harih% om% tat sat bhagavad-gi#ta# kim%cid adhi#ta# gan*ga-jala-lava-kan%ika# pi#ta# yasya katham%cin mura#ri-samarca# kriyate tasya yamena na carca# shri#-veda-vya#sa-pran%i#ta-maha#bha#rata#ntargata# shri#-shri#mad-bhagavad-gi#ta# na#ra#yan%am% namaskr%tya naram% caiva narottamam | devi#m% sarasvati#m% vya#sam% tato jayam udi#rayet || atha dhya#nam om% pa#rtha#ya pratibodhita#m% bhagavata# na#ra#yan%ena svayam% vya#sena grathita#m% pura#n%a-munina# madhye-maha#bha#rata#m | advaita#mr%ta-vars%in%i#m% bhagavati#m as%t%adasha#dhya#yini#m amba tva#m anusandadha#mi bhagavad-gi#te bhava-dves%in%i#m ||1|| atha man*gala#caran%am om% va#g-i#sha#dya#h% sumanasah% sarva#rtha#na#m upakrame | yam% natva# kr%ta-kr%tya#h% syus tam% nama#mi gaja#nanam ||2|| namo’stu te vya#sa visha#la-buddhe phulla#ravinda#yata-padma-netre | yena tvaya# bha#rata-taila-pu#rn%ah% prajva#lito jn~a#na-mayah% pradi#pah% ||3|| prapanna-parija#ta#ya totra-vetraika-pa#n%aye | jn~a#na-mudra#ya kr%s%n%a#ya gi#ta#mr%ta-duhe namah% ||4|| sarvopanis%ado ga#vo dogdha# gopa#la-nandanah% | pa#rtho vatsah% sudhi#r bhokta# dugdham% gi#ta#mr%tam% mahat ||5|| vasudeva-sutam% devam% kam%sa-ca#n%u#ra-mardanam | devaki#-parama#nandam% kr%s%n%am% vande jagad-gurum ||6|| bhi#s%ma-dron%a-tat%a# jayadratha-jala# ga#ndha#ra-ni#lotpala# sha#lya-gra#havata# kr%pen%a vahani# karn%ena vela#kula# | ashvattha#ma-vikarn%a-ghora-makara# duryodhana#vartini# sotti#rn%a# khalu pa#n%d%avai ran%a-nadi# kaivartakah% keshavah% ||7|| pa#ra#sharya-vacah% sarojam amalam% gi#ta#rtha-gandhotkat%am% na#na#khya#naka-kesharam% hari-katha#-sambodhana#bodhitam | loke sajjana-s%at%padair aharahah% pepi#yama#nam% muda# bhu#ya#d bha#rata-pan*kajam% kali-mala-pradhvam%si nah% shreyase ||8|| mu#kam% karoti va#ca#lam% pan*gum% lan*gha#yate girim | yat-kr%pa# tam aham% vande parama#nanda-ma#dhavam ||9|| yam% brahma# varun%endra-rudra-marutah% stunvanti divyaih% stavair vedaih% sa#n*ga-pada-kramopanis%adair ga#yanti yam% sa#ma-ga#h% | dhya#na#vasthita-tad-gatena manasa# pashyanti yam% yogino yasya#ntam% na viduh% sura#sura-gan%a# deva#ya tasmai namah% ||10|| —o)0(o— (1) atha prathamo’dhya#yah% arjuna-vis%a#da-yogah% dhr%tara#s%t%ra uva#ca dharma-ks%etre kuru-ks%etre samaveta# yuyutsavah% | ma#maka#h% pa#n%d%ava#sh caiva kim akurvata sam%jaya ||1|| sam%jaya uva#ca dr%s%t%va# tu pa#n%d%ava#ni#kam% vyu#d%ham% duryodhanas tada# | a#ca#ryam upasam%gamya ra#ja# vacanam abravi#t ||2|| pashyaita#m% pa#n%d%u-putra#n%a#m a#ca#rya mahati#m% camu#m | vyu#d%ha#m% drupada-putren%a tava shis%yen%a dhi#mata# ||3|| atra shu#ra# mahes%va#sa# bhi#ma#rjuna-sama# yudhi | yuyudha#no vira#t%ash ca drupadash ca maha#rathah% ||4|| dhr%s%t%aketush cekita#nah% ka#shira#jash ca vi#ryava#n | purujit kuntibhojash ca shaibyash ca nara-pum%gavah% ||5|| yudha#manyush ca vikra#nta uttamauja#sh ca vi#ryava#n | saubhadro draupadeya#sh ca sarva eva maha#-ratha#h% ||6|| asma#kam% tu vishis%t%a# ye ta#n nibodha dvijottama | na#yaka# mama sainyasya sam%jn~a#rtham% ta#n bravi#mi te ||7|| bhava#n bhi#s%mash ca karn%ash ca kr%pash ca samitim%jayah% | ashvattha#ma# vikarn%ash ca saumadattir jayadrathah% ||8|| anye ca bahavah% shu#ra# mad-arthe tyakta-ji#vita#h% | na#na#-shastra-praharan%a#h% sarve yuddha-visha#rada#h% ||9|| aparya#ptam% tad asma#kam% balam% bhi#s%ma#bhiraks%itam | parya#ptam% tv idam etes%a#m% balam% bhi#ma#bhiraks%itam ||10|| ayanes%u ca sarves%u yatha#-bha#gam avasthita#h% | bhi#s%mam eva#bhiraks%antu bhavantah% sarva eva hi ||11|| tasya sam%janayan hars%am% kuru-vr%ddhah% pita#mahah% | sim%ha-na#dam% vinadyoccaih% shan*kham% dadhmau prata#pava#n ||12|| tatah% shan*kha#sh ca bheryash ca pan%ava#naka-gomukha#h% | sahasaiva#bhyahanyanta sa shabdas tumulo’bhavat ||13|| tatah% shvetair hayair yukte mahati syandane sthitau | ma#dhavah% pa#n%d%avash caiva divyau shan*khau pradadhmatuh% ||14|| pa#n~cajanyam% hr%s%i#kesho devadattam% dhanam%jayah% | paun%d%ram% dadhmau maha#-shan*kham% bhi#ma-karma# vr%kodarah% ||15|| ananta-vijayam% ra#ja# kunti#-putro yudhis%t%hirah% | nakulah% sahadevash ca sughos%a-man%ipus%pakau ||16|| ka#shyash ca parames%va#sah% shikhan%d%i# ca maha#-rathah% | dhr%s%t%adyumno vira#t%ash ca sa#tyakish ca#para#jitah% ||17|| drupado draupadeya#sh ca sarvashah% pr%thivi#-pate | saubhadrash ca maha#ba#huh% shan*kha#n dadhmuh% pr%thak pr%thak ||18|| sa ghos%o dha#rtara#s%t%ra#n%a#m% hr%daya#ni vyada#rayat | nabhash ca pr%thivi#m% caiva tumulo vyanuna#dayan ||19|| atha vyavasthita#n dr%s%t%va# dha#rtara#s%t%ra#n kapi-dhvajah% | pravr%tte shastra-sam%pa#te dhanur udyamya pa#n%d%avah% ||20|| hr%s%i#kesham% tada# va#kyam idam a#ha mahi#-pate | senayor ubhayor madhye ratham% stha#paya me’cyuta ||21|| ya#vad eta#n niri#ks%e’ham% yoddhu-ka#ma#n avasthita#n | kair maya# saha yoddhavyam asmin ran%a-samudyame ||22|| yotsyama#na#n aveks%e’ham% ya ete’tra sama#gata#h% | dha#rtara#s%t%rasya durbuddher yuddhe priya-ciki#rs%avah% ||23|| evam ukto hr%s%i#kesho gud%a#keshena bha#rata | senayor ubhayor madhye stha#payitva# rathottamam ||24|| bhi#s%ma-dron%a-pramukhatah% sarves%a#m% ca mahi#ks%ita#m | uva#ca pa#rtha pashyaita#n samaveta#n kuru#n iti ||25|| tatra#pashyat sthita#n pa#rthah% pitr%#n atha pita#maha#n | a#ca#rya#n ma#tula#n bhra#tr%#n putra#n pautra#n sakhi#m%s tatha# ||26|| shvashura#n suhr%dash caiva senayor ubhayor api | ta#n sami#ks%ya sa kaunteyah% sarva#n bandhu#n avasthita#n ||27|| kr%paya# paraya#vis%t%o vis%i#dann idam abravi#t | dr%s%t%vemam% svajanam% kr%s%n%a yuyutsum% samupasthitam ||28|| si#danti mama ga#tra#n%i mukham% ca parishus%yati | vepathush ca shari#re me romahars%ash ca ja#yate ||29|| ga#n%d%i#vam% sram%sate hasta#t tvak caiva paridahyate | na ca shaknomy avastha#tum% bhramati#va ca me manah% ||30|| nimitta#ni ca pashya#mi vipari#ta#ni keshava | na ca shreyo’nupashya#mi hatva# svajanam a#have ||31|| na ka#n*ks%e vijayam% kr%s%n%a na ca ra#jyam% sukha#ni ca | kim% no ra#jyena govinda kim% bhogair ji#vitena va# ||32|| yes%a#m arthe ka#n*ks%itam% no ra#jyam% bhoga#h% sukha#ni ca | ta ime’vasthita# yuddhe pra#n%a#m%s tyaktva# dhana#ni ca ||33|| a#ca#rya#h% pitarah% putra#s tathaiva ca pita#maha#h% | ma#tula#h% shvashura#h% pautra#h% shya#la#h% sam%bandhinas tatha# ||34|| eta#n na hantum iccha#mi ghnato’pi madhusu#dana | api trailokya-ra#jyasya hetoh% kim% nu mahi#-kr%te ||35|| nihatya dha#rtara#s%t%ra#n nah% ka# pri#tih% sya#j jana#rdana | pa#pam eva#shrayed asma#n hatvaita#n a#tata#yinah% ||36|| tasma#n na#rha# vayam% hantum% dha#rtara#s%t%ra#n sva-ba#ndhava#n | svajanam% hi katham% hatva# sukhinah% sya#ma ma#dhava ||37|| yady apy ete na pashyanti lobhopahata-cetasah% | kula-ks%aya-kr%tam% dos%am% mitra-drohe ca pa#takam ||38|| katham% na jn~eyam asma#bhih% pa#pa#d asma#n nivartitum | kula-ks%aya-kr%tam% dos%am% prapashyadbhir jana#rdana ||39|| kula-ks%aye pran%ashyanti kula-dharma#h% sana#tana#h% | dharme nas%t%e kulam% kr%tsnam adharmo’bhibhavaty uta ||40|| adharma#bhibhava#t kr%s%n%a pradus%yanti kula-striyah% | stri#s%u dus%t%a#su va#rs%n%eya ja#yate varn%a-sam%karah% ||41|| sam%karo naraka#yaiva kula-ghna#na#m% kulasya ca | patanti pitaro hy es%a#m% lupta-pin%d%odaka-kriya#h% ||42|| dos%air etaih% kula-ghna#na#m% varn%a-sam%kara-ka#rakaih% | utsa#dyante ja#ti-dharma#h% kula-dharma#sh ca sha#shvata#h% ||43|| utsanna-kula-dharma#n%a#m% manus%ya#n%a#m% jana#rdana | narake niyatam% va#so bhavati#ty anushushruma ||44|| aho bata mahat pa#pam% kartum% vyavasita# vayam | yad ra#jya-sukha-lobhena hantum% svajanam udyata#h% ||45|| yadi ma#m aprati#ka#ram ashastram% shastra-pa#n%ayah% | dha#rtara#s%t%ra# ran%e hanyus tan me ks%emataram% bhavet ||46|| evam uktva#rjunah% sam%khye rathopastha upa#vishat | visr%jya sasharam% ca#pam% shoka-sam%vigna-ma#nasah% ||47|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de arjuna-vis%a#da-yogo na#ma prathamo’dhya#yah% || —o)0(o— (2) atha dviti#yo’dhya#yah% sa#n*khya-yogah% sam%jaya uva#ca tam% tatha# kr%paya#vis%t%am ashru-pu#rn%a#kuleks%an%am | vis%i#dantam idam% va#kyam uva#ca madhusu#danah% ||1|| shri#-bhagava#n uva#ca kutas tva# kashmalam idam% vis%ame samupasthitam | ana#rya-jus%t%am asvargyam aki#rti-karam arjuna ||2|| klaibyam% ma# sma gamah% pa#rtha naitat tvayy upapadyate | ks%udram% hr%daya-daurbalyam% tyaktvottis%t%ha parantapa ||3|| arjuna uva#ca katham% bhi#s%mam aham% sam%khye dron%am% ca madhusu#dana | is%ubhih% pratiyotsya#mi pu#ja#rha#v arisu#dana ||4|| guru#n ahatva# hi maha#nubha#va#n~ shreyo bhoktum% bhaiks%yam api#ha loke | hatva#rtha-ka#ma#m%s tu guru#n ihaiva bhun~ji#ya bhoga#n rudhira-pradigdha#n ||5|| na caitad vidmah% kataran no gari#yo yad va# jayema yadi va# no jayeyuh% | ya#n eva hatva# na jiji#vis%a#mas te’vasthita#h% pramukhe dha#rtara#s%t%ra#h% ||6|| ka#rpan%ya-dos%opahata-svabha#vah% pr%ccha#mi tva#m% dharma-sam%mu#d%ha-ceta#h% | yac chreyah% sya#n nishcitam% bru#hi tan me shis%yas te’ham% sha#dhi ma#m% tva#m% prapannam ||7|| na hi prapashya#mi mama#panudya#d yac chokam ucchos%an%am indriya#n%a#m | ava#pya bhu#ma#v asapatnam r%ddham% ra#jyam% sura#n%a#m api ca#dhipatyam ||8|| sam%jaya uva#ca evam uktva# hr%s%i#kesham% gud%a#keshah% parantapah% | na yotsya iti govindam uktva# tu#s%n%i#m% babhu#va ha ||9|| tam uva#ca hr%s%i#keshah% prahasann iva bha#rata | senayor ubhayor madhye vis%i#dantam idam% vacah% ||10|| shri#-bhagava#n uva#ca ashocya#n anvashocas tvam% prajn~a#-va#da#m%sh ca bha#s%ase | gata#su#n agata#su#m%sh ca na#nushocanti pan%d%ita#h% ||11|| na tv eva#ham% ja#tu na#sam% na tvam% neme jana#dhipa#h% | na caiva na bhavis%ya#mah% sarve vayam atah% param ||12|| dehino’smin yatha# dehe kauma#ram% yauvanam% jara# | tatha# deha#ntara-pra#ptir dhi#ras tatra na muhyati ||13|| ma#tra#-sparsha#s tu kaunteya shi#tos%n%a-sukha-duh%kha-da#h% | a#gama#pa#yino’nitya#s ta#m%s titiks%asva bha#rata ||14|| yam% hi na vyathayanty ete purus%am% purus%ars%abha | sama-duh%kha-sukham% dhi#ram% so’mr%tatva#ya kalpate ||15|| na#sato vidyate bha#vo na#bha#vo vidyate satah% | ubhayor api dr%s%t%o’ntas tv anayos tattvadarshibhih% ||16|| avina#shi tu tad viddhi yena sarvam idam% tatam | vina#sham avyayasya#sya na kashcit kartum arhati ||17|| antavanta ime deha# nityasyokta#h% shari#rin%ah% | ana#shino’prameyasya tasma#d yudhyasva bha#rata ||18|| ya enam% vetti hanta#ram% yash cainam% manyate hatam | ubhau tau na vija#ni#to na#yam% hanti na hanyate ||19|| na ja#yate mriyate va# kada#cin na#yam% bhu#tva# bhavita# va# na bhu#yah% | ajo nityah% sha#shvato’yam% pura#n%o na hanyate hanyama#ne shari#re ||20|| veda#vina#shinam% nityam% ya enam ajam avyayam | katham% sa purus%ah% pa#rtha kam% gha#tayati hanti kam ||21|| va#sa#m%si ji#rn%a#ni yatha# viha#ya nava#ni gr%hn%a#ti naro’para#n%i | tatha# shari#ra#n%i viha#ya ji#rn%a#ni anya#ni sam%ya#ti nava#ni dehi# ||22|| nainam% chindanti shastra#n%i nainam% dahati pa#vakah% | na cainam% kledayanty a#po na shos%ayati ma#rutah% ||23|| acchedyo’yam ada#hyo’yam akledyo’shos%ya eva ca | nityah% sarva-gatah% stha#n%ur acalo’yam% sana#tanah% ||24|| avyakto’yam acintyo’yam avika#ryo’yam ucyate | tasma#d evam% viditvainam% na#nushocitum arhasi ||25|| atha cainam% nitya-ja#tam% nityam% va# manyase mr%tam | tatha#pi tvam% maha#-ba#ho naivam% shocitum arhasi ||26|| ja#tasya hi dhruvo mr%tyur dhruvam% janma mr%tasya ca | tasma#d apariha#rye’rthe na tvam% shocitum arhasi ||27|| avyakta#di#ni bhu#ta#ni vyakta-madhya#ni bha#rata | avyakta-nidhana#ny eva tatra ka# paridevana# ||28|| a#shcarya-vat pashyati kashcid enam a#shcarya-vad vadati tathaiva ca#nyah% | a#shcarya-vac cainam anyah% shr%n%oti shrutva#py enam% veda na caiva kashcit ||29|| dehi# nityam avadhyo’yam% dehe sarvasya bha#rata | tasma#t sarva#n%i bhu#ta#ni na tvam% shocitum arhasi ||30|| sva-dharmam api ca#veks%ya na vikampitum arhasi | dharmya#d dhi yuddha#c chreyo’nyat ks%atriyasya na vidyate ||31|| yadr%cchaya# copapannam% svargadva#ram apa#vr%tam | sukhinah% ks%atriya#h% pa#rtha labhante yuddham i#dr%sham ||32|| atha cet tvam imam% dharmyam% sam%gra#mam% na karis%yasi | tatah% sva-dharmam% ki#rtim% ca hitva# pa#pam ava#psyasi ||33|| aki#rtim% ca#pi bhu#ta#ni kathayis%yanti te’vyaya#m | sam%bha#vitasya ca#ki#rtir maran%a#d atiricyate ||34|| bhaya#d ran%a#d uparatam% mam%syante tva#m% maha#-ratha#h% | yes%a#m% ca tvam% bahu-mato bhu#tva# ya#syasi la#ghavam ||35|| ava#cya-va#da#m%sh ca bahu#n vadis%yanti tava#hita#h% | nindantas tava sa#marthyam% tato duh%khataram% nu kim ||36|| hato va# pra#psyasi svargam% jitva# va# bhoks%yase mahi#m | tasma#d uttis%t%ha kaunteya yuddha#ya kr%ta-nishcayah% ||37|| sukha-duh%khe same kr%tva# la#bha#la#bhau jaya#jayau | tato yuddha#ya yujyasva naivam% pa#pam ava#psyasi ||38|| es%a# te’bhihita# sa#m%khye buddhir yoge tv ima#m% shr%n%u | buddhya# yukto yaya# pa#rtha karma-bandham% praha#syasi ||39|| neha#bhikrama-na#sho’sti pratyava#yo na vidyate | svalpam apy asya dharmasya tra#yate mahato bhaya#t ||40|| vyavasa#ya#tmika# buddhir ekeha kuru-nandana | bahu-sha#kha# hy ananta#sh ca buddhayo’vyavasa#yina#m ||41|| ya#m ima#m% pus%pita#m% va#cam% pravadanty avipashcitah% | veda-va#da-rata#h% pa#rtha na#nyad asti#ti va#dinah% ||42|| ka#ma#tma#nah% svarga-para# janma-karma-phala-prada#m | kriya#-vishes%a-bahula#m% bhogaishvarya-gatim% prati ||43|| bhogaishvarya-prasakta#na#m% taya#pahr%ta-cetasa#m | vyavasa#ya#tmika# buddhih% sama#dhau na vidhi#yate ||44|| traigun%ya-vis%aya# veda# nistraigun%yo bhava#rjuna | nirdvandvo nitya-sattva-stho niryoga-ks%ema a#tmava#n ||45|| ya#va#n artha udapa#ne sarvatah% sam%plutodake | ta#va#n sarves%u vedes%u bra#hman%asya vija#natah% ||46|| karman%y eva#dhika#ras te ma# phales%u kada#cana | ma# karma-phala-hetur bhu#r ma# te san*go’stv akarman%i ||47|| yoga-sthah% kuru karma#n%i san*gam% tyaktva# dhanam%jaya | siddhy-asiddhyoh% samo bhu#tva# samatvam% yoga ucyate ||48|| du#ren%a hy avaram% karma buddhi-yoga#d dhanam%jaya | buddhau sharan%am anviccha kr%pan%a#h% phala-hetavah% ||49|| buddhi-yukto jaha#ti#ha ubhe sukr%ta-dus%kr%te | tasma#d yoga#ya yujyasva yogah% karmasu kaushalam ||50|| karmajam% buddhi-yukta# hi phalam% tyaktva# mani#s%in%ah% | janma-bandha-vinirmukta#h% padam% gacchanty ana#mayam ||51|| yada# te moha-kalilam% buddhir vyatitaris%yati | tada# ganta#si nirvedam% shrotavyasya shrutasya ca ||52|| shruti-vipratipanna# te yada# stha#syati nishcala# | sama#dha#v acala# buddhis tada# yogam ava#psyasi ||53|| arjuna uva#ca sthita-prajn~asya ka# bha#s%a# sama#dhisthasya keshava | sthita-dhi#h% kim% prabha#s%eta kim a#si#ta vrajeta kim ||54|| shri#-bhagava#n uva#ca prajaha#ti yada# ka#ma#n sarva#n pa#rtha manogata#n | a#tmany eva#tmana# tus%t%ah% sthita-prajn~as tadocyate ||55|| duh%khes%v anudvigna-mana#h% sukhes%u vigata-spr%hah% | vi#ta-ra#ga-bhaya-krodhah% sthitadhi#r munir ucyate ||56|| yah% sarvatra#nabhisnehas tat tat pra#pya shubha#shubham | na#bhinandati na dves%t%i tasya prajn~a# pratis%t%hita# ||57|| yada# sam%harate ca#yam% ku#rmo’n*ga#ni#va sarvashah% | indriya#n%i#ndriya#rthebhyas tasya prajn~a# pratis%t%hita# ||58|| vis%aya# vinivartante nira#ha#rasya dehinah% | rasa-varjam% raso’py asya param% dr%s%t%va# nivartate ||59|| yatato hy api kaunteya purus%asya vipashcitah% | indriya#n%i prama#thi#ni haranti prasabham% manah% ||60|| ta#ni sarva#n%i sam%yamya yukta a#si#ta mat-parah% | vashe hi yasyendriya#n%i tasya prajn~a# pratis%t%hita# ||61|| dhya#yato vis%aya#n pum%sah% san*gas tes%u#paja#yate | san*ga#t sam%ja#yate ka#mah% ka#ma#t krodho’bhija#yate ||62|| krodha#d bhavati sam%mohah% sam%moha#t smr%ti-vibhramah% | smr%ti-bhram%sha#d buddhi-na#sho buddhi-na#sha#t pran%ashyati ||63|| ra#ga-dves%a-viyuktais tu vis%aya#n indriyaish caran | a#tma-vashyair vidheya#tma# prasa#dam adhigacchati ||64|| prasa#de sarva-duh%kha#na#m% ha#nir asyopaja#yate | prasanna-cetaso hy a#shu buddhih% paryavatis%t%hate ||65|| na#sti buddhir ayuktasya na ca#yuktasya bha#vana# | na ca#bha#vayatah% sha#ntir asha#ntasya kutah% sukham ||66|| indriya#n%a#m% hi carata#m% yan mano’nuvidhi#yate | tad asya harati prajn~a#m% va#yur na#vam iva#mbhasi ||67|| tasma#d yasya maha#-ba#ho nigr%hi#ta#ni sarvashah% | indriya#n%i#ndriya#rthebhyas tasya prajn~a# pratis%t%hita# ||68|| ya# nisha# sarva-bhu#ta#na#m% tasya#m% ja#garti sam%yami# | yasya#m% ja#grati bhu#ta#ni sa# nisha# pashyato muneh% ||69|| a#pu#ryama#n%am acala-pratis%t%ham% samudram a#pah% pravishanti yadvat | tadvat ka#ma# yam% pravishanti sarve sa sha#ntim a#pnoti na ka#ma-ka#mi# ||70|| viha#ya ka#ma#n yah% sarva#n puma#m%sh carati nih%spr%hah% | nirmamo niraham%ka#rah% sa sha#ntim adhigacchati ||71|| es%a# bra#hmi# sthitih% pa#rtha naina#m% pra#pya vimuhyati | sthitva#sya#m anta-ka#le’pi brahma-nirva#n%am r%cchati ||72|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de sa#n*khya-yogo na#ma dviti#yo’dhya#yah% || —o)0(o— (3) atha tr%ti#yo’dhya#yah% karma-yogah% arjuna uva#ca jya#yasi# cet karman%as te mata# buddhir jana#rdana | tat kim% karman%i ghore ma#m% niyojayasi keshava ||1|| vya#mishren%aiva va#kyena buddhim% mohayasi#va me | tad ekam% vada nishcitya yena shreyo’ham a#pnuya#m ||2|| shri#-bhagava#n uva#ca loke’smin dvividha# nis%t%ha# pura# prokta# maya#nagha | jn~a#na-yogena sa#m%khya#na#m% karma-yogena yogina#m ||3|| na karman%a#m ana#rambha#n nais%karmyam% purus%o’shnute | na ca sam%nyasana#d eva siddhim% samadhigacchati ||4|| na hi kashcit ks%an%am api ja#tu tis%t%haty akarma-kr%t | ka#ryate hy avashah% karma sarvah% prakr%ti-jair gun%aih% ||5|| karmendriya#n%i sam%yamya ya a#ste manasa# smaran | indriya#rtha#n vimu#d%ha#tma# mithya#ca#rah% sa ucyate ||6|| yas tv indriya#n%i manasa# niyamya#rabhate’rjuna | karmendriyaih% karma-yogam asaktah% sa vishis%yate ||7|| niyatam% kuru karma tvam% karma jya#yo hy akarman%ah% | shari#ra-ya#tra#pi ca te na prasidhyed akarman%ah% ||8|| yajn~a#rtha#t karman%o’nyatra loko’yam% karma-bandhanah% | tad-artham% karma kaunteya mukta-san*gah% sama#cara ||9|| saha-yajn~a#h% praja#h% sr%s%t%va# purova#ca praja#patih% | anena prasavis%yadhvam es%a vo’stv is%t%a-ka#ma-dhuk ||10|| deva#n bha#vayata#nena te deva# bha#vayantu vah% | parasparam% bha#vayantah% shreyah% param ava#psyatha ||11|| is%t%a#n bhoga#n hi vo deva# da#syante yajn~a-bha#vita#h% | tair datta#n aprada#yaibhyo yo bhun*kte stena eva sah% ||12|| yajn~a-shis%t%a#shinah% santo mucyante sarva-kilbis%aih% | bhun~jate te tv agham% pa#pa# ye pacanty a#tma-ka#ran%a#t ||13|| anna#d bhavanti bhu#ta#ni parjanya#d anna-sam%bhavah% | yajn~a#d bhavati parjanyo yajn~ah% karma-samudbhavah% ||14|| karma brahmodbhavam% viddhi brahma#ks%ara-samudbhavam | tasma#t sarva-gatam% brahma nityam% yajn~e pratis%t%hitam ||15|| evam% pravartitam% cakram% na#nuvartayati#ha yah% | agha#yur indriya#ra#mo mogham% pa#rtha sa ji#vati ||16|| yas tv a#tma-ratir eva sya#d a#tma-tr%ptash ca ma#navah% | a#tmany eva ca sam%tus%t%as tasya ka#ryam% na vidyate ||17|| naiva tasya kr%tena#rtho na#kr%teneha kashcana | na ca#sya sarva-bhu#tes%u kashcid artha-vyapa#shrayah% ||18|| tasma#d asaktah% satatam% ka#ryam% karma sama#cara | asakto hy a#caran karma param a#pnoti pu#rus%ah% ||19|| karman%aiva hi sam%siddhim a#sthita# janaka#dayah% | loka-sam%graham eva#pi sam%pashyan kartum arhasi ||20|| yad yad a#carati shres%t%has tat tad evetaro janah% | sa yat prama#n%am% kurute lokas tad anuvartate ||21|| na me pa#rtha#sti kartavyam% tris%u lokes%u kim%cana | na#nava#ptam ava#ptavyam% varta eva ca karman%i ||22|| yadi hy aham% na varteyam% ja#tu karman%y atandritah% | mama vartma#nuvartante manus%ya#h% pa#rtha sarvashah% ||23|| utsi#deyur ime loka# na kurya#m% karma ced aham | sam%karasya ca karta# sya#m upahanya#m ima#h% praja#h% ||24|| sakta#h% karman%y avidva#m%so yatha# kurvanti bha#rata | kurya#d vidva#m%s tatha#saktash ciki#rs%ur loka-sam%graham ||25|| na buddhi-bhedam% janayed ajn~a#na#m% karma-san*gina#m | jos%ayet sarva-karma#n%i vidva#n yuktah% sama#caran ||26|| prakr%teh% kriyama#n%a#ni gun%aih% karma#n%i sarvashah% | aham%ka#ra-vimu#d%ha#tma# karta#ham iti manyate ||27|| tattva-vit tu maha#-ba#ho gun%a-karma-vibha#gayoh% | gun%a# gun%es%u vartanta iti matva# na sajjate ||28|| prakr%ter gun%a-sam%mu#d%ha#h% sajjante gun%a-karmasu | ta#n akr%tsna-vido manda#n kr%tsna-vin na vica#layet ||29|| mayi sarva#n%i karma#n%i sam%nyasya#dhya#tma-cetasa# | nira#shi#r nirmamo bhu#tva# yudhyasva vigata-jvarah% ||30|| ye me matam idam% nityam anutis%t%hanti ma#nava#h% | shraddha#vanto’nasu#yanto mucyante te’pi karmabhih% ||31|| ye tv etad abhyasu#yanto na#nutis%t%hanti me matam | sarva-jn~a#na-vimu#d%ha#m%s ta#n viddhi nas%t%a#n acetasah% ||32|| sadr%sham% ces%t%ate svasya#h% prakr%ter jn~a#nava#n api | prakr%tim% ya#nti bhu#ta#ni nigrahah% kim% karis%yati ||33|| indriyasyendriyasya#rthe ra#ga-dves%au vyavasthitau | tayor na vasham a#gacchet tau hy asya paripanthinau ||34|| shreya#n sva-dharmo vigun%ah% para-dharma#t svanus%t%hita#t | sva-dharme nidhanam% shreyah% para-dharmo bhaya#vahah% ||35|| arjuna uva#ca atha kena prayukto’yam% pa#pam% carati pu#rus%ah% | anicchann api va#rs%n%eya bala#d iva niyojitah% ||36|| shri#-bhagava#n uva#ca ka#ma es%a krodha es%a rajo-gun%a-samudbhavah% | maha#shano maha#-pa#pma# viddhy enam iha vairin%am ||37|| dhu#mena#vriyate vahnir yatha#darsho malena ca | yatholbena#vr%to garbhas tatha# tenedam a#vr%tam ||38|| a#vr%tam% jn~a#nam etena jn~a#nino nitya-vairin%a# | ka#ma-ru#pen%a kaunteya dus%pu#ren%a#nalena ca ||39|| indriya#n%i mano buddhir asya#dhis%t%ha#nam ucyate | etair vimohayaty es%a jn~a#nam a#vr%tya dehinam ||40|| tasma#t tvam indriya#n%y a#dau niyamya bharatars%abha | pa#pma#nam% prajahi hy enam% jn~a#na-vijn~a#na-na#shanam ||41|| indriya#n%i para#n%y a#hur indriyebhyah% param% manah% | manasas tu para# buddhir yo buddheh% paratas tu sah% ||42|| evam% buddheh% param% buddhva# sam%stabhya#tma#nam a#tmana# | jahi shatrum% maha#-ba#ho ka#ma-ru#pam% dura#sadam ||43|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de karma-yogo na#ma tr%ti#yo’dhya#yah% || —o)0(o— (4) atha caturtho’dhya#yah% jn~a#na-karma-sannya#sa-yogah% shri#-bhagava#n uva#ca imam% vivasvate yogam% proktava#n aham avyayam | vivasva#n manave pra#ha manur iks%va#kave’bravi#t ||1|| evam% parampara#-pra#ptam imam% ra#jars%ayo viduh% | sa ka#leneha mahata# yogo nas%t%ah% parantapa ||2|| sa eva#yam% maya# te’dya yogah% proktah% pura#tanah% | bhakto’si me sakha# ceti rahasyam% hy etad uttamam ||3|| arjuna uva#ca aparam% bhavato janma param% janma vivasvatah% | katham etad vija#ni#ya#m% tvam a#dau proktava#n iti ||4|| shri#-bhagava#n uva#ca | bahu#ni me vyati#ta#ni janma#ni tava ca#rjuna | ta#ny aham% veda sarva#n%i na tvam% vettha parantapa ||5|| ajo’pi sann avyaya#tma# bhu#ta#na#m i#shvaro’pi san | prakr%tim% sva#m adhis%t%ha#ya sam%bhava#my a#tma-ma#yaya# ||6|| yada# yada# hi dharmasya gla#nir bhavati bha#rata | abhyuttha#nam adharmasya tada#tma#nam% sr%ja#my aham ||7|| paritra#n%a#ya sa#dhu#na#m% vina#sha#ya ca dus%kr%ta#m | dharma-sam%stha#pana#rtha#ya sam%bhava#mi yuge yuge ||8|| janma karma ca me divyam evam% yo vetti tattvatah% | tyaktva# deham% punar janma naiti ma#m eti so’rjuna ||9|| vi#ta-ra#ga-bhaya-krodha# man-maya# ma#m upa#shrita#h% | bahavo jn~a#na-tapasa# pu#ta# mad-bha#vam a#gata#h% ||10|| ye yatha# ma#m% prapadyante ta#m%s tathaiva bhaja#my aham | mama vartma#nuvartante manus%ya#h% pa#rtha sarvashah% ||11|| ka#n*ks%antah% karman%a#m% siddhim% yajanta iha devata#h% | ks%ipram% hi ma#nus%e loke siddhir bhavati karmaja# ||12|| ca#turvarn%yam% maya# sr%s%t%am% gun%a-karma-vibha#gashah% | tasya karta#ram api ma#m% viddhy akarta#ram avyayam ||13|| na ma#m% karma#n%i limpanti na me karma-phale spr%ha# | iti ma#m% yo’bhija#na#ti karmabhir na sa badhyate ||14|| evam% jn~a#tva# kr%tam% karma pu#rvair api mumuks%ubhih% | kuru karmaiva tasma#t tvam% pu#rvaih% pu#rvataram% kr%tam ||15|| kim% karma kim akarmeti kavayo’py atra mohita#h% | tat te karma pravaks%ya#mi yaj jn~a#tva# moks%yase’shubha#t ||16|| karman%o hy api boddhavyam% boddhavyam% ca vikarman%ah% | akarman%ash ca boddhavyam% gahana# karman%o gatih% ||17|| karman%y akarma yah% pashyed akarman%i ca karma yah% | sa buddhima#n manus%yes%u sa yuktah% kr%tsna-karma-kr%t ||18|| yasya sarve sama#rambha#h% ka#ma-sam%kalpa-varjita#h% | jn~a#na#gni-dagdha-karma#n%am% tam a#huh% pan%d%itam% budha#h% ||19|| tyaktva# karma-phala#san*gam% nitya-tr%pto nira#shrayah% | karman%y abhipravr%tto’pi naiva kim%cit karoti sah% ||20|| nira#shi#r yata-citta#tma# tyakta-sarva-parigrahah% | sha#ri#ram% kevalam% karma kurvan na#pnoti kilbis%am ||21|| yadr%ccha#-la#bha-sam%tus%t%o dvandva#ti#to vimatsarah% | samah% siddha#v asiddhau ca kr%tva#pi na nibadhyate ||22|| gata-san*gasya muktasya jn~a#na#vasthita-cetasah% | yajn~a#ya#caratah% karma samagram% pravili#yate ||23|| brahma#rpan%am% brahma havir brahma#gnau brahman%a# hutam | brahmaiva tena gantavyam% brahma-karma-sama#dhina# ||24|| daivam eva#pare yajn~am% yoginah% paryupa#sate | brahma#gna#v apare yajn~am% yajn~enaivopajuhvati ||25|| shrotra#di#ni#ndriya#n%y anye sam%yama#gnis%u juhvati | shabda#di#n vis%aya#n anya indriya#gnis%u juhvati ||26|| sarva#n%i#ndriya-karma#n%i pra#n%a-karma#n%i ca#pare | a#tma-sam%yama-yoga#gnau juhvati jn~a#na-di#pite ||27|| dravya-yajn~a#s tapo-yajn~a# yoga-yajn~a#s tatha#pare | sva#dhya#ya-jn~a#na-yajn~a#sh ca yatayah% sam%shita-vrata#h% ||28|| apa#ne juhvati pra#n%am% pra#n%e’pa#nam% tatha#pare | pra#n%a#pa#na-gati# ruddhva# pra#n%a#ya#ma-para#yan%a#h% ||29|| apare niyata#ha#ra#h% pra#n%a#n pra#n%es%u juhvati | sarve’py ete yajn~a-vido yajn~a-ks%apita-kalmas%a#h% ||30|| yajn~a-shis%t%a#mr%ta-bhujo ya#nti brahma sana#tanam | na#yam% loko’sty ayajn~asya kuto’nyah% kurusattama ||31|| evam% bahu-vidha# yajn~a# vitata# brahman%o mukhe | karma-ja#n viddhi ta#n sarva#n evam% jn~a#tva# vimoks%yase ||32|| shreya#n dravya-maya#d yajn~a#j jn~a#na-yajn~ah% parantapa | sarvam% karma#khilam% pa#rtha jn~a#ne parisama#pyate ||33|| tad viddhi pran%ipa#tena pariprashnena sevaya# | upadeks%yanti te jn~a#nam% jn~a#ninas tattva-darshinah% ||34|| yaj jn~a#tva# na punar moham evam% ya#syasi pa#n%d%ava | yena bhu#ta#ny ashes%en%a draks%yasy a#tmany atho mayi ||35|| api ced asi pa#pebhyah% sarvebhyah% pa#pa-kr%ttamah% | sarvam% jn~a#na-plavenaiva vr%jinam% sam%taris%yasi ||36|| yathaidha#m%si samiddho’gnir bhasmasa#t kurute’rjuna | jn~a#na#gnih% sarva-karma#n%i bhasmasa#t kurute tatha# ||37|| na hi jn~a#nena sadr%sham% pavitram iha vidyate | tat svayam% yoga-sam%siddhah% ka#lena#tmani vindati ||38|| shraddha#va#n labhate jn~a#nam% tat-parah% sam%yatendriyah% | jn~a#nam% labdhva# para#m% sha#ntim aciren%a#dhigacchati ||39|| ajn~ash ca#shraddadha#nash ca sam%shaya#tma# vinashyati | na#yam% loko’sti na paro na sukham% sam%shaya#tmanah% ||40|| yoga-sam%nyasta-karma#n%am% jn~a#na-sam%chinna-sam%shayam | a#tmavantam% na karma#n%i nibadhnanti dhanam%jaya ||41|| tasma#d ajn~a#na-sam%bhu#tam% hr%t-stham% jn~a#na#sina#tmanah% | chittvainam% sam%shayam% yogam a#tis%t%hottis%t%ha bha#rata ||42|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de jn~a#na-karma-sannya#sa-yogo na#ma caturt%ho’dhya#yah% || —o)0(o— (5) atha pan~camo’dhya#yah% sannya#sa-yogah% arjuna uva#ca sam%nya#sam% karman%a#m% kr%s%n%a punar yogam% ca sham%sasi | yac chreya etayor ekam% tan me bru#hi sunishcitam ||1|| shri#-bhagava#n uva#ca sam%nya#sah% karma-yogash ca nih%shreyasa-kara#v ubhau | tayos tu karma-sam%nya#sa#t karma-yogo vishis%yate ||2|| jn~eyah% sa nityasam%nya#si# yo na dves%t%i na ka#n*ks%ati | nirdvandvo hi maha#-ba#ho sukham% bandha#t pramucyate ||3|| sa#m%khya-yogau pr%thag ba#la#h% pravadanti na pan%d%ita#h% | ekam apy a#sthitah% samyag ubhayor vindate phalam ||4|| yat sa#m%khyaih% pra#pyate stha#nam% tad yogair api gamyate | ekam% sa#m%khyam% ca yogam% ca yah% pashyati sa pashyati ||5|| sam%nya#sas tu maha#-ba#ho duh%kham a#ptum ayogatah% | yoga-yukto munir brahma naciren%a#dhigacchati ||6|| yoga-yukto vishuddha#tma# vijita#tma# jitendriyah% | sarva-bhu#ta#tma-bhu#ta#tma# kurvann api na lipyate ||7|| naiva kim%cit karomi#ti yukto manyeta tattva-vit | pashyan~ shr%n%van spr%shan~ jighrann ashnan gacchan svapan~ shvasan ||8|| pralapan visr%jan gr%hn%ann unmis%an nimis%ann api | indriya#n%i#ndriya#rthes%u vartanta iti dha#rayan ||9|| brahman%y a#dha#ya karma#n%i san*gam% tyaktva# karoti yah% | lipyate na sa pa#pena padma-patram iva#mbhasa# ||10|| ka#yena manasa# buddhya# kevalair indriyair api | yoginah% karma kurvanti san*gam% tyaktva#tma-shuddhaye ||11|| yuktah% karma-phalam% tyaktva# sha#ntim a#pnoti nais%t%hiki#m | ayuktah% ka#ma-ka#ren%a phale sakto nibadhyate ||12|| sarva-karma#n%i manasa# sam%nyasya#ste sukham% vashi# | nava-dva#re pure dehi# naiva kurvan na ka#rayan ||13|| na kartr%tvam% na karma#n%i lokasya sr%jati prabhuh% | na karma-phala-sam%yogam% svabha#vas tu pravartate ||14|| na#datte kasya cit pa#pam% na caiva sukr%tam% vibhuh% | ajn~a#nena#vr%tam% jn~a#nam% tena muhyanti jantavah% ||15|| jn~a#nena tu tad ajn~a#nam% yes%a#m% na#shitam a#tmanah% | tes%a#m a#dityavaj jn~a#nam% praka#shayati tat-param ||16|| tad-buddhayas tad-a#tma#nas tan-nis%t%ha#s tat-para#yan%a#h% | gacchanty apunar-a#vr%ttim% jn~a#na-nirdhu#ta-kalmas%a#h% ||17|| vidya#-vinaya-sam%panne bra#hman%e gavi hastini | shuni caiva shvapa#ke ca pan%d%ita#h% sama-darshinah% ||18|| ihaiva tair jitah% sargo yes%a#m% sa#mye sthitam% manah% | nirdos%am% hi samam% brahma tasma#d brahman%i te sthita#h% ||19|| na prahr%s%yet priyam% pra#pya nodvijet pra#pya ca#priyam | sthira-buddhir asam%mu#d%ho brahma-vid brahman%i sthitah% ||20|| ba#hya-sparshes%v asakta#tma# vindaty a#tmani yat sukham | sa brahma-yoga-yukta#tma# sukham aks%ayam ashnute ||21|| ye hi sam%sparsha-ja# bhoga# duh%kha-yonaya eva te | a#dy-anta-vantah% kaunteya na tes%u ramate budhah% ||22|| shaknoti#haiva yah% sod%hum% pra#k shari#ra-vimoks%an%a#t | ka#ma-krodhodbhavam% vegam% sa yuktah% sa sukhi# narah% ||23|| yo’ntah%-sukho’ntar-a#ra#mas tatha#ntar-jyotir eva yah% | sa yogi# brahma-nirva#n%am% brahma-bhu#to’dhigacchati ||24|| labhante brahma-nirva#n%am r%s%ayah% ks%i#n%a-kalmas%a#h% | chinna-dvaidha# yata#tma#nah% sarva-bhu#ta-hite rata#h% ||25|| ka#ma-krodha-viyukta#na#m% yati#na#m% yata-cetasa#m | abhito brahma-nirva#n%am% vartate vidita#tmana#m ||26|| sparsha#n kr%tva# bahir ba#hya#m%sh caks%ush caiva#ntare bhruvoh% | pra#n%a#pa#nau samau kr%tva# na#sa#bhyantara-ca#rin%au ||27|| yatendriya-mano-buddhir munir moks%a-para#yan%ah% | vigateccha#-bhaya-krodho yah% sada# mukta eva sah% ||28|| bhokta#ram% yajn~a-tapasa#m% sarva-loka-maheshvaram | suhr%dam% sarva-bhu#ta#na#m% jn~a#tva# ma#m% sha#ntim r%cchati ||29|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de sannya#sa-yogo na#ma pan~camo’dhya#yah% || —o)0(o— (6) atha s%as%t%ho’dhya#yah% dhya#na-yogah% shri#-bhagava#n uva#ca ana#shritah% karma-phalam% ka#ryam% karma karoti yah% | sa sam%nya#si# ca yogi# ca na niragnir na ca#kriyah% ||1|| yam% sam%nya#sam iti pra#hur yogam% tam% viddhi pa#n%d%ava | na hy asam%nyasta-sam%kalpo yogi# bhavati kashcana ||2|| a#ruruks%or muner yogam% karma ka#ran%am ucyate | yoga#ru#d%hasya tasyaiva shamah% ka#ran%am ucyate ||3|| yada# hi nendriya#rthes%u na karmasv anus%ajjate | sarva-sam%kalpa-sam%nya#si# yoga#ru#d%has tadocyate ||4|| uddhared a#tmana#tma#nam% na#tma#nam avasa#dayet | a#tmaiva hy a#tmano bandhur a#tmaiva ripur a#tmanah% ||5|| bandhur a#tma#tmanas tasya yena#tmaiva#tmana# jitah% | ana#tmanas tu shatrutve varteta#tmaiva shatruvat ||6|| jita#tmanah% prasha#ntasya parama#tma# sama#hitah% | shi#tos%n%a-sukha-duh%khes%u tatha# ma#na#pama#nayoh% ||7|| jn~a#na-vijn~a#na-tr%pta#tma# ku#t%astho vijitendriyah% | yukta ity ucyate yogi# sama-los%t%a#shma-ka#n~canah% ||8|| suhr%n-mitra#ry-uda#si#na-madhyastha-dves%ya-bandhus%u | sa#dhus%v api ca pa#pes%u sama-buddhir vishis%yate ||9|| yogi# yun~ji#ta satatam a#tma#nam% rahasi sthitah% | eka#ki# yata-citta#tma# nira#shi#r aparigrahah% ||10|| shucau deshe pratis%t%ha#pya sthiram a#sanam a#tmanah% | na#tyucchritam% na#tini#cam% caila#jina-kushottaram ||11|| tatraika#gram% manah% kr%tva# yata-cittendriya-kriyah% | upavishya#sane yun~jya#d yogam a#tma-vishuddhaye ||12|| samam% ka#ya-shiro-gri#vam% dha#rayann acalam% sthirah% | sam%preks%ya na#sika#gram% svam% dishash ca#navalokayan ||13|| prasha#nta#tma# vigata-bhi#r brahmaca#ri-vrate sthitah% | manah% sam%yamya mac-citto yukta a#si#ta mat-parah% ||14|| yun~jann evam% sada#tma#nam% yogi# niyata-ma#nasah% | sha#ntim% nirva#n%a-parama#m% mat-sam%stha#m adhigacchati ||15|| na#tyashnatas tu yogo’sti na caika#ntam anashnatah% | na ca#tisvapna-shi#lasya ja#grato naiva ca#rjuna ||16|| yukta#ha#ra-viha#rasya yukta-ces%t%asya karmasu | yukta-svapna#vabodhasya yogo bhavati duh%khaha# ||17|| yada# viniyatam% cittam a#tmany eva#vatis%t%hate | nih%spr%hah% sarva-ka#mebhyo yukta ity ucyate tada# ||18|| yatha# di#po niva#ta-stho nen*gate sopama# smr%ta# | yogino yata-cittasya yun~jato yogam a#tmanah% ||19|| yatroparamate cittam% niruddham% yoga-sevaya# | yatra caiva#tmana#tma#nam% pashyann a#tmani tus%yati ||20|| sukham a#tyantikam% yat tad buddhi-gra#hyam ati#ndriyam | vetti yatra na caiva#yam% sthitash calati tattvatah% ||21|| yam% labdhva# ca#param% la#bham% manyate na#dhikam% tatah% | yasmin sthito na duh%khena gurun%a#pi vica#lyate ||22|| tam% vidya#d duh%kha-sam%yoga-viyogam% yoga-sam%jn~itam | sa nishcayena yoktavyo yogo’nirvin%n%a-cetasa# ||23|| sam%kalpa-prabhava#n ka#ma#m%s tyaktva# sarva#n ashes%atah% | manasaivendriya-gra#mam% viniyamya samantatah% ||24|| shanaih% shanair uparamed buddhya# dhr%ti-gr%hi#taya# | a#tma-sam%stham% manah% kr%tva# na kim%cid api cintayet ||25|| yato yato nishcarati manash can~calam asthiram | tatas tato niyamyaitad a#tmany eva vasham% nayet ||26|| prasha#nta-manasam% hy enam% yoginam% sukham uttamam | upaiti sha#nta-rajasam% brahma-bhu#tam akalmas%am ||27|| yun~jann evam% sada#tma#nam% yogi# vigata-kalmas%ah% | sukhena brahma-sam%sparsham atyantam% sukham ashnute ||28|| sarva-bhu#ta-stham a#tma#nam% sarva-bhu#ta#ni ca#tmani | i#ks%ate yoga-yukta#tma# sarvatra sama-darshanah% ||29|| yo ma#m% pashyati sarvatra sarvam% ca mayi pashyati | tasya#ham% na pran%ashya#mi sa ca me na pran%ashyati ||30|| sarva-bhu#ta-sthitam% yo ma#m% bhajaty ekatvam a#sthitah% | sarvatha# vartama#no’pi sa yogi# mayi vartate ||31|| a#tmaupamyena sarvatra samam% pashyati yo’rjuna | sukham% va# yadi va# duh%kham% sa yogi# paramo matah% ||32|| arjuna uva#ca yo’yam% yogas tvaya# proktah% sa#myena madhusu#dana | etasya#ham% na pashya#mi can~calatva#t sthitim% sthira#m ||33|| can~calam% hi manah% kr%s%n%a prama#thi balavad dr%d%ham | tasya#ham% nigraham% manye va#yor iva sudus%karam ||34|| shri#-bhagava#n uva#ca asam%shayam% maha#-ba#ho mano durn%igraham% calam | abhya#sena tu kaunteya vaira#gyen%a ca gr%hyate ||35|| asam%yata#tmana# yogo dus%pra#pa iti me matih% | vashya#tmana# tu yatata# shakyo’va#ptum upa#yatah% ||36|| arjuna uva#ca ayatih% shraddhayopeto yoga#c calita-ma#nasah% | apra#pya yoga-sam%siddhim% ka#m% gatim% kr%s%n%a gacchati ||37|| kaccin nobhaya-vibhras%t%ash chinna#bhram iva nashyati | apratis%t%ho maha#-ba#ho vimu#d%ho brahman%ah% pathi ||38|| etan me sam%shayam% kr%s%n%a chettum arhasy ashes%atah% | tvad-anyah% sam%shayasya#sya chetta# na hy upapadyate ||39|| shri#-bhagava#n uva#ca pa#rtha naiveha na#mutra vina#shas tasya vidyate | na hi kalya#n%a-kr%t kashcid durgatim% ta#ta gacchati ||40|| pra#pya pun%ya-kr%ta#m% loka#n us%itva# sha#shvati#h% sama#h% | shuci#na#m% shri#mata#m% gehe yoga-bhras%t%o’bhija#yate ||41|| atha va# yogina#m eva kule bhavati dhi#mata#m | etad dhi durlabhataram% loke janma yad i#dr%sham ||42|| tatra tam% buddhi-sam%yogam% labhate paurvadehikam | yatate ca tato bhu#yah% sam%siddhau kurunandana ||43|| pu#rva#bhya#sena tenaiva hriyate hy avasho’pi sah% | jijn~a#sur api yogasya shabda-brahma#tivartate ||44|| prayatna#d yatama#nas tu yogi# sam%shuddha-kilbis%ah% | aneka-janma-sam%siddhas tato ya#ti para#m% gatim ||45|| tapasvibhyo’dhiko yogi# jn~a#nibhyo’pi mato’dhikah% | karmibhyash ca#dhiko yogi# tasma#d yogi# bhava#rjuna ||46|| yogina#m api sarves%a#m% mad-gatena#ntara#tmana# | shraddha#va#n bhajate yo ma#m% sa me yuktatamo matah% ||47|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de dhya#na-yogo na#ma s%as%t%ho’dhya#yah% || —o)0(o— (7) atha saptamo’dhya#yah% jn~a#na-vijn~a#na-yogah% shri#-bhagava#n uva#ca mayy a#sakta-mana#h% pa#rtha yogam% yun~jan mad-a#shrayah% | asam%shayam% samagram% ma#m% yatha# jn~a#syasi tac chr%n%u ||1|| jn~a#nam% te’ham% sa-vijn~a#nam idam% vaks%ya#my ashes%atah% | yaj jn~a#tva# neha bhu#yo’nyaj jn~a#tavyam avashis%yate ||2|| manus%ya#n%a#m% sahasres%u kashcid yatati siddhaye | yatata#m api siddha#na#m% kashcin ma#m% vetti tattvatah% ||3|| bhu#mir a#po’nalo va#yuh% kham% mano buddhir eva ca | aham%ka#ra iti#yam% me bhinna# prakr%tir as%t%adha# ||4|| apareyam itas tv anya#m% prakr%tim% viddhi me para#m | ji#va-bhu#ta#m% maha#-ba#ho yayedam% dha#ryate jagat ||5|| etad-yoni#ni bhu#ta#ni sarva#n%i#ty upadha#raya | aham% kr%tsnasya jagatah% prabhavah% pralayas tatha# ||6|| mattah% parataram% na#nyat kim%cid asti dhanam%jaya | mayi sarvam idam% protam% su#tre man%i-gan%a# iva ||7|| raso’ham apsu kaunteya prabha#smi shashi-su#ryayoh% | pran%avah% sarva-vedes%u shabdah% khe paurus%am% nr%s%u ||8|| pun%yo gandhah% pr%thivya#m% ca tejash ca#smi vibha#vasau | ji#vanam% sarva-bhu#tes%u tapash ca#smi tapasvis%u ||9|| bi#jam% ma#m% sarva-bhu#ta#na#m% viddhi pa#rtha sana#tanam | buddhir buddhimata#m asmi tejas tejasvina#m aham ||10|| balam% balavata#m% ca#ham% ka#ma-ra#ga-vivarjitam | dharma#viruddho bhu#tes%u ka#mo’smi bharatars%abha ||11|| ye caiva sa#ttvika# bha#va# ra#jasa#s ta#masa#sh ca ye | matta eveti ta#n viddhi na tv aham% tes%u te mayi ||12|| tribhir gun%a-mayair bha#vair ebhih% sarvam idam% jagat | mohitam% na#bhija#na#ti ma#m ebhyah% param avyayam ||13|| daivi# hy es%a# gun%a-mayi# mama ma#ya# duratyaya# | ma#m eva ye prapadyante ma#ya#m eta#m% taranti te ||14|| na ma#m% dus%kr%tino mu#d%ha#h% prapadyante nara#dhama#h% | ma#yaya#pahr%ta-jn~a#na# a#suram% bha#vam a#shrita#h% ||15|| catur-vidha# bhajante ma#m% jana#h% sukr%tino’rjuna | a#rto jijn~a#sur artha#rthi# jn~a#ni# ca bharatars%abha ||16|| tes%a#m% jn~a#ni# nitya-yukta eka-bhaktir vishis%yate | priyo hi jn~a#nino’tyartham aham% sa ca mama priyah% ||17|| uda#ra#h% sarva evaite jn~a#ni# tv a#tmaiva me matam | a#sthitah% sa hi yukta#tma# ma#m eva#nuttama#m% gatim ||18|| bahu#na#m% janmana#m ante jn~a#nava#n ma#m% prapadyate | va#sudevah% sarvam iti sa maha#tma# sudurlabhah% ||19|| ka#mais tais tair hr%ta-jn~a#na#h% prapadyante’nya-devata#h% | tam% tam% niyamam a#stha#ya prakr%tya# niyata#h% svaya# ||20|| yo yo ya#m% ya#m% tanum% bhaktah% shraddhaya#rcitum icchati | tasya tasya#cala#m% shraddha#m% ta#m eva vidadha#my aham ||21|| sa taya# shraddhaya# yuktas tasya# ra#dhanam i#hate | labhate ca tatah% ka#ma#n mayaiva vihita#n hi ta#n ||22|| antavat tu phalam% tes%a#m% tad bhavaty alpa-medhasa#m | deva#n deva-yajo ya#nti mad-bhakta# ya#nti ma#m api ||23|| avyaktam% vyaktim a#pannam% manyante ma#m abuddhayah% | param% bha#vam aja#nanto mama#vyayam anuttamam ||24|| na#ham% praka#shah% sarvasya yoga-ma#ya#-sama#vr%tah% | mu#d%ho’yam% na#bhija#na#ti loko ma#m ajam avyayam ||25|| veda#ham% samati#ta#ni vartama#na#ni ca#rjuna | bhavis%ya#n%i ca bhu#ta#ni ma#m% tu veda na kashcana ||26|| iccha#-dves%a-samutthena dvandva-mohena bha#rata | sarva-bhu#ta#ni sam%moham% sarge ya#nti parantapa ||27|| yes%a#m% tv anta-gatam% pa#pam% jana#na#m% pun%ya-karman%a#m | te dvandva-moha-nirmukta# bhajante ma#m% dr%d%ha-vrata#h% ||28|| jara#-maran%a-moks%a#ya ma#m a#shritya yatanti ye | te brahma tad viduh% kr%tsnam adhya#tmam% karma ca#khilam ||29|| sa#dhibhu#ta#dhidaivam% ma#m% sa#dhiyajn~am% ca ye viduh% | praya#n%a-ka#le’pi ca ma#m% te vidur yukta-cetasah% ||30|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de jn~a#na-vijn~a#na-yogo na#ma saptamo’dhya#yah% || —o)0(o— (8) atha#s%t%amo’dhya#yah% ta#raka-brahma-yogah% arjuna uva#ca — kim% tad brahma kim adhya#tmam% kim% karma purus%ottama | adhibhu#tam% ca kim% proktam adhidaivam% kim ucyate ||1|| adhiyajn~ah% katham% ko’tra dehe’smin madhusu#dana | praya#n%a-ka#le ca katham% jn~eyo’si niyata#tmabhih% ||2|| shri#-bhagava#n uva#ca — aks%aram% brahma paramam% svabha#vo’dhya#tmam ucyate | bhu#tabha#vodbhava-karo visargah% karma-sam%jn~itah% ||3|| adhibhu#tam% ks%aro bha#vah% purus%ash ca#dhidaivatam | adhiyajn~o’ham eva#tra dehe deha-bhr%ta#m% vara ||4|| anta-ka#le ca ma#m eva smaran muktva# kalevaram | yah% praya#ti sa mad-bha#vam% ya#ti na#sty atra sam%shayah% ||5|| yam% yam% va#pi smaran bha#vam% tyajaty ante kalevaram | tam% tam evaiti kaunteya sada# tad-bha#va-bha#vitah% ||6|| tasma#t sarves%u ka#les%u ma#m anusmara yudhya ca | mayy arpita-mano-buddhir ma#m evais%yasy asam%shayah% ||7|| abhya#sa-yoga-yuktena cetasa# na#nya-ga#mina# | paramam% purus%am% divyam% ya#ti pa#rtha#nucintayan ||8|| kavim% pura#n%am anusha#sita#ram an%or an%i#ya#m%sam anusmared yah% | sarvasya dha#ta#ram acintya-ru#pam a#ditya-varn%am% tamasah% parasta#t ||9|| praya#n%a-ka#le manasa#calena bhaktya# yukto yoga-balena caiva | bhruvor madhye pra#n%am a#veshya samyak sa tam% param% purus%am upaiti divyam ||10|| yad aks%aram% veda-vido vadanti vishanti yad yatayo vi#ta-ra#ga#h% | yad icchanto brahmacaryam% caranti tat te padam% sam%grahen%a pravaks%ye ||11|| sarva-dva#ra#n%i sam%yamya mano hr%di nirudhya ca | mu#rdhny a#dha#ya#tmanah% pra#n%am a#sthito yoga-dha#ran%a#m ||12|| om ity eka#ks%aram% brahma vya#haran ma#m anusmaran | yah% praya#ti tyajan deham% sa ya#ti parama#m% gatim ||13|| ananya-ceta#h% satatam% yo ma#m% smarati nityashah% | tasya#ham% sulabhah% pa#rtha nitya-yuktasya yoginah% ||14|| ma#m upetya punar-janma duh%kha#layam asha#shvatam | na#pnuvanti maha#tma#nah% sam%siddhim% parama#m% gata#h% ||15|| a# brahma-bhuvana#l loka#h% punar-a#vartino’rjuna | ma#m upetya tu kaunteya punar-janma na vidyate ||16|| sahasra-yuga-paryantam ahar yad brahman%o viduh% | ra#trim% yuga-sahasra#nta#m% te’ho-ra#tra-vido jana#h% ||17|| avyakta#d vyaktayah% sarva#h% prabhavanty ahar-a#game | ra#try-a#game prali#yante tatraiva#vyakta-sam%jn~ake ||18|| bhu#ta-gra#mah% sa eva#yam% bhu#tva# bhu#tva# prali#yate | ra#try-a#game’vashah% pa#rtha prabhavaty ahar-a#game ||19|| paras tasma#t tu bha#vo’nyo’vyakto’vyakta#t sana#tanah% | yah% sa sarves%u bhu#tes%u nashyatsu na vinashyati ||20|| avyakto’ks%ara ity uktas tam a#huh% parama#m% gatim | yam% pra#pya na nivartante tad dha#ma paramam% mama ||21|| purus%ah% sa parah% pa#rtha bhaktya# labhyas tv ananyaya# | yasya#ntah%-stha#ni bhu#ta#ni yena sarvam idam% tatam ||22|| yatra ka#le tv ana#vr%ttim a#vr%ttim% caiva yoginah% | praya#ta# ya#nti tam% ka#lam% vaks%ya#mi bharatars%abha ||23|| agnir jyotir ahah% shuklah% s%an%-ma#sa# uttara#yan%am | tatra praya#ta# gacchanti brahma brahma-vido jana#h% ||24|| dhu#mo ra#tris tatha# kr%s%n%ah% s%an%ma#sa# daks%in%a#yanam | tatra ca#ndramasam% jyotir yogi# pra#pya nivartate ||25|| shukla-kr%s%n%e gati# hy ete jagatah% sha#shvate mate | ekaya# ya#ty ana#vr%ttim anyaya#vartate punah% ||26|| naite sr%ti# pa#rtha ja#nan yogi# muhyati kashcana | tasma#t sarves%u ka#les%u yoga-yukto bhava#rjuna ||27|| vedes%u yajn~es%u tapah%su caiva da#nes%u yat pun%ya-phalam% pradis%t%am | atyeti tat sarvam idam% viditva# yogi# param% stha#nam upaiti ca#dyam ||28|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de ta#raka-brahma-yogo na#ma#s%t%amo’dhya#yah% || —o)0(o— (9) atha navamo’dhya#yah% ra#ja-vidya#-ra#ja-guhya-yogah% shri#-bhagava#n uva#ca idam% tu te guhyatamam% pravaks%ya#my anasu#yave | jn~a#nam% vijn~a#na-sahitam% yaj jn~a#tva# moks%yase’shubha#t ||1|| ra#ja-vidya# ra#ja-guhyam% pavitram idam uttamam | pratyaks%a#vagamam% dharmyam% susukham% kartum avyayam ||2|| ashraddadha#na#h% purus%a# dharmasya#sya parantapa | apra#pya ma#m% nivartante mr%tyu-sam%sa#ra-vartmani ||3|| maya# tatam idam% sarvam% jagad avyakta-mu#rtina# | matstha#ni sarva-bhu#ta#ni na ca#ham% tes%v avasthitah% ||4|| na ca mat-stha#ni bhu#ta#ni pashya me yogam aishvaram | bhu#ta-bhr%n na ca bhu#ta-stho mama#tma# bhu#ta-bha#vanah% ||5|| yatha#ka#sha-sthito nityam% va#yuh% sarvatra-go maha#n | tatha# sarva#n%i bhu#ta#ni mat-stha#ni#ty upadha#raya ||6|| sarva-bhu#ta#ni kaunteya prakr%tim% ya#nti ma#mika#m | kalpa-ks%aye punas ta#ni kalpa#dau visr%ja#my aham ||7|| prakr%tim% sva#m avas%t%abhya visr%ja#mi punah% punah% | bhu#ta-gra#mam imam% kr%tsnam avasham% prakr%ter vasha#t ||8|| na ca ma#m% ta#ni karma#n%i nibadhnanti dhanam%jaya | uda#si#navad a#si#nam asaktam% tes%u karmasu ||9|| maya#dhyaks%en%a prakr%tih% su#yate sa-cara#caram | hetuna#nena kaunteya jagad viparivartate ||10|| avaja#nanti ma#m% mu#d%ha# ma#nus%i#m% tanum a#shritam | param% bha#vam aja#nanto mama bhu#ta-maheshvaram ||11|| mogha#sha# mogha-karma#n%o mogha-jn~a#na# vicetasah% | ra#ks%asi#m a#suri#m% caiva prakr%tim% mohini#m% shrita#h% ||12|| maha#tma#nas tu ma#m% pa#rtha daivi#m% prakr%tim a#shrita#h% | bhajanty ananya-manaso jn~a#tva# bhu#ta#dim avyayam ||13|| satatam% ki#rtayanto ma#m% yatantash ca dr%d%ha-vrata#h% | namasyantash ca ma#m% bhaktya# nitya-yukta# upa#sate ||14|| jn~a#na-yajn~ena ca#py anye yajanto ma#m upa#sate | ekatvena pr%thaktvena bahudha# vishvato-mukham ||15|| aham% kratur aham% yajn~ah% svadha#ham aham aus%adham | mantro’ham aham eva#jyam aham agnir aham% hutam ||16|| pita#ham asya jagato ma#ta# dha#ta# pita#mahah% | vedyam% pavitram om%ka#ra r%k sa#ma yajur eva ca ||17|| gatir bharta# prabhuh% sa#ks%i# niva#sah% sharan%am% suhr%t | prabhavah% pralayah% stha#nam% nidha#nam% bi#jam avyayam ||18|| tapa#my aham aham% vars%am% nigr%hn%a#my utsr%ja#mi ca | amr%tam% caiva mr%tyush ca sad asac ca#ham arjuna ||19|| traividya# ma#m% somapa#h% pu#ta-pa#pa# yajn~air is%t%va# svar-gatim% pra#rthayante | te pun%yam a#sa#dya surendra-lokam ashnanti divya#n divi deva-bhoga#n ||20|| te tam% bhuktva# svarga-lokam% visha#lam% ks%i#n%e pun%ye martya-lokam% vishanti | evam% trayi#-dharmam anuprapanna# gata#gatam% ka#ma-ka#ma# labhante ||21|| ananya#sh cintayanto ma#m% ye jana#h% paryupa#sate | tes%a#m% nitya#bhiyukta#na#m% yoga-ks%emam% vaha#my aham ||22|| ye’py anya-devata#-bhakta# yajante shraddhaya#nvita#h% | te’pi ma#m eva kaunteya yajanty avidhi-pu#rvakam ||23|| aham% hi sarva-yajn~a#na#m% bhokta# ca prabhur eva ca | na tu ma#m abhija#nanti tattvena#tash cyavanti te ||24|| ya#nti deva-vrata# deva#n pitr%#n ya#nti pitr%-vrata#h% | bhu#ta#ni ya#nti bhu#tejya# ya#nti mad-ya#jino’pi ma#m ||25|| patram% pus%pam% phalam% toyam% yo me bhaktya# prayacchati | tad aham% bhakty-upahr%tam ashna#mi prayata#tmanah% ||26|| yat karos%i yad ashna#si yaj juhos%i dada#si yat | yat tapasyasi kaunteya tat kurus%va mad-arpan%am ||27|| shubha#shubha-phalair evam% moks%yase karma-bandhanaih% | sam%nya#sa-yoga-yukta#tma# vimukto ma#m upais%yasi ||28|| samo’ham% sarva-bhu#tes%u na me dves%yo’sti na priyah% | ye bhajanti tu ma#m% bhaktya# mayi te tes%u ca#py aham ||29|| api cet sudura#ca#ro bhajate ma#m ananya-bha#k | sa#dhur eva sa mantavyah% samyag vyavasito hi sah% ||30|| ks%ipram% bhavati dharma#tma# shashvac-cha#ntim% nigacchati | kaunteya pratija#ni#hi na me bhaktah% pran%ashyati ||31|| ma#m% hi pa#rtha vyapa#shritya ye’pi syuh% pa#pa-yonayah% | striyo vaishya#s tatha# shu#dra#s te’pi ya#nti para#m% gatim ||32|| kim% punar bra#hman%a#h% pun%ya# bhakta# ra#jars%ayas tatha# | anityam asukham% lokam imam% pra#pya bhajasva ma#m ||33|| man-mana# bhava mad-bhakto mad-ya#ji# ma#m% namaskuru | ma#m evais%yasi yuktvaivam a#tma#nam% mat-para#yan%ah% ||34|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de ra#ja-vidya#-ra#ja-guhya-yogo na#ma navamo’dhya#yah% ||9|| —o)0(o— (10) atha dashamo’dhya#yah% vibhu#ti-yogah% shri#-bhagava#n uva#ca bhu#ya eva maha#-ba#ho shr%n%u me paramam% vacah% | yat te’ham% pri#yama#n%a#ya vaks%ya#mi hitaka#myaya# ||1|| na me viduh% suragan%a#h% prabhavam% na mahars%ayah% | aham a#dir hi deva#na#m% mahars%i#n%a#m% ca sarvashah% ||2|| yo ma#m ajam ana#dim% ca vetti loka-maheshvaram | asam%mu#d%hah% sa martyes%u sarva-pa#paih% pramucyate ||3|| buddhir jn~a#nam asam%mohah% ks%ama# satyam% damah% shamah% | sukham% duh%kham% bhavo’bha#vo bhayam% ca#bhayam eva ca ||4|| ahim%sa# samata# tus%t%is tapo da#nam% yasho’yashah% | bhavanti bha#va# bhu#ta#na#m% matta eva pr%thag-vidha#h% ||5|| mahars%ayah% sapta pu#rve catva#ro manavas tatha# | mad-bha#va# ma#nasa# ja#ta# yes%a#m% loka ima#h% praja#h% ||6|| eta#m% vibhu#tim% yogam% ca mama yo vetti tattvatah% | so’vikampena yogena yujyate na#tra sam%shayah% ||7|| aham% sarvasya prabhavo mattah% sarvam% pravartate | iti matva# bhajante ma#m% budha# bha#va-samanvita#h% ||8|| mac-citta# mad-gata-pra#n%a# bodhayantah% parasparam | kathayantash ca ma#m% nityam% tus%yanti ca ramanti ca ||9|| tes%a#m% satata-yukta#na#m% bhajata#m% pri#ti-pu#rvakam | dada#mi buddhi-yogam% tam% yena ma#m upaya#nti te ||10|| tes%a#m eva#nukampa#rtham aham ajn~a#na-jam% tamah% | na#shaya#my a#tma-bha#va-stho jn~a#na-di#pena bha#svata# ||11|| arjuna uva#ca | param% brahma param% dha#ma pavitram% paramam% bhava#n | purus%am% sha#shvatam% divyam a#di-devam ajam% vibhum ||12|| a#hus tva#m r%s%ayah% sarve devars%ir na#radas tatha# | asito devalo vya#sah% svayam% caiva bravi#s%i me ||13|| sarvam etad r%tam% manye yan ma#m% vadasi keshava | na hi te bhagavan vyaktim% vidur deva# na da#nava#h% ||14|| svayam eva#tmana#tma#nam% vettha tvam% purus%ottama | bhu#ta-bha#vana bhu#tesha deva-deva jagatpate ||15|| vaktum arhasy ashes%en%a divya# hy a#tma-vibhu#tayah% | ya#bhir vibhu#tibhir loka#n ima#m%s tvam% vya#pya tis%t%hasi ||16|| katham% vidya#m aham% yogim%s tva#m% sada# paricintayan | kes%u kes%u ca bha#ves%u cintyo’si bhagavan maya# ||17|| vistaren%a#tmano yogam% vibhu#tim% ca jana#rdana | bhu#yah% kathaya tr%ptir hi shr%n%vato na#sti me’mr%tam ||18|| shri#-bhagava#n uva#ca hanta te kathayis%ya#mi divya# hy a#tma-vibhu#tayah% | pra#dha#nyatah% kuru-shres%t%ha na#sty anto vistarasya me ||19|| aham a#tma# gud%a#kesha sarva-bhu#ta#shaya-sthitah% | aham a#dish ca madhyam% ca bhu#ta#na#m anta eva ca ||20|| a#ditya#na#m aham% vis%n%ur jyotis%a#m% ravir am%shuma#n | mari#cir maruta#m asmi naks%atra#n%a#m aham% shashi# ||21|| veda#na#m% sa#ma-vedo’smi deva#na#m asmi va#savah% | indriya#n%a#m% manash ca#smi bhu#ta#na#m asmi cetana# ||22|| rudra#n%a#m% sham%karash ca#smi vittesho yaks%a-raks%asa#m | vasu#na#m% pa#vakashca#smi meruh% shikharin%a#m aham ||23|| purodhasa#m% ca mukhyam% ma#m% viddhi pa#rtha br%haspatim | sena#ni#na#m aham% skandah% sarasa#m asmi sa#garah% ||24|| mahars%i#n%a#m% bhr%gur aham% gira#m asmy ekam aks%aram | yajn~a#na#m% japa-yajn~o’smi stha#vara#n%a#m% hima#layah% ||25|| ashvatthah% sarva-vr%ks%a#n%a#m% devars%i#n%a#m% ca na#radah% | gandharva#n%a#m% citrarathah% siddha#na#m% kapilo munih% ||26|| uccaih%shravasam ashva#na#m% viddhi ma#m amr%todbhavam | aira#vatam% gajendra#n%a#m% nara#n%a#m% ca nara#dhipam ||27|| a#yudha#na#m aham% vajram% dhenu#na#m asmi ka#ma-dhuk | prajanash ca#smi kandarpah% sarpa#n%a#m asmi va#sukih% ||28|| anantash ca#smi na#ga#na#m% varun%o ya#dasa#m aham | pitr%#n%a#m aryama# ca#smi yamah% sam%yamata#m aham ||29|| prahla#dash ca#smi daitya#na#m% ka#lah% kalayata#m aham | mr%ga#n%a#m% ca mr%gendro’ham% vainateyash ca paks%in%a#m ||30|| pavanah% pavata#m asmi ra#mah% shastra-bhr%ta#m aham | jhas%a#n%a#m% makarash ca#smi srotasa#m asmi ja#hnavi# ||31|| sarga#n%a#m a#dir antash ca madhyam% caiva#ham arjuna | adhya#tma-vidya# vidya#na#m% va#dah% pravadata#m aham ||32|| aks%ara#n%a#m aka#ro’smi dvandvah% sa#ma#sikasya ca | aham eva#ks%ayah% ka#lo dha#ta#ham% vishvato-mukhah% ||33|| mr%tyuh% sarva-harash ca#ham udbhavash ca bhavis%yata#m | ki#rtih% shri#r va#k ca na#ri#n%a#m% smr%tir medha# dhr%tih% ks%ama# ||34|| br%hat-sa#ma tatha# sa#mna#m% ga#yatri# chandasa#m aham | ma#sa#na#m% ma#rgashi#rs%o’ham r%tu#na#m% kusuma#karah% ||35|| dyu#tam% chalayata#m asmi tejas tejasvina#m aham | jayo’smi vyavasa#yo’smi sattvam% sattvavata#m aham ||36|| vr%s%n%i#na#m% va#sudevo’smi pa#n%d%ava#na#m% dhanam%jayah% | muni#na#m apy aham% vya#sah% kavi#na#m ushana# kavih% ||37|| dan%d%o damayata#m asmi ni#tir asmi jigi#s%ata#m | maunam% caiva#smi guhya#na#m% jn~a#nam% jn~a#navata#m aham ||38|| yac ca#pi sarva-bhu#ta#na#m% bi#jam% tad aham arjuna | na tad asti vina# yat sya#n maya# bhu#tam% cara#caram ||39|| na#nto’sti mama divya#na#m% vibhu#ti#na#m% parantapa | es%a tu#ddeshatah% prokto vibhu#ter vistaro maya# ||40|| yad yad vibhu#timat sattvam% shri#mad u#rjitam eva va# | tat tad eva#vagaccha tvam% mama tejo’m%sha-sam%bhavam ||41|| atha va# bahunaitena kim% jn~a#tena tava#rjuna | vis%t%abhya#ham idam% kr%tsnam eka#m%shena sthito jagat ||42|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de vibhu#ti-yogo na#ma dashamo’dhya#yah% || —o)0(o— (11) athaika#dasho’dhya#yah% vishva-ru#pa-darshana-yogah% arjuna uva#ca mad-anugraha#ya paramam% guhyam adhya#tma-sam%jn~itam | yat tvayoktam% vacas tena moho’yam% vigato mama ||1|| bhava#pyayau hi bhu#ta#na#m% shrutau vistarasho maya# | tvattah% kamala-patra#ks%a ma#ha#tmyam api ca#vyayam ||2|| evam etad yatha#ttha tvam a#tma#nam% parameshvara | dras%t%um iccha#mi te ru#pam aishvaram% purus%ottama ||3|| manyase yadi tac chakyam% maya# dras%t%um iti prabho | yogeshvara tato me tvam% darshaya#tma#nam avyayam ||4|| shri#-bhagava#n uva#ca pashya me pa#rtha ru#pa#n%i shatasho’tha sahasrashah% | na#na#-vidha#ni divya#ni na#na#-varn%a#kr%ti#ni ca ||5|| pashya#ditya#n vasu#n rudra#n ashvinau marutas tatha# | bahu#ny adr%s%t%a-pu#rva#n%i pashya#shcarya#n%i bha#rata ||6|| ihaikastham% jagat kr%tsnam% pashya#dya sa-cara#caram | mama dehe gud%a#kesha yac ca#nyad dras%t%um icchasi ||7|| na tu ma#m% shakyase dras%t%um anenaiva sva-caks%us%a# | divyam% dada#mi te caks%uh% pashya me yogam aishvaram ||8|| sam%jaya uva#ca evam uktva# tato ra#jan maha#-yogeshvaro harih% | darshaya#m a#sa pa#rtha#ya paramam% ru#pam aishvaram ||9|| aneka-vaktra-nayanam aneka#dbhuta-darshanam | aneka-divya#bharan%am% divya#nekodyata#yudham ||10|| divya-ma#lya#mbara-dharam% divya-gandha#nulepanam | sarva#shcarya-mayam% devam anantam% vishvato-mukham ||11|| divi su#rya-sahasrasya bhaved yugapad utthita# | yadi bha#h% sadr%shi# sa# sya#d bha#sas tasya maha#tmanah% ||12|| tatraikastham% jagat kr%tsnam% pravibhaktam anekadha# | apashyad deva-devasya shari#re pa#n%d%avas tada# ||13|| tatah% sa vismaya#vis%t%o hr%s%t%a-roma# dhanam%jayah% | pran%amya shirasa# devam% kr%ta#n~jalir abha#s%ata ||14|| arjuna uva#ca pashya#mi deva#m%s tava deva dehe sarva#m%s tatha# bhu#ta-vishes%a-sam%gha#n | brahma#n%am i#sham% kamala#sana-stham r%s%i#m%sh ca sarva#n uraga#m%sh ca divya#n ||15|| aneka-ba#hu#dara-vaktra-netram% pashya#mi tva# sarvato’nanta-ru#pam | na#ntam% na madhyam% na punas tava#dim% pashya#mi vishveshvara vishva-ru#pa ||16|| kiri#t%inam% gadinam% cakrin%am% ca tejo-ra#shim% sarvato di#ptimantam | pashya#mi tva#m% durniri#ks%yam% samanta#d di#pta#nala#rka-dyutim aprameyam ||17|| tvam aks%aram% paramam% veditavyam% tvam asya vishvasya param% nidha#nam | tvam avyayah% sha#shvata-dharma-gopta# sana#tanas tvam% purus%o mato me ||18|| ana#di-madhya#ntam ananta-vi#ryam ananta-ba#hum% shashi-su#rya-netram | pashya#mi tva#m% di#pta-huta#sha-vaktram% sva-tejasa# vishvam idam% tapantam ||19|| dya#v-a#pr%thivyor idam antaram% hi vya#ptam% tvayaikena dishash ca sarva#h% | dr%s%t%va#dbhutam% ru#pam idam% tavogram% loka-trayam% pravyathitam% maha#tman ||20|| ami# hi tva# sura-sam%gha# vishanti kecid bhi#ta#h% pra#n~jalayo gr%n%anti | svasti#ty uktva# mahars%i-siddha-sam%gha#h% stuvanti tva#m% stutibhih% pus%kala#bhih% ||21|| rudra#ditya# vasavo ye ca sa#dhya# vishve’shvinau marutash cos%mapa#sh ca | gandharva-yaks%a#sura-siddha-sam%gha# vi#ks%ante tva#m% vismita#sh caiva sarve ||22|| ru#pam% mahat te bahu-vaktra-netram% maha#-ba#ho bahu-ba#hu#ru-pa#dam | bahu#daram% bahu-dam%s%t%ra#-kara#lam% dr%s%t%va# loka#h% pravyathita#s tatha#ham ||23|| nabhah%-spr%sham% di#ptam aneka-varn%am% vya#tta#nanam% di#pta-visha#la-netram | dr%s%t%va# hi tva#m% pravyathita#ntara#tma# dhr%tim% na vinda#mi shamam% ca vis%n%o ||24|| dam%s%t%ra#-kara#la#ni ca te mukha#ni dr%s%t%vaiva ka#la#nala-sam%nibha#ni | disho na ja#ne na labhe ca sharma prasi#da devesha jagan-niva#sa ||25|| ami# ca tva#m% dhr%tara#s%t%rasya putra#h% sarve sahaiva#vanipa#la-sam%ghaih% | bhi#s%mo dron%ah% su#ta-putras tatha#sau saha#smadi#yair api yodha-mukhyaih% ||26|| vaktra#n%i te tvarama#n%a# vishanti dam%s%t%ra#-kara#la#ni bhaya#naka#ni | kecid vilagna# dashana#ntares%u sandr%shyante cu#rn%itair uttama#n*gaih% ||27|| yatha# nadi#na#m% bahavo’mbu-vega#h% samudram eva#bhimukha# dravanti | tatha# tava#mi# nara-loka-vi#ra# vishanti vaktra#n%y abhivijvalanti ||28|| yatha# pradi#ptam% jvalanam% patan*ga# vishanti na#sha#ya samr%ddha-vega#h% | tathaiva na#sha#ya vishanti loka#s tava#pi vaktra#n%i samr%ddha-vega#h% ||29|| lelihyase grasama#nah% samanta#l loka#n samagra#n vadanair jvaladbhih% | tejobhir a#pu#rya jagat samagram% bha#sas tavogra#h% pratapanti vis%n%o ||30|| a#khya#hi me ko bhava#n ugra-ru#po namo’stu te deva-vara prasi#da | vijn~a#tum iccha#mi bhavantam a#dyam% na hi praja#na#mi tava pravr%ttim ||31|| shri#-bhagava#n uva#ca ka#lo’smi loka-ks%aya-kr%t pravr%ddho loka#n sama#hartum iha pravr%ttah% | r%te’pi tva# na bhavis%yanti sarve ye’vasthita#h% pratyani#kes%u yodha#h% ||32|| tasma#t tvam uttis%t%ha yasho labhasva jitva# shatru#n bhun*ks%va ra#jyam% samr%ddham | mayaivaite nihata#h% pu#rvam eva nimitta-ma#tram% bhava savyasa#cin ||33|| dron%am% ca bhi#s%mam% ca jayadratham% ca karn%am% tatha#nya#n api yodha-vi#ra#n | maya# hata#m%s tvam% jahi ma# vyathis%t%ha# yudhyasva jeta#si ran%e sapatna#n ||34|| sam%jaya uva#ca etac chrutva# vacanam% keshavasya kr%ta#n~jalir vepama#nah% kiri#t%i# | namaskr%tva# bhu#ya eva#ha kr%s%n%am% sa-gadgadam% bhi#ta-bhi#tah% pran%amya ||35|| arjuna uva#ca stha#ne hr%s%i#kesha tava praki#rtya# jagat prahr%s%yaty anurajyate ca | raks%a#m%si bhi#ta#ni disho dravanti sarve namasyanti ca siddha-sam%gha#h% ||36|| kasma#c ca te na nameran maha#tman gari#yase brahman%o’py a#di-kartre | ananta devesha jagan-niva#sa tvam aks%aram% sad asat tat-param% yat ||37|| tvam a#di-devah% purus%ah% pura#n%as tvam asya vishvasya param% nidha#nam | vetta#si vedyam% ca param% ca dha#ma tvaya# tatam% vishvam ananta-ru#pa ||38|| va#yur yamo’gnir varun%ah% shasha#n*kah% praja#patis tvam% prapita#mahash ca | namo namas te’stu sahasra-kr%tvah% punash ca bhu#yo’pi namo namas te ||39|| namah% purasta#d atha pr%s%t%hatas te namo’stu te sarvata eva sarva | ananta-vi#rya#mita-vikramas tvam% sarvam% sama#pnos%i tato’si sarvah% ||40|| sakheti matva# prasabham% yad uktam% he kr%s%n%a he ya#dava he sakheti | aja#nata# mahima#nam% tavedam% maya# prama#da#t pran%ayena va#pi ||41|| yac ca#vaha#sa#rtham asatkr%to’si viha#ra-shayya#sana-bhojanes%u | eko’tha va#py acyuta tat-samaks%am% tat ks%a#maye tva#m aham aprameyam ||42|| pita#si lokasya cara#carasya tvam asya pu#jyash ca gurur gari#ya#n | na tvat-samo’sty abhyadhikah% kuto’nyo loka-traye’py apratima-prabha#va ||43|| tasma#t pran%amya pran%idha#ya ka#yam% prasa#daye tva#m aham i#sham i#d%yam | piteva putrasya sakheva sakhyuh% priyah% priya#ya#rhasi deva sod%hum ||44|| adr%s%t%a-pu#rvam% hr%s%ito’smi dr%s%t%va# bhayena ca pravyathitam% mano me | tad eva me darshaya deva ru#pam% prasi#da devesha jagan-niva#sa ||45|| kiri#t%inam% gadinam% cakra-hastam iccha#mi tva#m% dras%t%um aham% tathaiva | tenaiva ru#pen%a catur-bhujena sahasra-ba#ho bhava vishva-mu#rte ||46|| shri#-bhagava#n uva#ca maya# prasannena tava#rjunedam% ru#pam% param% darshitam a#tma-yoga#t | tejo-mayam% vishvam anantam a#dyam% yan me tvad-anyena na dr%s%t%a-pu#rvam ||47|| na veda yajn~a#dhyayanair na da#nair na ca kriya#bhir na tapobhir ugraih% | evam%-ru#pah% shakya aham% nr%-loke dras%t%um% tvad-anyena kuru-pravi#ra ||48|| ma# te vyatha# ma# ca vimu#d%ha-bha#vo dr%s%t%va# ru#pam% ghoram i#dr%n* mamedam | vyapeta-bhi#h% pri#ta-mana#h% punas tvam% tad eva me ru#pam idam% prapashya ||49|| sam%jaya uva#ca ity arjunam% va#sudevas tathoktva# svakam% ru#pam% darshaya#m a#sa bhu#yah% | a#shva#saya#m a#sa ca bhi#tam enam% bhu#tva# punah% saumya-vapur maha#tma# ||50|| arjuna uva#ca dr%s%t%vedam% ma#nus%am% ru#pam% tava saumyam% jana#rdana | ida#ni#m asmi sam%vr%ttah% sa-ceta#h% prakr%tim% gatah% ||51|| shri#-bhagava#n uva#ca sudurdarsham idam% ru#pam% dr%s%t%ava#n asi yan mama | deva# apy asya ru#pasya nityam% darshana-ka#n*ks%in%ah% ||52|| na#ham% vedair na tapasa# na da#nena na cejyaya# | shakya evam%-vidho dras%t%um% dr%s%t%ava#n asi ma#m% yatha# ||53|| bhaktya# tv ananyaya# shakya aham evam%-vidho’rjuna | jn~a#tum% dras%t%um% ca tattvena praves%t%um% ca parantapa ||54|| mat-karma-kr%n mat-paramo mad-bhaktah% san*ga-varjitah% | nirvairah% sarva-bhu#tes%u yah% sa ma#m eti pa#n%d%ava ||55|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de vishva-ru#pa-yogo na#maika#dasho’dhya#yah% || —o)0(o— (12) atha dva#dasho’dhya#yah% bhakti-yogah% arjuna uva#ca evam% satata-yukta# ye bhakta#s tva#m% paryupa#sate | ye ca#py aks%aram avyaktam% tes%a#m% ke yoga-vittama#h% ||1|| shri#-bhagava#n uva#ca mayy a#veshya mano ye ma#m% nitya-yukta# upa#sate | shraddhaya# parayopeta#s te me yuktatama# mata#h% ||2|| ye tv aks%aram anirdeshyam avyaktam% paryupa#sate | sarvatra-gam acintyam% ca ku#t%astham acalam% dhruvam ||3|| sam%niyamyendriya-gra#mam% sarvatra sama-buddhayah% | te pra#pnuvanti ma#m eva sarva-bhu#ta-hite rata#h% ||4|| klesho’dhikataras tes%a#m avyakta#sakta-cetasa#m | avyakta# hi gatir duh%kham% dehavadbhir ava#pyate ||5|| ye tu sarva#n%i karma#n%i mayi sam%nyasya mat-para#h% | ananyenaiva yogena ma#m% dhya#yanta upa#sate ||6|| tes%a#m aham% samuddharta# mr%tyu-sam%sa#ra-sa#gara#t | bhava#mi nacira#t pa#rtha mayy a#veshita-cetasa#m ||7|| mayy eva mana a#dhatsva mayi buddhim% niveshaya | nivasis%yasi mayy eva ata u#rdhvam% na sam%shayah% ||8|| atha cittam% sama#dha#tum% na shaknos%i mayi sthiram | abhya#sa-yogena tato ma#m iccha#ptum% dhanam%jaya ||9|| abhya#se’py asamartho’si mat-karma-paramo bhava | mad-artham api karma#n%i kurvan siddhim ava#psyasi ||10|| athaitad apy ashakto’si kartum% mad-yogam a#shritah% | sarva-karma-phala-tya#gam% tatah% kuru yata#tmava#n ||11|| shreyo hi jn~a#nam abhya#sa#j jn~a#na#d dhya#nam% vishis%yate | dhya#na#t karma-phala-tya#gas tya#ga#c cha#ntir anantaram ||12|| adves%t%a# sarva-hu#ta#na#m% maitrah% karun%a eva ca | nirmamo niraham%ka#rah% sama-duh%kha-sukhah% ks%ami# ||13|| sam%tus%t%ah% satatam% yogi# yata#tma# dr%d%ha-nishcayah% | mayy arpita-mano-buddhir yo mad-bhaktah% sa me priyah% ||14|| yasma#n nodvijate loko loka#n nodvijate ca yah% | hars%a#mars%a-bhayodvegair mukto yah% sa ca me priyah% ||15|| anapeks%ah% shucir daks%a uda#si#no gata-vyathah% | sarva#rambha-paritya#gi# yo mad-bhaktah% sa me priyah% ||16|| yo na hr%s%yati na dves%t%i na shocati na ka#n*ks%ati | shubha#shubha-paritya#gi# bhaktima#n yah% sa me priyah% ||17|| samah% shatrau ca mitre ca tatha# ma#na#pama#nayoh% | shi#tos%n%a-sukha-duh%khes%u samah% san*ga-vivarjitah% ||18|| tulya-ninda#-stutir mauni# sam%tus%t%o yena kenacit | aniketah% sthira-matir bhaktima#n me priyo narah% ||19|| ye tu dharmya#mr%tam idam% yathoktam% paryupa#sate | shraddadha#na# mat-parama# bhakta#s te’ti#va me priya#h% ||20|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de bhakti-yogo na#ma dva#dasho’dhya#yah% || —o)0(o— (13) atha trayodasho’dhya#yah% ks%etra-ks%etrajn~a-yogah% shri#-bhagava#n uva#ca idam% shari#ram% kaunteya ks%etram ity abhidhi#yate | etad yo vetti tam% pra#huh% ks%etrajn~a iti tadvidah% ||1|| ks%etrajn~am% ca#pi ma#m% viddhi sarva-ks%etres%u bha#rata | ks%etra-ks%etrajn~ayor jn~a#nam% yat taj jn~a#nam% matam% mama ||2|| tat ks%etram% yac ca ya#dr%k ca yad-vika#ri yatash ca yat | sa ca yo yat-prabha#vash ca tat sama#sena me shr%n%u ||3|| r%s%ibhir bahudha# gi#tam% chandobhir vividhaih% pr%thak | brahma-su#tra-padaish caiva hetumadbhir vinishcitaih% ||4|| maha#-bhu#ta#ny aham%ka#ro buddhir avyaktam eva ca | indriya#n%i dashaikam% ca pan~ca cendriya-gocara#h% ||5|| iccha# dves%ah% sukham% duh%kham% sam%gha#tash cetana# dhr%tih% | etat ks%etram% sama#sena sa-vika#ram uda#hr%tam ||6|| ama#nitvam adambhitvam ahim%sa# ks%a#ntir a#rjavam | a#ca#ryopa#sanam% shaucam% sthairyam a#tma-vinigrahah% ||7|| indriya#rthes%u vaira#gyam anaham%ka#ra eva ca | janma-mr%tyu-jara#-vya#dhi-duh%kha-dos%a#nudarshanam ||8|| asaktir anabhis%van*gah% putra-da#ra-gr%ha#dis%u | nityam% ca sama-cittatvam is%t%a#nis%t%opapattis%u ||9|| mayi ca#nanya-yogena bhaktir avyabhica#rin%i# | vivikta-desha-sevitvam aratir jana-sam%sadi ||10|| adhya#tma-jn~a#na-nityatvam% tattva-jn~a#na#rtha-darshanam | etaj jn~a#nam iti proktam ajn~a#nam% yad ato’nyatha# ||11|| jn~eyam% yat tat pravaks%ya#mi yaj jn~a#tva#mr%tam ashnute | ana#dimat param% brahma na sat tan na#sad ucyate ||12|| sarvatah% pa#n%i-pa#dam% tat sarvato’ks%i-shiro-mukham | sarvatah% shrutimal loke sarvam a#vr%tya tis%t%hati ||13|| sarvendriya-gun%a#bha#sam% sarvendriya-vivarjitam | asaktam% sarva-bhr%c caiva nirgun%am% gun%a-bhoktr% ca ||14|| bahir antash ca bhu#ta#na#m acaram% caram eva ca | su#ks%matva#t tad avijn~eyam% du#ra-stham% ca#ntike ca tat ||15|| avibhaktam% ca bhu#tes%u vibhaktam iva ca sthitam | bhu#ta-bhartr% ca taj jn~eyam% grasis%n%u prabhavis%n%u ca ||16|| jyotis%a#m api taj jyotis tamasah% param ucyate | jn~a#nam% jn~eyam% jn~a#na-gamyam% hr%di sarvasya vis%t%hitam ||17|| iti ks%etram% tatha# jn~a#nam% jn~eyam% coktam% sama#satah% | mad-bhakta etad vijn~a#ya mad-bha#va#yopapadyate ||18|| prakr%tim% purus%am% caiva viddhy ana#di# ubha#v api | vika#ra#m%sh ca gun%a#m%sh caiva viddhi prakr%ti-sam%bhava#n ||19|| ka#rya-ka#ran%a-kartr%tve hetuh% prakr%tir ucyate | purus%ah% sukha-duh%kha#na#m% bhoktr%tve hetur ucyate ||20|| purus%ah% prakr%ti-stho hi bhun*kte prakr%tija#n gun%a#n | ka#ran%am% gun%a-san*go’sya sad-asad-yoni-janmasu ||21|| upadras%t%a#numanta# ca bharta# bhokta# maheshvarah% | parama#tmeti ca#py ukto dehe’smin purus%ah% parah% ||22|| ya evam% vetti purus%am% prakr%tim% ca gun%aih% saha | sarvatha# vartama#no’pi na sa bhu#yo’bhija#yate ||23|| dhya#nena#tmani pashyanti ke cid a#tma#nam a#tmana# | anye sa#m%khyena yogena karma-yogena ca#pare ||24|| anye tv evam aja#nantah% shrutva#nyebhya upa#sate | te’pi ca#titaranty eva mr%tyum% shruti-para#yan%a#h% ||25|| ya#vat sam%ja#yate kim%cit sattvam% stha#vara-jan*gamam | ks%etra-ks%etrajn~a-sam%yoga#t tad viddhi bharatars%abha ||26|| samam% sarves%u bhu#tes%u tis%t%hantam% parameshvaram | vinashyatsv avinashyantam% yah% pashyati sa pashyati ||27|| samam% pashyan hi sarvatra samavasthitam i#shvaram | na hinasty a#tmana#tma#nam% tato ya#ti para#m% gatim ||28|| prakr%tyaiva ca karma#n%i kriyama#n%a#ni sarvashah% | yah% pashyati tatha#tma#nam akarta#ram% sa pashyati ||29|| yada# bhu#ta-pr%thag-bha#vam ekastham anupashyati | tata eva ca vista#ram% brahma sam%padyate tada# ||30|| ana#ditva#n nirgun%atva#t parama#tma#yam avyayah% | shari#ra-stho’pi kaunteya na karoti na lipyate ||31|| yatha# sarva-gatam% sauks%mya#d a#ka#sham% nopalipyate | sarvatra#vasthito dehe tatha#tma# nopalipyate ||32|| yatha# praka#shayaty ekah% kr%tsnam% lokam imam% ravih% | ks%etram% ks%etri# tatha# kr%tsnam% praka#shayati bha#rata ||33|| ks%etra-ks%etrajn~ayor evam antaram% jn~a#na-caks%us%a# | bhu#ta-prakr%ti-moks%am% ca ye vidur ya#nti te param ||34|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de ks%etra-ks%etrajn~a-yogo na#ma trayodasho’dhya#yah% ||13|| —o)0(o— (14) atha caturdasho’dhya#yah% gun%a-traya-vibha#ga-yogah% shri#-bhagava#n uva#ca param% bhu#yah% pravaks%ya#mi jn~a#na#na#m% jn~a#nam uttamam | yaj jn~a#tva# munayah% sarve para#m% siddhim ito gata#h% ||1|| idam% jn~a#nam upa#shritya mama sa#dharmyam a#gata#h% | sarge’pi nopaja#yante pralaye na vyathanti ca ||2|| mama yonir mahad brahma tasmin garbham% dadha#my aham | sam%bhavah% sarva-bhu#ta#na#m% tato bhavati bha#rata ||3|| sarva-yonis%u kaunteya mu#rtayah% sam%bhavanti ya#h% | ta#sa#m% brahma mahad yonir aham% bi#ja-pradah% pita# ||4|| sattvam% rajas tama iti gun%a#h% prakr%ti-sam%bhava#h% | nibadhnanti maha#-ba#ho dehe dehinam avyayam ||5|| tatra sattvam% nirmalatva#t praka#shakam ana#mayam | sukha-san*gena badhna#ti jn~a#na-san*gena ca#nagha ||6|| rajo ra#ga#tmakam% viddhi tr%s%n%a#san*ga-samudbhavam | tan nibadhna#ti kaunteya karma-san*gena dehinam ||7|| tamas tv ajn~a#na-jam% viddhi mohanam% sarva-dehina#m | prama#da#lasya-nidra#bhis tan nibadhna#ti bha#rata ||8|| sattvam% sukhe sam%jayati rajah% karman%i bha#rata | jn~a#nam a#vr%tya tu tamah% prama#de sam%jayaty uta ||9|| rajas tamash ca#bhibhu#ya sattvam% bhavati bha#rata | rajah% sattvam% tamash caiva tamah% sattvam% rajas tatha# ||10|| sarva-dva#res%u dehe’smin praka#sha upaja#yate | jn~a#nam% yada# tada# vidya#d vivr%ddham% sattvam ity uta ||11|| lobhah% pravr%ttir a#rambhah% karman%a#m ashamah% spr%ha# | rajasy eta#ni ja#yante vivr%ddhe bharatars%abha ||12|| apraka#sho’pravr%ttish ca prama#do moha eva ca | tamasy eta#ni ja#yante vivr%ddhe kuru-nandana ||13|| yada# sattve pravr%ddhe tu pralayam% ya#ti deha-bhr%t | tadottama-vida#m% loka#n amala#n pratipadyate ||14|| rajasi pralayam% gatva# karma-san*gis%u ja#yate | tatha# prali#nas tamasi mu#d%ha-yonis%u ja#yate ||15|| karman%ah% sukr%tasya#huh% sa#ttvikam% nirmalam% phalam | rajasas tu phalam% duh%kham ajn~a#nam% tamasah% phalam ||16|| sattva#t sam%ja#yate jn~a#nam% rajaso lobha eva ca | prama#da-mohau tamaso bhavato’jn~a#nam eva ca ||17|| u#rdhvam% gacchanti sattva-stha# madhye tis%t%hanti ra#jasa#h% | jaghanya-gun%a-vr%tta-stha# adho gacchanti ta#masa#h% ||18|| na#nyam% gun%ebhyah% karta#ram% yada# dras%t%a#nupashyati | gun%ebhyash ca param% vetti mad-bha#vam% so’dhigacchati ||19|| gun%a#n eta#n ati#tya tri#n dehi# deha-samudbhava#n | janma-mr%tyu-jara#-duh%khair vimukto’mr%tam ashnute ||20|| arjuna uva#ca kair lin*gais tri#n gun%a#n eta#n ati#to bhavati prabho | kim-a#ca#rah% katham% caita#m%s tri#n gun%a#n ativartate ||21|| shri#-bhagava#n uva#ca praka#sham% ca pravr%ttim% ca moham eva ca pa#n%d%ava | na dves%t%i sam%pravr%tta#ni na nivr%tta#ni ka#n*ks%ati ||22|| uda#si#navad a#si#no gun%air yo na vica#lyate | gun%a# vartanta ity eva yo’vatis%t%hati nen*gate ||23|| sama-duh%kha-sukhah% svasthah% sama-los%t%a#shma-ka#n~canah% | tulya-priya#priyo dhi#ras tulya-ninda#tma-sam%stutih% ||24|| ma#na#pama#nayos tulyas tulyo mitra#ri-paks%ayoh% | sarva#rambha-paritya#gi# gun%a#ti#tah% sa ucyate ||25|| ma#m% ca yo’vyabhica#ren%a bhakti-yogena sevate | sa gun%a#n samati#tyaita#n brahma-bhu#ya#ya kalpate ||26|| brahman%o hi pratis%t%ha#ham amr%tasya#vyayasya ca | sha#shvatasya ca dharmasya sukhasyaika#ntikasya ca ||27|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de gun%a-traya-vibha#ga-yogo na#ma caturdasho’dhya#yah% || —o)0(o— (15) atha pan~cadasho’dhya#yah% purus%ottama-yogah% shri#-bhagava#n uva#ca u#rdhva-mu#lam adhah%-sha#kham ashvattham% pra#hur avyayam | chanda#m%si yasya parn%a#ni yas tam% veda sa vedavit ||1|| adhash cordhvam% prasr%ta#s tasya sha#kha# gun%a-pravr%ddha# vis%aya-prava#la#h% | adhash ca mu#la#ny anusam%tata#ni karma#nubandhi#ni manus%ya-loke ||2|| na ru#pam asyeha tathopalabhyate na#nto na ca#dir na ca sam%pratis%t%ha# | ashvattham enam% su-viru#d%ha-mu#lam asan*ga-shastren%a dr%d%hena chittva# ||3|| tatah% padam% tat-parima#rgitavyam% yasmin gata# na nivartanti bhu#yah% | tam eva ca#dyam% purus%am% prapadye yatah% pravr%ttih% prasr%ta# pura#n%i# ||4|| nirma#na-moha# jita-san*ga-dos%a# adhya#tma-nitya# vinivr%tta-ka#ma#h% | dvandvair vimukta#h% sukha-duh%kha-sam%jn~air gacchanty amu#d%ha#h% padam avyayam% tat ||5|| na tad bha#sayate su#ryo na shasha#n*ko na pa#vakah% | yad gatva# na nivartante tad dha#ma paramam% mama ||6|| mamaiva#m%sho ji#va-loke ji#va-bhu#tah% sana#tanah% | manah%-s%as%t%ha#ni#ndriya#n%i prakr%ti-stha#ni kars%ati ||7|| shari#ram% yad ava#pnoti yac ca#py utkra#mati#shvarah% | gr%hi#tvaita#ni sam%ya#ti va#yur gandha#n iva#shaya#t ||8|| shrotram% caks%uh% sparshanam% ca rasanam% ghra#n%am eva ca | adhis%t%ha#ya manash ca#yam% vis%aya#n upasevate ||9|| utkra#mantam% sthitam% va#pi bhun~ja#nam% va# gun%a#nvitam | vimu#d%ha# na#nupashyanti pashyanti jn~a#na-caks%us%ah% ||10|| yatanto yoginash cainam% pashyanty a#tmany avasthitam | yatanto’py akr%ta#tma#no nainam% pashyanty acetasah% ||11|| yad a#ditya-gatam% tejo jagad bha#sayate’khilam | yac candramasi yac ca#gnau tat tejo viddhi ma#makam ||12|| ga#m a#vishya ca bhu#ta#ni dha#raya#my aham ojasa# | pus%n%a#mi caus%adhi#h% sarva#h% somo bhu#tva# rasa#tmakah% ||13|| aham% vaishva#naro bhu#tva# pra#n%ina#m% deham a#shritah% | pra#n%a#pa#na-sama#yuktah% paca#my annam% catur-vidham ||14|| sarvasya ca#ham% hr%di sam%nivis%t%o mattah% smr%tir jn~a#nam apohanam% ca | vedaish ca sarvair aham eva vedyo veda#nta-kr%d veda-vid eva ca#ham ||15|| dva#v imau purus%au loke ks%arash ca#ks%ara eva ca | ks%arah% sarva#n%i bhu#ta#ni ku#t%astho’ks%ara ucyate ||16|| uttamah% purus%as tv anyah% parama#tmety uda#hr%tah% | yo loka-trayam a#vishya bibharty avyaya i#shvarah% ||17|| yasma#t ks%aram ati#to’ham aks%ara#d api cottamah% | ato’smi loke vede ca prathitah% purus%ottamah% ||18|| yo ma#m evam asam%mu#d%ho ja#na#ti purus%ottamam | sa sarva-vid bhajati ma#m% sarva-bha#vena bha#rata ||19|| iti guhyatamam% sha#stram idam uktam% maya#nagha | etad buddhva# buddhima#n sya#t kr%ta-kr%tyash ca bha#rata ||20|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de purus%ottama-yogo na#ma pan~cadasho’dhya#yah% || —o)0(o— (16) atha s%od%asho’dhya#yah% daiva#sura-sampad-vibha#ga-yogah% shri#-bhagava#n uva#ca abhayam% sattva-sam%shuddhir jn~a#na-yoga-vyavasthitih% | da#nam% damash ca yajn~ash ca sva#dhya#yas tapa a#rjavam ||1|| ahim%sa# satyam akrodhas tya#gah% sha#ntir apaishunam | daya# bhu#tes%v aloluptvam% ma#rdavam% hri#r aca#palam ||2|| tejah% ks%ama# dhr%tih% shaucam adroho na#tima#nita# | bhavanti sam%padam% daivi#m abhija#tasya bha#rata ||3|| dambho darpo’tima#nash ca krodhah% pa#rus%yam eva ca | ajn~a#nam% ca#bhija#tasya pa#rtha sam%padam a#suri#m ||4|| daivi# sam%pad vimoks%a#ya nibandha#ya#suri# mata# | ma# shucah% sam%padam% daivi#m abhija#to’si pa#n%d%ava ||5|| dvau bhu#ta-sargau loke’smin daiva a#sura eva ca | daivo vistarashah% prokta a#suram% pa#rtha me shr%n%u ||6|| pravr%ttim% ca nivr%ttim% ca jana# na vidur a#sura#h% | na shaucam% na#pi ca#ca#ro na satyam% tes%u vidyate ||7|| asatyam apratis%t%ham% te jagad a#hur ani#shvaram | aparaspara-sam%bhu#tam% kim anyat ka#ma-haitukam ||8|| eta#m% dr%s%t%im avas%t%abhya nas%t%a#tma#no’lpa-buddhayah% | prabhavanty ugra-karma#n%ah% ks%aya#ya jagato’hita#h% ||9|| ka#mam a#shritya dus%pu#ram% dambha-ma#na-mada#nvita#h% | moha#d gr%hi#tva#sad-gra#ha#n pravartante’shucivrata#h% ||10|| cinta#m aparimeya#m% ca pralaya#nta#m upa#shrita#h% | ka#mopabhoga-parama# eta#vad iti nishcita#h% ||11|| a#sha#-pa#sha-shatair baddha#h% ka#ma-krodha-para#yan%a#h% | i#hante ka#ma-bhoga#rtham anya#yena#rtha-sam%caya#n ||12|| idam adya maya# labdham idam% pra#psye manoratham | idam asti#dam api me bhavis%yati punar dhanam ||13|| asau maya# hatah% shatrur hanis%ye ca#para#n api | i#shvaro’ham aham% bhogi# siddho’ham% balava#n sukhi# ||14|| a#d%hyo’bhijanava#n asmi ko’nyo’sti sadr%sho maya# | yaks%ye da#sya#mi modis%ya ity ajn~a#na-vimohita#h% ||15|| aneka-citta-vibhra#nta# moha-ja#la-sama#vr%ta#h% | prasakta#h% ka#ma-bhoges%u patanti narake’shucau ||16|| a#tma-sam%bha#vita#h% stabdha# dhana-ma#na-mada#nvita#h% | yajante na#ma-yajn~ais te dambhena#vidhi-pu#rvakam ||17|| aham%ka#ram% balam% darpam% ka#mam% krodham% ca sam%shrita#h% | ma#m a#tma-para-dehes%u pradvis%anto’bhyasu#yaka#h% ||18|| ta#n aham% dvis%atah% kru#ra#n sam%sa#res%u nara#dhama#n | ks%ipa#my ajasram ashubha#n a#suri#s%v eva yonis%u ||19|| a#suri#m% yonim a#panna# mu#d%ha# janmani janmani | ma#m apra#pyaiva kaunteya tato ya#nty adhama#m% gatim ||20|| tri-vidham% narakasyedam% dva#ram% na#shanam a#tmanah% | ka#mah% krodhas tatha# lobhas tasma#d etat trayam% tyajet ||21|| etair vimuktah% kaunteya tamo-dva#rais tribhir narah% | a#caraty a#tmanah% shreyas tato ya#ti para#m% gatim ||22|| yah% sha#stra-vidhim utsr%jya vartate ka#ma-ka#ratah% | na sa siddhim ava#pnoti na sukham% na para#m% gatim ||23|| tasma#c cha#stram% prama#n%am% te ka#rya#ka#rya-vyavasthitau | jn~a#tva# sha#stra-vidha#noktam% karma kartum iha#rhasi ||24|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de daiva#sura-sampad-vibha#ga-yogo na#ma s%od%asho’dhya#yah% || —o)0(o— (17) atha saptadasho’dhya#yah% shraddha#-traya-vibha#ga-yogah% arjuna uva#ca ye sha#stra-vidhim utsr%jya yajante shraddhaya#nvita#h% | tes%a#m% nis%t%ha# tu ka# kr%s%n%a sattvam a#ho rajas tamah% ||1|| shri#-bhagava#n uva#ca tri-vidha# bhavati shraddha# dehina#m% sa# svabha#vaja# | sa#ttviki# ra#jasi# caiva ta#masi# ceti ta#m% shr%n%u ||2|| sattva#nuru#pa# sarvasya shraddha# bhavati bha#rata | shraddha#mayo’yam% purus%o yo yac-chraddhah% sa eva sah% ||3|| yajante sa#ttvika# deva#n yaks%a-raks%a#m%si ra#jasa#h% | preta#n bhu#ta-gan%a#m%sh ca#nye yajante ta#masa# jana#h% ||4|| asha#stra-vihitam% ghoram% tapyante ye tapo jana#h% | dambha#ham%ka#ra-sam%yukta#h% ka#ma-ra#ga-bala#nvita#h% ||5|| karshayantah% shari#rastham% bhu#ta-gra#mam acetasah% | ma#m% caiva#ntah%-shari#ra-stham% ta#n viddhy a#sura-nishcaya#n ||6|| a#ha#ras tv api sarvasya tri-vidho bhavati priyah% | yajn~as tapas tatha# da#nam% tes%a#m% bhedam imam% shr%n%u ||7|| a#yuh%-sattva-bala#rogya-sukha-pri#ti-vivardhana#h% | rasya#h% snigdha#h% sthira# hr%dya# a#ha#ra#h% sa#ttvika-priya#h% ||8|| kat%v-amla-lavan%a#tyus%n%a-ti#ks%n%a-ru#ks%a-vida#hinah% | a#ha#ra# ra#jasasyes%t%a# duh%kha-shoka#maya-prada#h% ||9|| ya#taya#mam% gata-rasam% pu#ti paryus%itam% ca yat | ucchis%t%am api ca#medhyam% bhojanam% ta#masa-priyam ||10|| aphala#ka#n*ks%ibhir yajn~o vidhi-dr%s%t%o ya ijyate | yas%t%avyam eveti manah% sama#dha#ya sa sa#ttvikah% ||11|| abhisandha#ya tu phalam% dambha#rtham api caiva yat | ijyate bharata-shres%t%ha tam% yajn~am% viddhi ra#jasam ||12|| vidhi-hi#nam asr%s%t%a#nnam% mantra-hi#nam adaks%in%am | shraddha#-virahitam% yajn~am% ta#masam% paricaks%ate ||13|| deva-dvija-guru-pra#jn~a-pu#janam% shaucam a#rjavam | brahmacaryam ahim%sa# ca sha#ri#ram% tapa ucyate ||14|| anudvega-karam% va#kyam% satyam% priya-hitam% ca yat | sva#dhya#ya#bhyasanam% caiva va#n*-mayam% tapa ucyate ||15|| manah%-prasa#dah% saumyatvam% maunam a#tma-vinigrahah% | bha#va-sam%shuddhir ity etat tapo ma#nasam ucyate ||16|| shraddhaya# paraya# taptam% tapas tat tri-vidham% naraih% | aphala#ka#n*ks%ibhir yuktaih% sa#ttvikam% paricaks%ate ||17|| satka#ra-ma#na-pu#ja#rtham% tapo dambhena caiva yat | kriyate tad iha proktam% ra#jasam% calam adhruvam ||18|| mu#d%ha-gra#hen%a#tmano yat pi#d%aya# kriyate tapah% | parasyotsa#dana#rtham% va# tat ta#masam uda#hr%tam ||19|| da#tavyam iti yad da#nam% di#yate’nupaka#rin%e | deshe ka#le ca pa#tre ca tad da#nam% sa#ttvikam% smr%tam ||20|| yat tu pratyupaka#ra#rtham% phalam uddishya va# punah% | di#yate ca pariklis%t%am% tad da#nam% ra#jasam% smr%tam ||21|| adesha-ka#le yad da#nam apa#trebhyash ca di#yate | asatkr%tam avajn~a#tam% tat ta#masam uda#hr%tam ||22|| om% tat sad iti nirdesho brahman%as tri-vidhah% smr%tah% | bra#hman%a#s tena veda#sh ca yajn~a#sh ca vihita#h% pura# ||23|| tasma#d om ity uda#hr%tya yajn~a-da#na-tapah%-kriya#h% | pravartante vidha#nokta#h% satatam% brahma-va#dina#m ||24|| tad ity anabhisandha#ya phalam% yajn~a-tapah%-kriya#h% | da#na-kriya#sh ca vividha#h% kriyante moks%a-ka#n*ks%ibhih% ||25|| sad-bha#ve sa#dhu-bha#ve ca sad ity etat prayujyate | prashaste karman%i tatha# sac-chabdah% pa#rtha yujyate ||26|| yajn~e tapasi da#ne ca sthitih% sad iti cocyate | karma caiva tad-arthi#yam% sad ity eva#bhidhi#yate ||27|| ashraddhaya# hutam% dattam% tapas taptam% kr%tam% ca yat | asad ity ucyate pa#rtha na ca tat pretya no iha ||28|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de shraddha#-traya-vibha#ga-yogo na#ma saptadasho’dhya#yah% || (18) atha#s%t%adashamo’dhya#yah% moks%a-sannya#sa-yogah% arjuna uva#ca sam%nya#sasya maha#-ba#ho tattvam iccha#mi veditum | tya#gasya ca hr%s%i#kesha pr%thak keshi-nis%u#dana ||1|| shri#-bhagava#n uva#ca | ka#mya#na#m% karman%a#m% nya#sam% sam%nya#sam% kavayo viduh% | sarva-karma-phala-tya#gam% pra#hus tya#gam% vicaks%an%a#h% ||2|| tya#jyam% dos%avad ity eke karma pra#hur mani#s%in%ah% | yajn~a-da#na-tapah%-karma na tya#jyam iti ca#pare ||3|| nishcayam% shr%n%u me tatra tya#ge bharata-sattama | tya#go hi purus%a-vya#ghra tri-vidhah% sam%praki#rtitah% ||4|| yajn~a-da#na-tapah%-karma na tya#jyam% ka#ryam eva tat | yajn~o da#nam% tapash caiva pa#vana#ni mani#s%in%a#m ||5|| eta#ny api tu karma#n%i san*gam% tyaktva# phala#ni ca | kartavya#ni#ti me pa#rtha nishcitam% matam uttamam ||6|| niyatasya tu sam%nya#sah% karman%o nopapadyate | moha#t tasya paritya#gas ta#masah% pariki#rtitah% ||7|| duh%kham ity eva yat karma ka#ya-klesha-bhaya#t tyajet | sa kr%tva# ra#jasam% tya#gam% naiva tya#ga-phalam% labhet ||8|| ka#ryam ity eva yat karma niyatam% kriyate’rjuna | san*gam% tyaktva# phalam% caiva sa tya#gah% sa#ttviko matah% ||9|| na dves%t%y akushalam% karma kushale na#nus%ajjate | tya#gi# sattva-sama#vis%t%o medha#vi# chinna-sam%shayah% ||10|| na hi deha-bhr%ta# shakyam% tyaktum% karma#n%y ashes%atah% | yas tu karma-phala-tya#gi# sa tya#gi#ty abhidhi#yate ||11|| anis%t%am is%t%am% mishram% ca tri-vidham% karman%ah% phalam | bhavaty atya#gina#m% pretya na tu sam%nya#sina#m% kvacit ||12|| pan~caita#ni maha#-ba#ho ka#ran%a#ni nibodha me | sa#m%khye kr%ta#nte prokta#ni siddhaye sarva-karman%a#m ||13|| adhis%t%ha#nam% tatha# karta# karan%am% ca pr%thag-vidham | vividha#sh ca pr%thak-ces%t%a# daivam% caiva#tra pan~camam ||14|| shari#ra-va#n*-manobhir yat karma pra#rabhate narah% | nya#yyam% va# vipari#tam% va# pan~caite tasya hetavah% ||15|| tatraivam% sati karta#ram a#tma#nam% kevalam% tu yah% | pashyaty akr%ta-buddhitva#n na sa pashyati durmatih% ||16|| yasya na#ham%kr%to bha#vo buddhir yasya na lipyate | hatva#pi sa ima#n loka#n na hanti na nibadhyate ||17|| jn~a#nam% jn~eyam% parijn~a#ta# tri-vidha# karma-codana# | karan%am% karma karteti tri-vidhah% karma-sam%grahah% ||18|| jn~a#nam% karma ca karta# ca tridhaiva gun%a-bhedatah% | procyate gun%a-sam%khya#ne yatha#vac chr%n%u ta#ny api ||19|| sarva-bhu#tes%u yenaikam% bha#vam avyayam i#ks%ate | avibhaktam% vibhaktes%u taj jn~a#nam% viddhi sa#ttvikam ||20|| pr%thaktvena tu yaj jn~a#nam% na#na#bha#va#n pr%thag-vidha#n | vetti sarves%u bhu#tes%u taj jn~a#nam% viddhi ra#jasam ||21|| yat tu kr%tsnavad ekasmin ka#rye saktam ahaitukam | atattva#rthavad alpam% ca tat ta#masam uda#hr%tam ||22|| niyatam% san*ga-rahitam ara#ga-dves%atah% kr%tam | aphala-prepsuna# karma yat tat sa#ttvikam ucyate ||23|| yat tu ka#mepsuna# karma sa#ham%ka#ren%a va# punah% | kriyate bahula#ya#sam% tad ra#jasam uda#hr%tam ||24|| anubandham% ks%ayam% him%sa#m anapeks%ya ca paurus%am | moha#d a#rabhyate karma yat tat ta#masam ucyate ||25|| mukta-san*go’naham%-va#di# dhr%ty-utsa#ha-samanvitah% | siddhy-asiddhyor nirvika#rah% karta# sa#ttvika ucyate ||26|| ra#gi# karma-phala-prepsur lubdho him%sa#tmako’shucih% | hars%a-shoka#nvitah% karta# ra#jasah% pariki#rtitah% ||27|| ayuktah% pra#kr%tah% stabdhah% shat%ho naikr%tiko’lasah% | vis%a#di# di#rgha-su#tri# ca karta# ta#masa ucyate ||28|| buddher bhedam% dhr%tesh caiva gun%atas tri-vidham% shr%n%u | procyama#nam ashes%en%a pr%thaktvena dhanam%jaya ||29|| pravr%ttim% ca nivr%ttim% ca ka#rya#ka#rye bhaya#bhaye | bandham% moks%am% ca ya# vetti buddhih% sa# pa#rtha sa#ttviki# ||30|| yaya# dharmam adharmam% ca ka#ryam% ca#ka#ryam eva ca | ayatha#vat praja#na#ti buddhih% sa# pa#rtha ra#jasi# ||31|| adharmam% dharmam iti ya# manyate tamasa#vr%ta# | sarva#rtha#n vipari#ta#m%sh ca buddhih% sa# pa#rtha ta#masi# ||32|| dhr%tya# yaya# dha#rayate manah%-pra#n%endriya-kriya#h% | yogena#vyabhica#rin%ya# dhr%tih% sa# pa#rtha sa#ttviki# ||33|| yaya# tu dharma-ka#ma#rtha#n dhr%tya# dha#rayate’rjuna | prasan*gena phala#ka#n*ks%i# dhr%tih% sa# pa#rtha ra#jasi# ||34|| yaya# svapnam% bhayam% shokam% vis%a#dam% madam eva ca | na vimun~cati durmedha# dhr%tih% sa# pa#rtha ta#masi# ||35|| sukham% tv ida#ni#m% tri-vidham% shr%n%u me bharatars%abha | abhya#sa#d ramate yatra duh%kha#ntam% ca nigacchati ||36|| yat tadagre vis%am iva parin%a#me’mr%topamam | tat sukham% sa#ttvikam% proktam a#tma-buddhi-prasa#da-jam ||37|| vis%ayendriya-sam%yoga#d yat tadagre’mr%topamam | parin%a#me vis%am iva tat sukham% ra#jasam% smr%tam ||38|| yad agre ca#nubandhe ca sukham% mohanam a#tmanah% | nidra#lasya-prama#dottham% tat ta#masam uda#hr%tam ||39|| na tad asti pr%thivya#m% va# divi deves%u va# punah% | sattvam% prakr%ti-jair muktam% yad ebhih% sya#t tribhir gun%aih% ||40|| bra#hman%a-ks%atriya-visha#m% shu#dra#n%a#m% ca parantapa | karma#n%i pravibhakta#ni svabha#va-prabhavair gun%aih% ||41|| shamo damas tapah% shaucam% ks%a#ntir a#rjavam eva ca | jn~a#nam% vijn~a#nam a#stikyam% brahma-karma svabha#vajam ||42|| shauryam% tejo dhr%tir da#ks%yam% yuddhe ca#py apala#yanam | da#nam i#shvara-bha#vash ca ks%a#tram% karma svabha#va-jam ||43|| kr%s%i-go-raks%ya-va#n%ijyam% vaishya-karma svabha#va-jam | paricarya#tmakam% karma shu#drasya#pi svabha#va-jam ||44|| sve sve karman%y abhiratah% sam%siddhim% labhate narah% | sva-karma-niratah% siddhim% yatha# vindati tac chr%n%u ||45|| yatah% pravr%ttir bhu#ta#na#m% yena sarvam idam% tatam | sva-karman%a# tam abhyarcya siddhim% vindati ma#navah% ||46|| shreya#n sva-dharmo vigun%ah% para-dharma#t svanus%t%hita#t | svabha#va-niyatam% karma kurvan na#pnoti kilbis%am ||47|| sahajam% karma kaunteya sa-dos%am api na tyajet | sarva#rambha# hi dos%en%a dhu#mena#gnir iva#vr%ta#h% ||48|| asakta-buddhih% sarvatra jita#tma# vigata-spr%hah% | nais%karmya-siddhim% parama#m% sam%nya#sena#dhigacchati ||49|| siddhim% pra#pto yatha# brahma tatha#pnoti nibodha me | sama#senaiva kaunteya nis%t%ha# jn~a#nasya ya# para# ||50|| buddhya# vishuddhaya# yukto dhr%tya#tma#nam% niyamya ca | shabda#di#n vis%aya#m%s tyaktva# ra#ga-dves%au vyudasya ca ||51|| vivikta-sevi# laghv-a#shi# yata-va#k-ka#ya-ma#nasah% | dhya#na-yoga-paro nityam% vaira#gyam% samupa#shritah% ||52|| aham%ka#ram% balam% darpam% ka#mam% krodham% parigraham | vimucya nirmamah% sha#nto brahma-bhu#ya#ya kalpate ||53|| brahma-bhu#tah% prasanna#tma# na shocati na ka#n*ks%ati | samah% sarves%u bhu#tes%u mad-bhaktim% labhate para#m ||54|| bhaktya# ma#m abhija#na#ti ya#va#n yash ca#smi tattvatah% | tato ma#m% tattvato jn~a#tva# vishate tad-anantaram ||55|| sarva-karma#n%y api sada# kurva#n%o mad-vyapa#shrayah% | mat-prasa#da#d ava#pnoti sha#shvatam% padam avyayam ||56|| cetasa# sarva-karma#n%i mayi sam%nyasya mat-parah% | buddhi-yogam upa#shritya mac-cittah% satatam% bhava ||57|| mac-cittah% sarva-durga#n%i mat-prasa#da#t taris%yasi | atha cet tvam aham%ka#ra#n na shros%yasi vinan*ks%yasi ||58|| yad aham%ka#ram a#shritya na yotsya iti manyase | mithyais%a vyavasa#yas te prakr%tis tva#m% niyoks%yati ||59|| svabha#va-jena kaunteya nibaddhah% svena karman%a# | kartum% necchasi yan moha#t karis%yasy avasho’pi tat ||60|| i#shvarah% sarva-bhu#ta#na#m% hr%d-deshe’rjuna tis%t%hati | bhra#mayan sarva-bhu#ta#ni yantra#ru#d%ha#ni ma#yaya# ||61|| tam eva sharan%am% gaccha sarva-bha#vena bha#rata | tat-prasa#da#t para#m% sha#ntim% stha#nam% pra#psyasi sha#shvatam ||62|| iti te jn~a#nam a#khya#tam% guhya#d guhyataram% maya# | vimr%shyaitad ashes%en%a yathecchasi tatha# kuru ||63|| sarva-guhyatamam% bhu#yah% shr%n%u me paramam% vacah% | is%t%o’si me dr%d%ham iti tato vaks%ya#mi te hitam ||64|| man-mana# bhava mad-bhakto mad-ya#ji# ma#m% namaskuru | ma#m evais%yasi satyam% te pratija#ne priyo’si me ||65|| sarva-dharma#n parityajya ma#m ekam% sharan%am% vraja | aham% tva# sarva-pa#pebhyo moks%ayis%ya#mi ma# shucah% ||66|| idam% te na#tapaska#ya na#bhakta#ya kada#cana | na ca#shushru#s%ave va#cyam% na ca ma#m% yo’bhyasu#yati ||67|| ya idam% paramam% guhyam% mad-bhaktes%v abhidha#syati | bhaktim% mayi para#m% kr%tva# ma#m evais%yaty asam%shayah% ||68|| na ca tasma#n manus%yes%u kashcin me priya-kr%ttamah% | bhavita# na ca me tasma#d anyah% priyataro bhuvi ||69|| adhyes%yate ca ya imam% dharmyam% sam%va#dam a#vayoh% | jn~a#na-yajn~ena tena#ham is%t%ah% sya#m iti me matih% ||70|| shraddha#va#n anasu#yash ca shr%n%uya#d api yo narah% | so’pi muktah% shubha#n loka#n pra#pnuya#t pun%ya-karman%a#m ||71|| kaccid etac chrutam% pa#rtha tvayaika#gren%a cetasa# | kaccid ajn~a#na-sam%mohah% pranas%t%as te dhanam%jaya ||72|| arjuna uva#ca nas%t%o mohah% smr%tir labdha# tvat-prasa#da#n maya#cyuta | sthito’smi gata-sandehah% karis%ye vacanam% tava ||73|| sam%jaya uva#ca ity aham% va#sudevasya pa#rthasya ca maha#tmanah% | sam%va#dam imam ashraus%am adbhutam% romahars%an%am ||74|| vya#sa-prasa#da#c chrutava#n etad guhyam aham% param | yogam% yogeshvara#t kr%s%n%a#t sa#ks%a#t kathayatah% svayam ||75|| ra#jan sam%smr%tya sam%smr%tya sam%va#dam imam adbhutam | keshava#rjunayoh% pun%yam% hr%s%ya#mi ca muhur muhuh% ||76|| tac ca sam%smr%tya sam%smr%tya ru#pam atyadbhutam% hareh% | vismayo me maha#n ra#jan hr%s%ya#mi ca punah% punah% ||77|| yatra yogeshvarah% kr%s%n%o yatra pa#rtho dhanurdharah% | tatra shri#r vijayo bhu#tir dhruva# ni#tir matir mama ||78|| iti shri#-maha#bha#rate shata-sa#hasraya#m% sam%hita#ya#m% vaiya#sikya#m% bhi#s%ma-parvan%i shri#mad-bhagavad-gi#ta#su#panis%atsu brahma-vidya#ya#m% yoga-sha#stre shri#-kr%s%n%a#rjuna-sam%va#de moks%a-sam%nya#sa-yogo na#ma#s%t%a#dasho’dhya#yah% ||18|| iti shri#mad-bhagavad-gi#ta# sama#pta# atha gi#ta#-ma#ha#tmyam gi#ta#-sha#stram idam% pun%yam% yah% pat%het prayatah% puma#n | vis%n%oh% padam ava#pnoti bhaya-shoka#di-varjitah% ||1|| gi#ta#dhyayana-shi#lasya pra#n%a#ya#ma-parasya ca | naiva santi hi pa#pa#ni pu#rva-janma-kr%ta#ni ||2|| mala-nirmocanam% pum%sa#m% jala-sna#nam% dine dine | sakr%d-gi#ta#mbhasi sna#nam% sam%sa#ra-mala-na#shanam ||3|| gi#ta# sugi#ta# kartavya# kim anyaih% sha#stra-vistaraih% | ya# svayam% padmana#bhasya mukha-padma#d vinih%sr%ta# ||4|| bha#rata#mr%ta-sarvasvam% vis%n%or vaktra#d vinih%sr%tam | gi#ta#-gan*godakam% pi#tva# punar-janma na vidyate ||5|| sarvopanis%ado ga#vo dogdha# gopa#la-nandanah% | pa#rtho vatsah% sudhi#r bhokta# dugdham% gi#ta#mr%tam% mahat ||6|| ekam% sha#stram% devaki#-putra-gi#tam eko devo devaki#-putra eva | eko mantras tasya na#ma#ni ya#ni karma#py ekam% tasya devasya seva# ||7|| iti gi#ta#-ma#ha#tmyam |