dattaM tapas taptaM kRtaM ca yat | asad ity ucyate pArtha na ca tat pretya no iha ||28|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde zraddhA-traya-vibhAga-yogo nAma saptadazo’dhyAyaH || (18) athASTadazamo’dhyAyaH mokSa-sannyAsa-yogaH arjuna uvAca saMnyAsasya mahA-bAho tattvam icchAmi veditum | tyAgasya ca hRSIkeza pRthak kezi-niSUdana ||1|| zrI-bhagavAn uvAca | kAmyAnAM karmaNAM nyAsaM saMnyAsaM kavayo viduH | sarva-karma-phala-tyAgaM prAhus tyAgaM vicakSaNAH ||2|| tyAjyaM doSavad ity eke karma prAhur manISiNaH | yajJa-dAna-tapaH-karma na tyAjyam iti cApare ||3|| nizcayaM zRNu me tatra tyAge bharata-sattama | tyAgo hi puruSa-vyAghra tri-vidhaH saMprakIrtitaH ||4|| yajJa-dAna-tapaH-karma na tyAjyaM kAryam eva tat | yajJo dAnaM tapaz caiva pAvanAni manISiNAm ||5|| etAny api tu karmANi saGgaM tyaktvA phalAni ca | kartavyAnIti me pArtha nizcitaM matam uttamam ||6|| niyatasya tu saMnyAsaH karmaNo nopapadyate | mohAt tasya parityAgas tAmasaH parikIrtitaH ||7|| duHkham ity eva yat karma kAya-kleza-bhayAt tyajet | sa kRtvA rAjasaM tyAgaM naiva tyAga-phalaM labhet ||8|| kAryam ity eva yat karma niyataM kriyate’rjuna | saGgaM tyaktvA phalaM caiva sa tyAgaH sAttviko mataH ||9|| na dveSTy akuzalaM karma kuzale nAnuSajjate | tyAgI sattva-samAviSTo medhAvI chinna-saMzayaH ||10|| na hi deha-bhRtA zakyaM tyaktuM karmANy azeSataH | yas tu karma-phala-tyAgI sa tyAgIty abhidhIyate ||11|| aniSTam iSTaM mizraM ca tri-vidhaM karmaNaH phalam | bhavaty atyAginAM pretya na tu saMnyAsinAM kvacit ||12|| paJcaitAni mahA-bAho kAraNAni nibodha me | sAMkhye kRtAnte proktAni siddhaye sarva-karmaNAm ||13|| adhiSThAnaM tathA kartA karaNaM ca pRthag-vidham | vividhAz ca pRthak-ceSTA daivaM caivAtra paJcamam ||14|| zarIra-vAG-manobhir yat karma prArabhate naraH | nyAyyaM vA viparItaM vA paJcaite tasya hetavaH ||15|| tatraivaM sati kartAram AtmAnaM kevalaM tu yaH | pazyaty akRta-buddhitvAn na sa pazyati durmatiH ||16|| yasya nAhaMkRto bhAvo buddhir yasya na lipyate | hatvApi sa imAn lokAn na hanti na nibadhyate ||17|| jJAnaM jJeyaM parijJAtA tri-vidhA karma-codanA | karaNaM karma karteti tri-vidhaH karma-saMgrahaH ||18|| jJAnaM karma ca kartA ca tridhaiva guNa-bhedataH | procyate guNa-saMkhyAne yathAvac chRNu tAny api ||19|| sarva-bhUteSu yenaikaM bhAvam avyayam IkSate | avibhaktaM vibhakteSu taj jJAnaM viddhi sAttvikam ||20|| pRthaktvena tu yaj jJAnaM nAnAbhAvAn pRthag-vidhAn | vetti sarveSu bhUteSu taj jJAnaM viddhi rAjasam ||21|| yat tu kRtsnavad ekasmin kArye saktam ahaitukam | atattvArthavad alpaM ca tat tAmasam udAhRtam ||22|| niyataM saGga-rahitam arAga-dveSataH kRtam | aphala-prepsunA karma yat tat sAttvikam ucyate ||23|| yat tu kAmepsunA karma sAhaMkAreNa vA punaH | kriyate bahulAyAsaM tad rAjasam udAhRtam ||24|| anubandhaM kSayaM hiMsAm anapekSya ca pauruSam | mohAd Arabhyate karma yat tat tAmasam ucyate ||25|| mukta-saGgo’nahaM-vAdI dhRty-utsAha-samanvitaH | siddhy-asiddhyor nirvikAraH kartA sAttvika ucyate ||26|| rAgI karma-phala-prepsur lubdho hiMsAtmako’zuciH | harSa-zokAnvitaH kartA rAjasaH parikIrtitaH ||27|| ayuktaH prAkRtaH stabdhaH zaTho naikRtiko’lasaH | viSAdI dIrgha-sUtrI ca kartA tAmasa ucyate ||28|| buddher bhedaM dhRtez caiva guNatas tri-vidhaM zRNu | procyamAnam azeSeNa pRthaktvena dhanaMjaya ||29|| pravRttiM ca nivRttiM ca kAryAkArye bhayAbhaye | bandhaM mokSaM ca yA vetti buddhiH sA pArtha sAttvikI ||30|| yayA dharmam adharmaM ca kAryaM cAkAryam eva ca | ayathAvat prajAnAti buddhiH sA pArtha rAjasI ||31|| adharmaM dharmam iti yA manyate tamasAvRtA | sarvArthAn viparItAMz ca buddhiH sA pArtha tAmasI ||32|| dhRtyA yayA dhArayate manaH-prANendriya-kriyAH | yogenAvyabhicAriNyA dhRtiH sA pArtha sAttvikI ||33|| yayA tu dharma-kAmArthAn dhRtyA dhArayate’rjuna | prasaGgena phalAkAGkSI dhRtiH sA pArtha rAjasI ||34|| yayA svapnaM bhayaM zokaM viSAdaM madam eva ca | na vimuJcati durmedhA dhRtiH sA pArtha tAmasI ||35|| sukhaM tv idAnIM tri-vidhaM zRNu me bharatarSabha | abhyAsAd ramate yatra duHkhAntaM ca nigacchati ||36|| yat tadagre viSam iva pariNAme’mRtopamam | tat sukhaM sAttvikaM proktam Atma-buddhi-prasAda-jam ||37|| viSayendriya-saMyogAd yat tadagre’mRtopamam | pariNAme viSam iva tat sukhaM rAjasaM smRtam ||38|| yad agre cAnubandhe ca sukhaM mohanam AtmanaH | nidrAlasya-pramAdotthaM tat tAmasam udAhRtam ||39|| na tad asti pRthivyAM vA divi deveSu vA punaH | sattvaM prakRti-jair muktaM yad ebhiH syAt tribhir guNaiH ||40|| brAhmaNa-kSatriya-vizAM zUdrANAM ca parantapa | karmANi pravibhaktAni svabhAva-prabhavair guNaiH ||41|| zamo damas tapaH zaucaM kSAntir Arjavam eva ca | jJAnaM vijJAnam AstikyaM brahma-karma svabhAvajam ||42|| zauryaM tejo dhRtir dAkSyaM yuddhe cApy apalAyanam | dAnam Izvara-bhAvaz ca kSAtraM karma svabhAva-jam ||43|| kRSi-go-rakSya-vANijyaM vaizya-karma svabhAva-jam | paricaryAtmakaM karma zUdrasyApi svabhAva-jam ||44|| sve sve karmaNy abhirataH saMsiddhiM labhate naraH | sva-karma-nirataH siddhiM yathA vindati tac chRNu ||45|| yataH pravRttir bhUtAnAM yena sarvam idaM tatam | sva-karmaNA tam abhyarcya siddhiM vindati mAnavaH ||46|| zreyAn sva-dharmo viguNaH para-dharmAt svanuSThitAt | svabhAva-niyataM karma kurvan nApnoti kilbiSam ||47|| sahajaM karma kaunteya sa-doSam api na tyajet | sarvArambhA hi doSeNa dhUmenAgnir ivAvRtAH ||48|| asakta-buddhiH sarvatra jitAtmA vigata-spRhaH | naiSkarmya-siddhiM paramAM saMnyAsenAdhigacchati ||49|| siddhiM prApto yathA brahma tathApnoti nibodha me | samAsenaiva kaunteya niSThA jJAnasya yA parA ||50|| buddhyA vizuddhayA yukto dhRtyAtmAnaM niyamya ca | zabdAdIn viSayAMs tyaktvA rAga-dveSau vyudasya ca ||51|| vivikta-sevI laghv-AzI yata-vAk-kAya-mAnasaH | dhyAna-yoga-paro nityaM vairAgyaM samupAzritaH ||52|| ahaMkAraM balaM darpaM kAmaM krodhaM parigraham | vimucya nirmamaH zAnto brahma-bhUyAya kalpate ||53|| brahma-bhUtaH prasannAtmA na zocati na kAGkSati | samaH sarveSu bhUteSu mad-bhaktiM labhate parAm ||54|| bhaktyA mAm abhijAnAti yAvAn yaz cAsmi tattvataH | tato mAM tattvato jJAtvA vizate tad-anantaram ||55|| sarva-karmANy api sadA kurvANo mad-vyapAzrayaH | mat-prasAdAd avApnoti zAzvataM padam avyayam ||56|| cetasA sarva-karmANi mayi saMnyasya mat-paraH | buddhi-yogam upAzritya mac-cittaH satataM bhava ||57|| mac-cittaH sarva-durgANi mat-prasAdAt tariSyasi | atha cet tvam ahaMkArAn na zroSyasi vinaGkSyasi ||58|| yad ahaMkAram Azritya na yotsya iti manyase | mithyaiSa vyavasAyas te prakRtis tvAM niyokSyati ||59|| svabhAva-jena kaunteya nibaddhaH svena karmaNA | kartuM necchasi yan mohAt kariSyasy avazo’pi tat ||60|| IzvaraH sarva-bhUtAnAM hRd-deze’rjuna tiSThati | bhrAmayan sarva-bhUtAni yantrArUDhAni mAyayA ||61|| tam eva zaraNaM gaccha sarva-bhAvena bhArata | tat-prasAdAt parAM zAntiM sthAnaM prApsyasi zAzvatam ||62|| iti te jJAnam AkhyAtaM guhyAd guhyataraM mayA | vimRzyaitad azeSeNa yathecchasi tathA kuru ||63|| sarva-guhyatamaM bhUyaH zRNu me paramaM vacaH | iSTo’si me dRDham iti tato vakSyAmi te hitam ||64|| man-manA bhava mad-bhakto mad-yAjI mAM namaskuru | mAm evaiSyasi satyaM te pratijAne priyo’si me ||65|| sarva-dharmAn parityajya mAm ekaM zaraNaM vraja | ahaM tvA sarva-pApebhyo mokSayiSyAmi mA zucaH ||66|| idaM te nAtapaskAya nAbhaktAya kadAcana | na cAzuzrUSave vAcyaM na ca mAM yo’bhyasUyati ||67|| ya idaM paramaM guhyaM mad-bhakteSv abhidhAsyati | bhaktiM mayi parAM kRtvA mAm evaiSyaty asaMzayaH ||68|| na ca tasmAn manuSyeSu kazcin me priya-kRttamaH | bhavitA na ca me tasmAd anyaH priyataro bhuvi ||69|| adhyeSyate ca ya imaM dharmyaM saMvAdam AvayoH | jJAna-yajJena tenAham iSTaH syAm iti me matiH ||70|| zraddhAvAn anasUyaz ca zRNuyAd api yo naraH | so’pi muktaH zubhAn lokAn prApnuyAt puNya-karmaNAm ||71|| kaccid etac chrutaM pArtha tvayaikAgreNa cetasA | kaccid ajJAna-saMmohaH pranaSTas te dhanaMjaya ||72|| arjuna uvAca naSTo mohaH smRtir labdhA tvat-prasAdAn mayAcyuta | sthito’smi gata-sandehaH kariSye vacanaM tava ||73|| saMjaya uvAca ity ahaM vAsudevasya pArthasya ca mahAtmanaH | saMvAdam imam azrauSam adbhutaM romaharSaNam ||74|| vyAsa-prasAdAc chrutavAn etad guhyam ahaM param | yogaM yogezvarAt kRSNAt sAkSAt kathayataH svayam ||75|| rAjan saMsmRtya saMsmRtya saMvAdam imam adbhutam | kezavArjunayoH puNyaM hRSyAmi ca muhur muhuH ||76|| tac ca saMsmRtya saMsmRtya rUpam atyadbhutaM hareH | vismayo me mahAn rAjan hRSyAmi ca punaH punaH ||77|| yatra yogezvaraH kRSNo yatra pArtho dhanurdharaH | tatra zrIr vijayo bhUtir dhruvA nItir matir mama ||78|| iti zrI-mahAbhArate zata-sAhasrayAM saMhitAyAM vaiyAsikyAM bhISma-parvaNi zrImad-bhagavad-gItAsUpaniSatsu brahma-vidyAyAM yoga-zAstre zrI-kRSNArjuna-saMvAde mokSa-saMnyAsa-yogo nAmASTAdazo’dhyAyaH ||18|| iti zrImad-bhagavad-gItA samAptA atha gItA-mAhAtmyam gItA-zAstram idaM puNyaM yaH paThet prayataH pumAn | viSNoH padam avApnoti bhaya-zokAdi-varjitaH ||1|| gItAdhyayana-zIlasya prANAyAma-parasya ca | naiva santi hi pApAni pUrva-janma-kRtAni ||2|| mala-nirmocanaM puMsAM jala-snAnaM dine dine | sakRd-gItAmbhasi snAnaM saMsAra-mala-nAzanam ||3|| gItA sugItA kartavyA kim anyaiH zAstra-vistaraiH | yA svayaM padmanAbhasya mukha-padmAd viniHsRtA ||4|| bhAratAmRta-sarvasvaM viSNor vaktrAd viniHsRtam | gItA-gaGgodakaM pItvA punar-janma na vidyate ||5|| sarvopaniSado gAvo dogdhA gopAla-nandanaH | pArtho vatsaH sudhIr bhoktA dugdhaM gItAmRtaM mahat ||6|| ekaM zAstraM devakI-putra-gItam eko devo devakI-putra eva | eko mantras tasya nAmAni yAni karmApy ekaM tasya devasya sevA ||7|| iti gItA-mAhAtmyam |